第一品·毕陵伽·婆蹉长老偈的注释
1. 一集义注 · 51 段
毕陵伽·婆蹉长老偈的注释
9. Pilindavacchattheragāthāvaṇṇanā
“善来”是具寿毕陵伽·婆蹉长老的偈颂。它的缘起是什么呢?据说,这位长老在莲华上佛的时代,出生在天鹅城一个非常富有的家族。就像前面所说的那样,他在导师面前听法,看见导师因为一位比丘“最受天神喜爱和欢喜”的功德,而把他安置在首位,于是发愿要得到那个地位。他尽形寿行善,死后在天界和人间流转。到了善慧佛世尊的时代,他出生在人间。世尊般涅槃后,他供养佛塔,又向僧团作了大布施。因此命终后,继续在人天之间流转。在无佛出世的时期,他成为转轮王,让大众安住在五戒中,引导他们投生天界。在我们的世尊还没有出世的时候,他出生在舍卫城一个婆罗门家里,取名“毕陵达”,族姓是“瓦洽”,所以后来被称为“毕陵伽·婆蹉”。后来,因为他在轮回中深深畏惧种种过患,就出家做了游方者,修成了叫做“小甘陀罗”的明咒。凭这个咒力,他能在空中飞行,也能知道别人的心思,在王舍城获得了最好的利养和名声。
Svāgatanti āyasmato pilindavacchattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto heṭṭhā vuttanayeneva satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ devatānaṃ piyamanāpabhāvena aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle manussaloke nibbattitvā bhagavati parinibbute satthu thūpassa pūjaṃ katvā saṅghe ca mahādānaṃ pavattetvā tato cuto devamanussesu eva saṃsaranto anuppanne buddhe cakkavattī rājā hutvā mahājanaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā saggaparāyaṇaṃ akāsi. So anuppanneyeva amhākaṃ bhagavati sāvatthiyaṃ brāhmaṇagehe nibbatti. ‘‘Pilindo’’tissa nāmaṃ akaṃsu. Vacchoti pana gottaṃ . Tena so aparabhāge ‘‘pilindavaccho’’ti paññāyittha. Saṃsāre pana saṃvegabahulatāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā cūḷagandhāraṃ nāma vijjaṃ sādhetvā tāya vijjāya ākāsacārī paracittavidū ca hutvā rājagahe lābhaggayasaggappatto paṭivasati.
那时,当我们的世尊证得正觉之后,逐渐游行到了王舍城。从那时起,由于佛陀的威力,他那个咒术就不灵了,无法达成自己的目的。他心想:“我曾听老师和老师的老师们说过:‘哪里有大犍陀罗咒术,哪里的小犍陀罗咒术就不灵验。’可是自从沙门乔达摩来了以后,我这个咒术就不灵了。毫无疑问,沙门乔达摩一定懂得大犍陀罗咒术。不如我去亲近他,从他那里学会那个咒术。”于是他去见世尊,说:“大沙门,我想从您这里学一个咒术,请给我这个机会。”世尊说:“那就出家吧。”他以为“出家就是学咒术的准备”,便出家了。世尊为他说法,又给了他适合他根性的修行方法。他因为具备了深厚的善根条件,不久就修成了观智,证得了阿拉汉果。而过去世曾因听从他的教导而投生天界的天神们,出于感恩,对他生起极大的恭敬,早晚都来亲近这位长老,然后离去。因此,这位长老在受到天神喜爱与欢喜方面,达到了第一。所以《譬喻经》中说:
Atha yadā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā anukkamena rājagahaṃ upagato, tato paṭṭhāya buddhānubhāvena tassa sā vijjā na sampajjati, attano kiccaṃ na sādheti. So cintesi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ ‘yattha mahāgandhāravijjā dharati, tattha cūḷagandhāravijjā na sampajjatī’ti, samaṇassa pana gotamassa āgatakālato paṭṭhāya nāyaṃ mama vijjā sampajjati, nissaṃsayaṃ samaṇo gotamo mahāgandhāravijjaṃ jānāti, yaṃnūnāhaṃ taṃ payirupāsitvā tassa santike taṃ vijjaṃ pariyāpuṇeyya’’nti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘ahaṃ, mahāsamaṇa, tava santike ekaṃ vijjaṃ pariyāpuṇitukāmo, okāsaṃ me karohī’’ti. Bhagavā ‘‘tena hi pabbajā’’ti āha. So ‘‘vijjāya parikammaṃ pabbajjā’’ti maññamāno pabbaji. Tassa bhagavā dhammaṃ kathetvā caritānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ adāsi. So upanissayasampannatāya nacirasseva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Yā pana purimajātiyaṃ tassovāde ṭhatvā sagge nibbattā devatā, taṃ kataññutaṃ nissāya sañjātabahumānā sāyaṃ pātaṃ theraṃ payirupāsitvā gacchanti. Tasmā thero devatānaṃ piyamanāpatāya aggataṃ patto. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.55-67) –
当世间怙主、最上士善慧佛般涅槃时,
我怀着清净的信心和欢喜的心,供养了佛塔。
诸漏已尽、具足六通、有大神力之圣者,
我皆集于彼处,设僧团之供食。
那时,善慧世尊有一位侍者。
那时,他名叫善慧,心生随喜。
因为那份内心的清净澄明,我投生到了天宫。
八万六千位天女,都与我一同享乐。
她们总是只随顺我,用一切欲乐。
我胜过其他天人,这就是福德业带来的果报。
在第二十五劫里,有一位名叫婆楼那的刹帝利。
那时我是转轮王,吃的是清净的食物。
他们不播撒种子,犁也不被牵引。
人们吃的是自然长熟的稻米。
在那里当上国王之后,我又再次生到天界。
那时我也同样拥有这样的财富圆满。
亲友与怨敌,一切众生皆不害我;
我为众人所爱,此乃福业之果报。
在三万劫那么久远的时候,我那时所做的布施,
我从不知道恶趣是什么样,这就是涂香供养的果报。
在这个贤劫里,我曾是众人之主。
我是大威势之王,转轮王,具大兵力。
我曾让众多众生安住在五戒里。
令其投生善趣之后,我成了天神们所喜爱的人。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Nibbute lokanāthamhi, sumedhe aggapuggale; Pasannacitto sumano, thūpapūjaṃ akāsahaṃ. ‘‘Ye ca khīṇāsavā tattha, chaḷabhiññā mahiddhikā; Tehaṃ tattha samānetvā, saṅghabhattaṃ akāsahaṃ. ‘‘Sumedhassa bhagavato, upaṭṭhāko tadā ahu; Sumedho nāma nāmena, anumodittha so tadā. ‘‘Tena cittappasādena, vimānaṃ upapajjahaṃ; Chaḷāsītisahassāni, accharāyo ramiṃsu me. ‘‘Mameva anuvattanti, sabbakāmehi tā sadā; Aññe deve abhibhomi, puññakammassidaṃ phalaṃ. ‘‘Pañcavīsamhi kappamhi, varuṇo nāma khattiyo; Visuddhabhojano āsiṃ, cakkavattī ahaṃ tadā. ‘‘Na te bījaṃ pavappanti, napi nīyanti naṅgalā; Akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ, paribhuñjanti mānusā. ‘‘Tattha rajjaṃ karitvāna, devattaṃ puna gacchahaṃ; Tadāpi edisā mayhaṃ, nibbattā bhogasampadā. ‘‘Na maṃ mittā amittā vā, hiṃsanti sabbapāṇino; Sabbesampi piyo homi, puññakammassidaṃ phalaṃ. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi , yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, gandhālepassidaṃ phalaṃ. ‘‘Imasmiṃ bhaddake kappe, eko āsiṃ janādhipo; Mahānubhāvo rājāhaṃ, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Sohaṃ pañcasu sīlesu, ṭhapetvā janataṃ bahuṃ; Pāpetvā sugatiṃyeva, devatānaṃ piyo ahuṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
同样,因为这位长老极其受到诸天神喜爱,世尊就以“为诸天神所喜爱、悦意”这一特质,把他列在最为第一的位置上,说道:“诸比丘,在我的声闻比丘弟子中,最受诸天神喜爱、悦意者,就是毕陵伽·婆蹉,此为第一。”(《增支部》1.209, 215)有一天,他坐在比丘僧团中,省察自己的功德,赞叹这些功德的根源——那引生智明的相状——以及自己来到世尊面前这件事,诵出了以“svāgataṃ nāpagataṃ”开头的偈颂。
Tathā devatāhi ativiya piyāyitabbabhāvato imaṃ theraṃ bhagavā devatānaṃ piyamanāpabhāvena aggaṭṭhāne ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ devatānaṃ piyamanāpānaṃ yadidaṃ pilindavaccho’’ti (a. ni. 1.209, 215) so ekadivasaṃ bhikkhusaṅghamajjhe nisinno attano guṇe paccavekkhitvā tesaṃ kāraṇabhūtaṃ vijjānimittaṃ bhagavato santike āgamanaṃ pasaṃsanto ‘‘svāgataṃ nāpagata’’nti gāthaṃ abhāsi.
9在这段注释里,“善来”的意思是美好的到来,和“这是我的”连在一起理解。另一种说法是,“善来”就是“很好地到来”,这时“由我”这个格位要变一下。“没有离去”是指没有从利益和增长中离开,没有消失。“这不是我恶思惟的”是说这不是我错误地想过、或者错误地考察过的。这里要表达的是:我来到世尊面前这件事,以及我在那里所到达的境地,都是善来;正因为是善来,所以不是恶来。我内心所思考、口中所说、心里所考察的——“在世尊面前听闻正法之后,我要出家”——这些也不是恶思惟。接着,为了说明其中的道理,说了“于善分别”等话。“于善分别”是指按类别分别开示的。“诸法”是指应当了知的法,或者止息的法;这些法被各种外道按“胜论”等角度分别宣说,被正自觉者按“苦”等角度分别宣说。所谓“我趣向其中最殊胜的”,意思是:那些法中最殊胜的,就是四圣谛法,或者能使人觉悟四圣谛的教法,我趣向、我到达了,我以“这是法、这是律”而趣入。或者,对于正自觉者按善等、按蕴等、如实分别宣说的自性诸法中,其中最殊胜、最上、最胜妙的,就是道、果、涅槃之法,我趣向、我亲自证知、我现证了。因此,我的到来是善来,没有离去,是善思惟,不是恶思惟。这就是整句的关联。
9. Tattha svāgatanti sundaraṃ āgamanaṃ, idaṃ mamāti sambandho. Atha vā svāgatanti suṭṭhu āgataṃ, mayāti vibhatti vipariṇāmetabbā. Nāpagatanti na apagataṃ hitābhivuddhito na apetaṃ. Nayidaṃ dumantitaṃ mamāti idaṃ mama duṭṭhu kathitaṃ, duṭṭhu vā vīmaṃsitaṃ na hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ bhagavato santike mamāgamanaṃ, yaṃ vā mayā tattha āgataṃ, taṃ svāgataṃ, svāgatattāyeva na durāgataṃ. Yaṃ ‘‘bhagavato santike dhammaṃ sutvā pabbajissāmī’’ti mama mantitaṃ gaditaṃ kathitaṃ, cittena vā vīmaṃsitaṃ idampi na dummantinti. Idāni tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘saṃvibhattesū’’tiādimāha. Saṃvibhattesūti pakārato vibhattesu. Dhammesūti ñeyyadhammesu samathadhammesu vā, nānātitthiyehi pakatiādivasena, sammāsambuddhehi dukkhādivasena saṃvibhajitvā vuttadhammesu. Yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgaminti yaṃ tattha seṭṭhaṃ, taṃ catusaccadhammaṃ, tassa vā bodhakaṃ sāsanadhammaṃ upāgamiṃ, ‘‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo’’ti upagacchiṃ. Sammāsambuddhehi eva vā kusalādivasena khandhādivasena yathāsabhāvato saṃvibhattesu sabhāvadhammesu yaṃ tattha seṭṭhaṃ uttamaṃ pavaraṃ, taṃ maggaphalanibbānadhammaṃ upāgamiṃ, attapaccakkhato upagacchiṃ sacchākāsiṃ, tasmā svāgataṃ mama na apagataṃ sumantitaṃ na dummantitanti yojanā.
满月长老偈颂的注释
10. Puṇṇamāsattheragāthāvaṇṇanā
“无期待而住”这首偈颂,是尊者满月长老说的。它的起因是什么呢?据说,在毗婆尸佛的时代,他投生为一只鸳鸯,看见世尊走来,心里生起清净的信心,就用自己嘴上的喙衔起一朵沙罗花,作了供养。因为这一善业,他在天界和人间流转,从那时起十七劫之中,八次成为转轮王。到了现在这一劫,迦叶佛的教法渐渐衰微时,他出生在一个富家,出家修习沙门法,死后又流转于天界和人间。到了现在这位佛出世的时代,他投生在舍卫城一位名叫三弥提的婆罗门家中,成为他的儿子。在他出生那天,家里所有空罐子都装满了金币,因此家人给他取名叫“满月”。他长大成人后,通达婆罗门诸学问,娶妻生子。由于善根因缘深厚,他厌离在家生活,于是来到世尊面前,听闻正法,生起信心后出家。受具足戒后,完成前行义务,致力于四圣谛这一业处,精勤修观,最终证得阿拉汉果。因此《譬喻经》中说:
Vihariapekkhanti āyasmato puṇṇamāsattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira vipassissa bhagavato kāle cakkavākayoniyaṃ nibbatto bhagavantaṃ gacchantaṃ disvā pasannamānaso attano mukhatuṇḍakena sālapupphaṃ gahetvā pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto ito sattarase kappe aṭṭhakkhattuṃ cakkavattī rājā ahosi. Imasmiṃ pana kappe kassapassa bhagavato sāsane osakkamāne kuṭumbiyakule nibbattitvā pabbajitvā samaṇadhammaṃ katvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthinagare samiddhissa nāma brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti. Tassa jātadivase tasmiṃ gehe sabbā rittakumbhiyo suvaṇṇamāsānaṃ puṇṇā ahesuṃ. Tenassa puṇṇamāsoti nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto brāhmaṇavijjāsu nipphattiṃ patvā vivāhakammaṃ katvā ekaṃ puttaṃ labhitvā upanissayasampannatāya gharāvāsaṃ jigucchanto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā laddhūpasampado pubbakiccasampanno catusaccakammaṭṭhāne yuttappayutto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.7.13-19) –
那时,我是信度河岸边的一只鸳鸯。
我只吃纯净的水草,对种种恶行也好好守护自己。
我见无垢之佛陀,行于风径虚空之中;
以喙衔取沙罗花,奉献毗婆尸佛。
对于如来,其信心坚定不动摇,并且稳稳扎根。
以彼净信心故,他不堕恶趣。
在九十一劫之前,我把花献上供养;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
善妙见,这八位都是同一个名字。
在第十七劫时,出现了具大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Sindhuyā nadiyā tīre, cakkavāko ahaṃ tadā; Suddhasevālabhakkhohaṃ, pāpesu ca susaññato. ‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, gacchantaṃ anilañjase; Tuṇḍena sālaṃ paggayha, vipassissābhiropayiṃ. ‘‘Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā; Tena cittappasādena, duggatiṃ so na gacchati. ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike; Vihaṅgamena santena, subījaṃ ropitaṃ mayā. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamabhiropayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Sucārudassanā nāma, aṭṭhete ekanāmakā; Kappe sattarase āsuṃ, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那时,他的前妻想引诱他,便精心打扮,带着儿子一起来到他跟前,开始用甜言蜜语之类的方式,做所谓表露心意的事。长老看穿了她的用意,为了表明自己对任何地方都不执著,便诵出了“无期待而住”这首偈颂。
Athassa purāṇadutiyikā taṃ palobhetukāmā alaṅkatapaṭiyattā puttena saddhiṃ upagantvā piyālāpabhāvādikehi bhāvavivaraṇakammaṃ nāma kātuṃ ārabhi. Thero tassā kāraṇaṃ disvā attano katthacipi alaggabhāvaṃ pakāsento ‘‘vihari apekkha’’nti gāthaṃ abhāsi.
1010. 其中,“住”在这里特指带走、拿走、除去。“期待”指渴爱。“此处”指这个世间,或者指这个有身。“彼处”指另一个未来的有身。或者,“此处”指内在的诸处,“彼处”指外在的诸处。“或”这个字表示集合,就像“无足者或两足者”等经文里那样。“那个”是把自已显示得好像别人一样。“极智者”:以智而到达,也就是以道智到达涅槃、证得涅槃;或者,以遍知、断除、证悟、修习的现观方式通达四圣谛之后而安住。“已调御者”:以道的防护而具有自制的本性,或者以正精进而具有自制的本性。“于一切法不染著”:对于一切作为所缘的法,都不以渴爱和邪见的黏着而染著,以此显示他超越了利、衰等世间法。“世间”:指五取蕴。因为它有崩坏、毁坏的含义,所以叫世间。“了知”:知道之后。“生与灭”:就是生起和灭去,以此显示前面所说那些功德的前行修行。这里的意思则是:任何人,对于整个蕴等世间,以五十种行相了知它的生灭之后,成为极智者、已调御者,在任何地方都不被染著;他在一切处调伏了期待,内心满足;对于那样的非礼对待,他完全不认为有什么。所以,你这盲目愚痴的人,就顺着来时的路回去吧。于是,那个女人心想:“这位沙门对我和孩子都没有期待,是不可能诱惑他的。”然后就离开了。
10. Tattha viharīti visesato hari apahari apanesi. Apekkhanti taṇhaṃ. Idhāti imasmiṃ loke attabhāve vā. Huranti aparasmiṃ anāgate attabhāve vā. Idhāti vā ajjhattikesu āyatanesu. Huranti bāhiresu . Vā-saddo samuccayattho ‘‘apadā vā dvipadā vā’’tiādīsu (itivu. 90; a. ni. 4.34; 5.32) viya. Yoti attānameva paraṃ viya dasseti. Vedagūti vedena gato maggañāṇena nibbānaṃ gato adhigato, cattāri vā saccāni pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena abhisamecca ṭhito. Yatattoti maggasaṃvarena saṃyatasabhāvo, sammāvāyāmena vā saṃyatasabhāvo. Sabbesu dhammesu anūpalittoti sabbesu ārammaṇesu dhammesu taṇhādiṭṭhilepavasena na upalitto, tena lābhādilokadhamme samatikkamaṃ dasseti. Lokassāti upādānakkhandhapañcakassa. Tañhi lujjanapalujjanaṭṭhena loko. Jaññāti jānitvā. Udayabbayañcāti uppādañceva vayañca, etena yathāvuttaguṇānaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ dasseti. Ayaṃ panettha attho – yo sakalassa khandhādilokassa samapaññāsāya ākārehi udayabbayaṃ jānitvā vedagū yatatto katthaci anupalitto, so sabbattha apekkhaṃ vineyya santusito tādisānaṃ vippakārānaṃ na kiñci maññati, tasmā tvaṃ andhabāle yathāgatamaggeneva gacchāti. Atha sā itthī ‘‘ayaṃ samaṇo mayi putte ca nirapekkho, na sakkā imaṃ palobhetu’’nti pakkāmi.