第十品·圆满长老偈颂的注释
1. 一集义注 · 181 段
圆满长老偈颂的注释
1. Paripuṇṇakattheragāthāvaṇṇanā
“并非如此,所爱乐的百味美食……”这首偈颂是圆满长老说的。他的来历是怎样的呢?
这位长老在过去诸佛那里也积累过善行。在见法佛世尊的时代,他出生在一个良家,长大后,在导师般涅槃时,用花等物品对导师的塔庙做了盛大的供养。他因为这份福业投生到天界,之后一次又一次地修福,一直在善趣中轮回。到了现在这尊佛出世的时代,他出生在迦毗罗卫的释迦王族中,长大后,因为财富圆满,就被称为“圆满”。
他因为拥有丰厚的财富,一直吃着名叫“百味”的食物。当他听说导师也吃混合的食物时,心想:“世尊虽然如此娇贵,却为着涅槃之乐而随缘维持身体,我们为什么要贪着饮食、做追求饮食清净的人呢?我们真正应该寻求的,只有涅槃之乐。”于是,他对轮回生起了悚惧心,舍弃在家生活,在导师跟前出家。世尊让他修习身至念这个业处,他安住于此,以证得的禅那作为基础,修观业处,增长观慧,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说——
Natathā mataṃ satarasanti āyasmato paripuṇṇakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro dhammadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute satthu cetiye pupphādīhi uḷāraṃ pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devesu nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sakyarājakule nibbattitvā viññutaṃ patto paripuṇṇavibhavatāya paripuṇṇakoti paññāyittha. So vibhavasampannatāya sabbakālaṃ satarasaṃ nāma āhāraṃ paribhuñjanto satthu missakāhāraparibhogaṃ sutvā ‘‘tāva sukhumālopi bhagavā nibbānasukhaṃ apekkhitvā yathā tathā yāpeti, kasmā mayaṃ āhāragiddhā hutvā āhārasuddhikā bhavissāma, nibbānasukhameva pana amhehi pariyesitabba’’nti saṃsāre jātasaṃvego gharāvāsaṃ pahāya satthu santike pabbajitvā bhagavatā kāyagatāsatikammaṭṭhāne niyojito tattha patiṭṭhāya paṭiladdhajhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanāya kammaṃ karonto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.5-9) –
当世间怙主、见法者人牛王般涅槃时,
我在最胜佛的塔庙上,竖立了一根幢柱。
我让人造好梯子,登上了最殊胜的佛塔;
我拿起素馨花,把它献到了佛塔上。
真是殊胜啊,佛陀!真是殊胜啊,正法!真是殊胜啊,我们导师的成就!
我不曾经历恶趣,这就是供养佛塔的果报。
九十四劫前,名为塔顶髻者们;
曾有十六位国王,都是具足大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Nibbute lokanāthamhi, dhammadassīnarāsabhe; Āropesiṃ dhajatthambhaṃ, buddhaseṭṭhassa cetiye. ‘‘Nisseṇiṃ māpayitvāna, thūpaseṭṭhaṃ samāruhiṃ; Jātipupphaṃ gahetvāna, thūpamhi abhiropayiṃ. ‘‘Aho buddho aho dhammo, aho no satthu sampadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, thūpapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, thūpasīkhasanāmakā; Soḷasāsiṃsu rājāno, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他因为对法的恭敬与尊重,内心涌出喜悦,发出优陀那赞叹,诵出这首偈颂:并非如此,我今日所享用的乃是百味甘露。
Arahattaṃ pana patvā dhamme gāravabahumānena pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānento ‘‘na tathā mataṃ satarasa’’nti gāthaṃ abhāsi.
91那时,我身为国王时享受过的、被认为合意的百味美食,以及在天界享受过的甘露之食,都比不上如今我进入灭尽定和果定而享用的那种极其寂静、殊胜的涅槃之乐——前者远不如涅槃之乐合意,远不如涅槃之乐令人珍视。为什么呢?因为涅槃之乐是圣者所修习的,无欲染,不会成为烦恼的所依;而百味美食和甘露之食是凡夫所享用的,带有欲染,会成为烦恼的所依,根本比不上涅槃之乐的哪怕一分一毫、一刹那、一小部分。现在,为了开示前面所说的法,具有无限见的乔达摩佛陀善说此法。其含义是:他以自生智照见因无生无灭而无限、无边际、寂静的无为界,是照见无限、无边、不可量度之所知者。因此,那位具有无限见的乔达摩种姓的正自觉者,以“灭尽、离贪、不死、殊胜”等语,以及“摧毁骄慢、止息渴爱”“一切行寂止”等语,善说了涅槃之法,而此法今日正由我享用。
91. Tattha na tathā mataṃ satarasaṃ, sudhannaṃ yaṃ mayajja paribhuttanti tathāti tena pakārena. Matanti abhimataṃ. Satarasanti satarasabhojanaṃ ‘‘satarasabhojanaṃ nāma satapākasappiādīhi abhisaṅkhataṃ bhojana’’nti vadanti. Atha vā anekattho satasaddo ‘‘sataso sahassaso’’tiādīsu viya. Tasmā yaṃ bhojanaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ, taṃ anekarasatāya ‘‘satarasa’’nti vuccati, nānārasabhojananti attho. Sudhā eva annaṃ sudhābhojanaṃ devānaṃ āhāro. Yaṃ mayajja paribhuttanti yaṃ mayā ajja anubhuttaṃ. ‘‘Yaṃ mayā paribhutta’’nti ca idaṃ ‘‘satarasaṃ sudhanna’’nti etthāpi yojetabbaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ mayā ajja etarahi nirodhasamāpattisamāpajjanavasena phalasamāpattisamāpajjanavasena ca accantameva santaṃ paṇītaṃ nibbānasukhaṃ paribhuñjiyamānaṃ, taṃ yathā mataṃ abhimataṃ sambhāvitaṃ tathā rājakāle mayā paribhuttaṃ satarasabhojanaṃ devattabhāve paribhuttaṃ sudhannañca na mataṃ nābhimataṃ. Kasmā? Idañhi ariyanisevitaṃ nirāmisaṃ kilesānaṃ avatthubhūtaṃ, taṃ pana puthujjanasevitaṃ sāmisaṃ kilesānaṃ vatthubhūtaṃ, taṃ imassa saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na upetīti. Idāni ‘‘yaṃ mayajja paribhutta’’nti vuttadhammaṃ desento aparimitadassinā gotamena, buddhena sudesito dhammo’’ti āha. Tassattho – aparimitaṃ aparicchinnaṃ uppādavayābhāvato santaṃ asaṅkhatadhātuṃ sayambhūñāṇena passī, aparimitassa anantāparimeyyassa ñeyyassa dassāvīti tena aparimitadassinā gotamagottena sammāsambuddhena ‘‘khayaṃ virāgaṃ amataṃ paṇīta’’nti (khu. pā. 6.4; su. ni. 227) ca ‘‘madanimmadano pipāsavinayo’’ (a. ni. 4.34; itivu. 90) ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti (a. ni. 5.140; 10.6) ca ādinā suṭṭhu desito dhammo, nibbānaṃ mayā ajja paribhuttanti yojanā.
2. 维者雅长老偈颂义释
2. Vijayattheragāthāvaṇṇanā
“Yassāsavāparikkhīṇā”是具寿维者雅长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛那里也积攒过功德。在喜见世尊的时代,他出生在一个富足的家庭,长大成人、明白事理之后,正值导师般涅槃。他为导师的塔建造了镶满宝石的栏楯,并在那里举办了盛大的栏楯庆典。凭着这份善业,他在数百次生命中都以珠宝般的光辉流转。就这样在天界与人间轮回,到了现在这尊佛出世的时代,他出生在舍卫城的一个婆罗门家庭,名叫维者雅。他长大后,精通了婆罗门的各种学问,出家做了苦行者,住在森林僻静处,证得禅那并安住其中。后来听说佛陀出世,便生起信心,前往导师那里,礼敬导师后,坐在一边。导师为他说法。他听完法就出家了,接着修观,不久便证得阿拉汉果。因此《譬喻经》中说——
Yassāsavāparikkhīṇāti āyasmato vijayattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro piyadassissa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute tassa thūpassa ratanakhacitaṃ vedikaṃ kāretvā tattha uḷāraṃ vedikāmahaṃ kāresi. So tena puññakammena anekasate attabhāve maṇiobhāsena vicari. Evaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, vijayotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto brāhmaṇavijjāsu nipphattiṃ gato tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane jhānalābhī hutvā viharanto buddhuppādaṃ sutvā uppannappasādo satthu santikaṃ upasaṅkamitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tassa satthā dhammaṃ desesi. So dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.10-14) –
当世间救主、无上的喜见佛般涅槃时,
我怀着清净的信心,满心欢喜,建造了珍珠台座。
我用各种宝石围绕,造了一座最殊胜的台座;
我对台座举行了供养,就在那里命终。
无论我投生何处,或为天神或为人;
宝珠悬于虚空,此即福业果报。
往昔一千六百劫前,
有三十六位名为珠光明的转轮王,皆具大威力。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Nibbute lokanāthamhi, piyadassīnaruttame; Pasannacitto sumano, muttāvedimakāsahaṃ. ‘‘Maṇīhi parivāretvā, akāsiṃ vedimuttamaṃ; Vedikāya mahaṃ katvā, tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ; Maṇī dhārenti ākāse, puññakammassidaṃ phalaṃ. ‘‘Soḷasito kappasate, maṇippabhāsanāmakā; Chattiṃsāsiṃsu rājāno, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他为了宣说自己的证悟,诵出了“诸漏已尽”这首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto ‘‘yassāsavā parikkhīṇā’’ti gāthaṃ abhāsi.
9292. 其中,“诸漏已尽”是指:那位最上等的人,欲漏等四种漏已经完全灭尽,被圣道彻底断除了。“于食不依止”是指:他不以渴爱和邪见为依靠而依止于食,不贪著,不陷溺。这里只是举一个例子,应当知道,以“食”这个词为代表,实际上已经包含了四种缘。或者也可以说,这里的“食”一词应当理解为“缘”的同义词。“空、无相”这一句里,无愿解脱也已经被包含在内了;这三者都是涅槃的名称。因为涅槃中没有贪等烦恼,所以叫空,又因为从那些烦恼中解脱出来,所以叫空解脱;同样地,因为没有了贪等相状,也没有了诸行的相状,所以叫无相,又因为从那些相状中解脱出来,所以叫无相解脱;因为没有了贪等的愿求,所以叫无愿,又因为从那些愿求中解脱出来,所以叫无愿解脱。对于安住在果等至中、以涅槃为所缘而安住的人,这三种解脱就是他的行境。就像空中的鸟迹一样,他的踪迹难以追寻。好比在空中飞行的鸟,人们无法知道“它们在这里用脚踏过而飞走,在这里用胸脯扑过而飞走,在这里用头,在这里用翅膀”——同样地,也无法指出这样的比丘“他沿着这样的足迹去了地狱等处”。
92. Tattha yassāsavā parikkhīṇāti yassa uttamapuggalassa kāmāsavādayo cattāro āsavā sabbaso khīṇā ariyamaggena khepitā. Āhāre ca anissitoti yo ca āhāre taṇhādiṭṭhinissayehi anissito agadhito anajjhāpanno, nidassanamattaṃ, āhārasīsenettha cattāropi paccayā gahitāti daṭṭhabbaṃ. Paccayapariyāyo vā idha āhāra-saddo veditabbo. ‘‘Suññato animitto cā’’ti ettha appaṇihitavimokkhopi gahitoyeva, tīṇipi cetāni nibbānasseva nāmāni. Nibbānañhi rāgādīnaṃ abhāvena suññaṃ, tehi vimuttañcāti suññatavimokkho, tathā rāgādinimittābhāvena saṅkhāranimittābhāvena ca animittaṃ , tehi vimuttañcāti animittavimokkho, rāgādipaṇidhīnaṃ abhāvena appaṇihitaṃ, tehi vimuttañcāti appaṇihito vimokkhoti vuccati. Phalasamāpattivasena taṃ ārammaṇaṃ katvā viharantassa ayampi tividho vimokkho yassa gocaro, ākāseva sakuntānaṃ, padaṃ tassa durannayanti yathā ākāse gacchantānaṃ sakuṇānaṃ ‘‘imasmiṃ ṭhāne pādehi akkamitvā gatā, idaṃ ṭhānaṃ urena paharitvā gatā, idaṃ sīsena, idaṃ pakkhehī’’ti na sakkā ñātuṃ, evameva evarūpassa bhikkhuno ‘‘nirayapadādīsu iminā nāma padena gato’’ti ñāpetuñca na sakkāti.
3. 埃拉迦长老偈的注疏
3. Erakattheragāthāvaṇṇanā
诸欲是苦,如埃拉迦草——这是具寿埃拉迦长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛那里也积集过善行,在一次次生命中不断累积福德。到了悉达多世尊的时代,他出生在一个良家,长大成人后,有一天看见导师,心里生起净信,却找不到什么适合献给导师的东西,就想:“那我就用身体来修福吧!”于是他把导师要走的道路清理平整。导师就走上他修整过的路。他在那里看见世尊,满心欢喜,顶礼、合掌,以清净的信心站着,直到世尊走出视线,始终没有离开以佛陀为所缘的喜乐。他凭这个福业投生到天界,之后又不断做各种善事,只在善趣中流转。到了现在这尊佛出世的时代,他在舍卫城出生,成为一个受人敬重的家长之子,名叫埃拉迦,相貌端正、好看、庄严,在各种事务上也极为聪明能干。他的父母按家世、容貌、品行、年龄和才能,为他娶来相配的女子,办了婚事。他和她一起住在家里。因为这是最后一生,某件事让他生起了警醒,对轮回感到畏惧,就来到导师身边,听了法,生起信心而出家。导师给了他禅修的业处。他领了业处,过了没几天,却被不满压住而住不下去。那时导师知道他的心思,为了教导他,说出这首偈颂:“诸欲是苦,如埃拉迦草。”他听了之后想:“我做得太不对了。我在这样的导师身边领了业处,却把它丢在一边,心里满是邪思惟。”他因此生起警醒,精勤修观,不久就证得了阿拉汉果。这件事在《譬喻》中是这样说的:
Dukkhā kāmā erakāti āyasmato erakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso satthu kiñci dātabbayuttakaṃ alabhanto ‘‘handāhaṃ kāyasāraṃ puññaṃ karissāmī’’ti satthu gamanamaggaṃ sodhetvā samaṃ akāsi. Satthā tena tathākataṃ maggaṃ paṭipajji . So tattha bhagavantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā añjaliṃ paggayha pasannacitto yāva dassanupacārasamatikkamā buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahanto aṭṭhāsi. So tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ sambhāvanīyassa kuṭumbiyassa putto hutvā nibbatti, erakotissa nāmaṃ ahosi abhirūpo dassanīyo pāsādiko itikattabbatāsu paramena veyyattiyena samannāgato. Tassa mātāpitaro kulena rūpena ācārena vayena kosallena ca anucchavikaṃ dārikaṃ ānetvā vivāhakammaṃ akaṃsu . So tāya saddhiṃ saṃvāsena gehe vasanto pacchimabhavikattā kenacideva saṃvegavatthunā saṃsāre saṃviggamānaso satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji, tassa satthā kammaṭṭhānaṃ adāsi. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā katipayadivasātikkamena ukkaṇṭhābhibhūto vihāsi. Atha satthā tassa cittappavattiṃ ñatvā ovādavasena ‘‘dukkhā kāmā erakā’’ti gāthaṃ abhāsi. So taṃ sutvā ‘‘ayuttaṃ mayā kataṃ, yohaṃ evarūpassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ vissajjento micchāvitakkabahulo vihāsi’’nti saṃvegajāto vipassanāya yuttappayutto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.32-36) –
具眼者渡过小河后,就走向树林。
我见到了那位正自觉者悉达多,他具足最殊胜的相貌。
我拿起锄头和篮子,把那一条路修得平平整整。
我向导师行礼,让自己的心生起净信。
九十四劫前,凡彼时我所造之业;
未曾堕恶趣,此即布施道路之果报。
五十七劫前,我曾为人主,
名号善觉,是导师,是人中之王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Uttaritvāna nadikaṃ, vanaṃ gacchati cakkhumā; Tamaddasāsiṃ sambuddhaṃ, siddhatthaṃ varalakkhaṇaṃ. ‘‘Kudālapiṭakamādāya , samaṃ katvāna taṃ pathaṃ; Satthāraṃ abhivādetvā, sakaṃ cittaṃ pasādayiṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, maggadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Sattapaññāsakappamhi, eko āsiṃ janādhipo; Nāmena suppabuddhoti, nāyako so narissaro. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉之后,他进一步宣说自己的证悟——
Arahā pana hutvā aññaṃ byākaronto –
“欲是苦,诶拉咖,欲不是乐,诶拉咖;
谁贪爱诸欲,谁就是在贪爱苦,诶拉咖。
不贪求欲乐者,他也不贪求苦,诶拉卡。”
‘‘Dukkhā kāmā eraka, na sukhā kāmā eraka; Yo kāme kāmayati, dukkhaṃ so kāmayati eraka; Yo kāme na kāmayati, dukkhaṃ so na kāmayati erakā’’ti. –
他复诵了世尊所说的那首偈颂。
Tameva bhagavatā vuttagāthaṃ paccudāhāsi.
在这里,“欲乐是苦”说的是:这些事欲和烦恼欲,因为以苦为依托,又具有变坏苦和轮回苦的性质,所以是苦,是苦性,能产生苦。经中就是这样说的:“诸欲乐味少、苦多、忧恼多,这里的过患更严重”等等(《波逸提》417;《中部》1.234)。Eraka:世尊最初用这个名字称呼他,后来长老就用这个名字自称。“欲乐非乐”说的是:对于已经了解的人来说,这些所谓的欲乐并不是乐;但对于不了解的人来说,它们却显现为乐。正如经中所说:“他把乐看成苦,把苦看成刺”等等(《相应部》4.253;《如是语》53;《长老偈》986)。“谁追求欲乐,谁就是在追求苦”说的是:一个众生如果用烦恼欲去追求事欲,那么他这种追求,在现世因为伴随着灼热煎熬,在未来世因为会成为恶趣苦的因,也会成为轮回苦的因,所以本身就是苦。而事欲则是苦的依托。这样一来,他所追求的就是苦的性质、苦的相状和苦的依托,因此才这样说。后一句是从相反的角度来说明同一个道理,所以它的含义应当按前面所说的反过来理解。
Tattha dukkhā kāmāti ime vatthukāmakilesakāmā dukkhavatthutāya vipariṇāmadukkhasaṃsāradukkhasabhāvato ca, dukkhā dukkhamā dukkhanibbattikā. Vuttañhetaṃ – ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādi (pāci. 417; ma. ni. 1.234). Erakāti paṭhamaṃ tāva bhagavā taṃ ālapati, pacchā pana thero attānaṃ nāmena kathesi. Na sukhā kāmāti kāmā nāmete jānantassa sukhā na honti, ajānantassa pana sukhato upaṭṭhahanti. Yathāha – ‘‘yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato’’tiādi (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53; theragā. 986). Yo kāme kāmayati, dukkhaṃ so kāmayatīti yo satto kilesakāmena vatthukāme kāmayati, tassa taṃ kāmanaṃ sampati sapariḷāhatāya , āyatiṃ apāyadukkhahetutāya ca vaṭṭadukkhahetutāya ca dukkhaṃ. Vatthukāmā pana dukkhassa vatthubhūtā. Iti so dukkhasabhāvaṃ dukkhanimittaṃ dukkhavatthuñca kāmayatīti vutto. Itaraṃ paṭipakkhavasena tamevatthaṃ ñāpetuṃ vuttaṃ, tasmā tassattho vuttavipariyāyena veditabbo.
慈胜长老偈颂注释
4. Mettajittheragāthāvaṇṇanā
礼敬那位世尊——这是慈胜长老的偈颂。它的缘起是什么呢?据说,在无比见佛的时代,他出生在一个良善的家庭,长大懂事之后,对教法生起了虔诚的信心,就用砖为菩提树砌了围栏,还做了灰泥粉刷的工程。世尊为他作了随喜。他凭着这份福业,死后投生到天界,之后又不断修福,在天界和人间流转。到了现在这位佛陀出世的时代,他投生在摩揭陀国一个婆罗门的家里,取名叫慈胜。他长大成年后,看到诸欲的过患,就出家做了苦行者,住在树林里。后来听说佛陀出世了,被过去的善根所推动,就来到世尊面前,围绕流转与还灭的问题提问。世尊为他解答之后,他生起了信心,出家修行,建立起观智,证得了阿拉汉果。因此《譬喻经》中说(《长老譬喻》1.15.26-31)——
Namohi tassa bhagavatoti āyasmato mettajittherassa gāthā. Kā uppatti? So kira anomadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto sāsane abhippasanno hutvā bodhirukkhassa iṭṭhakāhi vedikaṃ cinitvā sudhāparikammaṃ kāresi. Satthā tassa anumodanaṃ akāsi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, mettajītissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto kāmesu ādīnavaṃ disvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññe viharanto buddhuppādaṃ sutvā pubbahetunā codiyamāno satthu santikaṃ gantvā pavattinivattiyo ārabbha pañhaṃ pucchitvā satthārā pañhe vissajjite paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.26-31) –
我为无比见牟尼建造了菩提座的围栏。
我给了石灰团之后,又做了手工活。
无比见者人中最尊,见彼所作善行已成;
导师立于比丘僧中,乃说如是诸偈。
凭着这个灰泥业,以及思与愿,
享受过福报之后,就会把苦彻底终结。
我的面容清净明亮,心专一而安定,很好地安住在定中;
我于正自觉者的教法中,持此最后身。
距今百劫之前,劫数圆满无缺,
我曾名为一切坚,是大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Anomadassīmunino, bodhivedimakāsahaṃ; Sudhāya piṇḍaṃ datvāna, pāṇikammaṃ akāsahaṃ. ‘‘Disvā taṃ sukataṃ kammaṃ, anomadassī naruttamo; Bhikkhusaṅghe ṭhito satthā, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Iminā sudhakammena, cetanāpaṇidhīhi ca; Sampattiṃ anubhotvāna, dukkhassantaṃ karissati. ‘‘Pasannamukhavaṇṇomhi, ekaggo susamāhito; Dhāremi antimaṃ dehaṃ, sammāsambuddhasāsane. ‘‘Ito kappasate āsiṃ, paripuṇṇe anūnake; Rājā sabbaghano nāma, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他赞叹着导师:
Arahattaṃ pana patvā satthāraṃ thomento –
礼敬彼世尊,释迦之子,具足荣光;
由彼已臻至上者,此无上法善为宣说——他遂诵出此偈。
‘‘Namo hi tassa bhagavato, sakyaputtassa sirīmato; Tenāyaṃ aggappattena, aggadhammo sudesito’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
这里,“礼敬”就是致敬。“确实”只是一个语气词,没有实际意思。“那位”指的是:世尊圆满了三十种波罗蜜,摧毁了一切烦恼,证得了无上正等正觉;因为他是释迦王之子,所以叫“释迦子”;由于不共他人的福德成就所生,并具备最胜的色身庄严和法身庄严,所以是“具荣耀者”。意思是:向那位世尊、释迦子、具荣耀者礼敬,也就是我归敬他。“由这位”指由那位世尊。“此法”是说他因为亲自证悟而宣说此法。“已证得最高者”指已证得最高的一切知智,或者说因为具足一切功德而抵达了最胜、最尊贵的地位。“最上法”指最为殊胜、无上的九种出世间法,已被他无颠倒、妥善地宣说开示了出来。
Tattha namoti namakkāro. Hīti nipātamattaṃ. Tassāti yo so bhagavā samattiṃsapāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, sakyarājassa puttoti sakyaputto. Anaññasādhāraṇāya puññasampattiyā ca sambhāvito uttamāya rūpakāyasiriyā dhammakāyasiriyā ca samannāgatattā sirīmā, tassa bhagavato sakyaputtassa sirīmato namo atthu, taṃ namāmīti attho. Tenāti tena bhagavatā. Ayanti tassa dhammassa attano paccakkhatāya vadati. Aggappattenāti aggaṃ sabbaññutaṃ, sabbehi vā guṇehi aggabhāvaṃ seṭṭhabhāvaṃ pattena. Aggadhammoti aggo uttamo navavidhalokuttaro dhammo suṭṭhu aviparītaṃ desito paveditoti.
5. 眼护长老偈注释
5. Cakkhupālattheragāthāvaṇṇanā
“我是盲人,眼睛坏了”,这是具寿眼护长老的偈颂。这件事的由来是什么呢?他在过去诸佛那里积下了深厚的善根,一世又一世地修福。到了悉达多世尊的时代,他出生在一户好人家,长大懂事以后,世尊已经般涅槃了,大众正在建塔办庆典,他拿了乌玛花去供养佛塔。凭着这份善业,他生到天界,之后又不断修福,在天上和人间流转。到了现在这尊佛出世的时候,他生在舍卫城,是一位名叫大金的居士的儿子,家人给他取名叫“护”。后来他母亲忙里忙外、四处奔波的时候,又生了一个儿子。父母就给这个弟弟取名叫“小护”,把另一个叫“大护”。他们长大以后,父母用家室把他们绑住了。那时候,世尊住在舍卫城的祇园精舍。大护跟着去祇园的在家信众一起到精舍,在世尊面前听了法,生起信心,就把家里的担子全丢给弟弟,自己出家受了具足戒。他在亲教师和戒师身边住了五年,雨安居结束、自恣之后,从世尊那里领了一个禅修法门,又得到大约六十位比丘同伴,就和他们一起寻找适合修行的地方。他依靠一个边地村落,住进村中信众修建并供养的林中茅屋,在那里修沙门法。后来他得了眼病。医生配好药交给他,他没有按医生说的去做,所以眼病越来越重。他想:“比起治好眼病,治好烦恼病对我来说才是更好的。”于是不管眼病,一心投入内观修行。他精勤修行的时候,眼睛和烦恼同时坏灭了。他成了干观行的阿拉汉。因此,在《譬喻经》里说:
Andhohaṃ hatanettosmīti āyasmato cakkhupālattherassa gāthā. Kā uppatti? Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavati parinibbute thūpamahe kayiramāne umāpupphaṃ gahetvā thūpaṃ pūjesi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ mahāsuvaṇṇassa nāma kuṭumbikassa putto hutvā nibbatti, tassa pāloti nāmamakaṃsu. Mātā tassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle aññaṃ puttaṃ labhi. Tassa mātāpitaro cūḷapāloti nāmaṃ katvā itaraṃ mahāpāloti vohariṃsu. Atha te vayappatte gharabandhanena bandhiṃsu. Tasmiṃ samaye satthā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tattha mahāpālo jetavanaṃ gacchantehi upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho kuṭumbabhāraṃ kaniṭṭhabhātikasseva bhāraṃ katvā sayaṃ pabbajitvā laddhūpasampado ācariyupajjhāyānaṃ santike pañcavassāni vasitvā vuṭṭhavasso pavāretvā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā saṭṭhimatte sahāyabhikkhū labhitvā tehi saddhiṃ bhāvanānukūlaṃ vasanaṭṭhānaṃ pariyesanto aññataraṃ paccantagāmaṃ nissāya gāmavāsikehi upāsakehi kāretvā dinnāya araññāyatane paṇṇasālāya vasanto samaṇadhammaṃ karoti. Tassa akkhirogo uppanno. Vejjo bhesajjaṃ sampādetvā adāsi. So vejjena vuttavidhānaṃ na paṭipajji. Tenassa rogo vaḍḍhi. So ‘‘akkhirogavūpasamanato kilesarogavūpasamanameva mayhaṃ vara’’nti akkhirogaṃ ajjhupekkhitvā vipassanāyayeva yuttappayutto ahosi. Tassa bhāvanaṃ ussukkāpentassa apubbaṃ acarimaṃ akkhīni ceva kilesā ca bhijjiṃsu. So sukkhavipassako arahā ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.21-25) –
当世间所敬仰的应受供养者般涅槃时;
在悉达多世尊之时,举行了一场盛大的大塔庆典。
在九十四劫之前,我献上了那朵花;
我不识不知有恶趣,这就是供养佛塔的果报。
自此第九劫中,八十五位同名索玛天之国王,
皆具大威力,为转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Nibbute lokamahite, āhutīnaṃ paṭiggahe; Siddhatthamhi bhagavati, mahāthūpamaho ahu. ‘‘Mahe pavattamānamhi, siddhatthassa mahesino; Umāpupphaṃ gahetvāna, thūpamhi abhiropayiṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ pupphamabhiropayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, thūpapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Ito ca navame kappe, somadevasanāmakā; Pañcāsītisu rājāno, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那时,长老因为眼病留在精舍里,比丘们进村托钵去了。在家信众看见比丘们,就问:“长老怎么没来?”听说了这件事后,他们被悲伤压倒,把托钵得来的食物送上去,说:“尊者,请别担心什么,从现在起我们亲自把食物送来供养您。”他们就那样做了。比丘们依照长老的教导安住,不久就证得阿拉汉果。雨安居结束后,举行自恣,他们说道:“尊者,我们要去舍卫城礼敬世尊。”长老说:“我身体虚弱,又没有眼睛,路上还有很多危险。你们跟我一起走,会给你们带来麻烦。你们先走,到了之后代我礼敬世尊和诸位大长老,把我的情况告诉小护,然后派个人来接我。”他们再三请求,还是得不到同行的许可,就答应说“好的”,收拾好住处,辞别在家信众,逐渐到了祇园。他们代长老礼敬了世尊和诸位大长老,第二天在舍卫城托钵后,把小护那位长老的情况告诉了他。小护说:“尊者,这是我的外甥,名叫巴利达,我派他去。”他们就说:“路上有危险,一个在家人没办法独自去,所以应该让他出家。”于是让他出家后派他去了。他逐渐来到长老身边,表明了自己的身份,就扶着长老往回走。走到半路,在某个村庄附近的一处林子里,听到一个捡柴女子唱歌的声音,心被系住了,就放开拐杖的一头,说:“尊者,请稍等片刻,等我去去就来。”然后走到那女子身边,在那里犯了戒。长老心想:“刚才听到了女人的歌声,沙弥又去了这么久,一定是犯戒了。”那沙弥回来后说:“尊者,我们走吧。”长老问:“你是不是干了坏事?”沙弥沉默不语,再问也不说。长老说:“像你这样的恶人,我用不着你扶拐杖,你走吧!”沙弥又说:“路上危险很多,您又看不见,怎么走呢?”长老为了说明这个道理——
Atha there akkhirogena vihāre ohīne gāmaṃ piṇḍāya gate bhikkhū disvā upāsakā ‘‘kasmā thero nāgato’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā sokābhibhūtā piṇḍapātaṃ upanetvā, ‘‘bhante, kiñci mā cintayittha, idāni mayameva piṇḍapātaṃ ānetvā upaṭṭhahissāmā’’ti tathā karonti. Bhikkhū therassa ovāde ṭhatvā nacirasseva arahattaṃ patvā vuṭṭhavassā pavāretvā, ‘‘satthāraṃ vandituṃ sāvatthiṃ gamissāma, bhante’’ti āhaṃsu. Thero, ‘‘ahaṃ dubbalo acakkhuko, maggo ca saupaddavo, mayā saddhiṃ gacchantānaṃ tumhākaṃ parissayo bhavissati, tumhe paṭhamaṃ gacchatha, gantvā satthāraṃ mahāthere ca mama vandanāya vandatha, cūḷapālassa mama pavattiṃ kathetvā kañci purisaṃ peseyyāthā’’ti āha. Te punapi yācitvā gamanaṃ alabhantā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā senāsanaṃ saṃsāmetvā upāsake āpucchitvā anukkamena jetavanaṃ gantvā satthāraṃ mahāthere ca tassa vandanāya vanditvā dutiyadivase sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā cūḷapālassa taṃ pavattiṃ vatvā tena ‘‘ayaṃ, bhante, mayhaṃ bhāgineyyo pālito nāma, imaṃ pesissāmī’’ti vutte, ‘‘maggo saparissayo, na sakkā ekena gahaṭṭhena gantuṃ, tasmā pabbājetabbo’’ti taṃ pabbājetvā pesesuṃ. So anukkamena therassa santikaṃ gantvā attānaṃ tassa orocetvā taṃ gahetvā āgacchanto antarāmagge aññatarassa gāmassa sāmantā araññaṭṭhāne ekissā kaṭṭhahāriyā gāyantiyā saddaṃ sutvā paṭibaddhacitto hutvā yaṭṭhikoṭiṃ vissajjetvā ‘‘tiṭṭhatha, bhante, muhuttaṃ yāvāhaṃ āgacchāmī’’ti vatvā tassā santikaṃ gantvā tattha sīlavipattiṃ pāpuṇi. Thero idānimeva itthiyā gītasaddo suto, sāmaṇero ca cirāyati, nūna sīlavipattiṃ patto bhavissatī’’ti cintesi. Sopi āgantvā ‘‘gacchāma, bhante’’ti āha. Thero ‘‘kiṃ pāpo jātosī’’ti pucchi. Sāmaṇero tuṇhī hutvā puna pucchitopi na kathesi. Thero ‘‘tādisena pāpena mayhaṃ yaṭṭhigahaṇakiccaṃ natthi, gaccha tva’’nti vatvā puna tena ‘‘bahuparissayo maggo, tumhe ca andhā, kathaṃ gamissathā’’ti vutte ‘‘bāla idheva me nipajjitvā marantassāpi aparāparaṃ parivattentassāpi tādisena gamanaṃ nāma natthī’’ti imamatthaṃ dassento –
我是个瞎子,眼睛已经坏了,正一头扎进荒野险路之中;
就算只能在地上爬着挪动,我也要继续走,绝不跟恶人做同伴。他说了这首偈颂。
‘‘Andhohaṃ hatanettosmi, kantāraddhānapakkhando; Sayamānopi gacchissaṃ, na sahāyena pāpenā’’ti. – gāthaṃ abhāsittha;
这里,“盲人”是指眼根有缺陷的人。“眼已坏灭”是指眼睛已经毁坏,因此他说“我是因为运用失误而眼根受损才成了盲人,并不是天生就盲”,以此特别说明所说的盲人状态。另一种说法是,“盲人”这个词,像在“赡养年老盲眼的父母”等语句中那样,是表示肉眼有缺陷;而说“眼已坏灭”,是为了表明并不像“这些游方者全都是盲人、没有眼睛”“盲人、一只眼、两只眼”等语句那样,指的是智慧眼的缺失。这样就直接显示了根本意义上的盲。“闯入荒漠旷野的长途”:意思是进入了旷野、荒野中的漫长道路,并不是说踏上了“生旷野”等轮回的长途;因为这位长老已经走过了那样的轮回长途。“即使躺着”:即使躺在地上,当双脚无力时,用胸膛和膝盖在地上辗转翻滚,也要前行。“不与恶伴为友”:意思是不会和这样的恶人结伴同行。另一个人听了这话,心中生起警醒,想道:“我实在是做了极其鲁莽的事啊!”他举起手臂哭泣着,跑进了丛林深处。那时,由于长老戒德的威力,黄色毛毯石座显现出炽热之相。帝释天神知道了这件事,便来到长老身边,像前往舍卫城的人那样表明自己的身份,拿起棍棒的一端,缩短了路程,当天傍晚就把长老带到了舍卫城,让他坐在祇园里由小护所建的草席棚中的木板上,又用他同伴的声音让长老知道他已经到了,然后离去;小护也终生恭敬地侍奉他。
Tattha andhoti cakkhuvikalo. Hatanettoti vinaṭṭhacakkhuko, tena ‘‘payogavipattivasenāhaṃ upahatanettatāya andho, na jaccandhabhāvenā’’ti yathāvuttaṃ andhabhāvaṃ viseseti. Atha vā ‘‘andho’’ti idaṃ ‘‘andhe jiṇṇe mātāpitaro posetī’’tiādīsu (ma. ni. 2.288) viya maṃsacakkhuvekalladīpanaṃ, ‘‘sabbepime paribbājakā andhā acakkhukā’’ (udā. 54) ‘‘andho ekacakkhu dvicakkhū’’tiādīsu (a. ni. 3.29) viya na paññācakkhuvekalladīpananti dassetuṃ ‘‘hatanettosmī’’ti vuttaṃ, tena mukhyameva andhabhāvaṃ dasseti. Kantāraddhānapakkhandoti kantāre vivane dīghamaggaṃ anupaviṭṭho, na jātikantārādigahanaṃ saṃsāraddhānaṃ paṭipannoti adhippāyo. Tādisañhi kantāraddhānaṃ ayaṃ thero samatikkamitvā ṭhito, sayamānopīti sayantopi, pādesu avahantesu urena jaṇṇukāhi ca bhūmiyaṃ saṃsaranto parivattentopi gaccheyyaṃ. Na sahāyena pāpenāti tādisena pāpapuggalena sahāyabhūtena saddhiṃ na gacchissanti yojanā. Taṃ sutvā itaro saṃvegajāto ‘‘bhāriyaṃ vata mayā sāhasikakammaṃ kata’’nti bāhā paggayha kandanto vanasaṇḍaṃ pakkhando ca ahosi. Atha therassa sīlatejena paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Tena sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā therassa santikaṃ gantvā sāvatthigāmipurisaṃ viya attānaṃ ñāpetvā yaṭṭhikoṭiṃ gaṇhanto maggaṃ saṅkhipitvā tadaheva sāyanhe sāvatthiyaṃ theraṃ netvā tattha jetavane cūḷapālitena kāritāya paṇṇasālāya phalake nisīdāpetvā tassa sahāyavaṇṇena therassa āgatabhāvaṃ jānāpetvā pakkāmi; cūḷapālitopi taṃ yāvajīvaṃ sakkaccaṃ upaṭṭhāsīti.
6. 《破片善意长老偈》注释
6. Khaṇḍasumanattheragāthāvaṇṇanā
“只施一朵花”这首偈颂,是尊者破片善意长老的偈颂。它的由来是什么呢?据说,他在莲华上佛的时代出生在一个良家,长大后,等到世尊般涅槃,他围绕佛塔用栴檀栏杆围起来,举行了盛大的供养。凭着这份福业,他在天界和人间享受了殊胜的福报。到了迦叶佛的时代,他出生在一个富裕家庭。世尊般涅槃后,国王正为金塔举行鲜花供养,他得不到鲜花,看到一朵破损的善意花,便花大价钱买下来,拿到塔前供养,心中生起了极大的喜悦和满足。凭着这份福业,他转生天界,享受了八十亿年的天界快乐。在现在这位佛出世的时代,他出生在波婆城的末罗王族家中。他出生时,家里出现了碎砂糖和善意花,因此给他取名叫“破片善意”。他长大后,世尊正住在波婆城准陀的芒果园中,他便前去亲近,听闻正法,生起信心,出家后修习观法,不久就证得了六种神通。因此,《譬喻经》中这样说(譬喻·长老1.15.15-20)——
Ekapupphaṃcajitvānāti āyasmato khaṇḍasumanattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute tassa thūpassa samantato candanavedikāya parikkhipitvā mahantaṃ pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu uḷāraṃ sampattiṃ anubhavanto kassapassa bhagavato kāle kuṭumbikakule nibbatto satthari parinibbute kanakathūpaṃ uddissa raññā pupphapūjāya kayiramānāya pupphāni alabhanto ekaṃ khaṇḍasumanapupphaṃ disvā mahatā mūlena taṃ kiṇitvā gaṇhanto cetiye pūjaṃ karonto uḷāraṃ pītisomanassaṃ uppādesi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā asīti vassakoṭiyo saggasukhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde pāvāyaṃ mallarājakule nibbatti. Tassa jātakāle gehe khaṇḍasakkharā sumanapupphāni ca uppannāni ahesuṃ. Tenassa khaṇḍasumanoti nāmamakaṃsu. So viññutaṃ patto bhagavati pāvāyaṃ cundassa ambavane viharante upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.15-20) –
“名为莲华上佛的胜者,世间最尊长,人中最尊牛王,
犹如炽燃的火聚,正自觉者般涅槃。
大雄涅槃后,佛塔变得宽广。
人们甚至从远方就前来侍奉,在那最殊胜的舍利堂。
当投生到某一存在中时,不论是在天界还是人间,
我看不到自己有任何低劣之处,这是过去业所结的果报。
从此十五千劫之前,有八人出世;
他们全都叫同一个名字,都是拥有大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Padumuttaro nāma jino, lokajeṭṭho narāsabho; Jalitvā aggikkhandhova, sambuddho parinibbuto. ‘‘Nibbute ca mahāvīre, thūpo vitthāriko ahu; Dūratova upaṭṭhenti, dhātugehavaruttame. ‘‘Pasannacitto, sumano, akaṃ candanavedikaṃ; Dissati thūpakhandho ca, thūpānucchaviko tadā. ‘‘Bhave nibbattamānamhi, devatte atha mānuse; Omattaṃ me na passāmi, pubbakammassidaṃ phalaṃ. ‘‘Pañcadasakappasate, ito aṭṭha janā ahuṃ; Sabbe samattanāmā te cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他回忆自己的过去生,看到自己当时供养须曼那花所带来的天界成就之因,以及那成为涅槃远亲依止的状态,于是以感兴偈的方式阐明这件事,说道:
Arahattaṃ pana patvā attano purimajātiṃ anussaranto tattha attano sumanapupphapariccāgassa saggasampattinimittakaṃ nibbānūpanissayatañca disvā udānavasena tamatthaṃ pakāsento –
仅仅舍弃一朵花,就换来八十亿年的果报;
在天界享受过种种快乐之后,凭着剩下的业力,我已经证入涅槃。他诵出了这首偈颂。
‘‘Ekapupphaṃ cajitvāna, asīti vassakoṭiyo; Saggesu paricāretvā, sesakenamhi nibbuto’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
这里,“一朵花”就是一朵花,但这里特指茉莉花。“舍弃”是指为了供养佛陀的塔而献出,以献出为因。“八十俱胝年”是按人间年数来算的八十亿年,这里用的是表示持续时间的受格;要知道这是就他在六欲天中第二天反复投生而说的。所以“在天界”指名为三十三天的天界,因为他在那里一再投生,所以这里用了复数。“享尽快乐后”是指在色等所缘中充分享受诸根、体验快乐,或者指由天女们侍奉照顾自己。“我凭剩下的业寂灭”是说:以供花而生起的善思中,除了能带来福报成就的布施业之外,剩下那部分成为解脱助缘的业,就是针对这个说的。因为在那个善行中,有许多前后相续生起的思。或者,“凭剩下的业”是指那布施业的异熟果报还没有完全耗尽,靠着这剩余的业报,我得以寂灭,也就是以烦恼的彻底止息而般涅槃。通过这一句,他表明:他安住其中并亲自证悟阿拉汉果的那最后一生,也正是该业的异熟果报。正如在其他地方针对类似情况也说过:“正是该业异熟果报的残余。”
Tattha ekapupphanti ekaṃ kusumaṃ, taṃ pana idha sumanapupphaṃ adhippetaṃ. Cajitvānāti satthu thūpapūjākaraṇavasena pariccajitvā pariccāgahetu. Asīti vassakoṭiyoti manussagaṇanāya vassānaṃ asīti koṭiyo, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, idañca chasu kāmasaggesu dutiye aparāparuppattivasena vuttanti veditabbaṃ. Tasmā saggesūti tāvatiṃsasaṅkhāte saggaloke, punappunaṃ uppajjanavasena hettha bahuvacanaṃ. Paricāretvāti rūpādīsu ārammaṇesu indriyāni paricāretvā sukhaṃ anubhavitvā, devaccharāhi vā attānaṃ paricāretvā upaṭṭhāpetvā. Sesakenamhi nibbutoti pupphapūjāya vasena pavattakusalacetanāsu bhavasampatti dāyakakammato sesena yaṃ tattha vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ, taṃ sandhāya vadati. Bahū hi tattha pubbāparavasena pavattā cetanā. Sesakenāti vā tasseva kammassa vipākāvasesena aparikkhīṇeyeva tasmiṃ kammavipāke nibbuto amhi, kilesaparinibbānena parinibbutosmi. Etena yasmiṃ attabhāve ṭhatvā attanā arahattaṃ sacchikataṃ, sopi carimattabhāvo tassa kammavipākoti dasseti. Yādisaṃ sandhāya aññatthāpi ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti (pārā. 228; saṃ. ni. 1.131) vuttaṃ.
7. 帝思长老偈颂的注释
7. Tissattheragāthāvaṇṇanā
“舍弃了百两黄金”,这是尊者帝思长老的偈颂。他是怎么来的呢?这位长老也在过去诸佛那里积攒过善根。在毗婆尸世尊的时代,他出生在一个造车匠的家庭,长大后有了见识。有一天他见到世尊,心里生起清净的信心,就用栴檀木块做了一块板,献给世尊,世尊也受用了。他凭着这个善业,死后生到天界。之后他一次又一次地修善,在天界和人间之间流转生死,到了现在这位佛陀出世的时代,投生在罗卢瓦城的王族家里。他长大成人后,父亲去世,他继承了王位,成了频婆娑罗王从未见过面的朋友,派人给频婆娑罗王送去珠宝、衣物等礼物。频婆娑罗王听说他福德深厚,在回礼时,让人在棉布上画了佛陀的生平事迹,又在金箔上写了缘起法,一起送了过去。他看了之后,因为过去诸佛时代积下的善根,也因为这是他的最后一生,便仔细端详布上画出的佛陀生平,以及金箔上写下的缘起次第,看清了生死流转与还灭的道理,把教法的修行次第记在心里,生起了强烈的紧迫感,心想:“我已经见到了世尊的威仪,也大致了解了教法的次第。欲望苦多、过患多,我现在还守着在家生活做什么?”于是他舍弃王位,剃掉须发,披上袈裟,一心为了世尊而出家。他拿着泥钵,像弗迦娑提王一样,在众人悲泣不舍中离开了都城,渐次来到王舍城,前往世尊所住的萨普索恩迪卡山洞,礼拜世尊后坐在一边。导师为他说法。他听完说法,取了修观的方法,精勤修行,努力修观,证得了阿拉汉果。因此《譬喻经》中说——
Hitvā satapalaṃ kaṃsanti āyasmato tissattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro vipassissa bhagavato kāle yānakārakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso candanakhaṇḍena phalakaṃ katvā bhagavato upanāmesi, tañca bhagavā paribhuñji. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde roruvanagare rājakule nibbatti. So vayappatto pitari kālaṅkate rajje patiṭṭhito bimbisārarañño adiṭṭhasahāyo hutvā tassa maṇimuttāvatthādīni paṇṇākārāni pesesi. Tassa rājā bimbisāro puññavantataṃ sutvā paṭipābhataṃ pesento cittapaṭe buddhacaritaṃ suvaṇṇapaṭṭe ca paṭiccasamuppādaṃ likhāpetvā pesesi. So taṃ disvā purimabuddhesu katādhikāratāya pacchimabhavikatāya ca cittapaṭe dassentaṃ buddhacaritaṃ suvaṇṇapaṭṭake likhitaṃ paṭiccasamuppādakkamañca oloketvā pavattinivattiyo sallakkhetvā sāsanakkamaṃ hadaye ṭhapetvā sañjātasaṃvego ‘‘diṭṭho mayā bhagavato veso, sāsanakkamo ca ekapadesena ñāto, bahudukkhā kāmā bahupāyāsā, kiṃ dāni mayhaṃ gharāvāsenā’’ti rajjaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādento bhagavantaṃ uddissa pabbajitvā mattikāpattaṃ gahetvā rājā pukkusāti viya mahājanassa paridevantasseva nagarato nikkhamitvā anukkamena rājagahaṃ gantvā tattha sappasoṇḍikapabbhāre viharantaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā dhammaṃ desesi. So dhammadesanaṃ sutvā vipassanāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā yuttappayutto viharanto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.37-42) –
我过去是个造车的工匠,对木工手艺非常精通;
我把旃檀木做成木板,供养给了世间之友——佛陀。
这座天宫光辉灿烂,是用黄金精心造出来的。
象车、马车和天车,都已备好现前。
“宫殿与轿舆,皆随所欲而生起。
我的宝是不动摇的,这就是那块木板带来的果报。
九十一劫之前,我曾布施一块木板;
我不曾知道恶趣,此即施板之果报。
在五十七劫里,有四位名叫“所化”的。
具足七宝、有大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Yānakāro pure āsiṃ, dārukamme susikkhito; Candanaṃ phalakaṃ katvā, adāsiṃ lokabandhuno. ‘‘Pabhāsati idaṃ byamhaṃ, suvaṇṇassa sunimmitaṃ; Hatthiyānaṃ assayānaṃ, dibbayānaṃ upaṭṭhitaṃ. ‘‘Pāsādā sivikā ceva, nibbattanti yadicchakaṃ; Akkhubbhaṃ ratanaṃ mayhaṃ, phalakassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, phalakaṃ yamahaṃ dadiṃ; Duggati nābhijānāmi, phalakassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Sattapaññāsakappamhi, caturo nimmitāvhayā; Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他以自说(优陀那)的方式讲述自己的修行经历——
Arahattaṃ pana patvā udānavasena attano paṭipattiṃ kathento –
舍弃了重一百巴拉的铜碗,还有镶有百道纹饰的金碗;
我拿起了陶钵,这就是第二次灌顶。他说了这首偈颂。
‘‘Hitvā satapalaṃ kaṃsaṃ, sovaṇṇaṃ satarājikaṃ; Aggahiṃ mattikāpattaṃ, idaṃ dutiyābhisecana’’nti. – gāthaṃ abhāsi;
在这里,“舍弃”就是彻底放弃。“重百巴拉”是说那个钵重一百巴拉,也就是一百巴拉的分量。“碗”就是钵。“金制的”就是用黄金做的。“饰有种种图案”是因为钵壁雕饰精美,又有许多彩色纹路,所以布满各种线条图案。“我取用了陶钵”是说,他以前虽然用这样贵重的器皿吃饭,但随顺诸佛的教导,现在舍弃了那个金钵,转而取用陶土做的钵,并欢喜地说:“啊!太好了!我所做的正是圣者应行的修行。”他借称赞这个钵,来表达对自己舍弃王位、出家修行这件事的随喜。因此他说“这是第二次灌顶”:以最初继承王位的灌顶为第一次,这次出家就成了我的第二次灌顶。因为前者被贪欲等烦恼所染污,伴随着恐惧和种种顾虑,与无义之行相应,被苦所系缚,是低劣的;而这一次则完全相反,是无上、殊胜的。这就是他的用意。
Tattha hitvāti pariccajitvā. Satapalanti sataṃ palāni yassa, taṃ satapalaparimāṇaṃ. Kaṃsanti thālaṃ. Sovaṇṇanti suvaṇṇamayaṃ. Satarājikanti bhittivicittatāya ca anekarūparājicittatāya ca anekalekhāyuttaṃ. Aggahiṃ mattikāpattanti evarūpe mahārahe bhājane pubbe bhuñjitvā buddhānaṃ ovādaṃ karonto ‘‘idānāhaṃ taṃ chaḍḍetvā mattikāmayapattaṃ aggahesiṃ , aho, sādhu, mayā kataṃ ariyavataṃ anuṭhita’’nti bhājanakittanāpadesena rajjapariccāgaṃ pabbajjūpagamanañca anumodanto vadati. Tenāha ‘‘idaṃ dutiyābhisecana’’nti. Paṭhamaṃ rajjābhisecanaṃ upādāya idaṃ pabbajjūpagamanaṃ mama dutiyaṃ abhisecanaṃ. Tañhi rāgādīhi saṃkiliṭṭhaṃ sāsaṅkaṃ saparisaṅkaṃ kammaṃ anatthasañhitaṃ dukkhapaṭibaddhaṃ nihīnaṃ, idaṃ pana taṃvipariyāyato uttamaṃ paṇītanti adhippāyo.
8. 无畏长老偈注释
8. Abhayattheragāthāvaṇṇanā
“看见色之后,正念忘失了”——这是尊者无畏长老的偈颂。这件事是怎么发生的呢?
他在过去诸佛的时代就积累了善行,在一次次投生中不断积攒能导向解脱的福德。在善慧世尊住世的时候,他出生在一个好家庭里,长大成人后,有一天见到善慧世尊,心生净信,就用娑罗花做了供养。因为这份善业,他投生到天界,之后又不断行善,一直在善趣中流转。到了现在这位佛陀出世的时代,他出生在舍卫城的一个婆罗门家庭,取名“无畏”。长大后,因为善根成熟的力量推动着他,有一天他去了精舍,听了世尊说法,生起信心就出家了。他完成了出家初期该做的功课,然后开始修观禅。
后来有一天,他进村托钵时,看见一个打扮得漂漂亮亮的女人,因为没有如理作意,对着她的容貌生起了欲贪。他回到精舍后,心里想:“我失了正念去看,结果对色境生起了烦恼,我这样做不对。”他就这样压制自己的心,当下就加深观禅,证得了阿拉汉果。因此《譬喻经》(《长老譬喻》1.15.43-47)中这样说:
Rūpaṃ disvā sati muṭṭhāti āyasmato abhayattherassa gāthā. Kā uppatti? Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto sumedhassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ sumedhaṃ bhagavantaṃ disvā pasannacitto saḷalapupphehi pūjamakāsi. So tena puññakammena devesu nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā abhayoti laddhanāmo viññutaṃ patto hetusampattiyā codiyamāno ekadivasaṃ vihāraṃ gato satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco vipassanāya kammaṃ karonto viharati. Athassa ekadivasaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhassa alaṅkatapaṭiyattaṃ mātugāmaṃ disvā ayonisomanasikāravasena tassa rūpaṃ ārabbha chandarāgo uppajji, so vihāraṃ pavisitvā ‘‘satiṃ vissajjitvā olokentassa rūpārammaṇe mayhaṃ kileso uppanno, ayuttaṃ mayā kata’’nti attano cittaṃ niggaṇhanto tāvadeva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.43-47) –
他名叫善慧,是无师自悟、无人能胜的觉者。
他修习远离,深入了大森林。
看见娑罗罗树开满了花,就编了一个花环;
我向佛陀献上,当面供养这位世间导师。
在那三万劫中,我所供养的那朵花。
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
于第十九劫中,有十六位善化王;
具足七宝、有大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Sumedho nāma nāmena, sayambhū aparājito; Vivekamanubrūhanto, ajjhogahi mahāvanaṃ. ‘‘Saḷalaṃ pupphitaṃ disvā, ganthitvāna vaṭaṃsakaṃ; Buddhassa abhiropesiṃ, sammukhā lokanāyakaṃ. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ pupphamabhiropayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Ūnavīse kappasate, soḷasāsuṃ sunimmitā; Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他以自己烦恼生起的例示来显示:随顺烦恼的人,根本不可能从轮回之苦中抬头脱身。而我并不随顺它们。
Arahattaṃ pana patvā attano kilesuppattinidassanena ‘‘kilese anuvattentassa vaṭṭadukkhato nattheva sīsukkhipanaṃ. Ahaṃ pana te nānuvatti’’nti dassento –
看见色之后,作意于可爱相者的正念丢失;
带着贪染的心去感受,还紧紧抓着它不放;
他的诸漏增长,这些漏都趋向有的根本。说了这首偈。
‘‘Rūpaṃ disvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasikaroto; Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati; Tassa vaḍḍhanti āsavā, bhavamūlopagāmino’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
这里说的“色”,是指能引起贪染的色处,而在这里特指女人的形色。“见”就是用眼睛看见,也就是通过眼门,以执取相和随形相的方式抓住它,这就是“以这种执取为因”的意思。“失念”是说,对于身体不净的本质,本来生起的“不净”之念已经消失了。为了说明看见色之后念怎样消失,所以说“作意于可爱相”。把呈现出来的所缘当成“净”“乐”等等,做成可爱的相,以不如理作意去作意它,这时念就失了——这是前后文的关联。这样一来,“心染着而感受”是说:心深深地染着以后,领受、欢喜那个色所缘。当他欢喜的时候,又“对它执著耽湎”:牢牢执取、吞下并消化那个所缘,然后持续活动。对这样的人,“他的诸漏增长,走向有的根本”:欲漏等四种漏,以走向存在、轮回的根本为本质,对这个人不断增长,不会减少。而对我来说,安住在省察中,增长观智,依道次第证悟诸谛时,那四种漏已经无余断尽、灭尽——这是这里的意趣。
Tattha rūpanti rajjanīyaṃ rūpāyatanaṃ, taṃ panettha itthirūpaṃ adhippetaṃ. Disvāti cakkhunā disvā, cakkhudvārānusārena nimittānubyañjanasallakkhaṇavasena taṃ gahetvā, tassa tathāgahaṇahetūti attho. Sati muṭṭhāti asubhasabhāve kāye ‘‘asubha’’ntveva pavattanasati naṭṭhā. Yathā pana rūpaṃ disvā sati naṭṭhā, taṃ dassento āha ‘‘piyaṃ nimittaṃ manasikaroto’’ti. Yathāupaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ‘‘subhaṃ sukha’’ntiādinā piyanimittaṃ katvā ayonisomanasikārena manasikaroto sati muṭṭhāti yojanā. Tathā bhūtova sārattacitto vedetīti suṭṭhu rattacitto hutvā taṃ rūpārammaṇaṃ anubhavati abhinandati, abhinandanto pana tañca ajjhosa tiṭṭhati ajjhosāya taṃ ārammaṇaṃ gilitvā pariniṭṭhapetvā vattati ceva, evaṃbhūtassa ca tassa vaḍḍhanti āsavā bhavamūlopagāminoti bhavassa saṃsārassa mūlabhāvaṃ kāraṇabhāvaṃ upagamanasabhāvā kāmāsavādayo cattāropi āsavā tassa puggalassa uparūpari vaḍḍhantiyeva, na hāyanti. Mayhaṃ pana paṭisaṅkhāne ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saccāni paṭivijjhantassa maggapaṭipāṭiyā te cattāropi āsavā anavasesato pahīnā parikkhīṇāti adhippāyo.
9. 优低耶长老偈颂的注疏
9. Uttiyattheragāthāvaṇṇanā
“听到声音后正念丢失了”——这是具寿优低耶长老的偈颂。这件事是怎么发生的呢?
这位长老在过去诸佛那里积攒了善行,一世又一世地积累能导向解脱的福德。在善慧世尊的时代,他出生在一个好人家,长大懂事之后,有一天见到世尊,心里生起清净的信心,就在香殿里铺设了一个配得上佛陀的、铺着羊毛毯等物、带顶盖的坐具,供养给佛陀。他靠着这个善业,在天界和人间流转,到这一佛出世的时候,投生在迦毗罗卫的释迦王族家里,取名优低耶。他成年后,在导师与亲族相聚的场合见到佛陀的神通威力,生起信心,出家修行。他修沙门法,有一天进城乞食,路上听到女人的歌声,因为不如理作意,心里生起了欲贪。他用思择的力量把欲贪压伏下去,回到精舍,生起悚惧感,在白天休息的地方坐下,就在那时修起观智,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说:
Saddaṃsutvā sati muṭṭhāti āyasmato uttiyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto sumedhassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto gonakādiatthataṃ sauttaracchadaṃ buddhārahaṃ pallaṅkaṃ gandhakuṭiyaṃ paññāpetvā adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sakyarājakule nibbatti, tassa uttiyoti nāmaṃ ahosi. So vayappatto satthu ñātisamāgame buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto ekadivasaṃ nāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho antarāmagge mātugāmassa gītasaddaṃ sutvā ayonisomanasikāravasena tattha chandarāge uppanne paṭisaṅkhānabalena taṃ vikkhambhetvā vihāraṃ pavisitvā sañjātasaṃvego divāṭṭhāne nisīditvā tāvadeva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.48-52) –
善慧世尊,世间最上者,如如不动者;
我确实布施了一座坐具,上面有华盖和覆盖物。
那时,那个座位具足七宝。
通过知道我的意愿,它总是为我显现。
三万劫前,我曾布施宝座;
未曾经历恶趣,此即施座之果报。
在两万劫之中,有三位身现金色光明的人。
具足七宝、有大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Sumedhassa bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino; Pallaṅko hi mayā dinno, sauttarasapacchado. ‘‘Sattaratanasampanno, pallaṅko āsi so tadā; Mama saṅkappamaññāya, nibbattati sadā mama. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, pallaṅkamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, pallaṅkassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Vīsakappasahassamhi, suvaṇṇābhā tayo janā; Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他为了显示自己过去生起烦恼的情形,而表明:“对烦恼不感到厌离的人,没办法从轮回之苦中解脱出来;而我,确实对这些烦恼感到厌离。”
Arahattaṃ pana patvā attano kilesuppattinidassanena ‘‘kilese ajigucchantassa natthi vaṭṭadukkhato sīsukkhipanaṃ, ahaṃ pana te jigucchimevā’’ti dassento –
“听到声音后,若作意于可爱之相,正念便失坏;
带着贪染的心去感受它,还紧紧抓着不放。
他的诸漏不断增长,让他走向轮回。他诵出这首偈颂:
‘‘Saddaṃ sutvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasikaroto; Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati; Tassa vaḍḍhanti āsavā, saṃsāra upagāmino’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
在这里,“声音”是指能让人产生贪著的声音对象。所谓“走向轮回”是指——
Tattha saddanti rajjanīyaṃ saddārammaṇaṃ, saṃsāraupagāminoti –
“诸蕴以及界与处的次第;
无间断地持续运转,就叫做轮回。”
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. –
如是所说,成为轮回运转之因,并且彼等趣向轮回,所以是“趣向轮回者”,也有版本写作“saṃsārūpagāmino”。剩下的部分,和前一偈颂所解释的方式一样。
Evaṃ vuttasaṃsāravaṭṭakāraṇaṃ hutvā upagamentīti saṃsāraupagāmino, ‘‘saṃsārūpagāmino’’ti vā pāṭho. Sesaṃ anantaragāthāya vuttanayameva.
10. (第二)提婆沙巴长老偈注
10. (Dutiya) devasabhattheragāthāvaṇṇanā
具足正勤者,是提婆沙巴长老的偈颂。它的缘起是什么呢?这位长老在过去诸佛时代就曾积集善根,在一次次轮回中不断积累能导向解脱的善业。在尸弃佛住世的时候,他出生在一个好家庭里,长大后有一天见到尸弃佛,心里生起清净的信心,就用邦竹哇卡花供养佛陀。凭着这份善业,他在天界和人间流转受生。到了现在这位佛陀出世的时候,他投生在迦毗罗卫城的释迦王族中,取名提婆沙巴。他成年后,导师为了平息一场争吵来到城里,他亲眼见到佛陀的威德,心生净信,皈依了三宝。后来导师住在榕树园时,他又去拜见导师,信心更加坚定,于是出家成为比丘。他先完成了出家应做的各项基础修行,然后精进修观禅,不久就证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中这样记载:
Sammappadhānasampannoti āyasmato devasabhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ sikhiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso bandhujīvakapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sakyarājakule nibbatti, tassa devasabhoti nāmaṃ ahosi. So vayappatto cumbaṭakalahavūpasamanatthaṃ satthari āgate buddhānubhāvaṃ disvā pasannamānaso saraṇesu patiṭṭhito puna nigrodhārāme satthari viharante satthāraṃ upasaṅkamitvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.16.1-6) –
如月无瑕净无秽,澄澈皎洁离浊乱;
喜有之贪已灭尽,已渡世间诸缠缚。
令众生息热得清凉,已渡、渡人者中称最胜;
牟尼于林中禅修,心一境性,善得安定。
我用线把邦杜吉瓦卡花串起来,
我把花献给了尸弃佛,那位世间的亲友。
从那时起已经过了三十一劫,我当时所造的那业,
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
从此第七劫,有一位名声远扬的人中之王;
他名叫一切眼,是一位有大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Candaṃva vimalaṃ suddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ; Nandībhavaparikkhīṇaṃ, tiṇṇaṃ loke visattikaṃ. ‘‘Nibbāpayantaṃ janataṃ, tiṇṇaṃ tārayataṃ varaṃ; Muniṃ vanamhi jhāyantaṃ, ekaggaṃ susamāhitaṃ. ‘‘Bandhujīvakapupphāni, lagetvā suttakenahaṃ; Buddhassa abhiropayiṃ, sikhino lokabandhuno. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Ito sattamake kappe, manujindo mahāyaso; Samantacakkhunāmāsi, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
不过,在证得阿拉汉果之后,他依靠自己亲证的解脱之乐,生起了欢喜和愉悦,以感兴而说的方式——
Arahattaṃ pana patvā attanā adhigataṃ vimuttisukhaṃ nissāya uppannapītisomanasso udānavasena –
他宣说此偈:具足四正勤,以四念处为行境;
解脱之花覆其身,无漏者当般涅槃。
‘‘Sammappadhānasampanno , satipaṭṭhānagocaro; Vimuttikusumasañchanno, parinibbissatyanāsavo’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
这里,“具足正勤”是指具足四种正勤,意思是已经完成它们所应做的工作而安住。“以念处为行处”是指身随观等念处是他的行处、活动之处,所以叫以念处为行处,意思是心安住在四念处中。以功德的光辉而极其芬芳的解脱本身就是花,他完全、正确地被这些花覆盖、庄严、装饰,所以叫“解脱花所严饰”。“将于无漏般涅槃”是指这样正确修行的比丘不久就成为无漏者,并在有余涅槃界和无余涅槃界中般涅槃。这也正是这位长老的授记。
Tattha sammappadhānasampannoti sampannacatubbidhasammappadhāno, tehi kattabbakiccaṃ sampādetvā ṭhitoti attho. Satipaṭṭhānagocaroti kāyānupassanādayo satipaṭṭhānā gocaro pavattiṭṭhānaṃ etassāti satipaṭṭhānagocaro, catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacittoti attho. Guṇasobhena paramasugandhā vimuttiyeva kusumāni, tehi sabbaso sammadeva sañchanno vibhūsito alaṅkatoti vimuttikusumasañchanno. Parinibbissatyanāsavoti evaṃ sammā paṭipajjanto bhikkhu nacirasseva anāsavo hutvā parinibbissati saupādisesāya anupādisesāya ca nibbānadhātuyāti attho. Idameva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosi.