第四品·1. 伽瓦拉提利亚长老偈注释
1. 一集义注 · 180 段
1. 伽瓦拉提利亚长老偈注释
1. Gahvaratīriyattheragāthāvaṇṇanā
“被虻叮触”是尊者伽瓦拉提利亚长老的偈颂。它的由来是什么?据说这位长老在过去诸佛那里积集了善根。距今三十一劫之前,尸弃世尊在世时,他生为猎人,在林中游走,看见尸弃世尊在一棵树下为天、龙、夜叉说法。他看见之后,内心生起净信,知道“这叫作法”,便对那声音取相。他凭这份内心的净信往生天界,之后一再只在天趣中流转。到了现在这尊佛出世时,他出生在舍卫城的一个婆罗门家庭,取名阿耆达多。成年后,他看见世尊的双神变,生起净信,在教法中出家,取得业处,住在名叫伽瓦拉提利亚的林间住处。因此他被称为“伽瓦拉提利亚”。他修习观法,不久就证得阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说:
Phuṭṭhoḍaṃsehīti āyasmato gahvaratīriyattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle migaluddo hutvā araññe vicaranto addasa sikhiṃ bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle devanāgayakkhānaṃ dhammaṃ desentaṃ, disvā pana pasannamānaso ‘‘dhammo esa vuccatī’’ti sare nimittaṃ aggahesi. So tena cittappasādena devaloke uppanno puna aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā ‘‘aggidatto’’ti laddhanāmo vayappatto bhagavato yamakapāṭihāriyaṃ disvā sañjātappasādo sāsane pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā gahvaratīre nāma araññaṭṭhāne vasati. Tenassa gahvaratīrayoti samaññā ahosi. So vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.44-50) –
过去我是猎鹿人,在森林荒野中。
我看见那位远离尘垢的佛陀,被天众围绕在前。
彼宣四圣谛、开示不死之道
我闻尸弃佛——世间亲友——所说甜美之法
听到那声音,我对这位无与伦比者生起了净信。
在那里,使心清净后,超越了更难渡越的存在。
去今三十一劫前,我于彼时获得此想;
我不曾知有恶趣,此即声想之果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Migaluddo pure āsi, araññe vipine ahaṃ; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, devasaṅghapurakkhataṃ. ‘‘Catusaccaṃ pakāsentaṃ, desentaṃ, amataṃ padaṃ; Assosiṃ madhuraṃ dhammaṃ, sikhino lokabandhuno. ‘‘Ghose cittaṃ pasādesiṃ, asamappaṭipuggale; Tattha cittaṃ pasādetvā, uttariṃ duttaraṃ bhavaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, ghosasaññāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿拉汉果之后,礼敬了世尊,然后前往舍卫城。他的亲属们听说他回来了,就前来拜访,并办了一场盛大的布施。他住了几天之后,就想回森林里去。亲属们对他说:“尊者,森林里有虻虫、蚊子之类的,有很多危险,您就住在这里吧。”长老听了之后,说:“我就是喜欢住在森林里。”于是以赞叹远离之乐为引子,进一步说明自己的情况,说出了这首偈颂:“被虻虫叮咬……”
Arahattaṃ pana patvā bhagavantaṃ vanditvā sāvatthiyaṃ agamāsi. Tassa āgatabhāvaṃ sutvā ñātakā upagantvā mahādānaṃ pavattesuṃ. So katipayadivase vasitvā araññameva gantukāmo ahosi. Taṃ ñātakā, ‘‘bhante, araññaṃ nāma ḍaṃsamakasādivasena bahuparissayaṃ, idheva vasathā’’ti āhaṃsu. Taṃ sutvā thero ‘‘araññavāsoyeva mayhaṃ ruccatī’’ti vivekābhiratikittanamukhena aññaṃ byākaronto ‘‘phuṭṭho ḍaṃsehī’’ti gāthaṃ abhāsi.
31这里,“被虻和蚊虫叮咬”的意思是:被那些因为爱叮人而被称为“虻”的盲蝇,以及名为“蚊”的针嘴小虫所触碰、叮咬。“在林中”:因为符合律中所说“至少五百弓”那样的林中标准,所以是在林中。“大林中”:由于大树和灌木丛很茂密,所以是指大森林里,也就是林中的住处。“如战场上的象”:就像那出入战场的战象,在阵前承受敌军攻击一样。对于“林中居住是诸佛等所称赞、赞叹的”这一点,应当振作精进,保持正念,在那林中——或者当虻蚊等接触出现时——应当忍受、忍耐,不要因为“虻蚊等在困扰我”就放弃林中居住,这就是这里的意思。
31. Tattha phuṭṭho ḍaṃsehi makasehīti ḍaṃsanasīlatāya ‘‘ḍaṃsā’’ti laddhanāmāhi andhakamakkhikāhi, makasanaññitehi ca sūcimukhapāṇehi phussito daṭṭhoti attho. Araññasminti ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) vuttaaraññalakkhaṇayogato araññe. Brahāvaneti mahārukkhagacchagahanatāya mahāvane araññāniyaṃ. Nāgo saṅgāmasīsevāti saṅgāmāvacaro hatthināgo viya saṅgāmamuddhani parasenāsampahāraṃ. ‘‘Araññavāso nāma buddhādīhi vaṇṇito thomito’’ti ussāhajāto sato satimā hutvā tatra tasmiṃ araññe, tasmiṃ vā ḍaṃsādisamphasse upaṭṭhite adhivāsaye adhivāseyya saheyya, ‘‘ḍaṃsādayo maṃ ābādhentī’’ti araññavāsaṃ na jaheyyāti attho.
2. 须卑长老偈的注释
2. Suppiyattheragāthāvaṇṇanā
“不老,却正在老去”——这是具寿须卑长老的偈颂。它的缘起是怎样的呢?据说,在莲华上佛的时代,他出生在一个良家,出家做了苦行者,住在森林里。在那里见到世尊,心生净信,就供养了各种果实,也供养了比丘僧团。凭着这份善业,他在天界和人间流转,到了迦叶正等正觉佛的时代,出生在刹帝利家族。后来逐渐长大成人,依靠善知识的引导生起了紧迫感,在教法中出家,成了多闻之人。可是,他因为出身而骄傲,因为多闻而傲慢,总是抬高自己、贬低别人。到了现在这位佛陀出世的时代,由于那业力的余报,他出生在舍卫城一个被人看不起的守墓人家庭,名叫须卑。后来他长大了,去找自己的朋友索巴咖长老,在他那里听了法,生起紧迫感,于是出家,圆满修习正行道之后,说出了“不老,却正在老去”这首偈颂。
Ajaraṃ jīramānenāti āyasmato suppiyattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane vasanto tattha bhagavantaṃ disvā pasannamānaso phalāphalaṃ adāsi, tathā bhikkhusaṅghassa. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa sammāsambuddhassa kāle khattiyakule nibbattitvā anukkamena viññutaṃ patto kalyāṇamittasannissayena laddhasaṃvego sāsane pabbajitvā bahussuto ahosi. Jātimadena sutamadena ca attānaṃ ukkaṃsento pare ca vambhento vihāsi. So imasmiṃ buddhuppāde tassa kammassa nissandena sāvatthiyaṃ paribhūtarūpe susānagopakakule nibbatti. Suppiyotissa nāmaṃ ahosi. Atha viññutaṃ patto attano sahāyabhūtaṃ sopākattheraṃ upasaṅkamitvā tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvego pabbajitvā sammāpaṭipattiṃ pūretvā ‘‘ajaraṃ jīramānenā’’ti gāthaṃ abhāsi.
3232. 其中,“不老”是指没有衰老,这是就涅槃而说的。因为涅槃不生,所以涅槃中没有老;而且,人证得涅槃之后,他身上也没有老;因此,从没有老的因由来说,才称为“不老”。“正在老去”是指正在衰老,即每一刹那都在走向衰老。“被烧灼”是指正在被热恼烧灼,即被贪等十一种火焚烧。“寂灭”是指如前所说、因没有热恼而本性寂灭的涅槃。“我愿换”是指我愿意交换、愿意换取。“最上寂静”是指:一切烦恼、行与苦热毫无残余地止息,具此特性,所以是最高的寂静。“轭安稳”是指不再被四种轭所束缚,因此称为轭安稳。“无上”是指因为没有比它更高的了。这里简略的意思是:这个身体每一刹那都被衰老征服而正在老化,同样也被贪火等焚烧,它就是这样无常、苦、无实质,在各方面都不寂静而充满过患;与此相反,那不老、最上寂静、不被任何东西侵扰的无上涅槃,我心愿以此身交换、换取,心想:“我真是大得利益,大有所获,已握在手中。”就像人们交换任何物品时,对所换得的东西无所顾恋而倍加珍重;同样,这位长老以决意之心而住,表明自己对自身和生命无所顾恋、心向涅槃,并说出“我愿换得最上寂静、轭安稳、无上”,然后为修习那行道而精勤修观,证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中说:
32. Tattha ajaranti jarārahitaṃ, nibbānaṃ sandhāyāha. Tañhi ajātattā natthi ettha jarā, etasmiṃ vā adhigate puggalassa sā natthīti jarābhāvahetutopi ajaraṃ nāma. Jīramānenāti jīrantena, khaṇe khaṇe jaraṃ pāpuṇantena. Tappamānenāti santappamānena, rāgādīhi ekādasahi aggīhi dayhamānena. Nibbutinti yathāvuttasantāpābhāvato nibbutasabhāvaṃ nibbānaṃ. Nimiyanti parivatteyyaṃ cetāpeyyaṃ. Paramaṃ santinti anavasesakilesābhisaṅkhārapariḷāhavūpasamadhammatāya uttamaṃ santiṃ. Catūhi yogehi ananubandhattā yogakkhemaṃ. Attano uttaritarassa kassaci abhāvato anuttaraṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – khaṇe khaṇe jarāya abhibhuyyamānattā jīramānena, tathā rāgaggiādīhi santappamānena gato evaṃ aniccena dukkhena asārena sabbathāpi anupasantasabhāvena saupaddavena, tappaṭipakkhabhāvato ajaraṃ paramupasamabhūtaṃ kenaci anupaddutaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ nimiyaṃ parivatteyyaṃ ‘‘mahā vata me lābho mahā udayo hatthagato’’ti. Yathā hi manussā yaṃ kiñci bhaṇḍaṃ parivattentā nirapekkhā gayhamānena sambahumānā honti, evamayaṃ thero pahitatto viharanto attano kāye ca jīvite ca nirapekkhataṃ, nibbānaṃ paṭipesitattañca pakāsento ‘‘nimiyaṃ paramaṃ santiṃ, yogakkhemaṃ anuttara’’nti vatvā tameva paṭipattiṃ paribrūhayanto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.51-77) –
有个名叫婆罗那的婆罗门,已经彻底通达咒术;
那时我抛下十个儿子,走进了森林深处。
把隐士的茅舍建得美好,布局匀称,赏心悦目;
我搭好树叶盖的茅屋,就住在森林里。
“莲华上佛,世间解,诸供养之受纳者。
他想救我,就来到了我的草庵。
整片树林里,到处都是一片广阔的光明。
靠着佛陀的威神力,那时整片森林都燃烧般亮了起来。
看见那位如如不动的最胜佛陀示现的神变之后,
我拿起果篮,用水果作了供养。
我走到正自觉者跟前,连同挑担一起供养了。
佛陀出于对我的悲悯,说了这番话。
你拿起担子,跟在我后面来吧。
僧团受用之后,福德就会归你。
我接过那个布施袋,把它供养给了比丘僧团。
在那里,我让心变得清净澄明,往生到了兜率天。
在那里,以天界的舞蹈、歌唱与音乐,
通过福德业,我与快乐始终相连,享受着快乐。
无论我投生到哪里,不管是成为天神,还是转生人间,
我的财富无有匮乏,这是布施果的果报。
凡四洲地,连同大海与群山,
以果实施佛已,我当获主宰权。
凡是那些鸟群,若在天空中飞翔;
他们也听命于我,这就是布施的果报。
凡是住在森林里的夜叉、鬼神和罗刹,
鸠槃荼和金翅鸟也都来侍奉我。
龟、狗、蜜蜂,还有虻和蚊这两种;
他们也都随顺于我,这便是布施所得的果报。
有一种鸟叫金翅鸟,是鸟类中具有大威力的。
他们也会来皈依我,这就是施果的果报。
纵有诸龙寿命绵长,具足神通、声名远闻;
亦皆归伏于我,此即布施果物之果报。
“狮子、老虎与豹,熊、狼和鬣狗;
他们也归我管辖,这就是果施的果报。
药草居者与草居者,以及住于虚空者;
一切皆来归依我,此即施果之果报。
“极难见、极微妙,甚深而善所阐明;
我触证之后而安住,这就是果施的果报。
我已经亲证八种解脱,安住在无漏的境界中。
我热诚又明智,这就是果施的果报。
诸佛子安住果位,烦恼已尽,名闻广大;
我即其中一人,此乃布施果之果报。
到达证智的彼岸后,被清净善根所激励;
遍知一切漏后,我安住于无漏。
具足三明、获得神通,声名广大的佛子;
已证天耳通的他们之中,我即其一。
十万劫前,那时我布施了果实。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Varuṇo nāma nāmena, brāhmaṇo mantapāragū; Chaḍḍetvā dasa puttāni, vanamajjhogahiṃ tadā. ‘‘Assamaṃ sukataṃ katvā, suvibhattaṃ manoramaṃ; Paṇṇasālaṃ karitvāna, vasāmi vipine ahaṃ. ‘‘Padumuttaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho; Mamuddharitukāmo so, āgacchi mama assamaṃ. ‘‘Yāvatā vanasaṇḍamhi, obhāso vipulo ahu; Buddhassa ānubhāvena, pajjalī vipinaṃ tadā. ‘‘Disvāna taṃ pāṭihīraṃ, buddhaseṭṭhassa tādino; Pattapuṭaṃ gahetvāna, phalena pūjayiṃ ahaṃ. ‘‘Upagantvāna sambuddhaṃ, sahakhārimadāsahaṃ; Anukampāya me buddho, idaṃ vacanamabravi. ‘‘Khāribhāraṃ gahetvāna, pacchato ehi me tuvaṃ; Paribhutte ca saṅghamhi, puññaṃ tava bhavissati. ‘‘Puṭakaṃ taṃ gahetvāna, bhikkhusaṅghassadāsahaṃ; Tattha cittaṃ pasādetvā, tusitaṃ upapajjahaṃ. ‘‘Tattha dibbehi naccehi, gītehi vāditehi ca; Puññakammena saṃyuttaṃ, anubhomi sadā sukhaṃ. ‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ; Bhoge me ūnatā natthi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Yāvatā caturo dīpā, sasamuddā sapabbatā; Phalaṃ buddhassa datvāna, issaraṃ kārayāmahaṃ. ‘‘Yāvatā ye pakkhigaṇā, ākāse uppatanti ce; Tepi me vasamanventi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Yāvatā vanasaṇḍamhi, yakkhā bhūtā ca rakkhasā; Kumbhaṇḍā garuḷā cāpi, pāricariyaṃ upenti me. ‘‘Kummā soṇā madhukārā, ḍaṃsā ca makasā ubho; Tepi maṃ vasamanventi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Supaṇṇā nāma sakuṇā, pakkhijātā mahabbalā; Tepi maṃ saraṇaṃ yanti, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Yepi dīghāyukā nāgā, iddhimanto mahāyasā; Tepi maṃ vasamanventi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Sīhā byagghā ca dīpī ca, acchakokataracchakā; Tepi maṃ vasamanventi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Osadhī tiṇavāsī ca, ye ca ākāsavāsino; Sabbe maṃ saraṇaṃ yanti, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Sududdasaṃ sunipuṇaṃ, gambhīraṃ suppakāsitaṃ; Phassayitvā viharāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Vimokkhe aṭṭha phusitvā, viharāmi anāsavo; Ātāpī nipako cāhaṃ, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Ye phalaṭṭhā buddhaputtā, khīṇadosā mahāyasā; Ahamaññataro tesaṃ, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Abhiññāpāramiṃ gantvā, sukkamūlena codito; Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo. ‘‘Tevijjā iddhipattā ca, buddhaputtā mahāyasā; Dibbasotaṃ samāpannā, tesaṃ aññataro ahaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
即使已经证得阿拉汉果,他仍然以记说的方式诵出了同一首偈颂。
Arahattaṃ pana patvāpi tameva gāthaṃ aññābyākaraṇavasena abhāsi.
3. 《索巴咖长老偈》注释
3. Sopākattheragāthāvaṇṇanā
就像独子一样这一段,是具寿索巴咖长老的偈颂。它是怎么来的呢?据说,他在过去诸佛那里积下了善行,又在各处不断积累能导向解脱的善业。拘留孙世尊在世时,他投生为一位居士的儿子。有一天,他见到世尊,心生净信,就把多籽的果实献给世尊。世尊出于悲悯,接受了供养。他又对僧团深生净信,设立了次第供养,并按僧团指派的方式,尽形寿供养三位比丘乳饭。凭着这些福业,他一生又一生在天界和人间享受福报。有一次,他投生到人间,供养了一位独觉佛乳饭。就这样,他在各处修福,始终在善趣中流转。到了我们这位世尊出世的时代,由于过去业力的果报,他投生在舍卫城一位贫穷外道女子的胎中。他母亲怀胎十个月,胎儿成熟,到了生产的时候却生不出来,昏了过去,像死了一样躺了很久。亲属们以为她死了,就把她抬到墓地,放在柴堆上。这时因为天神的威力,刮起大风、下起大雨,他们没点火就离开了。这个男孩因为是后出生的,靠着天神的威力,安然从母胎中出来了。可母亲却死了。天神把他接过来,化作人形,放在墓地看守人的家里,用合适的食物喂养了一段时间。从那以后,墓地看守人就把他当作自己的儿子来养大。他这样长大,和看守人那个叫苏毗耶的儿子一起玩耍。因为他是在墓地里出生、长大的,所以大家就叫他“索巴咖”。
Yathāpi ekaputtasminti āyasmato sopākattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro hutvā tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto kakusandhassa bhagavato kāle aññatarassa kuṭumbikassa putto hutvā nibbatto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto bījapūraphalāni satthu upanesi. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya . So bhikkhusaṅghe ca abhippasanno salākabhattaṃ paṭṭhapetvā saṅghuddesavasena tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ yāvatāyukaṃ khīrabhattaṃ adāsi. So tehi puññakammehi aparāparaṃ devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ekadā manussayoniyaṃ nibbatto ekassa paccekabuddhassa khīrabhattaṃ adāsi. Evaṃ tattha tattha puññāni katvā sugatīsu eva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde purimakammanissandena sāvatthiyaṃ aññatarāya duggatitthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa mātā dasa māse kucchinā pariharitvā paripakke gabbhe vijāyanakāle vijāyituṃ asakkontī mucchaṃ āpajjitvā bahuvelaṃ matā viya nipajji. Taṃ ñātakā ‘‘matā’’ti saññāya susānaṃ netvā citakaṃ āropetvā devatānubhāvena vātavuṭṭhiyā uṭṭhitāya aggiṃ adatvā pakkamiṃsu. Dārako pacchimabhāvikattā devatānubhāvena mātukucchito arogo nikkhami. Mātā pana kālamakāsi. Devatā taṃ gahetvā manussarūpena susānagopakassa gehe ṭhapetvā katipayakālaṃ patirūpena āhārena posesi. Tato paraṃ susānagopako ca naṃ attano puttaṃ katvā vaḍḍheti. So tathā vaḍḍhento tassa puttena supiyena nāma dārakena saddhiṃ kīḷanto vicarati. Tassa susāne jātasaṃvaḍḍhabhāvato sopākoti samaññā ahosi.
有一天清晨,世尊张开智网,观察应当度化的众生,看见这个七岁的孩子也在智网之中,就去了墓地。这孩子被宿世的善因推动,内心清净,走到导师面前,顶礼之后站在一旁。导师为他说法。他听完法就请求出家,被告知“你父亲同意了吗”,于是把父亲带到导师身边。他父亲走到导师面前,顶礼之后说:“尊者,请让这孩子出家。”导师同意了。导师就让他出家,并教他修慈心。他受持慈心业处,住在墓地修行,经过很久才证得慈心修习那,再以禅那为基础,修习观智,最终证得阿拉汉果。因此《譬喻经》中说——
Athekadivasaṃ sattavassikaṃ taṃ bhagavā paccūsavelāya ñāṇajālaṃ pattharitvā veneyyabandhave oloketvā ñāṇajalantogadhaṃ disvā susānaṭṭhānaṃ agamāsi. Dārako pubbahetunā codiyamāno pasannamānaso satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Satthā tassa dhammaṃ kathesi. So dhammaṃ sutvā pabbajjaṃ yācitvā ‘‘pitarā anuññātosī’’ti vutto pitaraṃ satthu santikaṃ nesi. Tassa pitā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘bhante, imaṃ dārakaṃ pabbājethā’’ti anujāni. Satthā taṃ pabbājetvā mettābhāvanāya niyojesi. So mettākammaṭṭhānaṃ gahetvā susāne viharanto ca cirasseva mettājhānaṃ nibbattetvā jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.45.1-7) –
拘留孙大雄,已彻底通达一切法。
他远离了人群,独自走进森林深处。
我拿起一个果核,用藤蔓把它绑了起来。
那时,世尊正在山间修习禅那。
我以清净的心,见到了天中之天。
我把种仁布施给了值得受供养的勇者。
就在这个劫里,那时我供养了果仁。
我不曾知道恶趣,这就是种仁的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Kakusandho mahāvīro, sabbadhammāna pāragū; Gaṇamhā vūpakaṭṭho so, agamāsi vanantaraṃ. ‘‘Bījamiñjaṃ gahetvāna, latāya āvuṇiṃ ahaṃ; Bhagavā tamhi samaye, jhāyate pabbatantare. ‘‘Disvānahaṃ devadevaṃ, vippasannena cetasā; Dakkhiṇeyyassa vīrassa, bījamiñjamadāsahaṃ. ‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, yaṃ miñjamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, bījamiñjassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
成为阿拉汉之后,他为了向其他冢间比丘开示慈心修习的方法,诵出了“犹如对独子”这首偈颂。
Arahā hutvā pana aññesaṃ sosānikabhikkhūnaṃ mettābhāvanāvidhiṃ dassento ‘‘yathāpi ekaputtasmi’’nti gāthaṃ abhāsi.
3333. 其中,“犹如”是表示譬喻的虚词。“于独子”中的“子”,意思是能净化并守护家族血统,所以叫“子”,这里包括亲生子等各种类型的儿子。只有一个儿子,就是独子;于那个独子,这里的格是处格,表示对象范围。“于可爱者”,是因为他既值得被爱,又是独子,而且具有容貌、戒行、品行等能让人产生爱念的条件。“善意者”:“善”是指安稳、平安的状态,具备这种应当获得的状态,就叫“善意者”,也就是对众生怀有利益之心、以慈爱为心境的人。“于一切生命”,就是于一切众生。“于一切处”,就是于一切方向,或者于一切生存状态如欲有等,或者于一切阶段。这段话的意思是:就像父母对可爱的、讨人喜欢的独子,会心怀善意、一心只求他好;同样地,对处于东方等一切方向、欲有等一切生存状态、幼年等一切阶段中的一切众生,也应以一心只求他们好的心成为善意者,不划分“朋友、中立者、敌人”的界限,而应打破界限,在一切处修习无差别的慈心。说了这首偈颂之后,他这样教导:“如果各位尊者能这样修习慈心,那么世尊以‘睡得安乐’等十一种慈心的功德所说的那些利益,你们必定能够获得。”
33. Tattha yathāti opammatthe nipāto. Ekaputtasminti punāti ca kulavaṃsaṃ tāyati cāti putto, atrajādibhedo putto. Eko putto ekaputto, tasmiṃ ekaputtasmiṃ. Visaye cetaṃ bhummavacanaṃ. Piyasminti piyāyitabbatāya ceva ekaputtatāya ca rūpasīlācārādīhi ca pemakaraṇaṭṭhānabhūte. Kusalīti kusalaṃ vuccati khemaṃ sotthibhāvo, taṃ labhitabbaṃ etassa atthīti kusalī, sattānaṃ hitesī mettajjhāsayo. Sabbesu pāṇesūti sabbesu sattesu. Sabbatthāti sabbāsu disāsu sabbesu vā bhavādīsu, sabbāsu vā avatthāsu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ekaputtake piye manāpe mātāpitā kusalī ekantahitesī bhaveyya, evaṃ puratthimādibhedāsu sabbāsu disāsu, kāmabhavādibhedesu sabbesu bhavesu daharādibhedāsu sabbāsu avatthāsu ca ṭhitesu sabbesu sattesu ekantahitesitāya kusalī bhaveyya, ‘‘mitto udāsīno pañcatthiko’’ti sīmaṃ akatvā sīmāsambhedavasena sabbattha ekarasaṃ mettaṃ bhāveyyāti. Imaṃ pana gāthaṃ vatvā ‘‘sace tumhe āyasmanto evaṃ mettābhāvanaṃ anuyuñjeyyātha, ye te bhagavatā ‘sukhaṃ supatī’tiādinā (a. ni. 11.15) ekādasa mettānisaṃsā vuttā, ekaṃsena tesaṃ bhāgino bhavathā’’ti ovādamadāsi.
4. 波西耶长老偈的注释
4. Posiyattheragāthāvaṇṇanā
“难近胜”这首偈颂是尊者波西耶长老说的。它的由来是什么?据说,他在过去诸佛那里积下了善行,在生生世世中积集了许多以解脱为依托的善业,只在善趣中流转。距今九十二劫前,提舍世尊住世时,他做了猎鹿人,在森林里游走。那时,世尊为了摄受他,进入森林,在他眼前显现自己。他一见到世尊,就心生净信,放下武器,走上前来,合掌站立。世尊表示想坐下。他立刻抓起几把草,认真铺在平整的地面上,献给世尊。世尊出于悲悯,就在那里坐下。世尊坐下时,他感受到极大的欢喜和喜悦,礼敬世尊后,自己也在一边坐下。那时,世尊想:“这人的善根种子就这么多就够了”,于是从座位起身离去。世尊离开不久,那头叫“兽王”的狮子咬死了他。他死后投生到天界。据说,如果世尊没有前去,他被狮子咬死后会投生到地狱;世尊看到这一点,为了让他投生善趣、种下善根种子,才来到他面前。
Anāsannavarāti āyasmato posiyattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ bahuṃ kusalaṃ upacinitvā sugatīsu eva saṃsaranto ito dvenavute kappe tissassa bhagavato kāle migaluddo hutvā araññe vicarati. Atha bhagavā tassa anuggahaṃ kātuṃ araññaṃ gantvā tassa cakkhupathe attānaṃ dassesi. So bhagavantaṃ disvā pasannacitto āvudhaṃ nikkhipitvā upasaṅkamitvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Bhagavā nisīditukāmataṃ dassesi. So tāvadeva tiṇamuṭṭhiyo gahetvā same bhūmibhāge sakkaccaṃ santharitvā adāsi. Nisīdi tattha bhagavā anukampaṃ upādāya. Nisinne pana bhagavati anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedento bhagavantaṃ vanditvā sayampi ekamantaṃ nisīdi. Atha bhagavā ‘‘ettakaṃ vaṭṭati imassa kusalabīja’’nti uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Acirapakkante bhagavati taṃ sīho migarājā ghātesi. So kālaṅkato devaloke nibbatti. ‘‘So kira bhagavati anupagacchante sīhena ghātito niraye nibbattissatī’’ti taṃ disvā bhagavā sugatiyaṃ nibbattanatthaṃ kusalabījaropanatthañca upasaṅkami.
他在那里住到寿命尽后,从天道命终,继续在善趣中流转。到这一劫佛陀出世时,他投生在舍卫城一位大富长者的家里,是僧伽摩纪达长老的弟弟,名叫波西耶。他成年后娶妻成家,生了一个儿子。因为这是他的最后一生,受到法性自然的推动,对出生等事生起了悚惧感,于是出家,进入山林,远离人群而住,专心修习四谛业处。不久之后,他让观智成熟,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说道:
So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato devalokato cavitvā sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa mahāvibhavassa seṭṭhino putto saṅgāmajitattherassa kaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti. Posiyotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto dārapariggahaṃ katvā ekaṃ puttaṃ labhitvā antimabhavikatāya dhammatāya codiyamāno jātiādiṃ paṭicca uppannasaṃvego pabbajitvā araññaṃ pavisitvā vūpakaṭṭho hutvā catusaccakammaṭṭhānabhāvanaṃ anuyuñjanto nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.53.1-12) –
“离雪山不远处,有座山名叫兰巴咖;
就在那里,正自觉者提舍在露地上经行。
那时我是个猎鹿的人,我就在这片森林和丛林里。
看见那位天中天之后,我供养了一把草。
为了给佛陀准备坐的地方,我布施后,令心净信。
礼敬正自觉者后,我面朝北方离去。
我才离去未久,兽王便来扑打;
被它击中,我于彼处命终。
我曾在最胜佛、无漏者附近造过业;
我像离弦之箭一样快,往生到了天界。
那里有一根庄严的柱子,是由福业化现出来的。
那根柱子有一千个节,一百个球形装饰,挂着许多幢幡,通体由黄金做成。
他的光芒向外流散,就像升起的百光太阳一样。
被天女们簇拥着,我在种种欲乐中尽情享受,满心欢喜。
从天界殁后,为善根所策励;
获得人身之后,我证得了漏尽。
“九十四劫前,我曾布施坐具;
我不记得自己曾堕入恶趣,这就是布施一把草的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Himavantassāvidūre, lambako nāma pabbato; Tattheva tisso sambuddho, abbhokāsamhi caṅkami. ‘‘Migaluddo tadā āsiṃ, araññe kānane ahaṃ; Disvāna taṃ devadevaṃ, tiṇamuṭṭhimadāsahaṃ. ‘‘Nisīdanatthaṃ buddhassa, datvā cittaṃ pasādayiṃ; Sambuddhaṃ abhivādetvā, pakkāmiṃ uttarāmukho. ‘‘Aciraṃ gatamattassa, migarājā apothayi; Sohena pothito, santo tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Āsanne me kataṃ kammaṃ, buddhaseṭṭhe anāsave; Sumutto saravegova, devalokamagacchahaṃ. ‘‘Yūpo tattha subho āsi, puññakammābhinimmito; Sahassakaṇḍo satabheṇḍu, dhajālu haritāmayo. ‘‘Pabhā niddhāvate tassa, sataraṃsīva uggato; Ākiṇṇo devakaññāhi, āmodiṃ kāmakāmihaṃ. ‘‘Devalokā cavitvāna, sukkamūlena codito; Āgantvāna manussattaṃ, pattomhi āsavakkhayaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, nisīdanamadāsahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, tiṇamuṭṭhe idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他为了礼敬世尊而来到舍卫城,出于对亲族的悲悯,走进了亲族的家。在那里,他的前妻先向他顶礼,又用供养座位等方式,像近事女一样侍奉他;但她并不了解长老的心意,后来就想用女人的媚态等手段来引诱他。长老心想:“唉,这个愚痴的盲人,竟然对像我这样的人也做出这种事。”他什么也没说,就从座位上起身,径直去了森林里。住在林中的比丘们问他:“贤友,怎么这么快就回来了?你没见到亲族吗?”长老便把事情经过告诉他们,诵出了“这些女人是不应亲近的”这首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā bhagavantaṃ vandituṃ sāvatthiṃ āgato ñātiṃ anukampāya ñātigehaṃ agamāsi. Tattha naṃ purāṇadutiyikā vanditvā āsanadānādinā paṭhamaṃ upāsikā viya vattaṃ dassetvā therassa ajjhāsayaṃ ajānantī pacchā itthikuttādīhi palobhetukāmā ahosi . Thero ‘‘aho andhabālā mādisepi nāma evaṃ paṭipajjatī’’ti cintetvā kiñci avatvā uṭṭhāyāsanā araññameva gato. Taṃ āraññakā bhikkhū ‘‘kiṃ, āvuso, atilahuṃ, nivattosi, ñātakehi na diṭṭhosī’’ti pucchiṃsu. Thero tattha pavattiṃ ācikkhanto ‘‘anāsannavarā etā’’ti gāthaṃ abhāsi.
3434. 其中,“不亲近才是最好的”意思是:这些女人不被亲近、不被接近,只是远远地待着,对男人来说才是最好的、最殊胜的、能带来利益的;而且这是永恒的,任何时候都是如此,不只是夜里,也不只是白天,也不只是在隐秘的时候。“了知者”就是指了知这一点的人。也有人读作“不亲近他者才是最好的”,意思一样。这里的意思是:凶暴的象、马、大牛、狮子、老虎、夜叉、罗刹、毗舍阇鬼,只要人们不靠近它们,它们就是最好的、最殊胜的,不会带来伤害;可一旦靠近,它们就会造成现世的伤害。然而女人一旦被靠近,就会毁掉现世的利益、来世的利益,乃至通向解脱的利益,造成巨大的伤害。所以,她们永远是“不亲近才是最好的”,了知者应当这样了知。现在,为了把这个道理联系到自己身上来说明,说了“从村”等偈颂。其中,“从村”就是从村庄;因为这是从格词用于受格义。“来到阿兰若”就是从阿兰若来;“ma”是连接词;且这是受格词用于从格义。“从床”就是从床。没有打招呼,就是没有说一句话,连对前妻说一句“你要不放逸”这样的话都没有说。“养家者”是他把自己当作别人一样来说。那些读作“他离开了”的人,则应理解为“我这个养家者离开了”。那些说“那个女人用食物款待来到家中的长老,想诱惑他,长老看到后立刻从家里出去,回到精舍,坐在自己住处的一张床上。那个女人午饭后打扮整齐,来到精舍长老的住处。长老看到她,什么也没说,起身就到白天住的地方去了”的人,他们对“从村来到阿兰若”这句偈颂的意思,就按字面直接理解。这里,“阿兰若”指的就是精舍。
34. Tattha anāsannavarāti etā itthiyo na āsannā anupagatā, dūre eva vā ṭhitā hutvā varā purisassa seṭṭhā hitāvahā, tañca kho niccameva sabbakālameva, na rattimeva, na divāpi, na rahovelāyapi. Vijānatāti vijānantena. ‘‘Anāsannaparā’’tipi pāḷi, so evattho. Ayañhettha adhippāyo – caṇḍahatthiassamahiṃsasīhabyagghayakkharakkhasapisācāpi manussānaṃ anupasaṅkamanto varā seṭṭhā, na anatthāvahā, te pana upasaṅkamantā diṭṭhadhammikaṃyeva anatthaṃ kareyyuṃ. Itthiyo pana upasaṅkamitvā diṭṭhadhammikaṃ samparāyikaṃ vimokkhanissitampi atthaṃ vināsetvā mahantaṃ anatthaṃ āpādenti, tasmā anāsannavarā etā niccameva vijānatāti. Idāni tamatthaṃ attūpanāyikaṃ katvā dassento ‘‘gāmā’’tiādimāha. Tattha gāmāti gāmaṃ. Upayogatthe hi etaṃ nissakkavacanaṃ. Araññamāgammāti araññato āgantvā. Ma-kāro padasandhikaro, nissakke cetaṃ upayogavacanaṃ. Tatoti mañcakato. Anāmantetvāti anālapitvā purāṇadutiyikaṃ ‘‘appamattā hohī’’ti ettakampi avatvā. Posiyoti attānameva paraṃ viya vadati. Ye pana ‘‘pakkāmi’’nti paṭhanti, tesaṃ ahaṃ posiyo pakkāminti yojanā. Ye pana ‘‘sā itthī theraṃ gharaṃ upagataṃ bhojetvā palobhetukāmā jātā, taṃ disvā thero tāvadeva gehato nikkhamitvā vihāraṃ gantvā attano vasanaṭṭhāne mañcake nisīdi. Sāpi kho itthī pacchābhattaṃ alaṅkatapaṭiyattā vihāre therassa vasanaṭṭhānaṃ upasaṅkami. Taṃ disvā thero kiñci avatvā uṭṭhāya divāṭṭhānameva gato’’ti vadanti, tesaṃ ‘‘gāmā araññamāgammā’’ti gāthāpadassa attho yathārutavaseneva niyyati. Vihāro hi idha ‘‘arañña’’nti adhippeto.
5. 《沙门迦尼长老偈》的注释
5. Sāmaññakānittheragāthāvaṇṇanā
“乐者得乐”是尊者沙门迦尼长老的偈颂。它的由来是什么?据说,他过去在诸佛面前积累过善行,生生世世都在积攒善业,距今九十一劫之前,毗婆尸佛住世时,他投生为人,见到毗婆尸佛,心生净信,供养了一张床。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到如今这尊佛出世时,他投生为一位游方者的儿子,名叫沙门迦尼。他长大后,见到世尊展现双神变,心生净信,在教法中出家,取得适合自己根性的修行法门,证得禅那,再以禅那为基础修观,最终证得阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说(《长老譬喻》1.36.30-33)——
Sukhaṃsukhatthoti āyasmato sāmaññakānittherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro hutvā tattha tattha bhave kusalaṃ upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle manussayoniyaṃ nibbatto vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso ekaṃ mañcaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde aññatarassa paribbājakassa putto hutvā nibbatti. Sāmaññakānītissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā pasannamānaso sāsane pabbajitvā cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā jhānaṃ nibbattetvā jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.36.30-33) –
对于毗婆尸世尊——世间最胜者、如是者;
我怀着清净的信心,亲手布施了一张床。
我得到了象乘、马乘和天乘。
因为那次布施卧床,我证得了诸漏灭尽。
在九十一劫之前,那时我布施了床榻。
我不曾堕入恶趣,这便是施床的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Vipassino bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino; Ekaṃ mañcaṃ mayā dinnaṃ, pasannena sapāṇinā. ‘‘Hatthiyānaṃ assayānaṃ, dibbayānaṃ samajjhagaṃ; Tena mañcaka dānena, pattomhi āsavakkhayaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ mañcamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, mañcadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
长老有个在家朋友,是个叫迦旃延的游方修行者。自从佛陀出世以后,外道们失去了利养和恭敬,他连勉强糊口的食物和遮身的衣服都得不到,只好改去过活命行者的生活。他来见长老,问道:“你们这些释迦之子,得到了大利益和恭敬,过得安乐;我们却很痛苦,日子难过。到底怎样修行,才能得到现世的安乐和来世的安乐呢?”长老对他说:“从根本上说,所谓的乐,就是出世间的乐,而那也只有依照相应的方法修行的人才能得到。”接着,长老用间接的方式说明自己已经证得的境界,诵出偈颂:“求乐者依此而行,便得到乐。”
Therassa pana gihisahāyako kātiyāno nāma paribbājako buddhuppādato paṭṭhāya titthiyānaṃ hatalābhasakkāratāya ghāsacchādanamattampi alabhanto ājīvakāpakato theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhe sākiyaputtiyā nāma mahālābhaggayasaggappattā sukhena jīvatha, mayaṃ pana dukkhitā kicchajīvikā, kathaṃ nu kho paṭipajjamānassa diṭṭhadhammikañceva samparāyikañca sukhaṃ sampajjatī’’ti pucchi. Athassa thero ‘‘nippariyāyato sukhaṃ nāma lokuttarasukhameva, tañca tadanurūpaṃ paṭipattiṃ paṭipajjantassevā’’ti attanā tassa adhigatabhāvaṃ pariyāyena vibhāvento ‘‘sukhaṃ sukhattho labhate tadācara’’nti gāthaṃ abhāsi.
35在这里,“乐”指的是无染污的乐,也就是果等至和涅槃。正如经中所说:“这种定是现法乐,将来也结乐果”,又说“涅槃是最高的乐”。“求乐者”就是以乐为目的的人,也就是需要上面所说的那种乐的人。“得到”就是获得。只有需要这种乐的人才能得到,不需要的人得不到。那么谁是需求者呢?回答说“行其道者”,就是为这个目标而修行的人;意思是说,通过某种修行方式,实践那种修行。“行其道者”不只得到乐,还能获得名声——像“这位具戒者,身业语业极为清净,活命极为清净,修禅、与禅相应”等等的称赞,即使在人背后,美名也会传扬到一百由旬远。所谓“他的名声增长”,就是当面称赞功德的声誉,以及由眷属圆满带来的声誉,都不断增长。现在,为了具体说明前面笼统说的“行其道者”的含义,说出“凡修习八支圣道的正直之路,为证得不死”。它的意思是:那条道,因为远离烦恼而清净,所以是“圣”;因为能令修行者成为圣者,所以是“圣”;因为由正见等八支组成,所以是“八支”;因为远离两个极端、行于中道,所以不弯曲,是“正直之路”;因为舍弃了身歪曲等,所以是“正直”;因为追求涅槃的人应当修习它,所以是“应修习之道”;因为它能杀死烦恼,又因为能通向涅槃,所以名为“道”。那个人修习、在自己相续中生起并增长这条通向苦灭的修行之道,为了证得、获得不死无为的界。这样的人,究竟来说,就叫作“求乐者行其道者”,因此他得到上面所说的乐。那位游方者听了这话,心生净信,出家后正确修行,不久就增长观慧,证得阿拉汉果。这也就是长老的证悟宣言。
35. Tattha sukhanti nirāmisaṃ sukhaṃ idhādhippetaṃ. Tañca phalasamāpatti ceva nibbānañca. Tathā hi ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ (dī. ni. 3.355; a. ni. 5.27; vibha. 804) ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (dha. pa. 203-204) ca vuttaṃ. Sukhatthoti sukhappayojano, yathāvuttena sukhena atthiko. Labhateti pāpuṇāti, atthikassevedaṃ sukhaṃ, na itarassa. Ko pana atthikoti āha ‘‘tadācara’’nti tadatthaṃ ācaranto, yāya paṭipattiyā taṃ paṭipattiṃ paṭipajjantoti attho. Na kevalaṃ tadācaraṃ sukhameva labhate, atha kho kittiñca pappoti ‘‘itipi sīlavā suparisuddhakāyavacīkammanto suparisuddhājīvo jhāyī jhānayutto’’tiādinā kittiṃ parammukhā patthaṭayasataṃ pāpuṇāti. Yasassa vaḍḍhatīti sammukhe guṇābhitthavasaṅkhāto parivārasampadāsaṅkhāto ca yaso assa paribrūhati. Idāni ‘‘tadācara’’nti sāmaññato vuttamatthaṃ sarūpato dassento – ‘‘yo ariyamaṭṭhaṅgikamañjasaṃ ujuṃ, bhāveti maggaṃ amatassa pattiyā’’ti āha. Tassattho yo puggalo kilesehi ārakattā parisuddhaṭṭhena paṭipajjantānaṃ ariyabhāvakaraṇaṭṭhena ariyaṃ, sammādiṭṭhiādiaṭṭhaṅgasamudāyatāya aṭṭhaṅgikaṃ, antadvayarahitamajjhimapaṭipattibhāvato akuṭilaṭṭhena añjasaṃ, kāyavaṅkādippahānato ujuṃ, nibbānatthikehi magganiyaṭṭhena kilese mārento gamanaṭṭhena ca ‘‘magga’’nti laddhanāmaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadaṃ amatassa asaṅkhatāya dhātuyā pattiyā adhigamāya bhāveti attano santāne uppādeti vaḍḍheti ca, so nippariyāyena ‘‘sukhattho tadācara’’nti vuccati, tasmā yathāvuttaṃ sukhaṃ labhati. Taṃ sutvā paribbājako pasannamānaso pabbajitvā sammā paṭipajjanto nacirasseva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Idameva therassa aññābyākaraṇaṃ ahosi.
6. 童子之子长老偈注释
6. Kumāputtattheragāthāvaṇṇanā
“善闻”是尊者古玛子长老的偈颂。他的来历是什么呢?据说,他曾在过去诸佛那里积下善行。九十一劫之前,他做了一名穿兽皮衣的苦行者,住在槃头摩帝城的王苑里。见到毗婆尸世尊之后,他心里生起净信,供养了涂脚的油。因为这份福德之业,他转生到天界。从那以后,他一直在善趣中流转。到了现在这尊佛出世的时代,他出生在阿槃提国竹刺城的一个居士家里,取名“难陀”。他母亲名叫“童女”,因此他就被称为“童女之子”。他在尊者舍利弗跟前听了法,生起净信而出家。做完初期的修行事务后,他在边缘山的山坡上修沙门法,却没能证得殊胜的果位。于是他去亲近世尊,听了法,理清了业处,住在合适的地方,增长观智,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中说:
Sādhusutanti āyasmato kumāputtattherassa gāthā. Kā uppati? So kira purimabuddhesu katādhikāro ito ekanavute kappe ajinacammavasano tāpaso hutvā bandhumatīnagare rājuyyāne vasanto vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso pādabbhañjanatelaṃ adāsi. So tena puññakammena devaloke nibbatto. Tato paṭṭhāya sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde avantiraṭṭhe veḷukaṇṭakanagare gahapatikule nibbatto. ‘‘Nando’’tissa nāmaṃ akaṃsu. Mātā panassa kumā nāma, tena kumāputtoti paññāyittha. So āyasmato sāriputtassa santike dhammaṃ sutvā laddhappasādo pabbajitvā katapubbakicco pariyantapabbatapasse samaṇadhammaṃ karonto visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā kammaṭṭhānaṃ sodhetvā sappāyaṭṭhāne vasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.53.24-30) –
“在槃头摩帝城,我住在王苑里;”
那时我是穿兽皮衣的苦行者,手里拿着一个水壶。
我看见了无垢的佛陀,他是自己觉悟的,无人能胜。
那位精勤策励、心向涅槃的禅修者,乐于禅那,已安住于自在之境。
他一切所求皆得圆满,已渡过暴流,再无烦恼漏。
看见之后,我心里清净欢喜,就供养了涂油。
在九十一劫之前,我曾布施过涂油。
我不曾经历恶趣,这便是涂油供养的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Nagare bandhumatiyā, rājuyyāne vasāmahaṃ; Cammavāsī tadā āsiṃ, kamaṇḍaludharo ahaṃ. ‘‘Addasaṃ vimalaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ; Padhānaṃ pahitattaṃ taṃ, jhāyiṃ jhānarataṃ vasiṃ. ‘‘Sabbakāmasamiddhañca, oghatiṇṇamanāsavaṃ; Disvā pasannasumano, abbhañjanamadāsahaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, abbhañjanamadāsahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, abbhañjanassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他在森林里看到许多比丘把大量心思放在保养身体上,就为了教导他们、阐明佛陀的教法能引导人走向解脱,说出了这首偈颂:善闻,善行。
Arahattaṃ pana patvā araññe kāyadaḷhibahule bhikkhū, disvā te ovadanto sāsanassa niyyānikabhāvaṃ pakāsento ‘‘sādhu sutaṃ sādhu caritaka’’nti gāthaṃ abhāsi.
3636. 其中,“善哉”就是美好的意思。“闻”就是听闻。而这里特指的是与出离相关、尤其与少欲等相连的十种论事的听闻。“善所行”就是指那些少欲等的修行已经实践了;因为正是善的行为才被称为“所行”。通过这两个词,也表明了多闻以及与之相应的修行是“美好的”。“恒时”指一切时候,无论是新学比丘、中年比丘还是长老比丘的时候,或者说在一切威仪的每一个时刻。“无家而住”:所谓“家”,从它是烦恼的住处这个意义上说,就是指五种欲乐;或者指世间的六种所缘法。正如经中所说:“居士!被色相之家、放逸所系缚的人,就称为‘居家游行者’。”为了断除这些家而修的道,就是“无家而住”。“问义”是指:想要了知这些义理的人,亲近善知识,询问分为现世利益、来世利益和究竟义的义理;或者询问关于善等分类的法的自性,比如“尊者!什么是善?什么是不善?什么是有过失?什么是无过失?”这样来问,就是问义。“右绕之作”是指问了之后,以右绕承接的方式,依他的教导而安住,也就是正确的修行。这里也要把“善哉”这个词带进来配合理解。这个“沙门法”:通过“善闻”等所说的,所闻的、所行的、无家而住的、问义的、右绕之作的,这些就是沙门法,这就是沙门的身份。因为正是通过这样的修行才有沙门的身份,不是别的,所以“沙门法”是直接指道与果的同义词。或者说,这是他的稳妥之道,而为了显示这个沙门法是什么样的人才能拥有,所以说“无所拥有的”。无所拥有的,意思是不执取田地、金银、奴婢仆从等,不接受这些摄受。
36. Tattha sādhūti sundaraṃ. Sutanti savanaṃ. Tañca kho vivaṭṭūpanissitaṃ visesato appicchatādipaṭisaṃyuttaṃ dasakathāvatthusavanaṃ idhādhippetaṃ. Sādhu caritakanti tadeva appicchatādicaritaṃ ciṇṇaṃ, sādhucaritameva hi ‘‘caritaka’’nti vuttaṃ. Padadvayenāpi bāhusaccaṃ tadanurūpaṃ paṭipattiñca ‘‘sundara’’nti dasseti. Sadāti sabbakāle navakamajjhimatherakāle, sabbesu vā iriyāpathakkhaṇesu. Aniketavihāroti kilesānaṃ nivāsanaṭṭhānaṭṭhena pañcakāmaguṇā niketā nāma, lokiyā vā chaḷārammaṇadhammā. Yathāha – ‘‘rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.3). Tesaṃ niketānaṃ pahānatthāya paṭipadā aniketavihāro. Atthapucchananti taṃ ājānitukāmassa kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthapabhedassa pucchanaṃ, kusalādibhedassa vā atthassa sabhāvadhammassa ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalaṃ, kiṃ sāvajjaṃ, kiṃ anavajja’’ntiādinā (ma. ni. 3.296) pucchanaṃ atthapucchanaṃ. Padakkhiṇakammanti taṃ pana pucchitvā padakkhiṇaggāhibhāvena tassa ovāde adhiṭṭhānaṃ sammāpaṭipatti. Idhāpi ‘‘sādhū’’ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Etaṃ sāmaññanti ‘‘sādhu suta’’ntiādinā vuttaṃ yaṃ sutaṃ, yañca caritaṃ, yo ca aniketavihāro , yañca atthapucchanaṃ, yañca padakkhiṇakammaṃ, etaṃ sāmaññaṃ eso samaṇabhāvo. Yasmā imāya eva paṭipadāya samaṇabhāvo, na aññathā, tasmā ‘‘sāmañña’’nti nippariyāyato maggaphalassa adhivacanaṃ. Tassa vā pana ayaṃ apaṇṇakapaṭipadā, taṃ panetaṃ sāmaññaṃ yādisassa sambhavāti, taṃ dassetuṃ ‘‘akiñcanassā’’ti vuttaṃ. Apariggāhakassa, khettavatthuhiraññasuvaṇṇadāsidāsādipariggahapaṭiggahaṇarahitassāti attho.
7. 鸠摩子伴友长老偈颂的注释
7. Kumāputtasahāyattheragāthāvaṇṇanā
“他们到处游走于不同地区”是具寿鸠摩子伴友长老的偈颂。这件事是怎么来的呢?据说,这位长老在过去诸佛那里积下了善行,在各地不断积累能带来解脱的善业。距今九十四劫之前,在悉达多世尊的时代,他出生在一个良家,长大后进入森林,砍了很多树枝做成手杖,供养给僧团。他又随自己的能力做了各种福德,死后生到天界,从那以后一直在善趣中流转。到了现在这位佛出世的时代,他出生在韦卢迦那卡城一个富裕的家庭,名叫善调伏。也有人叫他“瓦苏罗”。他和鸠摩子是亲密的朋友,经常在一起。后来他听说“鸠摩子出家了”,心想:“鸠摩子居然在那里出家了,那法和律肯定不简单!”于是他也想跟着出家,就来到导师面前。导师为他说法。他出家的意愿更加强烈,就出家了,后来和鸠摩子一起住在边际山,专心修行。那时候,很多比丘在各地游方,来来往往都会经过那个地方,因此那里变得很吵闹。善调伏长老看到这种情况,生起了警策之心:“这些比丘在能导向解脱的教法中出家,却还跟着各地游走的念头跑,把心定都丢掉了。”于是他生起这份警策,把它当作调伏自己心的钩子,说出了“他们到处游走于不同地区”这首偈颂。
Nānājanapadaṃyantīti āyasmato kumāputtasahāyattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto araññaṃ pavisitvā bahuṃ rukkhadaṇḍaṃ chinditvā kattarayaṭṭhiṃ katvā saṅghassa adāsi. Aññañca yathāvibhavaṃ puññaṃ katvā devesu nibbattitvā tato paṭṭhāya sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde veḷukaṇṭakanagare iddhe kule nibbatti. Sudantotissa nāmaṃ ahosi. ‘‘Vāsulo’’ti keci vadanti. So kumāputtassa piyasahāyo hutvā vicaranto ‘‘kumāputto pabbajito’’ti sutvā ‘‘na hi nūna so orako dhammavinayo, yattha kumāputto pabbajito’’ti tadanubandhena sayampi pabbajitukāmo hutvā satthu santikaṃ upasaṅkami. Tassa satthā dhammaṃ desesi. So bhiyyosomattāya pabbajjāya sañjātachando pabbajitvā kumāputteneva saddhiṃ pariyantapabbate bhāvanānuyutto viharati. Tena ca samayena sambahulā bhikkhū nānājanapadesu janapadacārikaṃ carantāpi gacchantāpi āgacchantāpi taṃ ṭhānaṃ upagacchanti. Tena tattha kolāhalaṃ hoti. Taṃ disvā sudantatthero ‘‘ime bhikkhū niyyānikasāsane pabbajitvā janapadavitakkaṃ anuvattentā cittasamādhiṃ virādhentī’’ti saṃvegajāto tameva saṃvegaṃ attano cittadamanassa aṅkusaṃ karonto ‘‘nānājanapadaṃ yantī’’ti gāthaṃ abhāsi.
3737. 其中,“诸方国土”是指各个不同、种种多样的地方,也就是迦尸、憍萨罗等许多不同的地区。“前往”就是去。“游方”是指带着这样的寻思四处游走:“某个地方食物丰富、乞食容易,某个地方安稳、无病”,以这类想法在各地游历。“不调御”是说,因为未能断除那种对各地的寻思,心便不受约束。“又失坏定”是说,他们失坏了作为一切超人法根本的定——包括近行定和安止定。这里的“又”字表示强调。由于在异地游走,缺少修禅的场所,未得到的定得不到,已得到的定因为不能自在运用而逐渐退失,这就叫“失坏”。“国土游行能有什么用?”这里的“su”只是一个语助词。这是在责备说:“这样的人到处游走、在各地游方,能有什么用?能成就什么利益?不过是徒劳罢了!”因此——因为这样的异地游走对比丘没有利益,反而因为错失成就而带来损害,所以说“因此”。“调伏了忿怒”是指:对在居住地因不满而生起的忿怒——那种心的染污,用与之相应的省察将其调伏、平息。“应当修禅”是指以所缘的专注和以特相的专注这两种禅修方式去修禅。“不将心置于前”是指不被错误的寻思或贪爱等牵着走,不落入它们的控制,只把心放在禅修所缘上。长老这样说完之后,就把这份警策当作驱策自己的钩子,增长观慧,最终证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中说:
37. Tattha nānājanapadanti visuṃ visuṃ nānāvidhaṃ janapadaṃ, kāsikosalādianekaraṭṭhanti attho. Yantīti gacchanti. Vicarantāti ‘‘asuko janapado subhikkho sulabhapiṇḍo, asuko khemo arogo’’tiādivitakkavasena janapadacārikaṃ carantā. Asaññatāti tasseva janapadavitakkassa appahīnatāya cittena asaṃyatā. Samādhiñca virādhentīti sabbassapi uttarimanussadhammassa mūlabhūtaṃ upacārappanābhedaṃ samādhiñca nāma virādhenti . Ca-saddo sambhāvane. Desantaracaraṇena jhāyituṃ okāsābhāvena anadhigataṃ samādhiṃ nādhigacchantā, adhigatañca vasībhāvānāpādanena jīrantā vīrādhenti nāma. Kiṃsu raṭṭhacariyā karissatīti sūti nipātamattaṃ. ‘‘Evaṃbhūtānaṃ raṭṭhacariyā janapadacārikā kiṃ karissati, kiṃ nāma atthaṃ sādhessati, niratthakāvā’’ti garahanto vadati. Tasmāti yasmā īdisī desantaracariyā bhikkhussa na atthāvahā, api ca kho anatthāvahā sampattīnaṃ virādhanato, tasmā. Vineyya sārambhanti vasanapadese arativasena uppannaṃ sārambhaṃ cittasaṃkilesaṃ tadanurūpena paṭisaṅkhānena vinetvā vūpasametvā. Jhāyeyyāti ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena cāti duvidhenapi jhānena jhāyeyya. Apurakkhatoti micchāvitakkehi taṇhādīhi vā na purakkhatoti tesaṃ vasaṃ anupagacchanto kammaṭṭhānameva manasi kareyyāti attho. Evaṃ pana vatvā thero tameva saṃvegaṃ aṅkusaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.53.36-41) –
带着那份内心的清净信心,向善行具足的僧众顶礼之后,
把扶手杖递过去之后,我就朝北离开了。
九十四劫之前,那时我曾布施过一根杖;
我不知道恶趣,这就是布施杖的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Kānanaṃ vanamoggayha, veḷuṃ chetvānahaṃ tadā; Ālambanaṃ karitvāna, saṅghassa adadiṃ bahuṃ. ‘‘Tena cittappasādena, subbate abhivādiya; Ālambadaṇḍaṃ datvāna, pakkāmiṃ uttarāmukho. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ daṇḍamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, daṇḍadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老把那个义理当作刺棒来策励自己,从而证得了阿拉汉果;即使已经证得阿拉汉果,他仍把那个义理放在心中,才说出了“人们去往不同的地方”这首偈颂。因此,这就成了他的证悟宣言。
Yaṃ panatthaṃ aṅkusaṃ katvā ayaṃ thero arahattaṃ patto, tamevatthaṃ hadaye ṭhapetvā arahattaṃ pattopi ‘‘nānājanapadaṃ yanti’’ti idameva gāthaṃ abhāsi. Tasmā tadevassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
8. 憍梵波提长老偈颂注释
8. Gavampatittheragāthāvaṇṇanā
“以神通……”这首偈颂,是具寿憍梵波提长老所说的。它的由来是什么?据说,这位长老在过去诸佛那里积攒了修行功德。距今三十一劫以前,他见到尸弃世尊,心生净信,用鲜花作了供养。因为这份福业,他投生到天界,一次又一次地修福,为拘那含世尊的塔建了伞盖和栏楯。到了迦叶世尊的时代,他出生在一个家族里。那个家族有很多牛群,由牧牛人看管。他就在那里来来去去,安排调配牛群的各种事务。有一次,他看见一位诸漏已尽的长老在村里乞食后,每天在村外一个地方用斋,心想:“这位尊者会被太阳晒得很辛苦吧。”于是竖起四根阔荚合欢木柱,把阔荚合欢的枝叶架在上面,搭成一个枝叶凉棚供养长老。也有人说:“他还在凉棚旁边种了阔荚合欢树。”那位长老出于对他的慈悯,每天都到那里去坐。因为这份福业,他从那里命终后,投生到四天王天。为了显示他过去所造的业,在他天宫门口出现了一大片阔荚合欢林,还有其他色香具足的花朵,一年四季都把它装饰得很美,因此那座天宫就被叫做“色利萨迦”。这位天子在天界和人间流转了一个佛世的时间,到了现在这尊佛出世的时候,他成了耶舍长老的四位在家朋友之一,名叫憍梵波提。他听说具寿耶舍出家了,就和自己的朋友们一起去了世尊那里。世尊为他说法。说法结束时,他和朋友们一起证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:
Yoiddhiyā sarabhunti āyasmato gavampatittherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro ito ekatiṃse kappe sikhiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso pupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devaloke uppanno aparāparaṃ puññāni karonto koṇāgamanassa bhagavato cetiye chattañca vedikañca kāresi. Kassapassa pana bhagavato kāle aññatarasmiṃ kulagehe nibbatto. Tasmiñca kule bahuṃ gomaṇḍalaṃ ahosi. Taṃ gopālakā rakkhanti. Ayaṃ tattha antarantarā yuttappayuttaṃ vicārento vicarati. So ekaṃ khīṇāsavattheraṃ gāme piṇḍāya caritvā bahigāme devasikaṃ ekasmiṃ padese bhattakiccaṃ karontaṃ disvā ‘‘ayyo sūriyātapena kilamissatī’’ti cintetvā cattāro sirīsadaṇḍe ussāpetvā tesaṃ upari sirīsasākhāyo ṭhapetvā sākhāmaṇḍapaṃ katvā adāsi. ‘‘Maṇḍapassa samīpe sirīsarukkhaṃ ropesī’’ti ca vadanti. Tassa anukampāya devasikaṃ thero tattha nisīdi. So tena puññakammena tato cavitvā cātumahārājikesu nibbatti. Tassa purimakammasaṃsūcakaṃ vimānadvāre mahantaṃ sirīsavanaṃ nibbatti vaṇṇagandhasampannehi aññehi pupphehi sabbakāle upasobhayamānaṃ, tena taṃ vimānaṃ ‘‘serīsaka’’nti paññāyittha. So devaputto ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde yasattherassa catūsu gihisahāyesu gavampati nāma hutvā āyasmato yasassa pabbajitabhāvaṃ sutvā attano sahāyehi saddhiṃ bhagavato santikaṃ agamāsi . Satthā tassa dhammaṃ desesi. So desanāvasāne sahāyehi saddhiṃ arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.53.42-47) –
我过去是个猎鹿的人,在森林里到处游荡。
我见到了远离尘垢的佛陀,他已经到达一切法的彼岸。
对于那位具大悲心、乐于利益一切众生的佛陀,
我以清净的心和欢喜的心,供养了那罗花。
从此往前第三十一劫,我所供养的那朵花;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Migaluddo pure āsiṃ, vipine vicaraṃ ahaṃ; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ. ‘‘Tasmiṃ mahākāruṇike, sabbasattahite rate; Pasannacitto sumano, nelapupphaṃ apūjayiṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿拉汉果之后,安住在沙祇城的安阇那林,体验着解脱的快乐。那时,世尊与大比丘僧团一起前往沙祇城,也住在安阇那林。可是住处不够,许多比丘就睡在寺院附近萨罗浮河的沙洲上。到了半夜,河水暴涨冲过来,沙弥等人吓得大声喧嚷。世尊知道后,就命令尊者憍梵波提:“去吧,憍梵波提,把洪水挡住,让比丘们安稳休息。”长老回答:“好的,尊者!”就用神通力把河流定住,河水像远处的山峰一样停在那里。从那时起,这位长老的威德就在世间传开了。后来有一天,导师坐在盛大的天神大众中间,看见这位长老正在说法,出于对世间的悲悯,为了彰显他的功德而赞叹他,说了这首偈颂:“以神通力定住萨罗游……”
Arahattaṃ pana patvā thero vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento sākete viharati añjanavane. Tena ca samayena bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ sāketaṃ gantvā añjanavane vihāsi. Senāsanaṃ nappahosi. Sambahulā bhikkhū vihārasāmantā sarabhuyā nadiyā vālikāpuḷine sayiṃsu. Atha aḍḍharattasamaye nadiyā udakoghe āgacchante sāmaṇerādayo uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ. Bhagavā taṃ ñatvā āyasmantaṃ gavampatiṃ āṇāpesi – ‘‘gaccha, gavampati, jaloghaṃ vikkhambhetvā bhikkhūnaṃ phāsuvihāraṃ karohī’’ti. Thero ‘‘sādhu, bhante’’ti iddhibalena nadīsotaṃ vikkhambhi, taṃ dūratova pabbatakūṭaṃ viya aṭṭhāsi. Tato paṭṭhāya therassa ānubhāvo loke pākaṭo ahosi. Athekadivasaṃ satthā mahatiyā devaparisāya majjhe nisīditvā dhammaṃ desentaṃ theraṃ disvā lokānukampāya tassa guṇānaṃ vibhāvanatthaṃ taṃ pasaṃsanto ‘‘yo iddhiyā sarabhu’’nti gāthaṃ abhāsi.
38在这里,“以神通”指的是以决意神通。“萨罗浮”是那条名叫萨罗浮的河,世间人都叫它“萨罗浮”。“令停住”是指他为了不让水流走,把水流挡住,使大水像山峰一样堆立起来。“无依着”就是无所依着,远离渴爱和邪见的依止;或者说,因为一切被称为“结”的束缚都已断尽,所以不被任何束缚绑住。正因如此,由于没有那些动摇的烦恼,他是“不动者”。这位憍梵波提,是“超越一切结者”——因为他已超越贪、嗔、痴、慢、见等一切结而安住;“大牟尼”,是因为他已经成就了无学牟尼的境界;“到达有之彼岸者”,是因为他已经到达那欲、业、有等一切有的彼岸,也就是涅槃。诸天神礼敬他——诸天神也礼敬这位,更何况其他众生呢。
38. Tattha iddhiyāti adhiṭṭhāniddhiyā. Sarabhunti evaṃnāmikaṃ nadiṃ, yaṃ loke ‘‘sarabhu’’nti vadanti. Aṭṭhapesīti sandituṃ adento sotaṃ nivattetvā pabbatakūṭaṃ viya mahantaṃ jalarāsiṃ katvā ṭhapesi. Asitoti nasito, taṇhādiṭṭhinissayarahito, bandhanasaṅkhātānaṃ vā sabbasaṃyojanānaṃ samucchinnattā kenacipi bandhanena abaddho, tato eva ejānaṃ kilesānaṃ abhāvato anejo so, gavampati, taṃ sabbasaṅgātigataṃ tādisaṃ sabbepi rāgadosamohamānadiṭṭhisaṅge atikkamitvā ṭhitattā sabbasaṅgātigataṃ, asekkhamunibhāvato mahāmuniṃ, tato eva kāmakammabhavādibhedassa sakalassapi bhavassa pāraṃ nibbānaṃ gatattā bhavassa pāraguṃ. Devā namassantīti devāpi imassanti, pageva itarā pajāti.
偈颂结束时,大众中众多人生起了对法的现观。长老在宣告自己证悟时说“我要礼敬导师”,于是诵出了这首偈颂。
Gāthāpariyosāne mahato janakāyassa dhammābhisamayo ahosi. Thero aññaṃ byākaronto ‘‘satthāraṃ pūjessāmī’’ti imameva gāthaṃ abhāsīti.
9. 提舍长老偈的注释
9. Tissattheragāthāvaṇṇanā
“像被长矛刺中一样”——这是具寿提舍长老的偈颂。它是由什么因缘而说的呢?据说,这位长老在过去诸佛时曾积集善行,在一次次生命中累积以解脱为归宿的福德。他曾把提舍世尊菩提树下的枯叶清除干净,使那里变得整洁。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到这一佛出世时,生在迦毗罗卫城,成为世尊姑母的儿子,名叫提舍。他跟随世尊出家,受具足戒后住在森林里。但他因为出身而心生骄慢,变得容易愤怒、恼怒,也常常抱怨,不努力修行沙门应做的事。有一天,导师在舍卫城用天眼观察,看到他白天在休息处张着嘴熟睡,就从空中飞去,停在他上方的虚空中,放出光明。他在这光明中醒来,生起了正念。世尊为了教诫他,说了这首偈颂:“像被长矛刺中一样……”
Sattiyā viya omaṭṭhoti āyasmato tissattherassa gāthā. Kā uppati? Ayampi kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto tissassa bhagavato bodhiyā mūle purāṇapaṇṇāni nīharitvā sodhesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare bhagavato pitucchāputto hutvā nibbatti tisso nāma nāmena. So bhagavantaṃ anupabbajitvā upasampanno hutvā araññāyatane viharanto jātiṃ paṭicca mānaṃ karonto kodhūpāyāsabahulo ca ujjhānabahulo ca hutvā vicarati, samaṇadhamme ussukkaṃ na karoti. Atha naṃ satthā ekadivasaṃ divāṭṭhāne vivaṭamukhaṃ niddāyantaṃ dibbacakkhunā olokento sāvatthito ākāsena gantvā tassa upari ākāseyeva ṭhatvā obhāsaṃ pharitvā tenobhāsena paṭibuddhassa satiṃ uppādetvā ovādaṃ dento ‘‘sattiyā viya omaṭṭho’’ti gāthaṃ abhāsi.
3939. 其中,“以刀”是开示的引子,意思是单刃刀等利器。“被击中”就是被打到。打击有四种:向下击、向上击、刺穿击、其他击。其中,站在上方朝下打,叫向下击;站在下方朝上打,叫向上击;像门闩尖钉那样穿透而过,叫刺穿击;其余一切都叫其他击。这里取的是向下击。因为它最凶险,箭伤难拔、极难医治,伤口内部肿胀、充满脓血,脓血排不出来,堵住伤口。想排出脓血的人,得把他连床一起绑住,头朝下才行,那时他会遭受死亡或接近死亡的痛苦。“被火燃烧”指被火燃烧,“在头顶”指在头顶。这段话的意思是:正如被刀击中的男子,为了拔箭、治伤而努力,作那样的精进、那样的奋勉;又如在头顶被燃烧、头被烧着的人,为了熄灭它而努力,作那样的精进;同样,比丘们,为了断除欲贪,具念、不放逸、极其踊跃地生活。
39. Tattha sattiyāti desanāsīsametaṃ, ekatodhārādinā satthenāti attho. Omaṭṭhoti pahato. Cattāro hi pahārā omaṭṭho ummaṭṭho maṭṭho vimaṭṭhoti. Tattha upari ṭhatvā adhomukhaṃ dinnapahāro omaṭṭho nāma, heṭṭhā ṭhatvā uddhammukhaṃ dinnapahāro ummaṭṭho nāma, aggaḷasūci viya vinivijjhitvā gato maṭṭho nāma, seso sabbopi vimaṭṭho nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne omaṭṭho gahito. So hi sabbadāruṇo duruddharaṇasallo duttikiccho antodoso antopubbalohitova hoti, pubbalohitaṃ anikkhamitvā vaṇamukhaṃ pariyonandhitvā tiṭṭhati. Pubbalohitaṃ nīharitukāmehi mañcena saddhiṃ bandhitvā adhosiro kātabbo hoti, maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇanti. Ḍayhamāneti agginā jhāyamāne. Matthaketi sīse. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sattiyā omaṭṭho puriso sallubbāhanavaṇatikicchanānaṃ atthāya vīriyaṃ ārabhati tādisaṃ payogaṃ karoti parakkamati, yathā ca ḍayhamāne matthake ādittasīso puriso tassa nibbāpanatthaṃ vīriyaṃ ārabhati tādisaṃ payogaṃ karoti, evamevaṃ, bhikkhu, kāmarāgappahānāya sato appamatto ativiya ussāhajāto hutvā vihareyyāti.
世尊就这样为了平息那位长老的愤怒与烦恼而给予教诫,并以同一主题为核心,以断除欲贪为重点结束了这次开示。那位长老听完这首偈颂后,内心生起警醒,精勤地投入观修。导师知道他的根性意乐后,为他宣说了《相应部》中的《提舍长老经》。他在开示结束时证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:
Evaṃ bhagavā tassa therassa kodhūpāyāsavūpasamāya ovādaṃ dento tadekaṭṭhatāya kāmarāgappahānasīsena desanaṃ niṭṭhāpesi. Thero imaṃ gāthaṃ sutvā saṃviggahadayo vipassanāya yuttappayutto vihāsi. Tassa ajjhāsayaṃ ñatvā satthā saṃyuttake tissattherasuttaṃ (saṃ. ni. 3.84) desesi. So desanāpariyosāne arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.53.66-73) –
在天界和人间都享受了两种荣耀之后,
最后又证得了无上清凉的涅槃。
向正自觉者回向,或者向那位导师的菩提回向;
那个积累福德的男子,对他来说,什么东西是难得的呢?
在道、果、证得中,在禅那、神通和种种功德中;
我超越了其他人,成为无漏者,证入涅槃。
昔日我舍弃菩提叶,欢喜盈怀;
具此二十支,于一切处皆悉圆满。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Devaloke manusse ce, anubhotvā ubho yase; Avasāne ca nibbānaṃ, sivaṃ patto anuttaraṃ. ‘‘Sambuddhaṃ uddisitvāna, bodhiṃ vā tassa satthuno; Yo puññaṃ pasavī poso, tassa kiṃ nāma dullabhaṃ. ‘‘Magge phale āgame ca, jhānābhiññāguṇesu ca; Aññesaṃ adhiko hutvā, nibbāyāmi anāsavo. ‘‘Purehaṃ bodhiyā pattaṃ, chaḍḍetvā haṭṭhamānaso; Imehi vīsataṅgehi, samaṅgī homi sabbathā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,这位长老为了向导师表达敬意,宣说自己的证悟,就诵出了同一首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā thero aññaṃ byākaronto satthāraṃ pūjetuṃ tameva gāthaṃ abhāsi.
10. 跋达摩那长老偈注释
10. Vaḍḍhamānattheragāthāvaṇṇanā
“像被矛刺中一样”——这是跋达摩那长老的偈颂。这件事是怎么发生的?据说,这位长老在过去诸佛时代就积集了善行。九十二劫以前,提舍世尊住世时,他出生在一个良家,长大后看到提舍世尊进村乞食,心生净信,就把熟透后从果蒂上脱落的芒果供养给世尊。因为这份福业,他投生到天界,一世又一世地积集福业,直到现在这尊佛出世时,他出生在毗舍离城的离车王族家中,名叫跋达摩那。他成年后,有信仰、有信心,乐于布施,喜欢行善,成为僧团的侍者。后来因为某种过失,导师对他作了覆钵羯磨,他就像被火吞没一样痛苦,于是向僧团请求宽恕,羯磨得以解除。他因此生起悚惧心而出家。但出家之后,他被昏沉和睡眠所压倒。导师为了警策他,说出了“像被矛刺中一样”这首偈颂。
Sattiyāviya omaṭṭhoti āyasmato vaḍḍhamānattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi kira purimabuddhesu katādhikāro ito dvenavute kappe tissassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto tissaṃ bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso suparipakkāni vaṇṭato muttāni ambaphalāni adāsi. So tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññakammāni upacinanto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ licchavirājakule nibbatti, vaḍḍhamānotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto saddho pasanno dāyako dānarato kārako saṅghupaṭṭhāko hutvā tathārūpe aparādhe satthārā pattanikkujjanakamme kārāpite aggiṃ akkanto viya saṅghaṃ khamāpetvā kammaṃ paṭippassambhetvā sañjātasaṃvego pabbaji, pabbajitvā pana thinamiddhābhibhūto vihāsi. Taṃ satthā saṃvejento ‘‘sattiyā viya omaṭṭho’’ti gāthaṃ abhāsi.
40在这里,“为了断除有贪”是指为了断除有贪,也就是色贪和无色贪。虽然不断除内结就不可能断除外结,但因为二者并非毫无关联,所以说断除上分结时,其实也已经说了断除下分结。或者说,有些圣者虽然已经断了下分结,但上分结对他们仍然很难断除,所以世尊为了通过容易断的来显示难断的,就以断除有贪为代表,开示了断除一切上分结。或者说,这是随顺这位长老的意趣而这样说。其余部分和前面所说的一样。
40. Tattha bhavarāgappahānāyāti bhavarāgassa rūparāgassa arūparāgassa ca pajahanatthāya. Yadipi ajjhattasaṃyojanāni appahāya bahiddhasaṃyojanānaṃ pahānaṃ nāma natthi, nānantarikabhāvato pana uddhambhāgiyasaṃyojanappahānavacanena orambhāgiyasaṃyojanappahānampi vuttameva hoti. Yasmā vā samucchinnorambhāgiyasaṃyojanānampi kesañci ariyānaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanāni duppaheyyāni honti, tasmā suppaheyyato duppaheyyameva dassento bhagavā bhavarāgappahānasīsena sabbassāpi uddhambhāgiyasaṃyojanassa pahānamāha. Therassa eva vā ajjhāsayavasenevaṃ vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.