第七品·《跋波长老偈颂注释》
1. 一集义注 · 268 段
《跋波长老偈颂注释》
1. Vappattheragāthāvaṇṇanā
“见者见”是跋波长老的偈颂。这件事是怎么来的呢?据说,在莲华上佛世尊的时代,他出生在天鹅城的一个良家,长大后听到有人赞叹说“某某长老和某某长老是导师最初领受教法的人”,便来到世尊面前发愿:“世尊,愿将来出现像您这样的正自觉者时,我也能成为他最初领受教法的人之一。”他还在导师面前表明了皈依。他一生行善积德,死后便一直在人天之中流转轮回。在这次佛陀出世时,他投生在迦毗罗卫城一位名叫婆悉咤的婆罗门家中,成为他的儿子,取名跋波。当阿私陀仙人授记“悉达多王子将成为一切知者”时,他便与以憍陈如为首的一群婆罗门青年一起,舍弃在家生活,出家为苦行沙门,心想:“等他证得一切知时,我就在他座下听闻正法,证得不死果。”在优楼频螺,他们侍奉正在精进修行六年的大菩萨。后来菩萨受用了粗劣食物,他们对此感到厌离,便前往仙人堕处。世尊成佛后,过了七七四十九日,便前往仙人堕处,在那里转动法轮。转法轮当天,跋波证得入流果;在该月的第五日,他与阿若憍陈如等一起证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:
Passatipassoti āyasmato vappattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ‘‘asuko ca asuko ca thero satthu paṭhamaṃ dhammapaṭiggāhakā ahesu’’nti thomanaṃ sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā patthanaṃ paṭṭhapesi – ‘‘ahampi bhagavā anāgate tādisassa sammāsambuddhassa paṭhamaṃ dhammapaṭiggāhakānaṃ aññataro bhaveyya’’nti, satthu santike saraṇagamanañca pavedesi. So yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devamanussesuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ vāseṭṭhassa nāma brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, vappotissa nāmaṃ ahosi. So asitena isinā ‘‘siddhatthakumāro sabbaññū bhavissatī’’ti byākato koṇḍaññappamukhehi brāhmaṇaputtehi saddhiṃ gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā ‘‘tasmiṃ sabbaññutaṃ patte tassa santike dhammaṃ sutvā amataṃ pāpuṇissāmī’’ti uruvelāyaṃ viharantaṃ mahāsattaṃ chabbassāni padhānaṃ padahantaṃ upaṭṭhahitvā oḷārikāhāraparibhogena nibbijjitvā isipatanaṃ gato. Abhisambujjhitvā satthārā sattasattāhāni vītināmetvā isipatanaṃ gantvā dhammacakke pavattite pāṭipadadivase sotāpattiphale patiṭṭhito pañcamiyaṃ pakkhassa aññāsikoṇḍaññādīhi saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.12.20-30) –
两位天王之间,战事已然爆发;
战阵排布森然,大音轰鸣回荡。
“莲华上佛,世间解,诸供养之受纳者;
导师站在虚空中,令大众生起警惧。
所有天人都心生欢喜,放下铠甲和武器;
礼敬了正自觉者之后,他们就在那一刻专心一意。
知我心念,即发牛王无畏之语;
悲悯世间解,令大众咸得寂灭。
一个心怀恶意的人,要是去伤害任何一个众生,
因为心的污染,他会投生到恶趣。
就像战场前沿的大象,伤害众多生命;
让自己的心止息下来,不要再一次次被伤害。
两位夜叉王的军队也都惊呆了;
他们也都前来皈依了世间最上者、多闻者等(具足殊胜功德的世尊)。
让大众明白之后,具眼者抬起了脚。
就在众天神的注视下,他面朝北方离开了。
我第一次皈依了两足尊、如如者;
于十万劫中,我不曾堕入恶趣。
有十六位名为大鼓的车乘之王,
三万劫中,皆是转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Ubhinnaṃ devarājūnaṃ, saṅgāmo samupaṭṭhito; Ahosi samupabyūḷho, mahāghoso avattatha. ‘‘Padumuttaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho; Antalikkhe ṭhito satthā, saṃvejesi mahājanaṃ. ‘‘Sabbe devā attamanā, nikkhittakavacāvudhā; Sambuddhaṃ abhivādetvā, ekaggāsiṃsu tāvade. ‘‘Mayhaṃ saṅkappamaññāya, vācāsabhimudīrayi; Anukampako lokavidū, nibbāpesi mahājanaṃ. ‘‘Paduṭṭhacitto manujo, ekapāṇaṃ viheṭhayaṃ; Tena cittappadosena, apāyaṃ upapajjati. ‘‘Saṅgāmasīse nāgova, bahū pāṇe viheṭhayaṃ; Nibbāpetha sakaṃ cittaṃ, mā haññittho punappunaṃ. ‘‘Dvinnampi yakkharājūnaṃ, senā sā vimhitā ahu; Saraṇañca upāgacchuṃ, lokajeṭṭhaṃ sutādinaṃ. ‘‘Saññāpetvāna janataṃ, padamuddhari cakkhumā; Pekkhamānova devehi, pakkāmi uttarāmukho. ‘‘Paṭhamaṃ saraṇaṃ gacchiṃ, dvipadindassa tādino; Kappānaṃ satasahassaṃ, duggatiṃ nupapajjahaṃ. ‘‘Mahādundubhināmā ca, soḷasāsuṃ rathesabhā; Tiṃsakappasahassamhi, rājāno cakkavattino. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他以回顾自己所得成就的方式,审视导师功德的广大,想到:我们竟然用贪图享受之类的话来对待这样的导师。唉,凡夫的状态真是让人黑暗、让人盲目,只有圣者的状态才让人有眼睛。为了说明这一点,他诵出了“见者见”这首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā attanā paṭiladdhasampattiṃ paccavekkhaṇamukhena satthu guṇamahantataṃ paccavekkhitvā ‘‘īdisaṃ nāma satthāraṃ bāhulikādivādena samudācarimha. Aho puthujjanabhāvo nāma andhakaraṇo acakkhukaraṇo ariyabhāvoyeva cakkhukaraṇo’’ti dassento ‘‘passati passo’’ti gāthaṃ abhāsi.
6161. 其中,“见者见”:以正见无颠倒地了知法、觉悟法,所以叫“见者”,也就是具足见的圣者。他以自己的慧眼见到那位正在见的、无颠倒的见者,知道“此人是无颠倒的见者”,如实了知法与非法。他不仅见到见者,也见到不见者——那些缺乏慧眼、不能如实见法的人,也就是不见的凡夫,他也用自己的慧眼见到,知道“这位尊者是盲者、没有眼”。“不见者不见不见者,也不见见者”:不见者就是缺乏慧眼的愚痴者,他不能如实了知法与非法,所以,就像他不见、不了知那位不见者一样,他也不能以自己的慧眼见、不能了知那位以慧眼如实见法与非法、见智者的“此人是这样的智者”。因此,我过去也缺乏见,没能如实见到那位如同掌中余甘子果一样遍知一切可知之法的世尊,也没能如实见到不见的富兰那等外道;而现在,凭借佛陀的威德,我具足了,对两者都能如实见到了。他以此来显示自己在应亲近与不应亲近之事上的无颠倒行道。
61. Tattha passati passoti passati sammādiṭṭhiyā dhamme aviparītaṃ jānāti bujjhatīti passo, dassanasampanno ariyo, so passantaṃ aviparītadassāviṃ ‘‘ayaṃ aviparītadassāvī’’ti passati paññācakkhunā dhammādhammaṃ yathāsabhāvato jānāti. Na kevalaṃ passantameva, atha kho apassantañca passati, yo paññācakkhuvirahito dhamme yathāsabhāvato na passati, tampi apassantaṃ puthujjanaṃ ‘‘andho vatāyaṃ bhavaṃ acakkhuko’’ti attano paññācakkhunā passati. Apassanto apassantaṃ, passantañca na passatīti apassanto paññācakkhurahito andhabālo tādisaṃ andhabālaṃ ayaṃ dhammādhammaṃ yathāsabhāvato na passatīti yathā apassantaṃ na passati na jānāti, evaṃ attano paññācakkhunā dhammādhammaṃ yathāsabhāvato passantañca paṇḍitaṃ ‘‘ayaṃ evaṃvidho’’ti na passati na jānāti, tasmā ahampi pubbe dassanarahito sakalaṃ ñeyyaṃ hatthāmalakaṃ viya passantaṃ bhagavantaṃ apassantampi pūraṇādiṃ yathāsabhāvato na passiṃ, idāni pana buddhānubhāvena sampanno ubhayepi yathāsabhāvato passāmīti sevitabbāsevitabbesu attano aviparītapaṭipattiṃ dasseti.
2. 跋耆子长老偈颂的注释
2. Vajjiputtattheragāthāvaṇṇanā
“独自住在林中”是具寿跋耆子长老的偈颂。这件事是怎么发生的呢?他过去在诸佛那里积攒过善根,一世又一世地积累福德,作为趋向解脱的助缘。九十一劫以前,毗婆尸佛在世的时候,他出生在一个好人家,长大后有一天见到毗婆尸佛,心里生起清净的信心,就用龙花的花蕊作了供养。凭着这份福业,他在天界和人间辗转投生,到了现在这位佛出世的时代,投生在大臣家里,取名跋耆子。佛陀前往毗舍离时,他亲眼见到佛陀的威德,生起信心,出家之后完成了该做的准备工作,领受了禅修业处,住在离毗舍离不远的一片树林里。那时候毗舍离正在举行庆典,到处有歌舞音乐,大众欢欢喜喜地享受着庆典的盛况。那位比丘听到这些声音,由于不恰当的作意,丢开了远离,放弃了禅修业处,流露出自己心里的不满——
Ekakāmayaṃ araññeti āyasmato vajjiputtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso nāgapupphakesarehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde amaccakule nibbatti, vajjiputtotissa nāmaṃ ahosi. So bhagavato vesāligamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco kammaṭṭhānaṃ gahetvā vesāliyā avidūre aññatarasmiṃ vanasaṇḍe viharati. Tena ca samayena vesāliyaṃ ussavo ahosi. Tattha tattha naccagītavāditaṃ pavattati, mahājano haṭṭhatuṭṭho ussavasampattiṃ paccanubhoti, taṃ sutvā so bhikkhu ayoniso ummujjanto vivekaṃ vajjamāno kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā attano anabhiratiṃ pakāsento –
我独自住在森林里,就像被扔在树林中的一块木头。
在这样的夜晚,到底还有谁比我们更惨呢?——他诵出了这首偈。
‘‘Ekakā mayaṃ araññe viharāma, apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ; Etādisikāya rattiyā, ko su nāma amhehi pāpiyo’’ti. – gāthamāha;
住在林丛里的天神听到这番话后,怜悯那位比丘,为了说明这个意思,便说:“比丘,就算你用轻蔑的语气谈论住在林中,可那些渴望远离的智者,确实非常看重它。”
Taṃ sutvā vanasaṇḍe adhivatthā devatā taṃ bhikkhuṃ anukampamānā ‘‘yadipi, tvaṃ bhikkhu, araññavāsaṃ hīḷento vadasi, vivekakāmā pana viddasuno taṃ bahu maññantiyevā’’ti imamatthaṃ dassentī –
“你独自一人住在树林里,就像森林中被丢弃的一块木头;
许多人都羡慕你这样的境遇,就像地狱众生羡慕能往生天界的人一样。”
‘‘Ekako tvaṃ araññe viharasi, apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ; Tassa te bahukā pihayanti, nerayikā viya saggagāmina’’nti. –
说完偈颂后,那位天神用这样的话来警告和警策他:“比丘啊,你既然已经在能导向解脱的正自觉者的教法里出家,为什么还要去想那些不能导向解脱的念头呢?”这位比丘被那位天神这样警策之后,就像一匹被鞭子抽打的良种骏马,踏上了观修的道路,没过多久就精勤于观修,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说:
Gāthaṃ vatvā, ‘‘kathañhi nāma tvaṃ, bhikkhu, niyyānike sammāsambuddhassa sāsane pabbajitvā aniyyānikaṃ vitakkaṃ vitakkessasī’’ti santajjentī saṃvejesi . Evaṃ so bhikkhu tāya devatāya saṃvejito kasābhihato viya bhadro assājānīyo vipassanāvīthiṃ otaritvā nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.11.62-66) –
“身金色的正自觉者,犹如放射百道光芒的太阳;
“照耀一切方所,犹如圆满的月王;
被弟子们围绕,就像大地被海洋环绕一样。
我举起龙华花,用花粉供养了毗婆尸佛。
九十一劫之前,我曾把尘土撒向(佛身)供养;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
四十五劫之前,有一位名叫雷努的刹帝利。
具足七宝,具大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, sataraṃsiṃva bhāṇumaṃ; Obhāsentaṃ disā sabbā, uḷurājaṃva pūritaṃ. ‘‘Purakkhataṃ sāvakehi, sāgareheva medaniṃ; Nāgaṃ paggayha reṇūhi, vipassissābhiropayiṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ reṇumabhiropayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Paṇṇatālīsito kappe, reṇu nāmāsi khattiyo; Sattaratanasampanno, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他把自己的话和天神说过的话总结起来,说道:“这成了我证得阿拉汉果的鞭策。”——
Arahattaṃ pana patvā ‘‘ayaṃ me arahattappattiyā aṅkuso jāto’’ti attano devatāya ca vuttanayaṃ saṃkaḍḍhitvā –
“我独自住在森林里,就像被扔在树林中的一块木头。
许多人都羡慕我,就像地狱众生羡慕能往生天界的人一样。”
‘‘Ekakā mayaṃ araññe viharāma, apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ; Tassa me bahukā pihayanti, nerayikā viya saggagāmina’’nti. –
这段话的意思是:因为无所牵挂,就像被扔在林中的一块木头,虽然我们独自一人、没有同伴,住在这片森林里,但即使这样住着,还是有很多人羡慕我,很多想求利益的善男子也盼望:“真希望我们也能像跋耆子长老那样,舍弃家庭的束缚,住在森林里。”这就像什么呢?就像地狱众生羡慕要生天的人一样。好比地狱众生因为自己的恶业而生在地狱里,他们羡慕那些要生天、将往生天界的有情,心想:“真希望我们也能脱离地狱之苦,享受天界的快乐。”这就是这里所说的道理。在这里,本来用复数说“我们独自住着”,是为了表达尊重;后来为了说明这个意思其实只指一个人,就针对“这样的我”用了单数。“这样的我”和“要生天的人”这两处,都是配合“羡慕”这个词,应当理解为以受格的意义作与格使用。所谓“他们盼望”,是说他们盼望像住在森林里这样的功德,所以才这样说。或者说,“这样的我”的意思,就是“在我这里具有功德”。
Tassattho – anapekkhabhāvena vane chaḍḍitadārukkhaṇḍaṃ viya yadipi mayaṃ ekakā ekākino asahāyā imasmiṃ araññe viharāma, evaṃ viharato pana tassa me bahukā pihayanti maṃ bahū atthakāmarūpā kulaputtā abhipatthenti, ‘‘aho vatassa mayampi vajjiputtatthero viya gharabandhanaṃ pahāya araññe vihareyyāmā’’ti. Yathā kiṃ? Nerayikā viya saggagāminaṃ, yathā nāma nerayikā attano pāpakammena niraye nibbattasattā saggagāmīnaṃ saggūpagāmīnaṃ pihayanti – ‘‘aho vata mayampi nirayadukkhaṃ pahāya saggasukhaṃ paccanubhaveyyāmā’’ti evaṃsampadamidanti attho. Ettha ca attani garubahuvacanappayogassa icchitabbattā ‘‘ekakā mayaṃ viharāmā’’ti puna tassa atthassa ekattaṃ sandhāya ‘‘tassa me’’ti ekavacanappayogo kato. ‘‘Tassa me’’, ‘‘saggagāmina’’nti ca ubhayampi ‘pihayantī’ti padaṃ apekkhitvā upayogatthe sampadānaniddeso daṭṭhabbo. Taṃ abhipatthentīti ca tādise araññavāsādiguṇe abhipatthentā nāma hontīti katvā vuttaṃ. Tassa meti vā tassa mama santike guṇeti adhippāyo.
3. 跛子长老偈颂注释
3. Pakkhattheragāthāvaṇṇanā
Cutāpatantī这首偈颂是具寿跛子长老说的。他的来历是怎样的呢?他在过去诸佛那里积修过善行,在各处生死中修福。距今九十一劫前,他做夜叉将军,见到毗婆尸世尊,心生净信,用天衣供养。因为这份福业,他在天界和人间轮回,到这次佛陀出世时,投生在释迦族天臂城的一个释迦王族家里,取名“欢喜童子”。小时候得了风病,双脚走不了路,有一段时间只能像靠椅子挪动的人那样活动。因此大家就叫他“跛子”。后来病好了,人们还是照样这么叫他。他在世尊与亲族聚会时看见神通变化,生起信心,出家后完成了先前的义务,取得业处,住在森林里。有一天,他要去村里托钵,走到半路,在一棵树下坐下来。那时,有一只鹞鹰叼着一块肉在空中飞,许多鹞鹰追上去,把肉打落了。肉掉下来后,一只鹞鹰刚抓住,另一只又抢走了。长老看到这情景,心想:“就像这块肉一样,欲乐确实是众人共享的,带来许多痛苦、许多苦恼。”于是他就观察欲乐的过患和出离的功德,建立起观照,以“无常”等作意,托钵乞食,吃完饭后在白天休息的地方坐下,增长观照,证得了阿拉汉果。因此《譬喻经》里这样说(长老譬喻 1.12.1-10)——
Cutāpatantīti āyasmato pakkhattherassa gāthā. Kā uppatti? Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto ito ekanavute kappe yakkhasenāpati hutvā vipassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso dibbavatthena pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakkesu devadahanigame sākiyarājakule nibbatti, ‘‘sammodakumāro’’tissa nāmaṃ ahosi. Athassa daharakāle vātarogena pādā na vahiṃsu. So katipayaṃ kālaṃ pīṭhasappī viya vicari. Tenassa pakkhoti samaññā jātā. Pacchā arogakālepi tatheva naṃ sañjānanti, so bhagavato ñātisamāgame pāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharati. Athekadivasaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisituṃ gacchanto antarāmagge aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Tasmiñca samaye aññataro kulalo maṃsapesiṃ ādāya ākāsena gacchati, taṃ bahū kulalā anupatitvā pātesuṃ. Pātitaṃ maṃsapesiṃ eko kulalo aggahesi. Taṃ añño acchinditvā gaṇhi, taṃ disvā thero ‘‘yathāyaṃ maṃsapesi, evaṃ kāmā nāma bahusādhāraṇā bahudukkhā bahupāyāsā’’ti – kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ‘‘anicca’’ntiādinā manasikaronto piṇḍāya caritvā katabhattakicco divāṭṭhāne nisīditvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.12.1-10) –
“名为毗婆尸的世尊,世间之最胜者,人中之牛王;”
那时,他和六万八千人一起进入了般度摩城。
我从城里出来,去了岛塔。
“我见到了离尘的佛陀,诸供养的领受者;
有八万四千个夜叉,就在我身边。
他们恭敬地侍奉,就像三十三天的天众侍奉帝释天神一样。
那时,我从宫殿出来之后,便举起了一块布;
我用头顶礼,把它献给了大仙。
真是殊胜啊,佛陀!真是殊胜啊,法!真是殊胜啊,我们导师的成就!
靠着佛陀的威力,大地震动了起来。
见到那稀有、未曾有、令人汗毛竖立之事;
我对佛陀生起净信之心,对那位两足尊、安忍自在的觉者。
我让心清净下来,把布料布施给了导师;
我皈依了,我的随从和亲友也皈依了。
在九十一劫之前,那时我所造的业,
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
从此第十五劫,有十六位名叫善御者的人。
具足七宝,是拥有大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Vipassī nāma bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho; Aṭṭhasaṭṭhisahassehi, pāvisi bandhumaṃ tadā. ‘‘Nagarā abhinikkhamma, agamaṃ dīpacetiyaṃ; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, āhutīnaṃ paṭiggahaṃ. ‘‘Cullāsītisahassāni, yakkhā mayhaṃ upantike; Upaṭṭhahanti sakkaccaṃ, indaṃva tidasā gaṇā. ‘‘Bhavanā abhinikkhamma, dussaṃ paggayhahaṃ tadā; Sirasā abhivādesiṃ, tañcādāsiṃ mahesino. ‘‘Aho buddho aho dhammo, aho no satthu sampadā; Buddhassa ānubhāvena, vasudhāyaṃ pakampatha. ‘‘Tañca acchariyaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ; Buddhe cittaṃ pasādemi, dvipadindamhi tādine. ‘‘Sohaṃ cittaṃ pasādetvā, dussaṃ datvāna satthuno; Saraṇañca upāgacchiṃ, sāmacco saparijjano. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Ito pannarase kappe, soḷasāsuṃ suvāhanā; Sattaratanasampanno, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他正是以那令人警醒之事作为鞭策,增长观智,从而证得了正智。为了宣说所证得的正智,他说出了以“死堕”为起首语的偈颂。
Arahattaṃ pana patvā yadeva saṃvegavatthuṃ aṅkusaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aññā adhigatā, tassa saṃkittanamukhena aññaṃ byākaronto ‘‘cutā patantī’’ti gāthaṃ abhāsi.
63在这里,“死堕”指失落、掉下。“坠落”指跟着掉下去。“已堕”指因为死亡而掉到地上,或者在空中飞行时掉落。“贪著”指陷入贪染。“又回来”指再次来到。“ca”这个字在每一处都要连起来理解。这段话的意思是:这些鹫鸟在这里坠落、跟着坠落;另一只鹫鸟嘴边的肉片也脱落了,而那片肉掉到地上;所有的鹫鸟都陷入贪著,又再回来。就像这些鹫鸟一样,在轮回中流转的众生也是如此:凡是退失善法的,就会堕入地狱等处,这样堕落之后,即使生在福报成就的善趣中,也会因为沉溺于欲乐而贪著欲界,或因为贪恋生存而贪著色界和无色界。由于他们未能从生存中解脱,就随着各种引生生存的业,真实地遭遇那名为生存的苦。这些众生就是如此。而我所应做的——也就是遍知等十六种应做之事——已经做完,如今再也没有什么要做的了。那令人欢喜、可爱、值得欢喜的,是圣者们所欢喜、极欢喜、可爱的涅槃,它远离一切有为法。它具足快乐:由果定之乐所成就的、究竟的涅槃之乐;或者也可以理解为,由乐行道所生的观禅之乐与道之乐,因而具足果乐与涅槃乐。
63. Tattha cutāti bhaṭṭhā. Patantīti anupatanti. Patitāti cavanavasena bhūmiyaṃ patitā, ākāse vā sampatanavasena patitā. Giddhāti gedhaṃ āpannā . Punarāgatāti punadeva upagatā. Ca-saddo sabbattha yojetabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti – patanti anupatanti ca idha kulalā, itarassa mukhato cutā ca maṃsapesi, cutā pana sā bhūmiyaṃ patitā ca, giddhā gedhaṃ āpannā sabbeva kulalā punarāgatā. Yathā cime kulalā, evaṃ saṃsāre paribbhamantā sattā ye kusaladhammato cutā, te patanti nirayādīsu, evaṃ patitā ca, sampattibhave ṭhitā tattha kāmasukhānuyogavasena kāmabhave rūpārūpabhavesu ca bhavanikantivasena giddhā ca punarāgatā bhavato aparimuttattā tena tena bhavagāminā kammena taṃ taṃ bhavasaññitaṃ dukkhaṃ āgatā eva, evaṃbhūtā ime sattā. Mayā pana kataṃ kiccaṃ pariññādibhedaṃ soḷasavidhampi kiccaṃ kataṃ, na dāni taṃ kātabbaṃ atthi. Rataṃ rammaṃ ramitabbaṃ ariyehi sabbasaṅkhatavinissaṭaṃ nibbānaṃ rataṃ abhirataṃ rammaṃ. Tena ca sukhenanvāgataṃ sukhaṃ phalasamāpattisukhena anuāgataṃ upagataṃ accantasukhaṃ nibbānaṃ, sukhena vā sukhāpaṭipadābhūtena vipassanāsukhena maggasukhena ca anvāgataṃ phalasukhaṃ nibbānasukhañcāti attho veditabbo.
4. 无垢憍陈如长老偈颂注释
4. Vimalakoṇḍaññattheragāthāvaṇṇanā
“生于名为杜摩之处”:这是无垢憍陈如长老的偈颂。他的来历是怎样的呢?他在过去诸佛的时代也积累过善行,在一次次轮回中不断积聚能导向解脱的福德。距今九十一劫以前,毗婆尸世尊出世的时代,他出生在一个富足的家庭,长大后有了辨别能力。有一天,他看见毗婆尸世尊被庞大的弟子众围绕,正在说法,心中生起清净的信心,就用四朵金花供养。世尊为了增长他的信心,变现出那样的神通:金色的光芒遍满那一整片区域。他看到之后,信心更加增长,顶礼世尊,记住那个景象,回到自己家中,始终不舍弃以佛陀为所缘的欢喜。后来他因某种疾病命终,投生到兜率天。之后他不断行善,在天界和人间流转。到了现在这位佛陀出世的时代,他因为频婆娑罗王的关系,投生在庵婆婆利的胎中。原来,频婆娑罗王年轻时听说庵婆婆利容貌美丽,心生爱慕,就带着几个随从,乔装打扮前往毗舍离,和她共度了一夜。那时,这位长老就投生在她的胎里。庵婆婆利把怀孕的事告诉了国王。国王也表明了自己的身份,给了应给的东西后就离开了。她怀胎期满,生下一个儿子,取名“无垢”,后来就以“无垢憍陈如”闻名。他长大后,在佛陀来到毗舍离时,看见佛陀的威德,心生净信,出家修行,完成了先前的准备工作,开始修观,不久就证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中说:
Dumavhayāya uppannoti vimalakoṇḍaññattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle vibhavasampanne kule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ vipassiṃ bhagavantaṃ mahatiyā parisāya parivutaṃ dhammaṃ desentaṃ disvā pasannamānaso catūhi suvaṇṇapupphehi pūjesi. Bhagavā tassa pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāresi, yathā suvaṇṇābhā sakalaṃ taṃ padesaṃ ottharati. Taṃ disvā bhiyyosomattāya pasannamānaso hutvā bhagavantaṃ vanditvā taṃ nimittaṃ gahetvā attano gehaṃ gantvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahanto kenaci rogena kālaṃ katvā tusitesu upapanno aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājānaṃ bimbisāraṃ paṭicca ambapāliyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Rājā hi bimbisāro taruṇakāle ambapāliyā rūpasampattiṃ sutvā sañjātābhilāso katipayamanussaparivāro aññātakavesena vesāliṃ gantvā ekarattiṃ tāya saṃvāsaṃ kappesi. Tadā ayaṃ tassā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Sā ca gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ tassa ārocesi. Rājāpi attānaṃ jānāpetvā dātabbayuttakaṃ datvā pakkāmi. Sā gabbhassa paripākamanvāya puttaṃ vijāyi, ‘‘vimalo’’tissa nāmaṃ ahosi, pacchā vimalakoṇḍaññoti paññāyittha. So vayappatto bhagavato vesāligamane buddhānubhāvaṃ disvā pasannamānaso pabbajitvā katapubbakicco vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.12.40-48) –
“名为毗婆尸的世尊,世间之最胜者,人中之牛王;”
他安坐后,向人群宣说了不死之道。
我听完了那位两足尊、如是者的法之后,
我把四朵金花献给了佛陀。
那时,会众所到之处,皆有金色覆盖;
佛光与金光交相辉映,大光明一时涌现。
内心踊跃欢喜,满怀欣悦,生起欢喜之情,双手合掌。
能让他们生起欢喜,并带来现世的安乐。
向正自觉者祈请之后,又顶礼了善行者;
生起欢喜之后,我回到了自己的住处。
我坐在自己的宫殿里,心里忆念着最胜的佛陀。
凭着这份心的清净信念,我往生到了兜率天。
在九十一劫之前,我供养了那朵花;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
曾有十六位国王,名为尼弥三末多;
距今第四十三劫中,有大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Vipassī nāma bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho; Nisinno janakāyassa, desesi amataṃ padaṃ. ‘‘Tassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, dvipadinnassa tādino; Soṇṇapupphāni cattāri, buddhassa abhiropayiṃ. ‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ āsi, yāvatā parisā tadā; Buddhābhā ca suvaṇṇābhā, āloko vipulo ahu. ‘‘Udaggacitto sumano, vedajāto katañjalī; Vittisañjanano tesaṃ, diṭṭhadhammasukhāvaho. ‘‘Āyācitvāna sambuddhaṃ, vanditvāna ca subbataṃ; Pāmojjaṃ janayitvāna, sakaṃ bhavanupāgamiṃ. ‘‘Bhavane upaviṭṭhohaṃ, buddhaseṭṭhaṃ anussariṃ; Tena cittappasādena, tusitaṃ upapajjahaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamabhiropayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Soḷasāsiṃsu rājāno, nemisammatanāmakā; Tetālīse ito kappe, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他换了个说法来宣示自己的证悟,诵出了这首偈颂:“dumavhayāya”。
Arahattaṃ pana patvā aññāpadesena aññaṃ byākaronto ‘‘dumavhayāyā’’ti gāthaṃ abhāsi.
64这里,“以树为名者”是指以树——也就是芒果树——来称呼的人,意思是芒果婆利。这里的格是处所格。“已生”是指在她腹中已出生、正在出生的状态。“由白旗所生”:白旗就是因穿白衣而以“白旗”闻名的人——频婆娑罗王——以他为因所生,意思是依他为缘而出生。或者说,“已生”是显示最初入胎,“出生”是显示降生,因为从分娩那一刻起,世间就称之为“生”。在这里,用“从以树为名者所生”这句话,排除了自我吹嘘、自赞自傲的心态,也说明即使是有多位父亲的孩子,也有可能获得卓越的成就。用“由白旗所生”这句话,通过举出大家都知道的父亲,消除了对别人的轻视。“除旗者”:就是断除骄慢的人。因为慢以高举为特征,就像旗帜一样,所以叫“旗”;因此,慢也被称为“以旗为欲的现前”。“唯凭旗”:就是唯凭智慧。因为智慧在一切无过失的善法中最为超胜,能摧破魔军,又能引导在前,所以被称为圣者的旗帜。因此说“法确实是诸仙人的旗帜”。“摧破大旗”:大旗就是魔,因为他的对象广大所以叫大,又因为从殊胜生慢、种姓慢等种种分类来说有多种慢,其他烦恼法也因高举而成为他的旗,所以叫大旗。他以力量摧破、超越、征服了他,使他彻底消失。“摧破大旗”这句话,是以展示自己如他人的方式,借另一个名称来宣告自己已证得阿拉汉果。
64. Tattha dumavhayāyāti dumena ambena avhātabbāya, ambapāliyāti attho. Ādhāre cetaṃ bhummavacanaṃ. Uppannoti tassā kucchiyaṃ uppanno uppajjamāno ca. Jāto paṇḍaraketunāti dhavalavatthadhajattā ‘‘paṇḍaraketū’’ti paññātena bimbisāraraññā hetubhūtena jāto, taṃ paṭicca nibbattoti attho. Uppannoti vā paṭhamābhinibbattidassanaṃ. Tato hi jātoti abhijātidassanaṃ. Vijāyanakālato paṭṭhāya hi loke jātavohāro. Ettha ca ‘‘dumavhayāya uppanno’’ti iminā attukkaṃsanabhāvaṃ apaneti, anekapatiputtānampi visesādhigamasambhavañca dīpeti. ‘‘Jāto paṇḍaraketunā’’ti iminā viññātapitikadassanena paravambhanaṃ apaneti. Ketuhāti mānappahāyī. Māno hi uṇṇatilakkhaṇattā ketu viyāti ketu. Tathā hi so ‘‘ketukamyatāpaccupaṭṭhāno’’ti vuccati. Ketunāyevāti paññāya eva. Paññā hi anavajjadhammesu accuggataṭṭhena mārasenappamaddanena pubbaṅgamaṭṭhena ca ariyānaṃ dhajā nāma. Tenāha ‘‘dhammo hi isinaṃ dhajo’’ti (saṃ. ni. 2.241; a. ni. 4.48; jā. 2.21.494). Mahāketuṃ padhaṃsayīti mahāvisayatāya mahantā, seyyamānajātimānādibhedato bahavo ca mānappakārā, itare ca kilesadhammā samussitaṭṭhena ketu etassāti mahāketu māro pāpimā. Taṃ balavidhamanavisayātikkamanavasena abhibhavi nibbisevanaṃ akāsīti. ‘‘Mahāketuṃ padhaṃsayī’’ti attānaṃ paraṃ viya dassento aññāpadesena arahattaṃ byākāsi.
5. 乌克赫巴卡瓦洽长老偈的注释
5. Ukkhepakatavacchattheragāthāvaṇṇanā
这是尊者乌克帕卡塔瓦恰长老的偈颂。它的由来是什么呢?据说,他过去在诸佛面前积累过善行,在各处生命中不断积集能导向解脱的福德。距今九十四劫之前,在悉达多世尊的时代,他出生在一个家庭中,长大后,为了给导师建一座殿堂,大众缺少一根柱子,他就布施了一根柱子,并帮忙完成了这件事。他因为这份福业投生到天界,之后又不断行善,在天界和人间流转。到了现在这位佛陀出世的时代,他在舍卫城一个婆罗门家中出生,依照族姓取名为瓦恰。他在导师面前听闻佛法,生起信心后出家,住在憍萨罗国的一个村落里,向来往的比丘们学习教法。但他分不清“这是律,这是经,这是阿毗达摩”。后来有一天,他请教了法将尊者舍利弗,才按照分类完全通达了一切教法。其实早在结集之前,三藏教法中就已经有了“圣典”等名称,比丘中也就有了“持律师”等称呼。他学习三藏佛语,不断请教,观察其中所说的色法和无色法,建立观智,如理思惟,不久就证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中说:
Ukkhepakatavacchassāti āyasmato ukkhepakatavacchattherassa gāthā. Kā uppatti? Sopi kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthāraṃ uddissa māḷaṃ karontassa pūgassa ekatthambhaṃ alabhantassa thambhaṃ datvā sahāyakiccaṃ akāsi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, vacchotissa gottato āgatanāmaṃ. So satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kosalaraṭṭhe gāmakāvāse vasanto āgatāgatānaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ pariyāpuṇāti. ‘‘Ayaṃ vinayo idaṃ suttantaṃ ayaṃ abhidhammo’’ti pana paricchedaṃ na jānāti. Athekadivasaṃ āyasmantaṃ dhammasenāpatiṃ pucchitvā yathāparicchedaṃ sabbaṃ sallakkhesi. Dhammasaṅgītiyā pubbepi piṭakādisamaññā pariyattisaddhamme vavatthitā eva, yato bhikkhūnaṃ vinayadharādivohāro. So tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhanto paripucchanto tattha vutte rūpārūpadhamme sallakkhetvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā sammasanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.13-26) –
悉达多世尊住世时,有一大群人。
他们皈依了佛陀,也同样深信如来。
大家聚在一起商量后,为导师建造一座亭子。
找不到一根柱子,他们就在大森林里到处找。
那时我在森林里看见他们,就走近那群人。
我合掌致敬后,向那群人询问。
那些持戒的近事男回答了我的提问:
我们想建一座花亭,却连一根柱子都找不到。
请把这一根柱子给我,我要献给导师。
我会把柱子取来,你们不用操心。
他们满心欢喜、充满净信,把柱子交给了我。
于是他们转身离开,各自回了自己的家。
那群人刚走不久,我那时就把柱子搬了过去。
我满心欢喜,以欢喜的心,第一个把它竖了起来。
凭着那份内心的清净,我往生到了一座天宫。
我的宫殿高耸入云,有七层,巍然矗立。
当鼓乐敲响的时候,我一直在享受娱乐。
在五十五劫之前,我曾是一位名叫耶输陀罗的国王。
就在那里,我的宫殿也是七层高耸。
那座宫殿极其殊胜,顶端有尖阁,只有一根柱子支撑,令人心生欢喜。
在第二十一劫时,有一位名叫优填的刹帝利。
在那里,我的宫殿也升到了七层之高。
无论我投生到哪里,不管是天界还是人间,
我享受一切安乐,这就是那根柱子带来的果报。
九十四劫之前,那时我布施了一根柱子;
我从不知道恶趣,这就是布施一根柱子的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Siddhatthassa bhagavato, mahāpūgagaṇo ahu; Saraṇaṃ gatā ca te buddhaṃ, saddahanti tathāgataṃ. ‘‘Sabbe saṅgamma mantetvā, māḷaṃ kubbanti satthuno; Ekatthambhaṃ alabhantā, vicinanti brahāvane. ‘‘Tehaṃ araññe disvāna, upagamma gaṇaṃ tadā; Añjaliṃ paggahetvāna, paṭipucchiṃ gaṇaṃ ahaṃ. ‘‘Te me puṭṭhā viyākaṃsu, sīlavanto upāsakā; Māḷaṃ mayaṃ kattukāmā, ekatthambho na labbhati. ‘‘Ekatthambhaṃ mamaṃ detha, ahaṃ dassāmi satthuno; Āharissāmahaṃ thambhaṃ, appossukkā bhavantu te. ‘‘Te me thambhaṃ pavecchiṃsu, pasannā tuṭṭhamānasā; Tato paṭinivattitvā, agamaṃsu sakaṃ gharaṃ. ‘‘Aciraṃ gate pūgagaṇe, thambhaṃ ahāsahaṃ tadā; Haṭṭho haṭṭhena cittena, paṭhamaṃ ussapesahaṃ. ‘‘Tena cittappasādena, vimānaṃ upapajjahaṃ; Ubbiddhaṃ bhavanaṃ mayhaṃ, sattabhūmaṃ samuggataṃ. ‘‘Vajjamānāsu bherīsu, paricāremahaṃ sadā; Pañcapaññāsakappamhi, rājā āsiṃ yasodharo. ‘‘Tatthāpi bhavanaṃ mayhaṃ, sattabhūmaṃ samuggataṃ; Kūṭāgāravarūpetaṃ, ekatthambhaṃ manoramaṃ. ‘‘Ekavīsatikappamhi , udeno nāma khattiyo; Tatrāpi bhavanaṃ mayhaṃ, sattabhūmaṃ samuggataṃ. ‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ; Anubhomi sukhaṃ sabbaṃ, ekatthambhassidaṃ phalaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ thambhamadadaṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, ekatthambhassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,因为该做的都已经做完,他安住在不倦怠的状态里。出于对来到自己跟前的在家众和出家众的悲悯,他仔细审察了三藏佛语,然后宣说佛法。说法时,有一天他把自己当作别人来作示范,说道——
Arahattaṃ pana patvā katakiccattā akilāsubhāve ṭhito attano santikaṃ upagatānaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ anukampaṃ upādāya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ vīmaṃsitvā dhammaṃ desesi. Desento ca ekadivasaṃ attānaṃ paraṃ viya katvā dassento –
婆蹉长老积年所蓄,
安坐而为在家众宣说,心怀广大欢喜。
‘‘Ukkhepakatavacchassa, saṅkalitaṃ bahūhi vassehi; Taṃ bhāsati gahaṭṭhānaṃ, sunisinno uḷārapāmojjo’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
在这里,“高举瓦洽”是指已经做过“高举”的瓦洽比丘。意思是:他在比丘面前,把各自分开学来的律藏段落、经藏段落和阿毗达摩段落,按照各自的分科,分别放到律、经、阿毗达摩三藏上面,然后以反复诵习的方式,把它们一一放回原处而住,这就是“高举瓦洽”。这里用的是属格,但表达的是具格的意思。“经过许多年汇集而成”是指经过很多年,以汇集的方式放在心中。也有读作“saṅkhalita”的,意思是像被链条串起来一样,以连贯的方式使之能口述背诵。“凡是佛语”是省略语。“那”就是指那教典之法,他宣说、讲述它。“为在家众”是就他们中多数而言。“善安坐”是指他于那法正确、不动摇地安坐,不期待利养、恭敬等,只是站在解脱处的顶点上来说法。因此说“具足大欢喜”,也就是因为果等至之乐,以及说法本身而生起的大欢喜。这一点确实已经说过——
Tattha ukkhepakatavacchassāti kataukkhepavacchassa, bhikkhuno santike visuṃ visuṃ uggahitaṃ vinayapadesaṃ suttapadesaṃ abhidhammapadesañca yathāparicchedaṃ vinayasuttābhidhammānaṃyeva upari khipitvā sajjhāyanavasena tattha tattheva pakkhipitvā ṭhitavacchenāti attho karaṇatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Saṅkalitaṃ bahūhi vassehīti bahukehi saṃvaccharehi sampiṇḍanavasena hadaye ṭhapitaṃ. ‘‘Saṅkhalita’’ntipi pāṭho, saṅkhalitaṃ viya kataṃ ekābaddhavasena vācuggataṃ kataṃ. Yaṃ buddhavacananti vacanaseso. Tanti taṃ pariyattidhammaṃ bhāsati katheti. Gahaṭṭhānanti tesaṃ yebhuyyatāya vuttaṃ. Sunisinnoti tasmiṃ dhamme sammā niccalo nisinno, lābhasakkārādiṃ apaccāsīsanto kevalaṃ vimuttāyatanasīseyeva ṭhatvā kathetīti attho. Tenāha ‘‘uḷārapāmojjo’’ti phalasamāpattisukhavasena dhammadesanāvaseneva ca uppannauḷārapāmojjoti. Vuttañhetaṃ –
贤友,一位比丘按照自己听闻、学习过的法,详细地为别人宣说,他就能在那法中获得对意义的欢喜,获得对法的欢喜,获得与法相关的欢悦。
‘‘Yathā yathāvuso bhikkhu, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti tathā tathā so tasmiṃ dhamme labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojja’’ntiādi (dī. ni. 3.355).
6. 弥醯长老偈颂注释
6. Meghiyattheragāthāvaṇṇanā
“大雄如是教导”这首偈颂,是尊者弥醯长老之偈。它的由来是什么呢?这位长老在过去诸佛那里也曾积下深厚的善根,在一次次投生中不断种下善的种子。距今九十一劫以前,毗婆尸世尊住世的时候,他出生在一个家族里,长大后到达了懂事之年。那时,毗婆尸世尊即将圆满佛陀的事业,舍下了寿行。因此大地震动等异象出现,大众都恐惧惊慌。这时,多闻天王为大家说明缘由,安慰了众人。大众听了之后,生起了警醒之心。其中这位良家子听说了佛陀的威德,对导师生起了恭敬与尊重,内心感受到极大的喜悦与欢欣。他凭这份善业,在天界与人间流转投生,到了现在这位佛陀出世的时代,他出生在迦毗罗卫城的释迦王族中,名叫弥醯。他成年后,在导师身边出家,随侍世尊。有一次,世尊住在阇梨迦时,他看见基米伽罗河岸边有一座可爱的芒果园,就想在那里住下来。世尊两次劝阻他,第三次才允许他去。他到那里之后,被邪寻之蝇所噬,无法得到心的专注,于是回到导师那里,把这件事禀告了世尊。世尊便这样教导他:“弥醯,对于尚未成熟的心解脱来说,有五种法能使其成熟……”等等。他依照这番教导安住下来,修习观慧并使之增长,最终证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:
Anusāsimahāvīroti āyasmato meghiyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave kusalabījāni ropento ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ pāpuṇi. Tasmiñca samaye vipassī bhagavā buddhakiccassa pariyosānamāgamma āyusaṅkhāraṃ ossajji. Tena pathavīkampādīsu uppannesu mahājano bhītatasito ahosi. Atha naṃ vessavaṇo mahārājā tamatthaṃ vibhāvetvā samassāsesi. Taṃ sutvā mahājano saṃvegappatto ahosi. Tatthāyaṃ kulaputto buddhānubhāvaṃ sutvā satthari sañjātagāravabahumāno uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sākiyarājakule nibbatti, tassa meghiyoti nāmaṃ ahosi. So vayappatto satthu santike pabbajitvā bhagavantaṃ upaṭṭhahanto bhagavati jālikāyaṃ viharante kimikālāya nadiyā tīre ramaṇīyaṃ ambavanaṃ disvā tattha viharitukāmo dve vāre bhagavatā vāretvā tatiyavāraṃ vissajjito tattha gantvā micchāvitakkamakkhikāhi khajjamāno cittasamādhiṃ alabhitvā satthu santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Athassa bhagavā ‘‘aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā pañca dhammā paripākāya saṃvattantī’’tiādinā (udā. 31) ovādaṃ adāsi. So tasmiṃ ovāde ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.12.57-65) –
当毗婆尸佛——世间最尊贵者——舍弃寿行之时,
大地震动,被水环绕的大地也震动了。
我的华盖铺展张开,装饰得极其精美;
当佛陀的寿行即将灭尽时,我的宫殿也震动了。
我的宫殿震动时,恐惧在我心中生起;
生起到底是为了什么?广大的光明出现了。
毗沙门天王驾临此地,调伏大众令得安隐;
众生既无怖畏之忧,汝等当一心摄护。
啊,佛陀!啊,法!啊,我们导师的成就竟如此圆满!
当他出生时,大地剧烈震动。
赞叹佛陀的威神力之后,我在天界享受了整整一劫的快乐。
在其余诸劫中,我曾修习善行。
在九十一劫之前,那时我获得了佛陀想。
我不知有恶趣,这就是“佛陀想”的果报。
自此第十四劫中,我曾为威光赫赫之王;
名曰萨弥多,具大势力之转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Yadā vipassī lokaggo, āyusaṅkhāramossaji; Pathavī sampakampittha, medanī jalamekhalā. ‘‘Otataṃ vitataṃ mayhaṃ, suvicittavaṭaṃsakaṃ; Bhavanampi pakampittha, buddhassa āyusaṅkhaye. ‘‘Tāso mayhaṃ samuppanno, bhavane sampakampite; Uppādo nu kimatthāya, āloko vipulo ahu. ‘‘Vessavaṇo idhāgamma, nibbāpesi mahājanaṃ; Pāṇabhūte bhayaṃ natthi, ekaggā hotha saṃvutā. ‘‘Aho buddho aho dhammo, aho no satthu sampadā; Yasmiṃ uppajjamānamhi, pathavī sampakampati. ‘‘Buddhānubhāvaṃ kittetvā, kappaṃ saggamhi modahaṃ; Avasesesu kappesu, kusalaṃ caritaṃ mayā. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhasaññāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Ito cuddasakappamhi, rājā āsiṃ patāpavā; Samito nāma nāmena, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,在导师面前亲闻教诫,便这样记说:我已证得阿拉汉果——
Arahattaṃ pana patvā satthu sammukhā ovādaṃ labhitvā ‘‘mayā arahattaṃ adhigata’’nti aññaṃ byākaronto –
大雄教导了我,他已彻底通达一切法。
听完他的法之后,我具念住在他身边。
三明已证得,佛陀的教法已完成——他诵出了这首偈。
‘‘Anusāsi mahāvīro, sabbadhammāna pāragū; Tassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, vihāsiṃ santike sato; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. – gāthaṃ abhāsi;
这里,“教导”是指他以“弥醯,对于尚未成熟的心解脱,有五法能使其成熟……”等话进行教诫、给予教导。“大雄”:具有大勇猛,因为精进波罗蜜的圆满、具足四支的精进决意,以及不共于他人的四种正勤成就,所以具有大精进,这就是其含义。“一切法的到达彼岸者”:以智慧到达并证悟一切所知法的彼岸、边际,所以称为“一切法的到达彼岸者”,也就是一切知者;或者以自生智到达并证悟作为一切有为法彼岸的涅槃,所以称为“一切法的到达彼岸者”。“我听了他的法”:听闻那位佛陀、世尊所殊胜赞扬的四圣谛法之后。“住在近旁”:在芒果园中受到邪思惟困扰,前往遮利迦精舍后,就住在导师近旁。“具念”:具正念,通过修习止观而不放逸,这就是其含义。这里的“我”,就像在“教导”一词处应补充理解为“我(maṃ)”一样,在“明已生,所作佛教已办”等句处应补充理解为“由我(mayā)”。又以“所作佛教已办”这一句,通过另一种方式显示如前所说的三明生起,即是对导师教诫的奉行。圆满戒蕴等,实际上就是奉行导师的教法。
Tattha anusāsīti ‘‘aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā pañca dhammā paripākāya saṃvattantī’’tiādinā ovadi anusiṭṭhiṃ adāsi. Mahāvīroti mahāvikkanto, vīriyapāramipāripūriyā caturaṅgasamannāgatavīriyādhiṭṭhānena anaññasādhāraṇacatubbidhasammappadhānasampattiyā ca mahāvīriyoti attho. Sabbadhammāna pāragūti sabbesañca ñeyyadhammānaṃ pāraṃ pariyantaṃ ñāṇagamanena gato adhigatoti sabbadhammāna pāragū, sabbaññūti attho. Sabbesaṃ vā saṅkhatadhammānaṃ pārabhūtaṃ nibbānaṃ sayambhūñāṇena gato adhigatoti sabbadhammāna pāragū. Tassāhaṃ dhammaṃ sutvānāti tassa buddhassa bhagavato sāmukkaṃsikaṃ taṃ catusaccadhammaṃ suṇitvā. Vihāsiṃ santiketi ambavane micchāvitakkehi upadduto cālikā vihāraṃ gantvā satthu samīpeyeva vihāsiṃ. Satoti satimā, samathavipassanābhāvanāya appamattoti attho. Ahanti idaṃ yathā ‘‘anusāsī’’ti ettha ‘‘ma’’nti evaṃ ‘‘vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti ettha ‘‘mayā’’ti pariṇāmetabbaṃ. ‘‘Kataṃ buddhassa sāsana’’nti ca iminā yathāvuttaṃ vijjāttayānuppattimeva satthu ovādapaṭikaraṇabhāvadassanena pariyāyantarena pakāseti. Sīlakkhandhādiparipūraṇameva hi satthu sāsanakāritā.
《一法闻长老偈》的注释
7. Ekadhammasavanīyattheragāthāvaṇṇanā
“我的烦恼已被烧尽”——这是尊者一法闻长老的偈颂。它是由什么因缘产生的呢?据说,在莲华上佛的时代,他投生为一位树神。他看到几位比丘在大森林里迷了路、四处徘徊,心生怜悯,就从自己的住处下来,安慰他们,给他们食物,然后把他们送到想去的地方。凭着这份善业,他在天界和人间流转。后来,在迦叶世尊出现于世、完成佛陀的事业并般涅槃之后,他成了波罗奈的国王,名叫基基。他去世后,他的儿子名叫普土文达罗。普土文达罗的儿子名叫苏沙摩。苏沙摩的儿子名叫基基梵授。基基梵授治理国家时,教法已经消失,听不到佛法。他让人宣告:“谁能说法,我就给他一千。”可是连一个说法的人都找不到。他想:“在我父亲、祖父的时代,法还在流传,说法的人很容易找到。如今,连能说一首四句偈的人都难得稀有。趁对法的记忆还没消失,我应当出家。”于是舍弃王位,朝雪山方向走去。帝释天王前来,用“诸行确实无常”这首偈颂为他说法,把他劝了回来。他回来后做了很多福德,在天界和人间流转。到如今佛陀出世的时代,他投生在塞塔比亚城的一个富豪家族。成年后,世尊住在塞塔比亚城的尸沙婆林园,他前去拜见世尊,礼敬之后坐在一边。世尊观察他的根机,用“诸行确实无常”这首偈颂为他说法。由于他过去积累的善根,无常想清晰地显现出来,他生起悚惧,出家后开始修习法随观,作意苦想和无我想,精进修习观智,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中(长老譬喻 1.12.66-71)说:
Kilesājhāpitā mayhanti āyasmato ekadhammasavanīyattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarassa bhagavato kāle rukkhadevatā hutvā nibbatto katipaye bhikkhū maggamūḷhe mahāraññe vicarante disvā anukampamāno attano bhavanato otaritvā te samassāsetvā bhojetvā yathādhippetaṭṭhānaṃ pāpesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassape bhagavati loke uppajjitvā katabuddhakicce parinibbute tasmiṃ kāle bārāṇasirājā kikī nāma ahosi. Tasmiṃ kālaṅkate tassa puthuvindarājā nāma putto āsi. Tassa putto susāmo nāma. Tassa putto kikībrahmadatto nāma hutvā rajjaṃ kārento sāsane antarahite dhammassavanaṃ alabhanto, ‘‘yo dhammaṃ deseti, tassa sahassaṃ dammī’’ti ghosāpetvā ekampi dhammakathikaṃ alabhanto, ‘‘mayhaṃ pitupitāmahādīnaṃ kāle dhammo saṃvattati, dhammakathikā sulabhā ahesuṃ. Idāni pana catuppadikagāthāmattampi kathento dullabho. Yāva dhammasaññā na vinassati, tāvadeva pabbajissāmī’’ti rajjaṃ pahāya himavantaṃ uddissa gacchantaṃ sakko devarājā āgantvā, ‘‘aniccā vata saṅkhārā’’ti gāthāya dhammaṃ kathetvā nivattesi. So nivattitvā bahuṃ puññaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde setabyanagare seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto bhagavati setabyanagare siṃsapāvane viharante satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Tassa satthā ajjhāsayaṃ oloketvā, ‘‘aniccā vata saṅkhārā’’ti imāya gāthāya dhammaṃ desesi. Tassa tattha katādhikāratāya so aniccasaññāya pākaṭataraṃ hutvā upaṭṭhitāya paṭiladdhasaṃvego pabbajitvā dhammasammasanaṃ paṭṭhapetvā dukkhasaññaṃ anattasaññañca manasikaronto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.12.66-71) –
莲华上佛诸弟子,本是林间修行人;
迷失广袤大林中,犹如盲者徒徘徊。
忆念正自觉者莲华上导师之后,
那位牟尼的那些儿子,在大林里迷失了。
我从住处下来后,来到了比丘们跟前;
我为他们指明了道路,也给了他们食物。
“以彼业,两足尊、世间最胜者、人中牛王,
我七岁时就证得了阿拉汉果。
有十二位转轮王,名字叫“有眼”。
具足七宝,出现在距今五百劫之前。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Padumuttarabuddhassa, sāvakā vanacārino; Vippanaṭṭhā brahāraññe, andhāva anusuyyare. ‘‘Anussaritvā sambuddhaṃ, padumuttaranāyakaṃ; Tassa te munino puttā, vippanaṭṭhā mahāvane. ‘‘Bhavanā oruhitvāna, agamiṃ bhikkhusantikaṃ; Tesaṃ maggañca ācikkhiṃ, bhojanañca adāsahaṃ. ‘‘Tena kammena dvipadinda, lokajeṭṭha narāsabha; Jātiyā sattavassohaṃ, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Sacakkhū nāma nāmena, dvādasa cakkavattino; Sattaratanasampannā, pañcakappasate ito. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他仅仅因为一次闻法就完成了应当做的事,所以就被称为“一法闻者”。他证得阿拉汉之后,在宣告自己的证悟时说道:
Tassa ekeneva dhammassavanena nipphannakiccattā ekadhammasavanīyotveva samaññā ahosi. So arahā hutvā aññaṃ byākaronto –
“我的烦恼已烧尽,一切有已根除;
生死轮回已经彻底灭尽,如今不再有来生。他诵出了这首偈颂。
‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
在这里,烦恼是指:当它在一个人的心相续中生起时,就会染污那个相续,折磨它、烧灼它,所以叫烦恼,也就是贪等。已烧尽是指:就像被因陀罗之火焚烧过的树木草丛一样,已经被圣道智慧之火连根烧尽。我的,是指由我,或者在我的相续中。一切有都已根除,是指因为烦恼已被烧尽,所以欲有、业有等一切有都被彻底铲除。因为只要有烦恼轮,就必定会有业轮;有了业轮,就会有再生有。正因为业有已被根除,那些再生有也因为不再生起的法则而同样被根除了。生死流转已灭尽:其中,生等——
Tattha kilesāti yasmiṃ santāne uppannā, taṃ kilesenti vibādhenti upatāpenti vāti kilesā, rāgādayo. Jhāpitāti indagginā viya rukkhagacchādayo ariyamaggañāṇagginā samūlaṃ daḍḍhā. Mayhanti mayā, mama santāne vā. Bhavā sabbe samūhatāti kāmakammabhavādayo sabbe bhavā samugghāṭitā kilesānaṃ jhāpitattā. Sati hi kilesavaṭṭe kammavaṭṭena bhavitabbaṃ. Kammabhavānaṃ samūhatattā eva ca upapattibhavāpi samūhatā eva anuppattidhammatāya āpāditattā. Vikkhīṇo jātisaṃsāroti jātiādiko –
“诸蕴的次第,以及诸界与诸处的次第;
持续不断地运转,就叫做轮回。”
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. –
具有上述特征的轮回已经特别地彻底灭尽,因此如今不再有后有。因为未来不再有后有,所以生死轮回已经断尽。也可以反过来这样说:因此不再有后有,因为一切“有”都已被彻底铲除。或者可以这样连接:生死轮回既然已经灭尽,因此如今不再有后有。
Vuttalakkhaṇo saṃsāro visesato khīṇo, tasmā natthi dāni punabbhavo. Yasmā āyatiṃ punabbhavo natthi, tasmā vikkhīṇo jātisaṃsāro. Tasmā ca punabbhavo natthi, yasmā bhavā sabbe samūhatāti āvattetvā vattabbaṃ. Atha vā vikkhīṇo jātisaṃsāro, tato eva natthi dāni punabbhavoti yojetabbaṃ.
8. 一优陀那长老偈的注释
8. Ekudāniyattheragāthāvaṇṇanā
“增上心不放逸”这句话,是尊者一优陀那长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里积攒过善根,在一次次投生中不断积累能导向解脱的福德。在见义佛世尊的时代,他投生为夜叉将军。世尊般涅槃后,他心中悲伤忧恼,说道:“我真是没得到利益,我真是得到得太少了,因为世尊还在世时,我竟没能做布施等福德之事。”那时,一位名叫萨迦罗的世尊弟子驱除了他的悲伤,并让他去供养世尊的舍利塔。他供养舍利塔五年,命终之后,凭着这份福德,只在天界和人间流转。到了迦叶世尊的时代,他投生在一户良家,长大后时常去亲近世尊。那时,世尊经常用“增上心”这首偈颂教导弟子们。他听了之后生起信心,就出家了。出家以后,他反复诵习那首偈颂,在那里修了兩万年的沙门法,但因为智慧还没成熟,没能证得更高的成就。后来命终,投生到天界,之后也一直在善趣中流转。到了现在这位佛出世的时代,他在舍卫城投生为一位富足婆罗门的儿子,长大后,在祇园精舍被供养奉献的时候,看到佛陀的神通威力,生起信心,出家修行,完成了该做的本分,在林中安住,后来来到世尊身边。那时,世尊看到尊者舍利弗在不远处专注于增上心,便说出“增上心”这段优陀那。他听了之后,虽然长期在林中修行,也时常诵出那首偈颂,因此得了“一优陀那”这个称呼。有一天,他获得了心一境性,增长观慧,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说——
Adhicetasoappamajjatoti āyasmato ekudāniyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto atthadassissa bhagavato kāle yakkhasenāpati hutvā nibbatto satthari parinibbute, ‘‘alābhā vata me, dulladdhaṃ vata me, yohaṃ satthudharamānakāle dānādipuññaṃ kātuṃ nālattha’’nti paridevasokamāpanno ahosi. Atha naṃ sāgaro nāma satthu sāvako sokaṃ vinodetvā satthu thūpapūjāyaṃ niyojesi. So pañca vassāni thūpaṃ pūjetvā tato cuto tena puññena devamanussesu eva saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto kālena kālaṃ satthu santikaṃ upasaṅkami. Tasmiñca samaye satthā ‘‘adhicetaso’’ti gāthāya sāvake abhiṇhaṃ ovadi. So taṃ sutvā saddhājāto pabbaji. Pabbajitvā ca pana tameva gāthaṃ punappunaṃ parivatteti. So tattha vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ karonto ñāṇassa aparipakkattā visesaṃ nibbattetu nāsakkhi. Tato pana cuto devaloke nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ vibhavasampannassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatto viññutaṃ patvā jetavanapaṭiggahaṇasamaye buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco araññe viharanto satthu santikaṃ agamāsi. Tasmiñca samaye satthā āyasmantaṃ sāriputtaṃ attano avidūre adhicittamanuyuttaṃ disvā ‘‘adhicetaso’’ti imaṃ udānaṃ udānesi. Taṃ sutvā ayaṃ cirakālaṃ bhāvanāya araññe viharantopi kālena kālaṃ tameva gāthaṃ udāneti, tenassa ekudāniyoti samaññā udapādi. So athekadivasaṃ cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.12.72-81) –
在见义佛善逝般涅槃后不久,
我投生到了夜叉族中,那时也获得了名声。
我今实不幸,此晨不吉,起居亦不祥;
财宝虽犹在,具眼者却已般涅槃。
那位名叫萨伽罗的弟子,知道了我的心意之后,
他欲救拔我,便来到我的面前。
你为何忧愁?莫害怕,善慧者啊,当行法。
佛陀已为一切众生,赐予种子之圆满。
如果有人能供养住世的正自觉者、世间导师,
即使已经涅槃,也应当供养他的舍利,哪怕只有芥子那么小。
当心清净平等时,福德也同样广大殊胜。
所以,建好塔之后,你要供养佛陀的舍利。
听了沙伽罗的话,我建造了佛塔。
我侍奉了牟尼的无上佛塔五年。
“以彼业,两足尊、世间最胜者、人中牛王,
享受过种种福报之后,我证得了阿拉汉果。
距今七百劫之前,有四位广慧者;
具足七宝、有大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Atthadassimhi sugate, nibbute samanantarā; Yakkhayoniṃ upapajjiṃ, yasaṃ patto cahaṃ tadā. ‘‘Dulladdhaṃ vata me āsi, duppabhātaṃ duruṭṭhitaṃ; Yaṃ me bhoge vijjamāne, parinibbāyi cakkhumā. ‘‘Mama saṅkappamaññāya, sāgaro nāma sāvako; Mamuddharitukāmo so, āgacchi mama santikaṃ. ‘‘Kiṃ nu socasi mā bhāyi, cara dhammaṃ sumedhasa; Anuppadinnā buddhena, sabbesaṃ bījasampadā. ‘‘Yo ce pūreyya sambuddhaṃ, tiṭṭhantaṃ lokanāyakaṃ; Dhātuṃ sāsapamattampi, nibbutassāpi pūjaye. ‘‘Same cittappasādamhi, samaṃ puññaṃ mahaggataṃ; Tasmā thūpaṃ karitvāna, pūjehi jinadhātuyo. ‘‘Sāgarassa vaco sutvā, buddhathūpaṃ akāsahaṃ; Pañcavasse paricariṃ, munino thūpamuttamaṃ. ‘‘Tena kammena dvipadinda, lokajeṭṭha narāsabha; Sampattiṃ anubhotvāna, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Bhūripaññā ca cattāro, sattakappasate ito; Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他安住在解脱之乐中。有一天,尊者法藏长老为了试探他的辩才,请求他说:“贤友,请为我说法。”因为他长久以来一直很熟悉——
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhena viharanto ekadivasaṃ āyasmatā dhammabhaṇḍāgārikena paṭibhānaṃ vīmaṃsituṃ, ‘‘āvuso, mayhaṃ dhammaṃ bhaṇāhī’’ti ajjhiṭṭho cirakālaparicitattā –
“对于拥有殊胜之心、不放逸的牟尼,在牟尼之道上修学的人,
对于这样的如如不动者、已寂静下来的人、永远保持正念的人,忧愁不会生起。”
‘‘Adhicetaso appamajjato, munino monapathesu sikkhato; Sokā na bhavanti tādino, upasantassa sadā satīmato’’ti. (udā. 37) –
他说的正是这首偈颂。
Imameva gāthaṃ abhāsi.
这里,“增上心者”指具有增上心的人,也就是具备超越一切心识的阿拉汉果心的人,这是它的意思。“不放逸者”指不放逸的人,也就是说,他凭借不放逸,持续不断地在无过失的诸法中精勤修行。“牟尼”:正如“了知两个世间的人,因此被称为牟尼”这样,因为了知两个世间,所以称为牟尼;或者说,“牟那”就是智,因为具备被称为阿拉汉果慧的牟那,所以漏已尽的人就名为牟尼,这里指的就是那位牟尼。“在牟尼道中修学”:指在被称为阿拉汉智的牟那之道、方法之道,也就是三十七菩提分法中修学,或者在三种学处中修学。这是就前行阶段的修行来说的。因为阿拉汉已经彻底完成修学,所以对于这样修学的人,也就是通过这种修学而达到牟尼境界的人,应当理解为这里说的“牟尼”。正因为如此,从下位道果心的角度说是增上心者,从在四谛现观修行中不放逸的角度说是不放逸者,从具备最高道智的角度说是牟尼,这样这些词的含义就都能对应上了。或者也可以这样理解:“不放逸者、修学者”这两个词说明了主要的原因。因此,由于不放逸和修学这两个原因,而称为增上心者,这就是它的意思。
Tattha adhicetasoti adhicittavato, sabbacittānaṃ adhikena arahattaphalacittena samannāgatassāti attho. Appamajjatoti nappamajjato, appamādena anavajjadhammesu sātaccakiriyāya samannāgatassāti vuttaṃ hoti. Muninoti ‘‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti (dha. pa. 269; mahāni. 149; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 21) evaṃ ubhayalokamunanena vā, monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena arahattaphalapaññāsaṅkhātena monena samannāgatatāya vā khīṇāsavo muni nāma, tassa munino. Monapathesu sikkhatoti arahattañāṇasaṅkhātassa monassa pathesu upāyamaggesu sattatiṃsabodhipakkhiyadhammesu, tīsu vā sikkhāsu sikkhato. Idañca pubbabhāgapaṭipadaṃ gahetvā vuttaṃ. Pariniṭṭhitasikkho hi arahā, tasmā evaṃ sikkhato, imāya sikkhāya munibhāvaṃ pattassa muninoti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā cetadevaṃ tasmā heṭṭhimamaggaphalacittānaṃ vasena adhicetaso, catusaccasambodhipaṭipattiyaṃ appamādavasena appamajjato, aggamaggañāṇasamannāgamena muninoti evametesaṃ padānaṃ attho yujjatiyeva. Atha vā ‘‘appamajjato sikkhato’’ padhānahetū akkhātāti daṭṭhabbā. Tasmā appamajjanahetu sikkhanahetu ca adhicetasoti attho.
忧愁不会生起,因为他是那样的人:对于这样一位漏尽的牟尼来说,因与可爱事物分离等事而在内心生起的忧愁和心的灼烧都不存在。另一种说法是,对于证得这种特质的无学牟尼来说,忧愁不会生起。已寂静者,是指通过彻底止息贪等烦恼而寂静的人。永远具念者,是指因为念已达到圆满,所以一切时都不离念的人。
Sokā na bhavanti tādinoti tādisassa khīṇāsavamunino abbhantare iṭṭhaviyogādivatthukā sokā cittasantāpā na honti. Atha vā tādilakkhaṇappattassa asekkhamunino sokā na bhavantīti. Upasantassāti rāgādīnaṃ accantūpasamena upasantassa. Sadā satīmatoti sativepullappattiyā niccakālaṃ satiyā avirahitassa.
在这里,“增上心者”这句指的是增上心学;“不放逸者”这句指的是增上戒学;“牟尼,于牟尼行修学”这几句指的是增上慧学。另一种解释是:“牟尼”这句指的是增上慧学,“于牟尼行修学”这句指的是那些出世间学的前行之道,“忧愁不生”等句子则说明了修学圆满的利益。应当知道,这正是这位长老的自证偈。
Ettha ca ‘‘adhicetaso’’ti iminā adhicittasikkhā, ‘‘appamajjato’’ti iminā adhisīlasikkhā, ‘‘munino monapathesu sikkhato’’ti etehi adhipaññāsikkhā. ‘‘Munino’’ti vā etena adhipaññāsikkhā, ‘‘monapathesu sikkhato’’ti etena tāsaṃ lokuttarasikkhānaṃ pubbabhāgapaṭipadā, ‘‘sokā na bhavantī’’tiādīhi sikkhāpāripūriyā ānisaṃsā pakāsitāti veditabbaṃ ayameva ca therassa aññābyākaraṇagāthā ahosi.
9. 阐那长老偈注释
9. Channattheragāthāvaṇṇanā
这是尊者阐那长老的偈颂,开头是“听闻了大圣者的大味法之后……”。它的来历是怎样的呢?
这位长老在过去诸佛那里也积攒过善根,在一次次轮回中不断积累能导向解脱的福德。到了悉达多佛的时代,他出生在一个好人家,长大后有一天看见悉达多世尊朝一棵树下走去,心里生起清净的信心,就铺了一张柔软舒适的树叶席献给世尊,又四处撒花供养。凭着这份福业,他往生到天界,之后又不断修福,一直在善趣中流转。到了我们这位世尊的时代,他投生在净饭大王的王宫里,是一个婢女所生,名叫阐那,和菩萨同一天出生。后来在导师于释迦族亲属聚会上说法时,他生起信心出了家,但因为对世尊怀着深厚的爱敬,心里总想着“这是我的佛、这是我的法”,割舍不下这份眷恋,没能好好修沙门法。世尊般涅槃后,他因导师遗命所施的“梵罚”而受到警策,生起强烈的紧迫感,于是斩断眷恋,修观禅,不久就证得了阿拉汉果。因此,他在《譬喻经》(《长老譬喻》1.10.45-50)中这样说:
Sutvānadhammaṃ mahato mahārasanti āyasmato channattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ siddhatthaṃ bhagavantaṃ aññataraṃ rukkhamūlaṃ upagacchantaṃ disvā pasannacitto mudusamphassaṃ paṇṇasantharaṃ santharitvā adāsi. Pupphehi ca samantato okiritvā pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā punapi aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle suddhodanamahārājassa gehe dāsiyā kucchimhi nibbatti, channotissa nāmaṃ ahosi, bodhisattena sahajāto. So satthu ñātisamāgame paṭiladdhasaddho pabbajitvā bhagavati pemena, ‘‘amhākaṃ buddho, amhākaṃ dhammo’’ti mamattaṃ uppādetvā sinehaṃ chindituṃ asakkonto samaṇadhammaṃ akatvā satthari parinibbute satthārā āṇattavidhinā katena brahmadaṇḍena santajjito saṃvegappatto hutvā sinehaṃ chinditvā vipassanto nacireneva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.10.45-50) –
我曾向悉达多世尊供养了树叶铺成的坐具。
我在四周献上供养,也撒下了鲜花。
我享受着殿堂般美好又令人愉悦的殊胜功德,极其尊贵难得。
还有许多昂贵的花,纷纷飘落到我的床上。
我躺在铺满缤纷鲜花的床上休息,
花雨也洒落在我的床座上,那时。
九十四劫前,我曾布施过树叶铺具;
我从不知道恶趣是什么样,这就是布施坐卧处所得的果报。
有七位转轮王,名字叫“草敷具”。
距今第五劫,他们作为人民的统治者出现。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Siddhatthassa bhagavato, adāsiṃ paṇṇasantharaṃ; Samantā upahārañca, kusumaṃ okiriṃ ahaṃ. ‘‘Pāsādevaṃ guṇaṃ rammaṃ, anubhomi mahārahaṃ; Mahagghāni ca pupphāni, sayanebhisavanti me. ‘‘Sayanehaṃ tuvaṭṭāmi, vicitte pupphasanthate; Pupphavuṭṭhi ca sayane, abhivassati tāvade. ‘‘Catunnavutito kappe, adāsiṃ paṇṇasantharaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, santharassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Tiṇasantharakā nāma, sattete cakkavattino; Ito te pañcame kappe, uppajjiṃsu janādhipā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他沉浸在解脱的快乐中,内心满足,被喜悦之情所驱使,涌出了优陀那(感兴之语):
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhasantappito pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānento –
听完了那位大者具大法味的法,
由具备一切知智的最胜者所宣说;
为了到达不死,我走上了这条道,
他精通通往安稳解脱的道路。说完这首偈颂。
‘‘Sutvāna dhammaṃ mahato mahārasaṃ, Sabbaññutaññāṇavarena desitaṃ; Maggaṃ papajjiṃ amatassa pattiyā, So yogakkhemassa pathassa kovido’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
在这里,“听闻之后”就是听完了,用耳朵接收,把耳朵倾过去,顺着耳门去留意、去把握。“法”是指四圣谛法。“大”是指世尊。世尊之所以被称为“大”,是因为他具足了极为殊胜的戒等功德,又特别受到包括天人在内的世间敬重,所以称为“大”,因此就有了“大沙门”这个称呼。这里“大”是表示来源的格,意思是“从那位大者听闻了法”。“大味”是说它能给人解脱之味,所以是殊胜之味。“由具一切知智的最胜者所宣说”:一切都知道,“一切知”就是了知一切者,其状态即是一切知性;智本身就是最胜的,或者在诸智中最胜,所以是“智最胜”;其一切知性即最胜智,此者具有作为最胜智的一切知性,所以是“具一切知智的最胜者”,即世尊。或者,以那称为一切知智的最上智作为工具而宣说、讲述的法,听闻之后,这样连接。这里应当说的内容,应按照《胜义显示》中《如是语注》所说的方法来理解。“道”是指八支圣道。“我遵行”是指我践行。“为了证得不死”:为了证得涅槃,践行作为方法的道,这样连接。“他”是指那位世尊。“于瑜伽安稳之道善巧”:对于由四种瑜伽所不扰乱的涅槃之道,他善巧,于其中极为熟练。这里的意思是这样的:听闻了世尊对四圣谛的开示之后,我践行了证得不死的方法之道,我作了修行之道;而那位世尊于一切方面都于瑜伽安稳之道善巧,或者于他人相续中的胜义法善巧,由于他的安排,我也践行了道。这就是长老的证智宣说偈。
Tattha sutvānāti suṇitvā, sotena gahetvā ohitasoto sotadvārānusārena upadhāretvā. Dhammanti catusaccadhammaṃ. Mahatoti bhagavato. Bhagavā hi mahantehi uḷāratamehi sīlādiguṇehi samannāgatattā, sadevakena lokena visesato mahanīyatāya ca ‘‘mahā’’ti vuccati, yā tassa mahāsamaṇoti samaññā jātā. Nissakkavacanañcetaṃ ‘‘mahato dhammaṃ sutvānā’’ti. Mahārasanti vimuttirasassa dāyakattā uḷārarasaṃ. Sabbaññutaññāṇavarena desitanti sabbaṃ jānātīti sabbaññū, tassa bhāvo sabbaññutā. Ñāṇameva varaṃ, ñāṇesu vā varanti ñāṇavaraṃ, sabbaññutā ñāṇavaraṃ etassāti sabbaññutaññāṇavaro, bhagavā. Tena sabbaññutaññāṇasaṅkhātaaggañāṇena vā karaṇabhūtena desitaṃ kathitaṃ dhammaṃ sutvānāti yojanā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Magganti aṭṭhaṅgikaṃ ariyamaggaṃ. Papajjinti paṭipajjiṃ. Amatassa pattiyāti nibbānassa adhigamāya upāyabhūtaṃ paṭipajjinti yojanā. Soti so bhagavā. Yogakkhemassa pathassa kovidoti catūhi yogehi anupaddutassa nibbānassa yo patho, tassa kovido tattha sukusalo. Ayañhettha attho – bhagavato catusaccadesanaṃ sutvā amatādhigamūpāyamaggaṃ ahaṃ paṭipajjiṃ paṭipajjanamaggaṃ mayā kataṃ, so eva pana bhagavā sabbathā yogakkhemassa pathassa kovido, parasantāne vā paramanesu kusalo, yassa saṃvidhānamāgamma ahampi maggaṃ paṭipajjinti. Ayameva ca therassa aññābyākaraṇagāthā ahosīti.
第10章 富楼那长老偈的注释
10. Puṇṇattheragāthāvaṇṇanā
“以戒为最上……”这是富楼那尊者的偈颂。它的缘起是什么呢?他在过去诸佛那里积攒了善行,在各处轮回中不断积累以解脱为依托的善业。距今九十一劫前,在一个没有佛陀出世的世间,他投生到婆罗门家庭,成年后精通婆罗门各种技艺,看到诸欲的过患,就舍弃在家生活,出家做了苦行僧,在雪山一带搭了间树叶小屋住下来。他住的地方不远处有个岩洞,一位独觉佛在那里生病后般涅槃了。那位独觉佛般涅槃的时候,出现了大光明。他看到这光明,为了弄清楚“这光明是怎么来的”,就四处来回寻找,在岩洞里看到已经般涅槃的独觉佛,便收集香木把遗体火化,再用香水浇洒。这时,一位天子站在空中这样说:“善哉,善哉,善士!你流注了广大的功德,圆满了能投生善趣的业,因此你将投生到善趣,而且你的名字会叫‘富楼那’。”他凭着这功德之业在天界和人间流转,到这位佛陀出世的时代,投生在苏那巴兰答地区的首波羅港一户居士家中,名叫富楼那。他成年后,因为经商跟着一支大商队到了舍卫城。那时,世尊正住在舍卫城。他和舍卫城的在家信众一起去了寺院,在世尊面前听了法,生起信心后出家,以履行种种义务和规矩让戒师和依止师满意地住着。有一天,他来到世尊面前,说:“善哉,世尊!请您用简短的教诫来教导我,我听了之后要到苏那巴兰答地区去住。”世尊就用“富楼那,有眼所识知的色……”等话给了他教诫,让他发出狮子吼,然后打发他走了。他礼敬世尊后,去了苏那巴兰答地区,住在首波羅港,努力修习止观,证得了三明。因此,在《譬喻经》中这样说——
Sīlamevāti āyasmato puṇṇattherassa gāthā. Kā uppatti? Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekanavute kappe buddhasuññe loke brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gantvā kāmesu ādīnavaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantappadese paṇṇakuṭiṃ katvā vāsaṃ kappesi. Tassa vasanaṭṭhānassa avidūre ekasmiṃ pabbhāre paccekabuddho ābādhiko hutvā parinibbāyi, tassa parinibbānasamaye mahā āloko ahosi. Taṃ disvā so, ‘‘kathaṃ nu kho ayaṃ āloko uppanno’’ti vīmaṃsanavasena ito cito ca āhiṇḍanto pabbhāre paccekasambuddhaṃ parinibbutaṃ disvā gandhadārūni saṃkaḍḍhitvā sarīraṃ jhāpetvā gandhodakena upasiñci. Tattheko devaputto antalikkhe ṭhatvā evamāha – ‘‘sādhu, sādhu, sappurisa, bahuṃ tayā puññaṃ pasavantena pūritaṃ sugatisaṃvattaniyaṃ kammaṃ tena tvaṃ sugatīsuyeva uppajjissasi, ‘puṇṇo’ti ca te nāmaṃ bhavissatī’’ti. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sunāparantajanapade suppārakapaṭṭane gahapatikule nibbatti, puṇṇotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto vāṇijjavasena mahatā satthena saddhiṃ sāvatthiṃ gato. Tena ca samayena bhagavā sāvatthiyaṃ viharati. Atha so sāvatthivāsīhi upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gato satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vattapaṭivattehi ācariyupajjhāye ārādhento vihāsi. So ekadivasaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘sādhu maṃ, bhante bhagavā, saṃkhittena ovādena ovadatu, yamahaṃ sutvā sunāparantajanapade vihareyya’’nti āha. Tassa bhagavā, ‘‘santi kho, puṇṇa, cakkhuviññeyyā rūpā’’tiādinā (ma. ni. 3.395; saṃ. ni. 4.88) ovādaṃ datvā sīhanādaṃ nadāpetvā vissajjesi. So bhagavantaṃ vanditvā sunāparantajanapadaṃ gantvā suppārakapaṭṭane viharanto samathavipassanaṃ ussukkāpetvā tisso vijjā sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.41.29-44) –
依靠山窟的顶峰,那位无师自悟、不为他人所胜的佛陀;
那位佛陀生了病,住在山间。
我的精舍附近,那时忽然传来一声巨响;
佛陀般涅槃时,光生起了。
在丛林里,所有的熊、狼和鬣狗,
所有猛兽和狮子,就在那时一起吼叫起来。
我看到那个凶兆之后,就朝山洞走去;
在那里,我见到了正觉者,他已寂灭,无人能胜。
就像盛开的娑罗树王,又像升起的百道光芒的太阳;
就像熄灭了的炭火,他是无法被战胜的寂灭者。
把草和柴火堆满,在那里搭起火葬堆;
我把柴堆整整齐齐地搭好后,就火化了遗体。
你已完成自生大仙所应做之事;
牟尼啊,愿你恒名普纳迦,永如其名。
“从那个身体死后,我去了天界。
在那里,天界的香气从虚空中飘落下来。
那时在那里,我的名字也叫富那迦。
无论生为天神还是生为人,我都圆满实现自己的心愿。
“这是我的最后生,最后的有正在转起;
在这里,普那迦这个名字也彰显出来。
“令正自觉者、乔达摩、释迦族之雄牛欢喜已,
遍知一切漏已,我安住于无漏。
九十一劫前,我那时所造之业,
未曾经历堕入恶趣;此乃微少之业的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Pabbhārakūṭaṃ nissāya, sayambhū aparājito; Ābādhiko ca so buddho, vasati pabbatantare. ‘‘Mama assamasāmantā, panādo āsi tāvade; Buddhe nibbāyamānamhi, āloko udapajjatha. ‘‘Yāvatā vanasaṇḍasmiṃ, acchakokataracchakā; Vāḷā ca kesarī sabbe, abhigajjiṃsu tāvade. ‘‘Uppātaṃ tamahaṃ disvā, pabbhāraṃ agamāsahaṃ; Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, nibbutaṃ aparājitaṃ. ‘‘Suphullaṃ sālarājaṃva, sataraṃsiṃva uggataṃ; Vītaccikaṃva aṅgāraṃ, nibbutaṃ aparājitaṃ. ‘‘Tiṇaṃ kaṭṭhañca pūretvā, citakaṃ tatthakāsahaṃ; Citakaṃ sukataṃ katvā, sarīraṃ jhāpayiṃ ahaṃ. ‘‘Sarīraṃ jhāpayitvāna, gandhatoyaṃ samokiriṃ; Antalikkhe ṭhito yakkho, nāmamaggahi tāvade. ‘‘Yaṃ pūritaṃ tayā kiccaṃ, sayambhussa mahesino; Puṇṇako nāma nāmena, sadā hohi tuvaṃ mune. ‘‘Tamhā kāyā cavitvāna, devalokaṃ agacchahaṃ; Tattha dibbamayo gandho, antalikkhā pavassati. ‘‘Tatrāpi nāmadheyyaṃ me, puṇṇakoti ahū tadā; Devabhūto manusso vā, saṅkappaṃ pūrayāmahaṃ. ‘‘Idaṃ pacchimakaṃ mayhaṃ, carimo vattate bhavo; Idhāpi puṇṇako nāma, nāmadheyyaṃ pakāsati. ‘‘Tosayitvāna sambuddhaṃ, gotamaṃ sakyapuṅgavaṃ; Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, tanukiccassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿拉汉果之后,让很多人对佛陀的教法生起了坚定的信心。于是大约有五百名男子受了近事男戒,大约也有五百名女子受了近事女戒。他在那里用红旃檀让人建了一座叫“旃檀堂”的香室,然后派了一位送花的人去邀请世尊,说:“请导师和五百位比丘一起来接受这座殿堂。”世尊以神通力,和正好五百位比丘一起到了那里,接受了旃檀堂,然后在黎明还没到来之前就回去了。这位长老后来在即将般涅槃的时候,宣说了究竟智——
Arahattaṃ pana patvā thero bahū manusse sāsane abhippasādesi. Yato pañcasatamattā purisā upāsakattaṃ pañcasatamattā ca itthiyo upāsikābhāvaṃ paṭivedesuṃ. So tattha rattacandanena candanamāḷaṃ nāma gandhakuṭiṃ kārāpetvā, ‘‘satthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ māḷaṃ paṭicchatū’’ti bhagavantaṃ pupphadūtena nimantesi . Bhagavā ca iddhānubhāvena tattakehi bhikkhūhi saddhiṃ tattha gantvā candanamāḷaṃ paṭiggahetvā aruṇe anuṭṭhiteyeva paccāgamāsi. Thero aparabhāge parinibbānasamaye aññaṃ byākaronto –
在这教法里,戒本身就是最殊胜的,而有慧的人则是最高的。
在人间和天界,都是靠戒与慧而获胜。他诵出了这首偈。
‘‘Sīlameva idha aggaṃ, paññavā pana uttamo; Manussesu ca devesu, sīlapaññāṇato jaya’’nti. – gāthaṃ abhāsi;
这里,“戒”的意思:从“戒除”的意义上说是戒,从“安立”和“等持”的意义上也是戒。也就是说,戒是一切功德的安立之处,所以这样说:“具慧的人立足于戒。”而且,它让身语的行为集中不散乱,这就是“等持”的意思。这戒本身就是最上的,因为它是一切功德的根本,也是一切功德的首要。正如所说:“因此,比丘,你应当首先净化善法的最初部分。什么是善法的最初部分呢?就是极为清净的戒。”还有“巴帝摩卡是它的面门,是它的首要”等等。“于此”只是语气助词。“具慧者”指具足智慧的人。说他是无上者、最胜者、超胜者——这是从指人的角度,显示唯有智慧才是最殊胜的。因为在一切善法中,智慧是最高的。现在,为了说明这戒和慧之所以是最上、最殊胜的理由,便说了“无论在人间还是天界,都因戒与慧而获得胜利”。意思是:以戒和智慧为因,就能战胜对立面,战胜欲贪与烦恼。
Tattha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena samādhānaṭṭhena cāti attho. Sīlañhi sabbaguṇānaṃ patiṭṭhā, tenāha – ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti (saṃ. ni. 1.23; peṭako. 22; visuddhi. 1.1). Samādahati ca taṃ kāyavācāavippakiṇṇaṃ karotīti attho. Tayidaṃ sīlameva aggaṃ sabbaguṇānaṃ mūlabhāvato pamukhabhāvato ca. Yathāha – ‘‘tasmātiha, tvaṃ bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ sīlañca suvisuddha’’nti (saṃ. ni. 5.369), ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) ca ādi. Idhāti nipātamattaṃ. Paññavāti ñāṇasampanno. So uttamo seṭṭho pavaroti puggalādhiṭṭhānāya gāthāya paññāyayeva seṭṭhabhāvaṃ dasseti. Paññuttarā hi kusalā dhammā. Idāni taṃ sīlapaññānaṃ aggaseṭṭhabhāvaṃ kāraṇato dasseti ‘‘manussesu ca devesu, sīlapaññāṇato jaya’’nti ca. Sīlapaññāṇahetu paṭipakkhajayo kāmakilesajayo hotīti attho.