第九品·《萨米提固塔长老偈注》
1. 一集义注 · 226 段
《萨米提固塔长老偈注》
1. Samitiguttattheragāthāvaṇṇanā
“凡是我所造作的恶业”,这是具寿萨米提固塔长老的偈颂。它的由来是什么?他在过去诸佛那里也积集过善行资粮,在各处投生中不断积累福德。在毗婆尸佛的时代,他出生在一个良家,长大后见到世尊,心生净信,用素馨花作了供养。因为这份善业,无论他投生到哪里,都拥有圆满的家族、容貌和眷属,处处胜过其他众生。可是在某一世,他看见一位独觉佛在托钵乞食,心想:“这个光头,恐怕是个麻风病人吧,所以才这样遮着身体到处走。”他吐了口唾沫就走了。因为那个业,他在地狱里被烧煮了很长时间。到了迦叶佛的时代,他投生到人间,出家成了游方者。他看见一位戒行清净的在家居士,心生嗔恨,骂道:“愿你得麻风病!”还把人们放在沐浴处的浴粉弄脏了。因为那个业,他又投生到地狱,受了多年的苦。到了现在这位佛陀出世的时代,他出生在舍卫城一个婆罗门家里,名叫萨米提固塔。他成年后听了世尊说法,生起信心,出家为比丘,持戒非常清净。但由于过去业的余报,他得了麻风病。因为这种病,他身体的各部分大多溃烂破裂,脓水不断流出。他住在养病房里。有一天,法将尊者去探望病人,到处询问生病的比丘们,见到这位比丘后,就为他开示了观受的业处:“贤友,只要五蕴还在运作,一切就都是苦的感受。可是当五蕴不存在时,就没有苦了。”说完就走了。他依照长老的教诫,增长观智,证得了六种神通。因此,《譬喻经》中这样说——
Yaṃmayā pakataṃ pāpanti āyasmato samitiguttattherassa gāthā. Kā uppatti? Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavantaṃ passitvā pasannacitto jātisumanapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena yattha yattha bhave nibbatti, tattha tattha kularūpaparivārasampadāya aññe satte abhibhavitvā aṭṭhāsi. Ekasmiṃ pana attabhāve aññataraṃ paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘ayaṃ muṇḍako kuṭṭhī maññe, tenāyaṃ paṭicchādetvā vicaratī’’ti niṭṭhubhitvā pakkāmi. So tena kammena bahuṃ kālaṃ niraye paccitvā kassapassa bhagavato kāle manussaloke nibbatto paribbājakapabbajjaṃ upagato ekaṃ sīlācārasampannaṃ upāsakaṃ disvā dosantaro hutvā, ‘‘kuṭṭharogī bhaveyyāsī’’ti akkosi, nhānatitthe ca manussehi ṭhapitāni nhānacuṇṇāni dūsesi. So tena kammena puna niraye nibbattitvā bahūni vassāni dukkhaṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, samitiguttotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā suvisuddhasīlo hutvā viharati. Tassa purimakammanissandena kuṭṭharogo uppajji, tena tassa sarīrāvayavā yebhuyyena chinnabhinnā hutvā paggharanti. So gilānasālāyaṃ vasati. Athekadivasaṃ dhammasenāpati gilānapucchaṃ gantvā tattha tattha gilāne bhikkhū pucchanto taṃ bhikkhuṃ disvā ‘‘āvuso, yāvatā khandhappavatti nāma, sabbaṃ dukkhameva vedanā. Khandhesu pana asantesuyeva natthi dukkha’’nti vedanānupassanākammaṭṭhānaṃ kathetvā agamāsi. So therassa ovāde ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiññā sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.12.82-90) –
毗婆尸佛出生时,出现了广大光明;
大地连同海洋和群山一起震动了。
占相者们预言:世间将会出现佛陀。
他是所有众生中最尊贵的,将救度大众。
听了那些占相师的话,我就举行了诞生供养。
不存在像对佛陀诞生供养那样的供养。
做了善行之后,我让自己的心变得清净。
我举行了庆祝佛陀诞生的供养,然后就在那里去世了。
无论我投生于任何道,无论是天界还是人界,
我胜过一切众生,这就是出生时供养所得的果报。
乳母们伺候我,她们都听我的心意摆布;
她们无法使我产生愤怒,这就是出生供养带来的果报。
在九十一劫之前,那时我所作的供养;
我不曾知道有恶趣,这就是供养诞生(佛)的果报。
名曰善奉事,有三十四主人
去此第三劫,皆大威力转轮王
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Jāyantassa vipassissa, āloko vipulo ahu; Pathavī ca pakampittha, sasāgarā sapabbatā. ‘‘Nemittā ca viyākaṃsu, buddho loke bhavissati; Aggo ca sabbasattānaṃ, janataṃ uddharissati. ‘‘Nemittānaṃ suṇitvāna, jātipūjamakāsahaṃ; Edisā pūjanā natthi, yādisā jātipūjanā. ‘‘Saṅkharitvāna kusalaṃ, sakaṃ cittaṃ pasādayiṃ; Jātipūjaṃ karitvāna, tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ; Sabbe satte abhibhomi, jātipūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Dhātiyo maṃ upaṭṭhenti, mama cittavasānugā; Na tā sakkonti kopetuṃ, jātipūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pūjamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, jātipūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Supāricariyā nāma, catuttiṃsa janādhipā; Ito tatiyakappamhi, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
不过,当他证得六种神通之后,通过省察自己已经断除的烦恼,又借着当下正在承受的病苦,回忆起过去生中自己造下的恶业,从而表明那些恶业如今已经彻底断除——
Chaḷabhiñño pana hutvā pahīnakilesapaccavekkhaṇena etarahi anubhuyyamānarogavasena purimajātīsu attanā kataṃ pāpakammaṃ anussaritvā tassa idāni sabbaso pahīnabhāvaṃ vibhāvento –
“凡是我于过去诸生中所造作的恶业,
就在此处受报,别处找不到所依之处。他诵出了这首偈颂。
‘‘Yaṃ mayā pakataṃ pāpaṃ, pubbe aññāsu jātisu; Idheva taṃ vedanīyaṃ, vatthu aññaṃ na vijjatī’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
这里,“恶”指不善业。因为它低劣,所以称为恶。“以前”指过去。“在其他诸生中”指在此生之外的其他生、其他存在形态。这里的含义是:虽然我在这个存在形态中没有造过那样的恶业,现在它也根本没有生起的可能;但过去在其他诸生中所造的,只能在这里受报——那个果报必须在这里、就在这个存在形态中被感受、被体验。为什么呢?因为所依处已不存在。那业的成熟之处——另一个蕴的相续——已经没有了;而这些蕴,因为一切执取都已断尽,就像不执著的火焰一样,在最后心灭尽时便无结生而熄灭。因此,他作了另外的解说。
Tattha pāpanti akusalaṃ kammaṃ. Tañhi lāmakaṭṭhena pāpanti vuccati. Pubbeti purā. Aññāsu jātisūti ito aññāsu jātīsu, aññesu attabhāvesu. Ayañhettha attho – yadipi mayā imasmiṃ attabhāve na tādisaṃ pāpaṃ kataṃ atthi, idāni pana tassa sambhavoyeva natthi. Yaṃ pana ito aññāsu jātīsu kataṃ atthi, idheva taṃ vedanīyaṃ, tañhi idheva imasmiṃyeva attabhāve vedayitabbaṃ anubhavitabbaṃ phalaṃ, kasmā? Vatthu aññaṃ na vijjatīti tassa kammassa vipaccanokāso añño khandhappabandho natthi, ime pana khandhā sabbaso upādānānaṃ pahīnattā anupādāno viya jātavedo carimakacittanirodhena appaṭisandhikā nirujjhantīti aññaṃ byākāsi.
迦叶长老偈颂注疏
2. Kassapattheragāthāvaṇṇanā
“在哪里食物丰足”这些偈颂,是尊者迦叶长老说的。这件事的起因是什么呢?据说,在莲华上佛世尊的时代,他出生在一个婆罗门家庭,通晓三吠陀以及其他婆罗门技艺。有一天,他见到世尊,心里生起清净的信心,就用善意花来供养。供养的时候,他把一束束花向世尊的四周和上方抛去。由于佛陀的威神力,那些花形成了花座的形状,持续了七天。他看到这个不可思议的景象,信心更加增长。他一次又一次地积累福德,在十万劫中一直在善趣里轮回。到了现在这位佛陀出世的时代,他在舍卫城投生,成为一位北方婆罗门的儿子,名叫迦叶。他还年幼时,父亲就去世了,由母亲抚养他。有一天,他去了祇园,听闻世尊说法,因为善根深厚,就在那个座位上成了入流者。然后他回到母亲那里,请求允许他出家,出家后,当世尊结束雨安居、举行自恣,动身到各地游行教化时,他自己也想跟佛陀一起去,于是到母亲那里辞行。母亲同意他离开,并用教导的方式说了下面的偈颂——
Yena yena subhikkhānīti āyasmato kassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā tīsu vedesu aññesu ca brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gato, so ekadivasaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso sumanapupphehi pūjaṃ akāsi. Karonto ca satthu samantato upari ca pupphamuṭṭhiyo khipi. Buddhānubhāvena pupphāni pupphāsanākārena sattāhaṃ aṭṭhaṃsu. So taṃ acchariyaṃ disvā bhiyyosomattāya pasannamānaso ahosi. Aparāparaṃ puññāni karonto kappasatasahassaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa udiccabrāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, kassapotissa nāmaṃ ahosi. Tassa daharakāleyeva pitā kālamakāsi. Mātā taṃ paṭijaggati. So ekadivasaṃ jetavanaṃ gato bhagavato dhammadesanaṃ sutvā hetusampannatāya tasmiṃyeva āsane sotāpanno hutvā mātu santikaṃ gantvā anujānāpetvā pabbajito satthari vuṭṭhavasse pavāretvā janapadacārikaṃ pakkante sayampi satthārā saddhiṃ gantukāmo āpucchituṃ mātu santikaṃ agamāsi. Mātā vissajjentī ovādavasena –
无论何处食物丰足、安稳无怖,
孩子啊,你当去那里,莫被忧愁所摧。
‘‘Yena yena subhikkhāni, sivāni abhayāni ca; Tena puttaka gacchassu, mā sokāpahato bhavā’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
在这里,“无论何处”就是指任何一个地方。这里的具格是用于位格的意义,意思是“在任何一个方向、任何一个区域”。“食物丰足”指容易得到食物,想表达的是国土富饶。“安稳”指安全、没有疾病。“没有怖畏”指没有盗贼等恐惧;而疾病和饥荒的恐惧,已经被“食物丰足”和“安稳”这两个词涵盖进去了。“因此”指在那里,也就是在那个方向、那个区域。“儿子”是母亲出于怜爱这样称呼他。“别”是否定词。“被忧愁击垮”意思是:去了没有上述那些好处的地方,就会被饥荒等恐惧所生的忧愁击垮,所以意思是“不要变成那样,不要成为那样”。长老听了之后这样想:“母亲希望我去没有忧愁的地方。既然如此,我就应该努力到达那彻底、完全没有忧愁的境地。”于是他生起精进心,开始修观,不久就证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中这样说:
Tattha yena yenāti yattha yattha. Bhummatthe hi etaṃ karaṇavacanaṃ, yasmiṃ yasmiṃ disābhāgeti attho. Subhikkhānīti sulabhapiṇḍāni, raṭṭhānīti adhippāyo. Sivānīti khemāni arogāni. Abhayānīti corabhayādīhi nibbhayāni, rogadubbhikkhabhayāni pana ‘‘subhikkhāni, sivānī’’ti padadvayeneva gahitāni. Tenāti tattha, tasmiṃ tasmiṃ disābhāgeti attho. Puttakāti anukampantī taṃ ālapati. Māti paṭisedhatthe nipāto sokāpahatoti vuttaguṇarahitāni raṭṭhāni gantvā dubbhikkhabhayādijanitena sokena upahato mā bhava māhosīti attho. Taṃ sutvā thero, ‘‘mama mātā mayhaṃ sokarahitaṭṭhānagamanaṃ āsīsati, handa mayaṃ sabbaso accantameva sokarahitaṃ ṭhānaṃ pattuṃ yutta’’nti ussāhajāto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.13.1-9) –
我是诵习者,持咒者,已经通达三吠陀。
我站在空旷的地方,内心已经寂静,看见了世间导师。
犹如林中狮子,又如无所畏惧的虎王;
如三处流液之醉象,大仙亦复如是。
我采下素馨花,把它抛向空中。
依靠佛陀的威神力,它们从四面八方围绕。
大雄、一切知者、世间导师,他立定了决心:
花朵从四面八方纷纷飘落,像花毯一样覆盖了人中最殊胜的世尊。
于是,那个花苞外壳,花梗朝内,开口朝外。
做了七天的遮盖,之后便消失了。
见到那稀有、未曾有、令人汗毛竖立之事;
我对佛陀、善逝、世间导师生起了净信之心。
我被那份心净与善根所推动,
于十万劫中,我不曾堕入恶趣。
在一万五千劫里,有二十五位
名为离垢的转轮王,具有大威力。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū; Abbhokāse ṭhito santo, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Sīhaṃ yathā vanacaraṃ, byaggharājaṃva nittasaṃ; Tidhāpabhinnamātaṅgaṃ, kuñjaraṃva mahesinaṃ. ‘‘Sereyakaṃ gahetvāna, ākāse ukkhipiṃ ahaṃ; Buddhassa ānubhāvena, parivārenti sabbaso. ‘‘Adhiṭṭhahi mahāvīro, sabbaññū lokanāyako; Samantā pupphacchadanā, okiriṃsu narāsabhaṃ. ‘‘Tato sā pupphakañcukā, antovaṇṭā bahimukhā; Sattāhaṃ chadanaṃ katvā, tato antaradhāyatha. ‘‘Tañca acchariyaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ; Buddhe cittaṃ pasādesiṃ, sugate lokanāyake. ‘‘Tena cittappasādena, sukkamūlena codito; Kappānaṃ satasahassaṃ, duggatiṃ nupapajjahaṃ. ‘‘Pannarasasahassamhi, kappānaṃ pañcavīsati; Vītamalāsanāmā ca, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他说:“正是母亲的这句话,成了我证得阿拉汉果的策励。”于是把这首偈颂又诵了出来。
Arahattaṃ pana patvā ‘‘idameva mātu vacanaṃ arahattappattiyā aṅkusaṃ jāta’’nti tameva gāthaṃ paccudāhāsi.
3. 师子长老偈颂注释
3. Sīhattheragāthāvaṇṇanā
“师子不放逸地安住”——这是尊者师子长老的偈颂。它的起因是什么呢?据说,他在过去诸佛那里积集了善根。距今一千八百劫之前,在见义世尊的时代,他出生在旃陀跋伽河岸边,投生为紧那罗。他以花为食、以花为衣,就这样生活着。有一天,他看见见义世尊在空中行走,心里生起净信,想要供养,便合掌站立。世尊知道他的心意,就从空中下来,在一棵树下结跏趺坐。紧那罗把栴檀木心磨碎,用栴檀香和鲜花作了供养,顶礼、右绕之后才离开。凭着这份善业功德,他在天界和人间流转,到了现在这位佛陀出世时,投生在末罗王族家中,取名师子。他见到世尊,心生清净欢喜,顶礼之后坐在一边。导师观察他的意乐,为他说法。他听完法,生起信心,就出家了。出家后领受了业处,住在森林里。可是他的心在各种所缘之间到处跑,没法专一,不能成就自己的修行目标。导师看到这个情况,就停在空中,对他说:
Sīhappamatto viharāti āyasmato sīhattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro ito aṭṭhārasakappasatamatthake atthadassissa bhagavato kāle candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbattitvā pupphabhakkho pupphanivasano hutvā viharanto ākāsena gacchantaṃ atthadassiṃ bhagavantaṃ disvā pasannacitto pūjetukāmo añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Bhagavā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā ākāsato oruyha aññatarasmiṃ rukkhamūle pallaṅkena nisīdi. Kinnaro candanasāraṃ ghaṃsitvā candanagandhena pupphehi ca pūjaṃ katvā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde mallarājakule nibbatti, tassa sīhoti nāmaṃ ahosi. So bhagavantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ oloketvā dhammaṃ kathesi. So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharati. Tassa cittaṃ nānārammaṇe vidhāvati, ekaggaṃ na hoti, sakatthaṃ nipphādetuṃ na sakkoti. Satthā taṃ disvā ākāse ṭhatvā –
“如狮子般不放逸而住,日夜不懈怠;
勤修善法,速舍此身。”
‘‘Sīhappamatto vihara, rattindivamatandito; Bhāvehi kusalaṃ dhammaṃ, jaha sīghaṃ samussaya’’nti. –
他用偈颂教导了那位比丘。那比丘在偈颂结束时修习增长观慧,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》(长老譬喻1.14.17-25)中这样说:
Gāthāya ovadi. So gāthāvasāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.14.17-25) –
“那时,在旃陀跋伽河畔,我为紧那罗;
我曾经以花为食,也同样以花为衣。
见义世尊,世间至尊,人中牛王;
自林间高处而出,如天鹅王翔于虚空。
礼敬你,人中良骏,你的心已经彻底清净了。
你的面容清净明亮,五官和感官都澄澈明净。
从空中降下之后,广慧者、善慧者;
铺开僧伽梨衣,盘腿坐下。
我取栴檀香膏,走向胜者跟前;
以清净欢喜之心,向佛陀献上。
向正自觉者、世间最尊、人中牛王顶礼之后,
生起欢喜之后,我便朝北离开了。
于一千八百劫中,我曾以旃檀香供养;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
一千四百劫之前,那三位就已经出现。
有个名叫罗哈尼的转轮王,拥有强大的军队和威力。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Candabhāgānadītīre, ahosiṃ kinnaro tadā; Pupphabhakkho cahaṃ āsiṃ, pupphanivasano tathā. ‘‘Atthadassī tu bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho; Vipinaggena niyyāsi, haṃsarājāva ambare. ‘‘Namo te purisājañña, cittaṃ te suvisodhitaṃ; Pasannamukhavaṇṇosi, vippasannamukhindriyo. ‘‘Orohitvāna ākāsā, bhūripañño sumedhaso; Saṅghāṭiṃ pattharitvāna, pallaṅkena upāvisi. ‘‘Vilīnaṃ candanādāya, agamāsiṃ jinantikaṃ; Pasannacitto sumano, buddhassa abhiropayiṃ. ‘‘Abhivādetvāna sambuddhaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ; Pāmojjaṃ janayitvāna, pakkāmiṃ uttarāmukho. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, candanaṃ yaṃ apūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Catuddase kappasate, ito āsiṃsu te tayo; Rohaṇī nāma nāmena, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
世尊以教诫的方式说了“师子不放逸”这首偈颂。其中“师子”是对那位长老的称呼。“不放逸而住”的意思是:以不忘失正念、不离开正念,远离放逸,在一切行住坐卧中具足正念正知而住。现在,为了简要显示这种不放逸的安住连同它的果报,说了“一日一夜”等话。它的意思是:在夜间和白天,按照“以经行或端坐,从障碍法中净化其心”所说的方式,依四正勤,不懈怠、不懒惰、精勤努力,修习、生起、增长善法、止观之法以及出世间法;这样修习之后,你要迅速舍弃你的积聚,也就是自身:首先要通过断除与那身体相连的欲贪,迅速、不久就舍弃它;达到这种状态后,再以最后心的灭尽,毫无剩余地彻底舍弃。长老证得阿拉汉果后,宣说证智时,正是回诵了这同一首偈颂。
Yā pana bhagavatā ovādavasena vuttā ‘‘sīhappamatto’’ti gāthā, tattha sīhāti tassa therassa ālapanaṃ. Appamatto viharāti satiyā avippavāsena pamādavirahito sabbiriyāpathesu satisampajaññayutto hutvā viharāhi. Idāni taṃ appamādavihāraṃ saha phalena saṅkhepato dassetuṃ ‘‘rattindiva’’ntiādi vuttaṃ. Tassattho – rattibhāgaṃ divasabhāgañca ‘‘caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’ti (saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16; vibha. 519) vuttanayena catusammappadhānavasena atandito akusīto āraddhavīriyo kusalaṃ samathavipassanādhammañca lokuttaradhammañca bhāvehi uppādehi vaḍḍhehi ca, evaṃ bhāvetvā ca jaha sīghaṃ samussayanti tava samussayaṃ attabhāvaṃ paṭhamaṃ tāva tappaṭibaddhachandarāgappahānena sīghaṃ nacirasseva pajaha, evaṃbhūto ca pacchā carimakacittanirodhena anavasesato ca pajahissatīti. Arahattaṃ pana patvā thero aññaṃ byākaronto tameva gāthaṃ paccudāhāsīti.
4. 尼塔长老偈颂注释
4. Nītattheragāthāvaṇṇanā
“整夜都在睡觉”这首偈颂,是尊者尼塔长老说的。这件事的由来是什么呢?据说,在莲华上佛住世的时候,有一位名叫苏难陀的婆罗门,他教导几百个婆罗门念诵咒语,还举行了一场叫“瓦阇贝雅”的祭祀。世尊出于悲悯,来到祭祀的地方,在空中经行。婆罗门看见导师后,心里生起清净的信心,就让弟子们拿来鲜花,向空中抛撒,作了供养。由于佛陀的威神力,那个地方乃至整座城市,都像被花做的帐幕覆盖了一样。大众对世尊生起了广大而殊胜的欢喜和满足。苏难陀婆罗门凭着这份善根,在天界和人间辗转轮回,到了现在这尊佛出世的时代,在舍卫城一户婆罗门家里投生为儿子,取名尼塔。他长大懂事以后,心想:“这些释迦族的沙门,戒律安乐,行为安乐,吃的是美味饮食,住在避风的住处。如果到他们那里出家,应该能过得很舒服。”他因为贪求舒服而出家,然后在导师面前领了禅修业处,可只修了几天就把它丢到一边。他每天吃饱喝足,把肚子填得满满的,白天就喜欢和人聚在一起,说些没意义的话打发时间;到了晚上,又被昏沉和睡眠压倒,整夜都在睡觉。世尊观察到他根机成熟的时机,就给他教导——
Sabbarattiṃsupitvānāti āyasmato nītattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle sunando nāma brāhmaṇo hutvā anekasate brāhmaṇe mante vācento vājapeyyaṃ nāma yaññaṃ yaji, bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ anukampanto yaññaṭṭhānaṃ gantvā ākāse caṅkami. Brāhmaṇo satthāraṃ disvā pasannamānaso sissehi pupphāni āharāpetvā ākāse khipitvā pūjaṃ akāsi. Buddhānubhāvena taṃ ṭhānaṃ sakalañca nagaraṃ pupphapaṭavitānikaṃ viya chāditaṃ ahosi. Mahājano satthari uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedesi. Sunandabrāhmaṇo tena kusalamūlena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, nītotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto ‘‘ime samaṇā sakyaputtiyā sukhasīlā sukhasamācārā subhojanāni bhuñjitvā nivātesu senāsanesu viharanti, imesu pabbajitvā sukhena viharituṃ sakkā’’ti sukhābhilāsāya pabbajitvāva satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā katipāhameva manasikaritvā taṃ chaḍḍetvā yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā divasabhāgaṃ saṅgaṇikārāmo tiracchānakathāya vītināmeti, rattibhāgepi thinamiddhābhibhūto sabbarattiṃ supati. Satthā tassa hetuparipākaṃ oloketvā ovādaṃ dento –
整夜沉沉长眠,白昼耽乐群聚;
这愚痴人何时,方能尽苦之边际?
‘‘Sabbarattiṃ supitvāna, divā saṅgaṇike rato; Kudāssu nāma dummedho, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
其中,整夜就是整个晚上。“睡眠已”一语,即睡过之后,也就是入睡;意思是说,没有像经文里所讲的那样——“在初夜分通过经行和宴坐,把心从障碍之法中净化出来”——去修习警寤,而只是夜里三个时分都沉入睡眠。白天就是一日之中整个白昼的时段。聚会就是跟那些爱说闲话、说畜生论、身体壮实的人坐在一起,这叫聚会;对那种状态欢喜、热衷、心未离欲,就说“聚会中乐”,巴利文本也读作“聚会乐者”。何时啊就是什么时候。啊只是语气助词,意思是到底在什么时节。愚钝者,就是没有智慧的人。苦的,就是轮回之苦。终结,就是尽头。何时才能彻底不再产生,也就是说,对这样的愚人来说,作苦的终结是没有的。巴利文本也读作“愚钝者,你将终结苦”。
Tattha sabbarattinti sakalaṃ rattiṃ. Supitvānāti niddāyitvā, ‘‘rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’tiādinā vuttaṃ jāgariyaṃ ananuyuñjitvā kevalaṃ rattiyā tīsupi yāmesu niddaṃ okkamitvāti attho. Divāti divasaṃ, sakalaṃ divasabhāganti attho. Saṅgaṇiketi tiracchānakathikehi kāyadaḷhibahulapuggalehi sannisajjā saṅgaṇiko, tasmiṃ rato abhirato tattha avigatacchando ‘‘saṅgaṇike rato’’ti vutto ‘‘saṅgaṇikārato’’tipi pāḷi. Kudāssu nāmāti kudā nāma. Assūti nipātamattaṃ, kasmiṃ nāma kāleti attho. Dummedhoti nippañño. Dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. Antanti pariyosānaṃ. Accantameva anuppādaṃ kadā nāma karissati, edisassa dukkhassantakaraṇaṃ natthīti attho. ‘‘Dummedha dukkhassantaṃ karissasī’’tipi pāḷi.
导师用这首偈颂教导之后,这位长老生起了强烈的警醒,于是开始修观,没过多久就证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中这样说:
Evaṃ pana satthārā gāthāya kathitāya thero saṃvegajāto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.14.26-33) –
苏难陀者婆罗门,诵习吠陀达彼岸;
有求必应乐施与,曾修瓦阇贝雅祭。
莲华上佛,是了知世间的人,最殊胜的悲悯仙人;
那时,他怀着对大众的悲悯,在空中经行。
经行之后,正自觉者、一切知者、世间导师;
他以慈心遍满众生,无量、无所依著。
那位婆罗门,通达咒语者,截断花茎、取花之后,
召集所有弟子,令他们在空中抛撒(花)。
城池有多大,当时花盖便覆满多广;
赖佛陀威神力,整整七日不曾消散。
正是靠着这清净善根,享受了种种福报之后,
彻底了知一切烦恼漏之后,已经度脱了世间的贪爱执著。
第一千一百劫中,三十五刹帝利,
名安巴拉姆萨,大威力转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Sunando nāma nāmena, brāhmaṇo mantapāragū; Ajjhāyako yācayogo, vājapeyyaṃ ayājayi. ‘‘Padumuttaro lokavidū, aggo kāruṇiko isi; Janataṃ anukampanto, ambare caṅkamī tadā. ‘‘Caṅkamitvāna sambuddho, sabbaññū lokanāyako; Mettāya aphari satte, appamāṇe nirūpadhi. ‘‘Vaṇṭe chetvāna pupphāni, brāhmaṇo mantapāragū; Sabbe sisse samānetvā, ākāse ukkhipāpayi. ‘‘Yāvatā nagaraṃ āsi, pupphānaṃ chadanaṃ tadā; Buddhassa ānubhāvena, sattāhaṃ na vigacchatha. ‘‘Teneva sukkamūlena, anubhotvāna sampadā; Sabbāsave pariññāya, tiṇṇo loke visattikaṃ. ‘‘Ekārase kappasate, pañcatiṃsāsu khattiyā; Ambaraṃsasanāmā te, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿拉汉果之后,为了宣说自己的证悟,又诵出了同一首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā thero aññaṃ byākaronto tameva gāthaṃ paccudāhāsi.
5. 苏那伽长老偈颂注释
5. Sunāgattheragāthāvaṇṇanā
“善于心之相者”——这是善来长老的偈颂。他是怎么生起的呢?这位长老也曾在过去诸佛那里积攒过功德,在一世又一世的生命中不断积累导向出离的善业;从那时起三十一劫之前,在尸弃佛世尊的时代,他出生在一个婆罗门家庭。长大后精通三部吠陀,住在森林里的修行处,教导三千个婆罗门弟子念诵咒语。有一天,他见到了那位导师,仔细观察种种相好,一边在心里反复推敲相好咒文,一边生起这样的念头:“具足这种种相好的人,一定会成为无边的胜者、具有无边智慧的佛陀。”就这样,他对佛陀的智慧生起了强烈而清净的信心。凭着这种净信心,他往生到天界,之后不断在天界和人间流转;到了现在佛陀出世的时候,他投生在那罗迦村一位婆罗门家中,取名“善来”。他是法将在家的朋友,后来去到长老那里,听闻佛法,安立于见道的阶位;接着出家,修习观禅,最终证得了阿拉汉果。因此《譬喻经》中这样说:
Cittanimittassa kovidoti āyasmato sunāgattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekattiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā araññāyatane assame vasanto tīṇi brāhmaṇasahassāni mante vācesi. Athekadivasaṃ tassa satthāraṃ disvā lakkhaṇāni upadhāretvā lakkhaṇamante parivattentassa, ‘‘īdisehi lakkhaṇehi samannāgato anantajino anantañāṇo buddho bhavissatī’’ti buddhañāṇaṃ ārabbha uḷāro pasādo uppajji. So tena cittappasādena devaloke nibbatto aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde nālakagāme aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, sunāgotissa nāmaṃ ahosi. So dhammasenāpatissa gihisahāyo therassa santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā dassanabhūmiyaṃ patiṭṭhito pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.14.34-40) –
在雪山不远处,有一座名叫牛王的山。
在那座山脚下,建有一座修行茅舍。
那时我身为婆罗门,教导三千弟子;
把那些弟子召集后,我坐到一边。
我婆罗门,通达咒典,坐于一边;
寻求佛智,于智令心澄净生信。
在那里让心变得清净之后,我坐在树叶铺成的座位上。
结跏趺坐之后,我便于该处舍寿。
距此第三十一劫,尔时我得彼想;
恶趣我不复知,此是智想之果。
在第二十七劫时,有一位名叫吉祥持的国王。
具足七宝,具大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Himavantassāvidūre, vasabho nāma pabbato; Tasmiṃ pabbatapādamhi, assamo āsi māpito. ‘‘Tīṇi sissasahassāni, vācesiṃ brāhmaṇo tadā; Saṃharitvāna te sisse, ekamantaṃ upāvisiṃ. ‘‘Ekamantaṃ nisīditvā, brāhmaṇo mantapāragū; Buddhavedaṃ gavesanto, ñāṇe cittaṃ pasādayiṃ. ‘‘Tattha cittaṃ pasādetvā, nisīdiṃ paṇṇasanthare; Pallaṅkaṃ ābhujitvāna, tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, ñāṇasaññāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Sattavīsati kappamhi, rājā siridharo ahu; Sattaratanasampanno, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他借着为比丘们说法的机会,宣说自己的证悟:
Arahattaṃ pana patvā bhikkhūnaṃ dhammadesanāpadesena aññaṃ byākaronto –
“善巧通达心相的人,明白了远离的滋味;
他修习禅那,明智而具足正念,就能证得非物欲的快乐。”
‘‘Cittanimittassa kovido, pavivekarasaṃ vijāniya; Jhāyaṃ nipako patissato, adhigaccheyya sukhaṃ nirāmisa’’nti. –
在这里,善于把握心的相,是指对修习心的相很熟练:知道在这个时候应当策励心,在这个时候应当让心欢喜,在这个时候应当对心保持旁观,像这样,对适合策励等的心相很在行。了知远离之味,是指感受了由身远离所增长的心远离之味,也就是体验了远离之乐,这就是它的意思。因为经中确实说过“品尝了远离之味”。禅修,是指先以所缘为对象专注修禅那,之后又以特征为对象专注修禅那。贤明,是指善于守护业处。具念,是指正念现前。便能证得无染着的快乐:意思是,这样,依靠对止的相等方面的善巧,安住在所能得到的心远离之乐上,具念、正知,只以观禅那而禅修;由于不与欲染和轮回染混杂,便能证得、得到无染着的快乐,也就是涅槃之乐和果位之乐。
Tattha cittanimittassa kovidoti bhāvanācittassa nimittaggahaṇe kusalo, ‘‘imasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, imasmiṃ sampahaṃsitabbaṃ, imasmiṃ ajjhupekkhitabba’’nti evaṃ paggahaṇādiyogyassa cittanimittassa gahaṇe cheko. Pavivekarasaṃ vijāniyāti kāyavivekasaṃvaḍḍhitassa cittavivekassa rasaṃ sañjānitvā, vivekasukhaṃ anubhavitvāti attho. ‘‘Pavivekarasaṃ pitvā’’ti (dha. pa. 205) hi vuttaṃ. Jhāyanti paṭhamaṃ ārammaṇūpanijjhānena pacchā lakkhaṇūpanijjhānena ca jhāyanto. Nipakoti kammaṭṭhānapariharaṇe kusalo. Patissatoti upaṭṭhitassati. Adhigaccheyya sukhaṃ nirāmisanti evaṃ samathanimittādikosallena labbhe cittavivekasukhe patiṭṭhāya sato sampajāno hutvā vipassanājhāneneva jhāyanto kāmāmisavaṭṭāmisehi asammissatāya nirāmisaṃ nibbānasukhaṃ phalasukhañca adhigaccheyya samupagaccheyyāti attho.
6. 那耆多长老偈的注释
6. Nāgitattheragāthāvaṇṇanā
“在此教法之外,有种种其他外道论者”——这是尊者那耆多长老的偈颂。它的缘起是什么呢?据说,这位长老在莲华上佛的时代,是一个名叫那罗陀的婆罗门。有一天,他坐在殿堂里,看见世尊被比丘僧团簇拥着走来,心里生起清净的信心,用三首偈颂来赞叹。他因为这份福业,投生到天界,之后又不断做各种福德之事,在天界和人间之间轮回转生。到了现在这位佛出世的时代,他生在迦毗罗卫城的释迦王族中,名叫那耆多。世尊住在迦毗罗卫的时候,他听了《蜜丸经》,生起信心,出家修行,修习观法,证得了阿拉汉果。因此他在《譬喻》中这样说:
Itobahiddhā puthuaññavādinanti āyasmato nāgitattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle nārado nāma brāhmaṇo hutvā ekadivasaṃ māḷake nisinno bhagavantaṃ bhikkhusaṅghena purakkhataṃ gacchantaṃ disvā pasannamānaso tīhi gāthāhi abhitthavi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare sakyarājakule nibbatti, nāgitotissa nāmaṃ ahosi. So bhagavati kapilavatthusmiṃ viharante madhupiṇḍikasuttaṃ (ma. ni. 1.199 ādayo) sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.14.47-54) –
我坐在宽敞的殿堂里,看见了世间导师;
已漏尽、具足大力,被比丘僧团簇拥在前。
十万位具备三明、六神通和大神力的比丘,
大众围绕着正自觉者,有谁看见他会不心生净信呢?
在连同诸天神在内的世间里,找不到任何人的智慧能和他相比;
谁见到了智慧无边的正觉者,会不心生净信呢?
开示法身、纯粹是众宝之源的世尊,
他们无法衡量(其功德),谁见了会不生起净信呢?
用这三首偈颂,那位名叫那罗陀的婆蹉族人,
赞叹了莲华上佛,那位不可战胜的正觉者。
凭着那份内心的清净信心,以及对佛陀的赞叹称颂,
于十万劫中,我不曾堕入恶趣。
距今三千劫之前,有一位名叫善友的刹帝利。
具足七宝,具大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Visālamāḷe āsīno, addasaṃ lokanāyakaṃ; Khīṇāsavaṃ balappattaṃ, bhikkhusaṅghapurakkhataṃ. ‘‘Satasahassā tevijjā, chaḷabhiññā mahiddhikā; Parivārenti sambuddhaṃ, ko disvā nappasīdati. ‘‘Ñāṇe upanidhā yassa, na vijjati sadevake; Anantañāṇaṃ sambuddhaṃ, ko disvā nappasīdati. ‘‘Dhammakāyañca dīpentaṃ, kevalaṃ ratanākaraṃ; Vikappetuṃ na sakkonti, ko disvā nappasīdati. ‘‘Imāhi tīhi gāthāhi, nāradovhayavacchalo; Padumuttaraṃ thavitvāna, sambuddhaṃ aparājitaṃ. ‘‘Tena cittappasādena, buddhasanthavanena ca; Kappānaṃ satasahassaṃ, duggatiṃ nupapajjahaṃ. ‘‘Ito tiṃsakappasate, sumitto nāma khattiyo; Sattaratanasampanno, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他依于世尊教导的真实不虚、以及法能导向解脱,心生喜悦与欢欣,喜悦之情迸发,于是说出这样的感叹:
Arahattaṃ pana patvā satthu avitathadesanataṃ dhammassa ca niyyānikataṃ nissāya sañjātapītisomanasso pītivegappavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānento –
“在这(佛法)之外,那些持种种不同主张的外道,并没有一条像这样通往涅槃的道路。
世尊就这样教导僧团,导师亲自指点,就像把东西摊在手掌上给人看一样清楚。”
‘‘Ito bahiddhā puthuaññavādinaṃ, maggo na nibbānagamo yathā ayaṃ; Itissu saṅghaṃ bhagavānusāsati, satthā sayaṃ pāṇitaleva dassaya’’nti. –
其中,“在此之外”是指在这佛陀教法之外的外道学说那里,所以他说“种种其他主张者”,意思是各种外道。“没有像这样趣向涅槃的道路”:正如这条圣八支道必定趣向涅槃,所以叫“趣向涅槃”“通往涅槃”;像这样趣向涅槃的道路,在外道学说那里根本不存在,因为外道的主张不是正自觉者所宣说的。因此世尊说:
Tattha ito bahiddhāti imasmā buddhasāsanā bāhirake samaye, tenāha ‘‘puthuaññavādina’’nti, nānātitthiyānanti attho. Maggo na nibbānagamo yathā ayanti yathā ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ekaṃsena nibbānaṃ gacchatīti nibbānagamo, nibbānagāmī, evaṃ nibbānagamo maggo titthiyasamaye natthi asammāsambuddhappaveditattā aññatitthiyavādassa. Tenāha bhagavā –
比丘们,只有在这里才有第一沙门,只有在这里才有第二沙门,只有在这里才有第三沙门,只有在这里才有第四沙门。其他宗派的说法都是空洞的,没有真正的沙门。
‘‘Idheva , bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (dī. ni. 2.214; ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241).
“如是”就是“这样”。“assu”只是个虚词。“僧团”指比丘僧团,这里是最高程度的说法,就像说“天人师”一样。或者说,“僧团”指一个集合体,这里指的是可受教化的众生。“世尊”是因为具足福运等原因而称为世尊,这里只是简略说明。详细的解释,则应按照《究竟义灯》中《如是语》注释里所说的方法来理解。“导师”是指他随宜以现世利益、来世利益和究竟利益来教导众生,所以称为导师。“自己”就是亲自。这里的含义是:在我的教法中,有包含戒、定、慧三蕴,以正见、正思惟、正语、正业、正命、正精进、正念、正定这八支组成的八支圣道,能趣向涅槃;而外道的教法中,根本没有这样的道路。我们的导师世尊发出这样的狮子吼,是以自生的智慧亲自了知,或者是由大悲心亲自驱使,以自己说法善巧的成就,像展示掌中的余甘子一样,如此教导、训诫比丘僧团和应受教化的众生。
Itīti evaṃ. Assūti nipātamattaṃ. Saṅghanti bhikkhusaṅghaṃ, ukkaṭṭhaniddesoyaṃ yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti. Saṅghanti vā samūhaṃ, veneyyajananti adhippāyo. Bhagavāti bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana paramatthadīpaniyaṃ itivuttakavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbo. Satthāti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsatīti satthā. Sayanti sayameva. Ayañhettha attho – ‘‘sīlādikkhandhattayasaṅgaho sammādiṭṭhiādīnaṃ aṭṭhannaṃ aṅgānaṃ vasena aṭṭhaṅgiko nibbānagāmī ariyamaggo yathā mama sāsane atthi, evaṃ bāhirakasamaye maggo nāma natthī’’ti sīhanādaṃ nadanto amhākaṃ satthā bhagavā sayameva sayambhūñāṇena ñātaṃ, sayameva vā mahākaruṇāsañcodito hutvā attano desanāvilāsasampattiyā hatthatale āmalakaṃ viya dassento bhikkhusaṅghaṃ veneyyajanataṃ anusāsati ovadatīti.
7. 帕维塔长老偈注释
7. Paviṭṭhattheragāthāvaṇṇanā
诸蕴已如实照见——这是尊者帕维塔长老的偈颂。它是由什么因缘而起的呢?这位尊者过去在诸佛座下曾积集善行,为了止息轮回,他在一次又一次的生命中不断培植福德。在见义佛世尊的时代,他是一位名叫凯萨瓦的苦行者。有一天,他来到大师跟前,听了法之后,内心生起净信,便向世尊敬礼,合掌,右绕致意,然后离去。凭着这份福业,他投生到天界,之后又不断修集种种善业,在天界与人界之间流转。到了现在这位佛陀出世的时代,他出生在摩揭陀国的一个婆罗门家庭,渐渐长大成人。因为他的心性本来就倾向出离,便在游方者中出家,学完了应当学的东西后四处游历。后来他听说舍利弗和目犍连这两位大智慧者已经在佛陀的教法中出家,心想:“连那样具足广大智慧的人都到那里出家了,看来那才是最好的去处。”于是他来到大师跟前,听闻佛法,生起信心,就出家了。师父教他修观禅。他开始修观之后,不久便亲证了阿拉汉果。正如他在《譬喻经》(《长老譬喻》1.14.55-59)中所说:
Khandhā diṭṭhā yathābhūtanti āyasmato paviṭṭhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ karonto atthadassissa bhagavato kāle kesavo nāma tāpaso hutvā ekadivasaṃ satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā pasannamānaso abhivādetvā añjaliṃ paggayha padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uppajjitvā anukkamena viññutaṃ patto nekkhammaninnajjhāsayatāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā tattha sikkhitabbaṃ sikkhitvā vicaranto upatissakolitānaṃ buddhasāsane pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘tepi nāma mahāpaññā tattha pabbajitā, tadeva maññe seyyo’’ti satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji. Tassa satthā vipassanaṃ ācikkhi. So vipassanaṃ ārabhitvā nacirasseva arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.14.55-59) –
我的名字叫那罗陀,人们知道我是凯萨瓦。
我寻求善与不善,来到佛陀面前。
他怀着慈心,具足悲悯,是洞见义利的见义者、大牟尼。
他安抚众生,具足眼力的人为他们宣说正法。
让自己的心变得清净,把双手合掌举到头顶。
向导师行礼之后,我便朝东方离开了。
一千七百劫前,我曾是大地之主;
名为焚敌,大威力转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Nārado iti me nāmaṃ, kesavo iti maṃ vidū; Kusalākusalaṃ esaṃ, agamaṃ buddhasantikaṃ. ‘‘Mettacitto kāruṇiko, atthadassī mahāmuni; Assāsayanto satte so, dhammaṃ deseti cakkhumā. ‘‘Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, sire katvāna añjaliṃ; Satthāraṃ abhivādetvā, pakkāmiṃ pācināmukho. ‘‘Sattarase kappasate, rājā āsi mahīpati; Amittatāpano nāma, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,宣说着自证智——
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –
诸蕴已如实照见,一切有都被摧破;
生的轮回已经彻底断尽,如今不会再有任何来生——他诵出了这首偈颂。
‘‘Khandhā diṭṭhā yathābhūtaṃ, bhavā sabbe padālitā; Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
这里,“诸蕴”指五取蕴。它们应依观的特相与共相,以知遍知等方式彻底了知而加以观照。“已如实见”是指:以与观智相应之道智,依照“这是苦”等说法,无颠倒地彻见。“一切有悉皆摧破”是指:欲有等一切业有与生有,都被道智之剑斩断、摧毁。正因为仅仅通过断除烦恼,业有与生有就可以说已被破除,所以他说“生之轮回已尽,如今无有后有”。这个含义在前面已经解释过了。
Tattha khandhāti pañcupādānakkhandhā, te hi vipassanupalakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca ñātapariññādīhi parijānanavasena vipassitabbā. Diṭṭhā yathābhūtanti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā aviparītato diṭṭhā. Bhavā sabbe padālitāti kāmabhavādayo sabbe kammabhavā upapattibhavā ca maggañāṇasatthena bhinnā viddhaṃsitā. Kilesapadālaneneva hi kammopapattibhavā padālitā nāma honti. Tenāha ‘‘vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. Tassattho heṭṭhā vuttoyeva.
8. 阿朱那长老偈的注释
8. Ajjunattheragāthāvaṇṇanā
“我确实能够调伏自己”是阿朱那长老的偈颂。这件事的起因是什么呢?这位长老也在过去诸佛的时代积集了善行,在生生世世中累积了解脱的助缘善业。在毗婆尸佛的时代,他投生为狮子。有一天,他在森林里的一棵树下看见导师端坐,心里生起清净的信心:“这位确实是此时最尊贵的人中狮子!”于是折下开满花的沙罗树枝供养导师。因为这份善业,他在天界和人间流转,到了现在佛出世的时代,出生在舍卫城的一个富商家庭,名叫阿朱那。他长大懂事以后,曾与诸那德子(尼干陀教徒)交往,心想:“我要依此证得不死。”由于内心倾向于厌离轮回,他年纪轻轻就在那德子教中出家。在那里没有得到真正的法义,后来见到世尊的双神变,生起信心,便在佛陀的教法中出家,开始修习观业处,不久就证得了应供果。因此《譬喻经》中说:
Asakkhiṃ vata attānanti āyasmato ajjunattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle sīhayoniyaṃ nibbatto ekadivasaṃ araññe aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ satthāraṃ disvā ‘‘ayaṃ kho imasmiṃ kāle sabbaseṭṭho purisasīho’’ti pasannamānaso supupphitasālasākhaṃ bhañjitvā satthāraṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ seṭṭhikule nibbatti. Ajjunotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto nigaṇṭhehi kataparicayo hutvā ‘‘evāhaṃ amataṃ adhigamissāmī’’ti vivaṭṭajjhāsayatāya daharakāleyeva nigaṇṭhesu pabbajitvā tattha sāraṃ alabhanto satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho sāsane pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā nacirasseva arahā ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.14.60-65) –
那时我是兽王,出身高贵,长着美丽的鬃毛。
我寻找着山间的险路,终于见到了世间导师。
这位大雄确实能让大众得到寂止吗?
我何不去亲近那位天中之天、人中至尊呢?
我折断了沙罗树的枝条,采下了带着花萼的花。
我走到正觉者面前,献上了最殊胜的花。
九十一劫之前,我献上那朵花;
我不曾知道恶趣,这就是供花的果报。
从此第九劫,同名为毗卢遮那者。
曾有三位国王,都是具大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Migarājā tadā āsiṃ, abhijāto sukesarī; Giriduggaṃ gavesanto, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Ayaṃ nu kho mahāvīro, nibbāpeti mahājanaṃ; Yaṃnūnāhaṃ upāseyyaṃ, devadevaṃ narāsabhaṃ. ‘‘Sākhaṃ sālassa bhañjitvā, sakosaṃ pupphamāhariṃ; Upagantvāna sambuddhaṃ, adāsiṃ pupphamuttamaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamabhiropayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Ito ca navame kappe, virocanasanāmakā; Tayo āsiṃsu rājāno, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他以证得无上安乐所生的强烈喜悦,发出感叹:
Arahattaṃ pana patvā anuttarasukhādhigamasambhūtena pītivegena udānaṃ udānento –
我确实能够将自己从水中拉上陆地;
虽被大洪水冲卷,却通达了诸谛——他宣说了这首偈颂。
‘‘Asakkhiṃ vata attānaṃ, uddhātuṃ udakā thalaṃ; Vuyhamāno mahogheva, saccāni paṭivijjhaha’’nti. – gāthaṃ abhāsi;
其中,“asakkhinti”的意思是“我能”。“vata”是表示惊叹的助词。因为通达圣谛这件事确实极其令人惊叹,所以他说:
Tattha asakkhinti sakkosiṃ. Vatāti vimhaye nipāto. Ativimhayanīyañhetaṃ yadidaṃ saccapaṭivedho. Tenāha –
比丘们,你们怎么看?哪一种更难做到、更难实现呢?就是把一根头发分成七股之后,用其中一股的尖端去穿透另一股的尖端吗?……
‘‘Taṃ kiṃmaññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā, yaṃ sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyā’’tiādi (saṃ. ni. 5.1115)?
他说“我”,指的是自己这个内在个体。因为不是别人的那个,就是“我”。“uddhātuṃ”的意思是拉出来、救出来,也有写成“uddhaṭaṃ”的版本。“水”指的是被称为轮回大洪流的水。“陆地”就是涅槃的陆地。“被大洪流冲走”:就像在大海洋里被冲走一样。这里要表达的意思是:好比有一个人,在深广无边、无处立足的大洪流中被急流冲卷而去;有个想救他的人送来一艘桨舵齐备的坚固船,他得到这艘船,就能轻松地把自己从那里救出来,到达彼岸。同样,我被烦恼与行的冲力冲卷在轮回的大洪流中,得到导师送来的、具备止与观的圣道之船,也就能把自己从那里救出来,到达涅槃的陆地。啊,我确实做到了!然而,为了说明他是怎么做到的,他说“我证悟了诸谛”。因为我通过遍知、断除、作证、修习,以圣道智证悟了苦等四圣谛,如实了知了它们;因此,我确实能把自己从水里拉上陆地。这就是这段话的关联。
Attānanti niyakajjhattaṃ sandhāya vadati. Yo hi paro na hoti so attāti. Uddhātunti uddharituṃ, ‘‘uddhaṭa’’ntipi pāṭho. Udakāti saṃsāramahoghasaṅkhātā udakā. Thalanti nibbānathalaṃ. Vuyhamāno mahoghevāti mahaṇṇave vuyhamāno viya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma gambhīravitthate appatiṭṭhe mahati udakoghe vegasā vuyhamāno puriso kenaci atthakāmena upanītaṃ phiyārittasampannaṃ daḷhanāvaṃ labhitvā sukheneva tato attānaṃ uddharituṃ sakkuṇeyya pāraṃ pāpuṇeyya, evamevāhaṃ saṃsāramahoghe kilesābhisaṅkhāravegena vuyhamāno satthārā upanītaṃ samathavipassanupetaṃ ariyamagganāvaṃ labhitvā tato attānaṃ uddharituṃ nibbānathalaṃ pattuṃ aho asakkhinti. Yathā pana asakkhi, taṃ dassetuṃ ‘‘saccāni paṭivijjhaha’’nti āha. Yasmā ahaṃ dukkhādīni cattāri ariyasaccāni pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhiṃ ariyamaggañāṇena aññāsiṃ, tasmā asakkhiṃ vata attānaṃ uddhātuṃ udakā thalanti yojanā.
9. (第一)天众长老偈的注释
9. (Paṭhama) devasabhattheragāthāvaṇṇanā
“已越出泥沼与沼泽”——这是具寿天众长老的偈颂。它的缘起是怎样的呢?他在过去诸佛那里也积集过功德,在一次次生命中积集导向解脱的福德。在尸弃世尊的时代,他投生为鸽子。有一天,他见到导师,心生净信,便献上毕耶罗果。导师为了增长他的净信,就受用了那果子。他因此变得极为欢喜信受,时常前去顶礼,令心清净。凭着那福业,他投生到天界,之后又不断造作种种福德,在天界与人间流转。到了现在这尊佛出世的时代,他投生为某个小国王的儿子,年纪轻轻就登上王位,享受王权的快乐。长大后,他去拜见导师,导师为他说法。他听完法后生起信心,内心警醒,便舍弃王位出家。他修习观禅,不久就证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说道——
Uttiṇṇā paṅkapalipāti āyasmato devasabhattherassa gāthā. Kā uppatti? Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto sikhissa bhagavato kāle pārāvatayoniyaṃ nibbatto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso piyālaphalaṃ upanesi. Satthā tassa pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ taṃ paribhuñji. So tena ativiya pasannacitto hutvā kālena kālaṃ upasaṅkamitvā vanditvā cittaṃ pasādeti . So tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde aññatarassa maṇḍalikarañño putto hutvā nibbatto taruṇakāleyeva rajje patiṭṭhito rajjasukhamanubhavanto vuddho satthāraṃ upasaṅkami, tassa satthā dhammaṃ desesi. So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho saṃvegajāto rajjaṃ pahāya pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.14.66-72) –
那时我是一只鸽子,不伤害其他众生。
我睡在山洞里,离尸弃佛不远。
早晚我都看见佛陀,那位世间最胜的导师。
我却没有可供养的东西,献给这位如如不动的两足至尊。
我拿起一枚毕耶罗果,来到佛陀面前。
世尊接受了,他是世间最尊贵的人,是人中的雄牛。
从那以后,我就依止并侍奉这位引导者。
我凭着那份心的净信,就在那里命终了。
从这一劫算起,过去的三十一劫之前,我曾布施过那个果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
距今第十五劫,曾有三位毕耶林。
具足七宝、有大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Pārāvato tadā āsiṃ, paraṃ anuparodhako; Pabbhāre seyyaṃ kappemi, avidūre sikhisatthuno. ‘‘Sāyaṃ pātañca passāmi, buddhaṃ lokagganāyakaṃ; Deyyadhammo ca me natthi, dvipadindassa tādino. ‘‘Piyālaphalamādāya , agamaṃ buddhasantikaṃ; Paṭiggahesi bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho. ‘‘Tato paraṃ upādāya, paricāriṃ vināyakaṃ; Tena cittappasādena, tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Ekattiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ ahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Ito pannarase kappe, tayo āsuṃ piyālino; Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他回顾已断除的烦恼,生起喜悦,说出优陀那:
Arahattaṃ pana patvā pahīnakilesapaccavekkhaṇavasena uppannasomanasso udānaṃ udānento –
已经脱离了泥沼和陷阱,避开了深渊,
他已从瀑流与结缚中解脱,一切慢都已被彻底摧毁——他诵出了这首偈颂。
‘‘Uttiṇṇā paṅkapalipā, pātālā parivajjitā; Mutto oghā ca ganthā ca, sabbe mānā visaṃhatā’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
在这里,“已渡越”是指已经越过、超越了。“泥沼”是指泥和沼。所谓“泥”,是指天然的淤泥。所谓“沼”,是指又深又广的大泥潭。但在这里,因为像泥,所以称为“泥”,指的是欲贪,因为它使人变得不净、染污内心。因为像沼,所以称为“沼”,指的是对儿女等对象的粗重、浓厚的欲贪,按照前面所说的方式,它极度染污内心,而且难以越过。这些我已经通过不来道完全超越了,所以说“已渡越泥沼”。“深渊”就是“陷落处”,指大海中比较低洼的地方。不过有些人把龙宫称为“深渊”。在这里,因为具有难以捉取、难以脱离、难以越过的意义,所以像深渊一样称为“深渊”,指的是种种邪见。而这些邪见,我在证得第一道时就已完全避开、彻底断除了,所以说“避开了深渊”。“解脱了暴流和结缚”,是指通过各阶的道,从欲暴流等暴流中、从贪欲身结等结缚中解脱出来,完全解脱。进一步说,是以不再被覆盖、不再被系缚的方式超越了,这就是它的意思。“一切慢都已消解”,是指九种慢也通过证得最高道而被特别地摧毁、消灭、彻底断除。有些人读作“慢的种类已被杀死”,意思是慢的各个部分。另一些人读作“慢之毒”,那么对他们来说,应当理解为:从果报上说,由慢所产生的苦就是“慢之毒”。
Tattha uttiṇṇāti uttaritā atikkantā. Paṅkapalipāti paṅkā ca palipā ca. Paṅko vuccati pakatikaddamo. ‘‘Palipo’’ti gambhīraputhulo mahākaddamo. Idha pana paṅko viyāti paṅko, kāmarāgo asucibhāvāpādanena cittassa makkhanato. Palipo viyāti palipo, puttadārādivisayo bahalo chandarāgo vuttanayena sammakkhanato duruttaraṇato ca. Te mayā anāgāmimaggena sabbaso atikkantāti āha ‘‘uttiṇṇā paṅkapalipā’’ti. Pātālāti pātāyālanti pātālā, mahāsamudde ninnatarapadesā. Keci pana nāgabhavanaṃ ‘‘pātāla’’nti vadanti. Idha pana agāhaduravaggāhaduruttaraṇaṭṭhena pātālā viyāti pātālā, diṭṭhiyo. Te ca mayā paṭhamamaggādhigameneva sabbathā vajjitā samucchinnāti āha ‘‘pātālā parivajjitā’’ti mutto oghā ca ganthā cāti kāmoghādioghato abhijjhākāyaganthādiganthato ca tena tena maggena mutto parimutto, puna anabhikiraṇaaganthanavasena atikkantoti attho. Sabbe mānā visaṃhatāti navavidhāpi mānā aggamaggādhigamena visesato saṅghātaṃ vināsaṃ āpāditā samucchinnā ‘‘mānavidhā hatā’’ti keci paṭhanti, mānakoṭṭhāsāti attho. ‘‘Mānavisā’’ti apare, tesaṃ pana mānavisassa dukkhassa phalato mānavisāti attho daṭṭhabbo.
10. 萨弥达塔长老偈注释
10. Sāmidattattheragāthāvaṇṇanā
“遍知五蕴”是具寿萨弥达塔长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛时代就积累了功德。在见义佛世尊的时代,他出生在一户俗家,长大后,当世尊般涅槃时,他在世尊的塔庙用花朵做成层层伞盖来供养。凭着这份福业,他转生到天界,之后又不断做种种功德,在天界和人间之间流转。到了现在这位佛陀出世的时代,他在王舍城一位婆罗门家中出生,取名萨弥达塔。他渐渐长大,听说了佛陀的威神之力,就和在家信众一起去了精舍,见到导师正在说法,心里生起净信,坐在一边。导师观察了他的根性倾向,为他开示相应的法,使他生起信心,并对轮回生起悚惧。他获得信心、生起悚惧之后,就出家了。但因为智慧还不成熟,有一段时间大多懈怠。后来,导师又用说法来激励他,他取了观业处,在那里精勤用功,不久就证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:
Pañcakkhandhāpariññātāti āyasmato sāmidattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute tassa thūpe pupphehi chattātichattaṃ katvā pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, sāmidattotissa nāmaṃ ahosi. So anukkamena viññutaṃ patto buddhānubhāvaṃ sutvā upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gato satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ disvā pasannamānaso ekamantaṃ nisīdi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ oloketvā tathā dhammaṃ desesi, yathā saddhaṃ paṭilabhi saṃsāre ca saṃvegaṃ. So paṭiladdhasaddho saṃvegajāto pabbajitvā ñāṇassa aparipakkattā katipayakālaṃ alasabahulī vihāsi. Puna satthārā dhammadesanāya samuttejito vipassanāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha yuttappayutto viharanto nacireneva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.1-4) –
当见义者、人中最上的世尊般涅槃时
做了层层叠叠的伞盖,献供到佛塔上。
我按时一次次前去,礼拜这位引导世间的导师;
我用花铺好,又把它献到伞盖上面。
在十七百劫中,我曾作天王;
我不投生人间,此即供塔之果。
“我的烦恼已烧尽,一切有已根除;
如龙象断除系缚,我住于无漏。
“在最胜佛的面前,我确实受到了欢迎。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。”
‘‘Parinibbute bhagavati, atthadassīnaruttame; Chattātichattaṃ kāretvā, thūpamhi abhiropayiṃ. ‘‘Kālena kālamāgantvā, namassiṃ lokanāyakaṃ; Pupphacchadanaṃ katvāna, chattamhi abhiropayiṃ. ‘‘Sattarase kappasate, devarajjamakārayiṃ; Manussattaṃ na gacchāmi, thūpapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo. ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
后来,比丘们问他:“贤友,你证得了超越常人的法吗?”为了向他们说明教法具有导向解脱的性质,以及他自己是如何依照法而修行的,他以记说的方式讲了下面这些——
So aparabhāge bhikkhūhi ‘‘kiṃ tayā, āvuso, uttarimanussadhammo adhigato’’ti puṭṭho sāsanassa niyyānikabhāvaṃ attano ca dhammānudhammappaṭipattiṃ tesaṃ pavedento aññābyākaraṇavasena –
五蕴已遍知,虽住而根已断;
生死轮回已经断尽,如今不再有来生。他诵出了这首偈颂。
‘‘Pañcakkhandhā pariññātā, tiṭṭhanti chinnamūlakā; Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
在这里,“五蕴已遍知”的意思是:我通过三种遍知,把这些五取蕴限定、了知、觉知、通达为“这就是苦,苦只有这么多,不会比这更多”。它们安住而根已断:正是因为这样遍知,作为根本的集被彻底断除,所以这些五取蕴如今安住而根已断,直到最后识灭;而随着最后识灭,它们就灭尽,不再结生。因此说:“生死轮回已尽,如今不再有后有。”这句话的意思前面已经说过。
Tattha pañcakkhandhā pariññātāti mayā ime pañcupādānakkhandhā ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na tato bhiyyo’’ti tīhi pariññāhi paricchinditvā ñātā viditā paṭividdhā. Tiṭṭhanti chinnamūlakāti tathā pariññātattāyeva mūlabhūtassa samudayassa sabbaso pahīnattā te idāni yāva carimakacittanirodho tiṭṭhanti chinnamūlakā, carimakacittanirodhena pana appaṭisandhikāva nirujjhanti. Tenāha – ‘‘vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. Tassattho heṭṭhā vuttoyeva.