第一品·3. 疑离婆多长老偈颂的注疏
1. 一集义注 · 212 段
3. 疑离婆多长老偈颂的注疏
3. Kaṅkhārevatattheragāthāvaṇṇanā
“他见此智慧”——这是尊者疑离婆多的偈颂。它的来历是怎样的呢?这位长老也是在莲华上佛的时代,出生在天鹅城一个婆罗门大富豪家。一天,佛陀说法时,他像前面所说的那样随同大众前往精舍,站在人群外围听法,看见导师把一位比丘安置在禅修者中的第一位置,便心想:“将来我也应该成为这样的人。”说法结束后,他迎请导师,像前面所说的那样作了大供养,然后对世尊说:“尊者,我不以这份善业希求别的成就,只希望将来某位佛陀的教法中,我也能成为禅修者中的第一人,就像那位比丘已在从此以后第七天时被您安置在禅修者中的第一位置一样。”他这样发愿。导师观察未来,看到这事能够实现,便授记说:“将来十万劫圆满时,会有名为乔达摩的佛陀出世。在他的教法中,你将成为禅修者中的第一。”说完便离开了。
Paññaṃ imaṃ passāti āyasmato kaṅkhārevatassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi thero padumuttarabhagavato kāle haṃsavatīnagare brāhmaṇamahāsālakule nibbatto. Ekadivasaṃ buddhānaṃ dhammadesanākāle heṭṭhā vuttanayena mahājanena saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ jhānābhiratānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā desanāvasāne satthāraṃ nimantetvā heṭṭhā vuttanayena mahāsakkāraṃ katvā bhagavantaṃ āha – ‘‘bhante, ahaṃ iminā adhikārakammena aññaṃ sampattiṃ na patthemi, yathā pana so bhikkhu tumhehi ito sattamadivasamatthake jhāyīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapito, evaṃ ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane jhāyīnaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanamakāsi. Satthā anāgataṃ oloketvā nipphajjanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate kappasatasahassāvasāne gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa sāsane tvaṃ jhāyīnaṃ aggo bhavissasī’’ti byākaritvā pakkāmi.
他一生行善,在十万劫中于天界和人间轮回。到了我们这位世尊的时代,他出生在舍卫城一个非常富有的家庭。有一天午后,他和前往听法的大众一起去了精舍,站在人群外围,听了十力者的说法,生起了信心,于是出家,受了具足戒。他请人为他讲解了业处,修习禅那的准备工作,证得禅那后,以禅那为基础,证得了阿拉汉果。他大多数时候都入于十力者所应入的等至,日夜在禅那中修习,达到了纯熟自在。于是导师把他放在禅那者第一的位置上,说:“诸比丘,在我的比丘弟子中,禅那第一的,就是这位疑离婆多。”在《譬喻经》中也这样说过:
So yāvajīvaṃ kalyāṇakammaṃ katvā kappasatasahassaṃ devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthinagare mahābhogakule nibbatto pacchābhattaṃ dhammassavanatthaṃ gacchantena mahājanena saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dasabalassa dhammakathaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā upasampadaṃ labhitvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā jhānaparikammaṃ karonto jhānalābhī hutvā jhānaṃ pādakaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇi. So yebhuyyena dasabalena samāpajjitabbasamāpattiṃ samāpajjanto ahorattaṃ jhānesu ciṇṇavasī ahosi. Atha naṃ satthā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ jhāyīnaṃ yadidaṃ kaṅkhārevato’’ti (a. ni. 1.198, 204) jhāyīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Vuttampi cetaṃ apadāne (apa. thera 2.55.34-53) –
名为莲华上的胜者,于一切诸法具足眼明;
距今十万劫前,这位导师出现于世。
他的脸颊像狮子,说话像梵天,声音像天鹅,又像鼓声。
他行走的步态像龙象一样威武,身上的光芒胜过日月。
大智者、大勇者、大禅修者、大力量者;
这位大悲的救护者,能驱散深重的黑暗。
那位三界之首的佛陀,有时会广泛地调伏应当受调伏的众生;
正自觉者宣说了法,这位牟尼了知众生的根性。
赞彼勤修禅定、以禅为乐、寂静无染之勇士,
胜者于众会中,令大众欢喜。
“那时,我在汉萨瓦蒂,是个通达吠陀的婆罗门。
听了法之后满心欢喜,我便发愿要证得那个境界。
那时,胜者——那位在僧团中调御众生的导师——授记说:
婆罗门,愿你欢喜,你将得到你心中所愿。
“十万劫之后,将有生于甘蔗族者;
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
“于彼法中,当为法嗣、亲生子、由法所化生者;
有个叫离婆多的人,将来会成为导师的声闻弟子。
“以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃人身之后,我往生三十三天。
如今在这最后一生,我出生在拘利城;
生在具足圆满的刹帝利家族,繁荣、富足、拥有大财富。
当佛陀在迦毗罗卫城宣说正法时,
“那一刻,我对善逝生起净信,便出家为无家者;
我心里曾有许多疑惑,在合律与不合律之间,到处。
佛陀宣说最上法之后,把这一切都调伏了。
那时我已渡越轮回,安住禅那之乐而住;
尔时佛陀见我如是,即向我宣说此语。
无论哪一种疑惑,在这里或在他方,关于自己感受的或他人感受的;
那些修禅的人,精勤努力、修持梵行,就能舍弃这一切。
在十万劫前我造下的业,如今果报在我身上显现。
就像善射者放出的飞箭一般迅猛,我烧尽了属于我的诸烦恼。
那时,佛陀——已到达世间尽头的牟尼——看见我沉浸在禅那中。
大智慧者宣布,我是禅修比丘中最顶尖的。
“我的烦恼已烧尽,一切有已根除;
犹如龙象断除系缚,我安住于无漏之中。
我确实在我的佛陀身边得到了善来。
三明已然证得,佛陀之教已奉行。
“四无碍解,及八解脱;
六种神通已经亲自证得,佛陀的教法已经修习完成。”
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā; Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako. ‘‘Sīhahanu brahmagiro, haṃsadundubhinissano; Nāgavikkantagamano, candasūrādhikappabho. ‘‘Mahāmati mahāvīro, mahājhāyī mahābalo; Mahākāruṇiko nātho, mahātamapanūdano. ‘‘Sa kadāci tilokaggo, veneyyaṃ vinayaṃ bahuṃ; Dhammaṃ desesi sambuddho, sattāsayavidū muni. ‘‘Jhāyiṃ jhānarataṃ vīraṃ, upasantaṃ anāvilaṃ; Vaṇṇayanto parisatiṃ, tosesi janataṃ jino. ‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, brāhmaṇo vedapāragū; Dhammaṃ sutvāna mudito, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ. ‘‘Tadā jino viyākāsi, saṅghamajjhe vināyako; Mudito hohi tvaṃ brahme, lacchase taṃ manorathaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Revato nāma nāmena, hessati satthu sāvako. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Pacchime ca bhave dāni, jātohaṃ koliye pure; Khattiye kulasampanne, iddhe phīte mahaddhane. ‘‘Yadā kapilavatthusmiṃ, buddho dhammamadesayi; Tadā pasanno sugate, pabbajiṃ anagāriyaṃ. ‘‘Kaṅkhā me bahulā āsi, kappākappe tahiṃ tahiṃ; Sabbaṃ taṃ vinayī buddho, desetvā dhammamuttamaṃ. ‘‘Tatohaṃ tiṇṇasaṃsāro, tadā jhānasukhe rato; Viharāmi tadā buddho, maṃ disvā etadabravi. ‘‘Yā kāci kaṅkhā idha vā huraṃ vā, savediyā vā paravediyā vā; Ye jhāyino tā pajahanti sabbā, ātāpino brahmacariyaṃ carantā. ‘‘Satasahasse kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha; Sumutto saravegova, kilese jhāpayiṃ mama. ‘‘Tato jhānarattaṃ disvā, buddho lokantagū muni; Jhāyīnaṃ bhikkhūnaṃ aggo, paññāpesi mahāmati. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo. ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, mama buddhassa santike; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ. ‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime; Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位大长老已经完成了应做之事。他回顾自己过去长久以来内心充满疑惑的状态,以及如今已彻底消除一切疑惑,思惟道:“啊!这一定是我导师世尊说法的威力,才让我如今这样远离疑惑,内心达到寂静。”由此生起极大的敬意,赞叹世尊的智慧,说出这首偈颂:“请看这智慧。”
Tathā katakicco panāyaṃ mahāthero pubbe dīgharattaṃ attano kaṅkhāpakatacittataṃ idāni sabbaso vigatakaṅkhatañca paccavekkhitvā ‘‘aho nūna mayhaṃ satthuno desanānubhāvo, tenetarahi evaṃ vigatakaṅkho ajjhattaṃ vūpasantacitto jāto’’ti sañjātabahumāno bhagavato paññaṃ pasaṃsanto ‘‘paññaṃ imaṃ passā’’ti imaṃ gāthamāha.
3在这里,“慧”的意思是:能以各种方式了知,也能以各种方式让人了知,所以叫慧。具体来说,对于应当受教化的众生的意乐、随眠、行为、胜解等各种情况,对于应当宣说的善等法、蕴等类别,它能按事物的真实本性通达,并以各种方式让人了知,这就是它的含义。这里指的正是导师的教说智,所以说“此”。因为导师以自身成就的教说之力,从理趣上把握,就像亲眼看见一样呈现在面前,所以用“此”来指它。或者说,从导师的教说智被弟子们从理趣上把握的那一刻起,他们自己领域内的通达智也必然是从理趣上把握的。因此,法将长老说:“而且,尊者,我已了知法随法行。”所谓“看”,是心怀惊叹、无法确定时的呼唤,或者是对自己心的自言自语,正如世尊感叹时所说:“看这世间,被无明笼罩,众生喜爱存在,未从有中解脱。”所谓“如来”,是依“如是来”等含义而称的。依“如是来”故称如来,依“如是去”故称如来,依“悟入如性相”故称如来,依“如实地等觉诸如是法”故称如来,依“具如性见”故称如来,依“具如性说”故称如来,依“具如性作”故称如来,依“以胜伏义”故称如来——就这样,以八种理由,世尊称为如来。依“从如而来”故称如来,依“向如而去”故称如来,依“悟入如性相”故称如来,依“诸如而来”故称如来,依“如是类者”故称如来,依“如是转起”故称如来,依“从如等而来”故称如来,依“如是而去之性”故称如来——就这样,也以八种理由,世尊称为如来。这里是简略说明。详细说明则应依照《胜义灯》的《自说经注》和《如是语经注》中所说的方式来理解。
3. Tattha paññanti pakāre jānāti, pakārehi ñāpetīti ca paññā. Veneyyānaṃ āsayānusayacariyādhimuttiādippakāre dhammānaṃ kusalādike khandhādike ca desetabbappakāre jānāti, yathāsabhāvato paṭivijjhati, tehi ca pakārehi ñāpetīti attho. Satthu desanāñāṇañhi idhādhippetaṃ, tenāha ‘‘ima’’nti. Tañhi attani siddhena desanābalena nayaggāhato paccakkhaṃ viya upaṭṭhitaṃ gahetvā ‘‘ima’’nti vuttaṃ. Yadaggena vā satthu desanāñāṇaṃ sāvakehi nayato gayhati, tadaggena attano visaye paṭivedhañāṇampi nayato gayhateva. Tenāha āyasmā dhammasenāpati – ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146; 3.143). Passāti vimhayappatto aniyamato ālapati attanoyeva vā cittaṃ, yathāha bhagavā udānento – ‘‘lokamimaṃ passa; puthū avijjāya paretaṃ bhūtaṃ bhūtarataṃ bhavā aparimutta’’nti (udā. 30). Tathāgatānanti tathā āgamanādiatthena tathāgatānaṃ. Tathā āgatoti hi tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti evaṃ aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato. Tathāya āgatoti tathāgato, tathāya gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ gatoti tathāgato, tathāni āgatoti tathāgato, tathāvidhoti tathāgato, tathā pavattitoti tathāgato, tathehi āgatoti tathāgato , tathā gatabhāvena tathāgatoti evampi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana paramatthadīpaniyā udānaṭṭhakathāya (udā. aṭṭha. 18) itivuttakaṭṭhakathāya (itivu. aṭṭha. 38) ca vuttanayeneva veditabbo.
现在,为了显示这种智慧的不共殊胜之处,所以说了“如火”等话。“如火”是比喻的说法。“如”是表明它属于比喻。“燃烧着”是显示与所比喻之物的关联。“在深夜”是显示它发挥作用的时刻。这里的意思是:就像在深夜,在四面漆黑的黑暗中,有一团燃烧着的火放在高处,它就在那个地方驱散黑暗而安住。同样地,请看如来这种被称为教说智的智慧,它正是这样彻底驱散应受调伏者的疑惑黑暗。由于它以说法的善巧,给众生带来智慧所成的光明,所以是“给光明者”;又因为它正是给予智慧之眼,所以是“给眼者”。为了显示这两者都是断除疑惑的依据,所以说了“凡来到如来面前的人,他们的疑惑都被消除”。意思是说:那些如来,对于来到、亲近自己面前的应受调伏者,由“我过去世是否存在”等理趣所产生的十六种事的疑惑,以及由“对佛起疑、对法起疑”等理趣所产生的八种事的疑惑——这一切疑惑和犹豫,都依靠如来说法的威力,毫无剩余地驱除、灭尽。至于那被称为“悔恨”的疑惑,也通过消除疑惑本身而被调伏了。
Idāni tassā paññāya asādhāraṇavisesaṃ dassetuṃ ‘‘aggi yathā’’tiādi vuttaṃ. Yathā aggīti upamāvacanaṃ. Yathāti tassa upamābhāvadassanaṃ. Pajjalitoti upameyyena sambandhadassanaṃ. Nisītheti kiccakaraṇakāladassanaṃ. Ayañhettha attho – yathā nāma nisīthe rattiyaṃ caturaṅgasamannāgate andhakāre vattamāne unnate ṭhāne pajjalito aggi tasmiṃ padese tayagataṃ vidhamantaṃ tiṭṭhati, evameva tathāgatānaṃ imaṃ desanāñāṇasaṅkhātaṃ sabbaso veneyyānaṃ saṃsayatamaṃ vidhamantaṃ paññaṃ passāti. Yato desanāvilāsena sattānaṃ ñāṇamayaṃ ālokaṃ dentīti ālokadā. Paññāmayameva cakkhuṃ dadantīti cakkhudadā. Tadubhayampi kaṅkhāvinayapadaṭṭhānameva katvā dassento ‘‘ye āgatānaṃ vinayanti kaṅkha’’nti āha, ye tathāgatā attano santikaṃ āgatānaṃ upagatānaṃ veneyyānaṃ ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) soḷasavatthukaṃ, ‘‘buddhe kaṅkhati dhamme kaṅkhatī’’tiādinayappavattaṃ (dha. sa. 1008) aṭṭhavatthukañca kaṅkhaṃ vicikicchaṃ vinayanti desanānubhāvena anavasesato vidhamanti viddhaṃsenti. Vinayakukkuccasaṅkhātā pana kaṅkhā tabbinayeneva vinītā hontīti.
另一种解释:就像夜里燃起的火,火焰炽盛、光焰明亮,对于站在高座上的人来说,只靠放光就能驱散黑暗,让人看清平坦与不平坦的地方,所以它是给光明的东西。可是对于站得离火很近的人来说,这火能让眼前的东西清清楚楚,起到眼睛的作用,所以又叫作给眼睛的东西。同样,如来对远离自己法身、没有积下善行的人,用智慧的光明驱散他们愚痴的黑暗,让他们看清身业等是正还是不正,所以是给光明的人;而对站在近处、已经积下善行的人,如来让他们生起法眼,所以是给眼睛的人。那些已经达到这种境界的如来,对于来到自己教法范围内的人——哪怕像我这样满心疑惑的人——也能断除他们的疑惑,通过令圣道生起而把疑惑彻底消除。应当这样理解:要看到如来这种超胜的智慧。这样一来,这位长老通过说明自己如何消除疑惑,这首偈颂也就成了他宣说自己证得阿拉汉智的偈颂。这位长老在还是凡夫的时候,即使遇到合乎戒律的事也会心生懊悔,因为疑惑太多,所以被称为“疑离婆多”;后来成了漏尽阿拉汉,大家还是这样称呼他。因此才说:“具寿疑离婆多如是说此偈。”意思就是上面所说的这些。
Aparo nayo – yathā aggi nisīthe rattibhāge pajjalito paṭutarajālo samujjalaṃ uccāsane ṭhitānaṃ obhāsadānamattena andhakāraṃ vidhamitvā samavisamaṃ vibhāvento ālokadado hoti. Accāsanne pana ṭhitānaṃ taṃ supākaṭaṃ karonto cakkhukiccakaraṇato cakkhudado nāma hoti, evameva tathāgato attano dhammakāyassa dūre ṭhitānaṃ akatādhikārānaṃ paññāpajjotena mohandhakāraṃ vidhamitvā kāyavisamādisamavisamaṃ vibhāvento ālokadā bhavanti, āsanne ṭhitānaṃ pana katādhikārānaṃ dhammacakkhuṃ uppādento cakkhudadā bhavanti. Ye evaṃbhūtā attano vacīgocaraṃ āgatānaṃ mādisānampi kaṅkhābahulānaṃ kaṅkhaṃ vinayanti ariyamaggasamuppādanena vidhamanti, tesaṃ tathāgatānaṃ paññaṃ ñāṇātisayaṃ passāti yojanā. Evamayaṃ therassa attano kaṅkhāvitaraṇappakāsanena aññābyākaraṇagāthāpi hoti. Ayañhi thero puthujjanakāle kappiyepi kukkuccako hutvā kaṅkhābahulatāya ‘‘kaṅkhārevato’’ti paññāto, pacchā khīṇāsavakālepi tatheva voharayittha. Tenāha – ‘‘itthaṃ sudaṃ āyasmā kaṅkhārevato gāthaṃ abhāsitthā’’ti. Taṃ vuttatthameva.
4. 富楼那长老偈颂注释
4. Puṇṇattheragāthāvaṇṇanā
“应与善人交往”这首偈颂,是具寿富楼那长老说的。它的由来是什么呢?据说,早在莲华上佛(十力尊)出世之前,这位长老就出生在天鹅城的一户婆罗门大富豪家,渐渐长大成人。当导师出现于世时,有一天,在佛陀说法的场合,他按照前面所说的方式,和大众一起前往精舍,坐在听法人群的外围听法。他看到导师把一位比丘安置在说法第一的位置上,就想:“将来我也应该成为这样的比丘。”说法结束、大众起身之后,他走近导师,邀请导师应供,并按照前面所说的方式作了大供养,然后对世尊说:“尊者,我凭这功德业不求别的成就,只希望像那位比丘在第七天结束时被安置在说法第一的位置那样,未来某位佛陀的教法中,我也能成为比丘中的说法第一。”导师观察未来,看到他这个愿望必将实现,就授记说:“未来十万劫之后,会有名为乔达摩的佛陀出世,在他的教法中,你出家后将成为说法第一。”
Sabbhirevasamāsethāti āyasmato puṇṇattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa dasabalassa uppattito puretarameva haṃsavatīnagare brāhmaṇamahāsālakule nibbatto anukkamena viññutaṃ patto satthari loke uppajjante ekadivasaṃ buddhānaṃ dhammadesanākāle heṭṭhā vuttanayena mahājanena saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante nisīditvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā ‘‘mayāpi anāgate evarūpena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā desanāvasāne vuṭṭhitāya parisāya satthāraṃ upasaṅkamitvā nimantetvā heṭṭhā vuttanayeneva mahāsakkāraṃ katvā bhagavantaṃ evamāha – ‘‘bhante, ahaṃ iminā adhikārakammena nāññaṃ sampattiṃ patthemi. Yathā pana so bhikkhu ito sattamadivasamatthake dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapito, evaṃ ahampi anāgate ekassa buddhassa sāsane dhammakathikānaṃ bhikkhūnaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā anāgataṃ oloketvā tassa patthanāya samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘anāgate kappasatasahassamatthake gotamo nāma buddho uppajjissati, tassa sāsane tvaṃ pabbajitvā dhammakathikānaṃ aggo bhavissasī’’ti byākāsi.
他在那一世尽形寿修善法,死后在十万劫中积集福德与智慧资粮,在天界与人间辗转受生。到了我们世尊住世的时代,他出生在迦毗罗卫城附近一个叫多那瓦图的婆罗门村里,在一户婆罗门大富长者家中,做了憍陈如长老的外甥。给他取名字那天,家人为他取名“富楼那”。世尊证得正觉、转起殊胜法轮之后,次第游化到王舍城并住在那里。他在憍陈如长老座下出家,受具足戒,做完一切前期准备工作后,便精勤修行。他把出家人该做的事做到圆满后,心想:“我该去十力尊那里了。”但他没有和舅父长老一起去导师那里,而是留在迦毗罗卫城附近,自己做如理作意、用功修行。不久就策发观智,证得阿拉汉果。这在《譬喻》中也有记载:
So tattha yāvajīvaṃ kalyāṇadhammaṃ katvā tato cuto kappasatasahassaṃ puññañāṇasambhāraṃ sambharanto devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle kapilavatthunagarassa avidūre doṇavatthunāmake brāhmaṇagāme brāhmaṇamahāsālakule aññāsikoṇḍaññattherassa bhāgineyyo hutvā nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase ‘‘puṇṇo’’ti nāmaṃ akaṃsu. So satthari abhisambodhiṃ patvā pavattavaradhammacakke anupubbena rājagahaṃ gantvā taṃ upanissāya viharante aññāsikoṇḍaññattherassa santike pabbajitvā laddhūpasampado sabbaṃ pubbakiccaṃ katvā padhānamanuyuñjanto pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetvāva ‘‘dasabalassa santikaṃ gamissāmī’’ti mātulattherena saddhiṃ satthu santikaṃ agantvā kapilavatthusāmantāyeva ohīyitvā yonisomanasikāre kammaṃ karonto nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Vuttampi cetaṃ apadāne (apa. thera 1.1.434-440) –
我是受诵吠陀、持诵咒语的学者,通达三部吠陀;
我被弟子们簇拥着,前去亲近那位人中至尊。
“莲华上佛,世间解,诸供养之受纳者;
大牟尼简要地宣说了我的业。
我听了这个法之后,向大师恭敬顶礼;
合掌致敬之后,我便朝南方离去了。
他们简略听闻后,我则详细解说;
所有弟子听我讲法后,都满心欢喜。
彼等舍己见已,令心于佛生净信;
我略说,亦如是广说。
通达阿毗达摩的理趣,为了论事的清净;
我让一切众生都明白了之后,就安住在无漏的境界中。
距今五百劫之前,有四位善于宣说者;
具足七宝,为四洲之自在主;
‘‘Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū; Purakkhatomhi sissehi, upagacchiṃ naruttamaṃ. ‘‘Padumuttaro lokavidū, āhutīnaṃ paṭiggaho; Mama kammaṃ pakittesi, saṃkhittena mahāmuni. ‘‘Tāhaṃ dhammaṃ suṇitvāna, abhivādetvāna satthuno; Añjaliṃ paggahetvāna, pakkamiṃ dakkhiṇāmukho. ‘‘Saṃkhittena suṇitvāna, vitthārena abhāsayiṃ; Sabbe sissā attamanā, sutvāna mama bhāsato. ‘‘Sakaṃ diṭṭhiṃ vinodetvā, buddhe cittaṃ pasādayuṃ; Saṃkhittenapi desemi, vitthārena tathevahaṃ. ‘‘Abhidhammanayaññūhaṃ, kathāvatthuvisuddhiyā; Sabbesaṃ viññāpetvāna, viharāmi anāsavo. ‘‘Ito pañcasate kappe, caturo suppakāsakā; Sattaratanasampannā, catudīpamhi issarā. ‘‘Paṭisambhidā catasso…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那时,在富楼那长老座下出家的善男子有五百人。长老自己通达十种论事,也用这十种论事教导他们。他们依照长老的教导安住,全都证得了阿拉汉果。他们知道自己出家的修行已经达到究竟圆满,就去到亲教师面前,说:“尊者,我们的修行已经达到究竟圆满,也通达了十种论事,现在是时候去见十力尊了。”长老听了他们的话,心里想:“导师知道我能通达十种论事,我每次说法都不离这十种论事。如果我一起去,这些比丘都会簇拥着我同行,这样成群结队地去见十力尊,对我不合适。让他们先去见吧。”于是他对那些比丘说:“贤友们,你们先走,去见如来,代我顶礼他的双足,我也会沿着你们走的路随后赶来。”那些长老全都出生在十力尊的故乡,都是漏尽者,都通达十种论事。他们接受了亲教师的嘱咐,顶礼长老后,一路渐次游行,走过了六十由旬的路程,来到王舍城的竹林精舍,顶礼十力尊的双足,坐在一边。
Tassa pana puṇṇattherassa santike pabbajitā kulaputtā pañcasatā ahesuṃ. Thero sayaṃ dasakathāvatthulābhitāya tepi dasahi kathāvatthūhi ovadi. Te tassa ovāde ṭhatvā sabbeva arahattaṃ pattā. Te attano pabbajitakiccaṃ matthakappattaṃ ñatvā upajjhāyaṃ upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘bhante, amhākaṃ kiccaṃ matthakappattaṃ, dasannañcamha kathāvatthūnaṃ lābhino, samayo, dāni no dasabalaṃ passitu’’nti. Thero tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘mama dasakathāvatthulābhitaṃ satthā jānāti ahaṃ dhammaṃ desento dasa kathāvatthūni amuñcitvāva desemi, mayi gacchante sabbepime bhikkhū maṃ parivāretvā gacchissanti, evaṃ gaṇasaṅgaṇikāya gantvā pana ayuttaṃ mayhaṃ dasabalaṃ passituṃ, ime tāva gantvā passantū’’ti te bhikkhū āha – ‘‘āvuso, tumhe purato gantvā tathāgataṃ passatha, mama vacanena cassa pāde vandatha, ahampi tumhākaṃ gatamaggenāgamissāmī’’ti. Te therā sabbepi dasabalassa jātibhūmiraṭṭhavāsino sabbe khīṇāsavā sabbe dasakathāvatthulābhino attano upajjhāyassa ovādaṃ sampaṭicchitvā theraṃ vanditvā anupubbena cārikaṃ carantā saṭṭhiyojanamaggaṃ atikkamma rājagahe veḷuvanamahāvihāraṃ gantvā dasabalassa pāde vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.
诸佛世尊向来有这样的习惯:与客来的比丘们互相问候。世尊便用“诸比丘,还能忍受吗?”等话,跟他们亲切地寒暄了一番,然后问:“诸比丘,你们从哪里来?”他们回答“从故乡来”之后,世尊又问:“诸比丘,在故乡的比丘同梵行者当中,有谁被这样称赞:自己少欲,也为比丘们讲说少欲?”于是世尊问那位获得十种谈论事的比丘。他们禀告说:“尊者,有一位名叫富楼那的具寿,是满慈子。”舍利弗尊者听到这话,就想见到那位长老。后来,导师从王舍城去了舍卫城。富楼那长老听说十力尊已经到了那里,心想“我要去见导师”,于是前去,在香室中见到了如来。导师为他说法。长老听完法后,顶礼十力尊,为了独处静修而前往安陀林,在一棵树下坐下来作日间住。
Āciṇṇaṃ kho panetaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ āgantukehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisammoditunti bhagavā tehi saddhiṃ – ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīya’’ntiādinā nayena madhurapaṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto ca tumhe, bhikkhave, āgacchathā’’ti pucchi . Atha tehi ‘‘jātibhūmito’’ti vutte ‘‘ko nu kho, bhikkhave, jātibhūmiyaṃ jātibhūmakānaṃ bhikkhūnaṃ sabrahmacārīnaṃ evaṃ sambhāvito ‘attanā ca appiccho appicchakathañca bhikkhūnaṃ kattā’’’ti (ma. ni. 1.252) dasakathāvatthulābhiṃ bhikkhuṃ pucchi. Tepi ‘‘puṇṇo nāma, bhante, āyasmā mantāṇiputto’’ti ārocayiṃsu. Taṃ kathaṃ sutvā āyasmā sāriputto therassa dassanakāmo ahosi. Atha satthā rājagahato sāvatthiṃ agamāsi . Puṇṇattheropi dasabalassa tattha āgatabhāvaṃ sutvā – ‘‘satthāraṃ passissāmī’’ti gantvā antogandhakuṭiyaṃyeva tathāgataṃ sampāpuṇi. Satthā tassa dhammaṃ desesi. Thero dhammaṃ sutvā dasabalaṃ vanditvā paṭisallānatthāya andhavanaṃ gantvā aññataramhi rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi.
舍利弗长老听说他〔富楼那〕来了,就朝头顶方向望去,走过去看清了地方,来到坐在树下的那位长老跟前,和他〔富楼那〕互相问候,然后问他〔富楼那〕七清净的次第。长老〔富楼那〕对他〔舍利弗〕问什么就答什么,用车乘引导的譬喻让他〔舍利弗〕心里欢喜,两人互相随喜对方的善说。后来,导师坐在比丘僧众中间,把这位长老立为说法第一,说:“比丘们,在我的比丘弟子中,说法第一的,就是富楼那。”有一天,他〔富楼那〕回顾自己解脱的成就,依靠导师,我和许多众生都从轮回之苦中解脱出来。亲近善士真是有大利益啊!于是生起喜悦和欢欣,以感兴的方式说出倾泻欢喜之力的偈颂:“应与善士共相会……”
Sāriputtattheropi tassāgamanaṃ sutvā sīsānulokiko gantvā okāsaṃ sallakkhetvā taṃ rukkhamūle nisinnaṃ upasaṅkamitvā therena saddhiṃ sammoditvā, taṃ sattavisuddhikkamaṃ pucchi. Theropissa pucchitapucchitaṃ byākaronto rathavinītūpamāya cittaṃ ārādhesi, te aññamaññassa subhāsitaṃ samanumodiṃsu. Atha satthā aparabhāge bhikkhusaṅghamajjhe nisinno theraṃ ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo’’ti (a. ni. 1.188, 196) dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. So ekadivasaṃ attano vimuttisampattiṃ paccavekkhitvā ‘‘satthāraṃ nissāya ahañceva aññe ca bahū sattā saṃsāradukkhato vippamuttā, bahūpakārā vata sappurisasaṃsevā’’ti pītisomanassajāto udānavasena pītivegavissaṭṭhaṃ ‘‘sabbhireva samāsethā’’ti gāthaṃ abhāsi.
4其中,“只与善士相处”就是只和善士们在一起。这里说的“寂静者”是指佛陀等圣者。因为他们彻底断除了一切不善法,在正法上达到了最高境界,又具有特别值得赞叹的殊胜品德,所以特别被称为“寂静者”“善士”。“应亲近”就是平等地共住、一起生活。意思是:亲近他们、恭敬听闻他们、也照着他们的样子去做,这样就是和他们同住了。“与智者、见义者”是对他们的赞叹。所谓“慧”就是智慧,他们已经生起了这种智慧,所以叫“智者”。正因如此,他们能如实看见自利等不同方面的义,所以叫“见义者”。应当亲近这样的智者、见义者。为什么呢?因为他们是寂静的智者;或者因为正确亲近他们,就能得到绝对的利益。他们以道智等才可亲近、值得亲近,其所证的义,因为具大功德、是寂静的,所以叫“大”;因为深不可测,是甚深智慧所行的境界,所以叫“甚深”;因为下劣欲求等看不见,其他人也很难见到,所以叫“难见”;因为难见,自性微细、精妙,是精微智慧所行的境界,所以叫“精微”;因为精微,自性如此微细,所以叫“微细”的涅槃。或者,以不颠倒之义、是究竟自性,所以叫“义”;因为是成为圣者之因、具有大之相,所以叫“大”;因为自性不浅显,所以叫“甚深”;必须艰难才能见到,不能轻易见到,所以叫“难见”。因为甚深所以难见,因为难见所以甚深,这是指四圣谛,它特别精微、微细,其中灭谛就是如此。坚慧者们正确通达了这四圣谛,他们因为具足坚毅,精勤修习四圣谛的业处后,得以正确通达。“不放逸者”是指在一切处都不舍离正念,圆满不放逸之行。“明察者”是指通过观慧的修习而善巧、精通。因此,“只与善士相处”应当这样连接。或者,“与智者、见义者”是从格。因为藉由智者、见义者所组成的团体,那些不放逸的、明察的坚慧者们,得以正确通达具有大、甚深等殊胜特质的义,因此应当与那样的善士们亲近,这是其中的关联。这样,这位长老以阐明自己证悟的方式,也说出了这首记别偈。
4. Tattha sabbhirevāti sappurisehi eva. Santoti panettha buddhādayo ariyā adhippetā. Te hi anavasesato asataṃ dhammaṃ pahāya saddhamme ukkaṃsagatattā sātisayaṃ pasaṃsiyattā ca visesato ‘‘santo sappurisā’’ti ca vuccanti. Samāsethāti samaṃ āsetha saha vaseyya. Te payirupāsanto tesaṃ sussūsanto diṭṭhānugatiñca āpajjanto samānavāso bhaveyyāti attho. Paṇḍitehatthadassibhīti tesaṃ thomanā. Paṇḍā vuccati paññā, sā imesaṃ sañjātāti paṇḍitā. Tato eva attatthādibhedaṃ atthaṃ aviparītato passantīti atthadassino. Tehi paṇḍitehi atthadassībhi samāsetha. Kasmāti ce? Yasmā te santo paṇḍitā, te vā sammā sevantā ekantahitabhāvato maggañāṇādīheva araṇīyato atthaṃ, mahāguṇatāya santatāya ca mahantaṃ, agādhabhāvato gambhīrañāṇagocarato ca gambhīraṃ, hīnacchandādīhi daṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā itarehi ca kicchena daṭṭhabbattā duddasaṃ, duddasattā saṇhanipuṇasabhāvattā nipuṇañāṇagocarato ca nipuṇaṃ, nipuṇattā evaṃ sukhumasabhāvatāya aṇuṃ nibbānaṃ, aviparītaṭṭhena vā paramatthasabhāvattā atthaṃ, ariyabhāvakarattā mahattanimittatāya mahantaṃ, anuttānasabhāvatāya gambhīraṃ, dukkhena daṭṭhabbaṃ na sukhena daṭṭhuṃ sakkāti duddasaṃ, gambhīrattā duddasaṃ, duddasattā gambhīranti catusaccaṃ, visesato nipuṇaṃ aṇuṃ, nirodhasaccanti evametaṃ catusaccaṃ dhīrā samadhigacchanti dhitisampannatāya dhīrā catusaccakammaṭṭhānabhāvanaṃ ussukkāpetvā sammadeva adhigacchanti. Appamattāti sabbattha satiavippavāsena appamādapaṭipattiṃ pūrentā. Vicakkhaṇāti vipassanābhāvanāya chekā kusalā. Tasmā sabbhireva samāsethāti yojanā. Paṇḍitehatthadassibhīti vā etaṃ nissakkavacanaṃ. Yasmā paṇḍitehi atthadassībhi samudāyabhūtehi dhīrā appamattā vicakkhaṇā mahantādivisesavantaṃ atthaṃ samadhigacchanti, tasmā tādisehi sabbhireva samāsethāti sambandho. Evamesā therassa paṭivedhadīpanena aññābyākaraṇagāthāpi ahosīti.
5. 达跋长老偈注释
5. Dabbattheragāthāvaṇṇanā
“难调御者”这首偈颂,是具寿达跋长老的偈颂。它的由来是什么呢?这位长老也在莲华上佛的时代,出生在天鹅城的一个良家。成年之后,他就像前面所说的那样听法,看见导师把一位比丘安立在“敷设坐卧具者中第一”的位置上,便做了相应的善行,发愿得到那个位置,得到了导师的授记。他一生行善,在天与人之间流转,到了迦叶十力尊的教法衰败的时候出家。那时,和他一起的还有另外六个人,一共七位比丘。他们同心一致,看到别人对教法不恭敬,就说:“我们在这里做什么?不如到一边去修沙门法,终结苦际。”他们绑好梯子,登上一座高山山顶,说:“知道自己心力的人,就把梯子推下去;贪恋生命的人就下去吧,别以后后悔。”说完,大家同心一致把梯子推落,又互相告诫:“贤友们,不要放逸。”然后各自在心意喜欢的地方坐下,开始修沙门法。
Yo duddamiyoti āyasmato dabbattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā vayappatto heṭṭhā vuttanayeneva dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ senāsanapaññāpakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā adhikārakammaṃ katvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā satthārā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaritvā kassapadasabalassa sāsanosakkanakāle pabbaji. Tadā tena saddhiṃ apare cha janāti satta bhikkhū ekacittā hutvā aññe sāsane agāravaṃ karonte disvā – ‘‘idha kiṃ karoma ekamante samaṇadhammaṃ katvā dukkhassantaṃ karissāmā’’ti nisseṇiṃ bandhitvā uccaṃ pabbatasikharaṃ āruhitvā, ‘‘attano cittabalaṃ jānantā nisseṇiṃ nipātentu, jīvite sālayā otarantu, mā pacchānutappino ahuvatthā’’ti vatvā sabbe ekacittā hutvā nisseṇiṃ pātetvā – ‘‘appamattā hotha, āvuso’’ti aññamaññaṃ ovaditvā cittarucikesu ṭhānesu nisīditvā samaṇadhammaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.
这时,有一位长老在第五天证得阿拉汉果,他心里想:“我的事已经办完了,我还留在这个地方做什么呢?”于是用神通从北俱卢洲取来食物,说道:“贤友们,请吃这些食物吧,乞食的事由我来负责,你们去做自己该做的事。”他们回答说:“贤友,我们推落梯子的时候,难道这样说过吗:‘谁最先证悟法,谁就去取食物来,大家吃他取来的食物,然后继续修沙门法。’”长老说:“没有这回事,贤友们。”他们又说:“你们是凭自己过去的因缘才得到的,如果我们也能做到,我们也会终结轮回。你走吧。”那位长老说服不了他们,就在一个舒适的地方吃完食物后离开了。另一位长老在第七天证得不来果,从那里命终后,投生到净居梵天界。其余的长老们从那里命终后,在一位佛陀的教法之间那么长的时间里,在天界和人间流转,投生到各个不同的家庭中:一位投生在犍陀罗国塔迦尸喇城的王宫里,一位投生在中土国一位女游行者腹中,一位投生在跋希国的居士家中,一位投生在比丘尼寺院附近。
Tatreko thero pañcame divase arahattaṃ patvā, ‘‘mama kiccaṃ nipphannaṃ, ahaṃ imasmiṃ ṭhāne kiṃ karissāmi’’ti iddhiyā uttarakuruto piṇḍapātaṃ āharitvā, ‘‘āvuso, imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjatha, bhikkhācārakiccaṃ mamāyattaṃ hotu, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti āha. ‘‘Kiṃ nu kho mayaṃ, āvuso, nisseṇiṃ pātentā evaṃ avocumha – ‘yo paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikaroti, so bhikkhaṃ āharatu, tenābhataṃ sesā paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karissantī’’’ti. ‘‘Natthi, āvuso’’ti. Tumhe attano pubbahetunā labhittha, mayampi sakkontā vaṭṭassantaṃ karissāma, gacchatha tumheti. Thero te saññāpetuṃ asakkonto phāsukaṭṭhāne piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā gato . Aparo thero sattame divase anāgāmiphalaṃ patvā tato cuto suddhāvāsabrahmaloke nibbatto. Itare therā tato cutā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā tesu tesu kulesu nibbattā. Eko gandhāraraṭṭhe takkasilānagare rājagehe nibbatto, eko majjhantikaraṭṭhe paribbājikāya kucchimhi nibbatto, eko bāhiyaraṭṭhe kuṭumbiyagehe nibbatto, eko bhikkhunupassaye jāto.
这位达跋长老,是在末罗国阿努比耶城一位末罗王的家中投胎的。他的母亲临产时死了,人们把尸体送到墓地,架上柴堆,点了火。火的热力把她腹部的薄膜烧得裂成两半。那男孩凭着自己福报的力量,一跃而出,落在一根木柱上。人们抱起男孩,交给他的外祖母。外祖母给他取名时,因为他是落在木柱上才活下来的,就给他取名叫“达跋”。他七岁那年,导师由比丘僧团随行,在末罗国游化,住在阿努比耶的芒果园。达跋童子见到导师,一见就生起净信,想要出家,于是对外祖母说:“我要在十力尊座前出家。”外祖母说:“好,亲爱的孩子。”就带着达跋童子来到导师面前,说:“尊者,请让这位童子出家。”导师向一位比丘示意:“比丘,让这孩子出家。”那位长老听了导师的话,在为达跋童子剃度时,教了皮五种业处。这位过去世积有善根、曾发大愿的众生,在第一撮头发被剃落时,证得入流果;第二撮头发剃落时,证得一来果;第三撮头发剃落时,证得不来果;而所有头发剃尽与证悟阿拉汉果,这两件事不分先后,同时完成。导师在末罗国随自己的意愿住了一段时间后,前往王舍城,住在竹林园。
Ayaṃ pana dabbatthero mallaraṭṭhe anupiyanagare ekassa mallarañño gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa mātā upavijaññā kālamakāsi, matasarīraṃ susānaṃ netvā dārucitakaṃ āropetvā aggiṃ adaṃsu. Tassā aggivegasantattaṃ udarapaṭalaṃ dvedhā ahosi. Dārako attano puññabalena uppatitvā ekasmiṃ dabbatthambhe nipati. Taṃ dārakaṃ gahetvā ayyikāya adaṃsu. Sā tassa nāmaṃ gaṇhantī dabbatthambhe patitvā laddhajīvitattā ‘‘dabbo’’tissa nāmaṃ akāsi. Tassa ca sattavassikakāle satthā bhikkhusaṅghaparivāro mallaraṭṭhe cārikaṃ caramāno anupiyambavane viharati. Dabbakumāro satthāraṃ disvā dassaneneva pasīditvā pabbajitukāmo hutvā ‘‘ahaṃ dasabalassa santike pabbajissāmī’’ti ayyikaṃ āpucchi. Sā ‘‘sādhu, tātā’’ti dabbakumāraṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā, ‘‘bhante, imaṃ kumāraṃ pabbājethā’’ti āha. Satthā aññatarassa bhikkhuno saññaṃ adāsi – ‘‘bhikkhu imaṃ dārakaṃ pabbājehī’’ti. So thero satthu vacanaṃ sutvā dabbakumāraṃ pabbājento tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhi. Pubbahetusampanno katābhinīhāro satto paṭhamakesavaṭṭiyā voropanakkhaṇe sotāpattiphale patiṭṭhahi, dutiyāya kesavaṭṭiyā oropiyamānāya sakadāgāmiphale, tatiyāya anāgāmiphale, sabbakesānaṃ pana oropanañca arahattaphalasacchikiriyā ca apacchā apure ahosi. Satthā mallaraṭṭhe yathābhirantaṃ viharitvā rājagahaṃ gantvā veḷuvane vāsaṃ kappesi.
那时,具寿达跋·摩罗子独自在僻静处,观察自己该做的事能否完成,想为僧团承担服务事务,心里盘算:我何不为僧团铺设坐卧处、指派餐食呢?于是他来到导师跟前,把自己的想法禀告了导师。导师称赞了他,并同意他担任铺设坐卧处和指派餐食的职责。随后,导师因为这位达跋虽然年纪轻轻却能担此重任,就在他年仅七岁时便为他授了具足戒。从受具足戒那时起,这位长老就为所有依止王舍城而住的比丘们铺设坐卧处、指派餐食。他作为坐卧处铺设者的名声传遍各方,大家都知道:据说达跋·摩罗子会把性情相投的比丘安排在同一处的坐卧处,无论坐卧处是近是远他都能安排,对无法前去的比丘,他就用神通带他们去。
Tatrāyasmā dabbo mallaputto rahogato attano kiccanipphattiṃ oloketvā saṅghassa veyyāvaccakaraṇe kāyaṃ yojetukāmo cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññāpeyyaṃ bhattāni ca uddiseyya’’nti. So satthu santikaṃ gantvā attano parivitakkaṃ ārocesi. Satthā tassa sādhukāraṃ datvā senāsanapaññāpakattañca bhattuddesakattañca sampaṭicchi. Atha naṃ ‘‘ayaṃ dabbo daharova samāno mahante ṭhāne ṭhito’’ti sattavassikakāleyeva upasampādesi. Thero upasampannakālato paṭṭhāya rājagahaṃ upanissāya viharantānaṃ sabbabhikkhūnaṃ senāsanāni ca paññāpeti, bhikkhañca uddisati. Tassa senāsanapaññāpakabhāvo sabbadisāsu pākaṭo ahosi – ‘‘dabbo kira mallaputto sabhāgasabhāgānaṃ bhikkhūnaṃ ekaṭṭhāne senāsanāni paññāpeti, āsannepi dūrepi senāsanaṃ paññāpeti, gantuṃ asakkonte iddhiyā netī’’ti.
那时,比丘们不管是在合适的时间还是不合适的时间,都这样让他安排住处:“贤友,请为我们在耆婆芒果园安排住处,请为我们在摩达库奇鹿野苑安排住处。”他们看着他的神通,就跟着去了。他也用神通化出意所成身,给每一位上座都配了一个和自己一模一样的比丘,然后手指发光走在前面,说“这是床,这是凳”等等,安排好住处后,又回到自己住的地方。这里是简略的概述,详细情况在巴利圣典里已经有了。导师以这件事为因缘,后来坐在圣众中间,把这位长老放在敷设住处者第一的位置上,说:“诸比丘,在我的比丘弟子中,敷设住处第一的,就是这位摩罗子达跋。”《譬喻》里也有这样的记载:
Atha naṃ bhikkhū kālepi vikālepi – ‘‘amhākaṃ, āvuso, jīvakambavane senāsanaṃ paññāpehi, amhākaṃ maddakucchismiṃ migadāye’’ti evaṃ senāsanaṃ uddisāpetvā tassa iddhiṃ passantā gacchanti. Sopi iddhiyā manomaye kāye abhisaṅkharitvā ekekassa therassa ekekaṃ attanā sadisaṃ bhikkhuṃ datvā aṅguliyā jalamānāya purato gantvā ‘‘ayaṃ mañco idaṃ pīṭha’’ntiādīni vatvā senāsanaṃ paññāpetvā puna attano vasanaṭṭhānameva āgacchati . Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panidaṃ vatthu pāḷiyaṃ āgatameva. Satthā idameva kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā aparabhāge ariyagaṇamajjhe nisinno theraṃ senāsanapaññāpakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ senāsanapaññāpakānaṃ yadidaṃ dabbo mallaputto’’ti (a. ni. 1.209; 214). Vuttampi cetaṃ apadāne (apa. thera 2.54, 108-149) –
有一位名叫莲华上的胜者,是了知一切世间的牟尼。
距今十万劫之前,具眼者出现于世。
能劝诫人、能让人明白,还能把一切众生救度出来。
善巧说法的佛陀,度脱了众多众生。
他怜悯众生,心怀慈悲,为一切众生谋求利益;
所有来到的外道,都让他们安立在五戒中。
这样,没有纷扰,也没有外道。
因那些阿拉汉而变得庄严多彩——他们已得自在,具足忍辱之德。
那位大牟尼身高五十肘。
他的肤色像黄金一样闪耀,具足三十二种殊胜的大人相。
那时,我在汉萨瓦蒂城,是一位名声显赫的长者之子。
我来到世间之光面前,听受了说法。
听闻有人赞叹那位与弟子众一起、为比丘们安排住处者之言说,
听闻赞叹者之言后,我欢喜踊跃。
为那位大仙和僧团做了供养后,
我以头顶礼他的双足,祈愿能到达那个境地。
那时,那位大雄宣说我的业:
他曾以食物供养了连同僧团的世间导师,整整七天。
此人目若莲瓣,肩如狮,肤如金;
俯伏我足前,唯求无上之位。
“十万劫之后,将有生于甘蔗族者,
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
那位佛陀有个弟子,名叫达跋,广为人知。
那时,他将成为最杰出的安排坐卧处者。
“以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃人身之后,我往生三十三天。
“地方王权广大,其数不可计量;
因为那种业的力量,我在一切处都曾安乐。
九十一劫之前,有位导师名为毗婆尸,
相貌可爱,出现于世,能透彻观见一切法。
我曾以嗔恨之心,毁谤那位如如者的声闻弟子;
知道他已经断尽了一切漏,是清净的人。
此贤劫中,名声广大的梵天亲族迦叶兴世,
以种姓得名,为诸说法者中最胜。
让教法光耀起来,压倒了那些持邪见的外道。
调伏了应当调伏的人之后,他和弟子们一起入了涅槃。
导师与弟子俱已涅槃,教法亦临衰亡;
诸天神惊慌,披散长发,泪流满面而悲泣。
正法之火将要熄灭了,我们再也不能见到善行者;
我们再也听不到正法了,唉,我们真是福德浅薄啊。
那时,整个大地都震动了,连原本稳固不动的也摇晃起来。
大海也像带着悲伤一样,发出悲悯的声音。
四方响起了鼓声,非人敲响了鼓。
四周霹雳炸响,发出令人恐惧的轰鸣。
流星自天纷坠,彗星亦现苍穹;
浓烟火轮腾涌,群鹿哀鸣悲切。
看到可怕的灾变正在发生,那是教法将要毁灭的征兆。
我们七位比丘当时心生警惧,一起这样思量。
若无教法,我们活着还有何用。
走进大森林之后,我们精勤修行胜者的教法。
那时我们在林中,望见一座高耸殊胜的石山;
借梯攀上那座山,随即把梯子推倒。
那时长老教导我们:佛陀出世极其难得,
信心很难得到,我们已经得到了,而剩下的教法已经不多了。
错过时机的人,会掉进无边的苦海里。
所以,只要牟尼的教法还在,就该精进努力。
那位长老是阿拉汉,当时他的随从是不来者;
其余具戒相应者,我们往生到了天界。
已经寂灭,渡过了轮回,独自住在净居天。
我和波库萨提,还有萨毗耶、婆醯,也一样。
孩童咖沙巴,还有我们,也各自往生到不同的地方。
被乔达摩悲悯,我们从轮回的束缚中解脱。
在末罗国的拘尸那罗,我出生于母胎时是正念的。
母亲去世后,遗体被放上火葬的柴堆,我就从那里掉了下来。
我掉进了柴堆里,因此就被叫作“柴”。
我靠着梵行的力量,七岁就解脱了。
乳粥之力,令我具足五支;
因谤漏尽者故,为诸恶人频加呵责。
福德和罪恶这两样,我现在都已经超越了。
我已经到达了至高的寂静,安住在无漏的状态中。
我铺好了坐卧处,让那些善行者们感到欢喜。
胜者对我的这份功德很满意,就把我安立在最上首位。
“我的烦恼已烧尽,一切有已根除;
犹如象王挣断束缚,我安住于无漏。
我确实来到了最胜佛陀的面前,这对我来说真是幸运。
三明已然证得,佛陀之教已奉行。
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbalokavidū muni; Ito satasahassamhi, kappe uppajji cakkhumā. ‘‘Ovādako viññāpako, tārako sabbapāṇinaṃ; Desanākusalo buddho, tāresi janataṃ bahuṃ. ‘‘Anukampako kāruṇiko, hitesī sabbapāṇinaṃ; Sampatte titthiye sabbe, pañcasīle patiṭṭhapi. ‘‘Evaṃ nirākulaṃ āsi, suññataṃ titthiyehi ca; Vicittaṃ arahantehi, vasībhūtehi tādibhi. ‘‘Ratanānaṭṭhapaññāsaṃ, uggato so mahāmuni; Kañcanagghiyasaṅkāso, bāttiṃsavaralakkhaṇo. ‘‘Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade; Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ. ‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, seṭṭhiputto mahāyaso; Upetvā lokapajjotaṃ, assosiṃ dhammadesanaṃ. ‘‘Senāsanāni bhikkhūnaṃ, paññāpentaṃ sasāvakaṃ; Kittayantassa vacanaṃ, suṇitvā mudito ahaṃ. ‘‘Adhikāraṃ sasaṅghassa, katvā tassa mahesino; Nipacca sirasā pāde, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ. ‘‘Tadāha sa mahāvīro, mama kammaṃ pakittayaṃ; Yo sasaṅghamabhojesi, sattāhaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Soyaṃ kamalapattakkho, sīhaṃso kanakattaco; Mama pādamūle nipati, patthayaṃ ṭhānamuttamaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Sāvako tassa buddhassa, dabbo nāmena vissuto; Senāsanapaññāpako, aggo hessatiyaṃ tadā. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Satānaṃ tīṇikkhattuñca, devarajjamakārayiṃ; Satānaṃ pañcakkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ. ‘‘Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ; Sabbattha sukhito āsiṃ, tassa kammassa vāhasā. ‘‘Ekanavutito kappe, vipassī nāma nāyako; Uppajji cārudassano, sabbadhammavipassako. ‘‘Duṭṭhacitto upavadiṃ, sāvakaṃ tassa tādino; Sabbāsavaparikkhīṇaṃ, suddhoti ca vijāniya. ‘‘Tasseva naravīrassa, sāvakānaṃ mahesinaṃ; Salākañca gahetvāna, khīrodanamadāsahaṃ. ‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso; Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo. ‘‘Sāsanaṃ jotayitvāna, abhibhuyya kutitthiye; Vineyye vinayitvāva, nibbuto so sasāvako. ‘‘Sasisse nibbute nāthe, atthamentamhi sāsane; Devā kandiṃsu saṃviggā, muttakesā rudammukhā. ‘‘Nibbāyissati dhammakkho, na passisāma subbate; Na suṇissāma saddhammaṃ, aho no appapuññatā. ‘‘Tadāyaṃ pathavī sabbā, acalā sā calācalā; Sāgaro ca sasokova, vinadī karuṇaṃ giraṃ. ‘‘Catuddisā dundubhiyo, nādayiṃsu amānusā; Samantato asaniyo, phaliṃsu ca bhayāvahā. ‘‘Ukkā patiṃsu nabhasā, dhūmaketu ca dissati; Sadhūmā jālavaṭṭā ca, raviṃsu karuṇaṃ migā. ‘‘Uppāde dāruṇe disvā, sāsanatthaṅgasūcake; Saṃviggā bhikkhavo satta, cintayimha mayaṃ tadā. ‘‘Sāsanena vināmhākaṃ, jīvitena alaṃ mayaṃ; Pavisitvā mahāraññaṃ, yuñjāma jinasāsane. ‘‘Addasamha tadāraññe, ubbiddhaṃ selamuttamaṃ; Nisseṇiyā tamāruyha, nisseṇiṃ pātayimhase. ‘‘Tadā ovadi no thero, buddhuppādo sudullabho; Saddhātidullabhā laddhā, thokaṃ sesañca sāsanaṃ. ‘‘Nipatanti khaṇātītā, anante dukkhasāgare; Tasmā payogo kattabbo, yāva ṭhāti mune mataṃ. ‘‘Arahā āsi so thero, anāgāmī tadānugo; Susīlā itare yuttā, devalokaṃ agamhase. ‘‘Nibbuto tiṇṇasaṃsāro, suddhāvāse ca ekako; Ahañca pakkusāti ca, sabhiyo bāhiyo tathā. ‘‘Kumārakassapo, ceva, tattha tatthūpagā mayaṃ; Saṃsārabandhanā muttā, gotamenānukampitā. ‘‘Mallesu kusinārāyaṃ, gabbhe jātassa me sato; Mātā matā citāruḷhā, tato nippatito ahaṃ. ‘‘Patito dabbapuñjamhi, tato dabboti vissuto; Brahmacārībalenāhaṃ, vimutto sattavassiko. ‘‘Khīrodanabalenāhaṃ , pañcahaṅgehupāgato; Khīṇāsavopavādena, pāpehi bahu codito. ‘‘Ubho puññañca pāpañca, vītivattomhi dānihaṃ; Patvāna paramaṃ santiṃ, viharāmi anāsavo. ‘‘Senāsanaṃ paññāpayiṃ, hāsayitvāna subbate; Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo. ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ. ‘‘Paṭisambhidā catasso…pe…kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
事情的原委是这样的:过去,他因为对一位已断尽烦恼的长老做了一件以毁谤方式所造的恶业,结果在地狱里受了无数百千年的大苦。正是被那残余的业力所逼,蔑提耶地方的比丘们才起了这样的念头:“我们是被这个人在善施主居士中间挑拨离间的。”于是他们抱着错误的执取,用毫无根据的波罗夷罪来诽谤那位长老。当这件争端被僧团以忆忆念毗尼的方式平息之后,这位长老为了哀愍世间,彰显自己的功德,说出了“那难调伏者”这首偈颂。
Evaṃbhūtaṃ pana taṃ yena pubbe ekassa khīṇāsavattherassa anuddhaṃsanavasena katena pāpakammena bahūni vassasatasahassāni niraye pacci, tāya eva kammapilotikāya codiyamānā mettiyabhūmajakā bhikkhū ‘‘iminā mayaṃ kalyāṇabhattikassa gahapatino antare paribheditā’’ti duggahitagāhino amūlakena pārājikena dhammena anuddhaṃsesuṃ. Tasmiñca adhikaraṇe saṅghena sativinayena vūpasamite ayaṃ thero lokānukampāya attano guṇe vibhāvento ‘‘yo duddamiyo’’ti imaṃ gāthaṃ abhāsi.
5在这里,“yo”是不定指的说明,要通过“so”来确定它的限定性。两者都是好像在说别人,其实说的是自己。“难调伏”就是难以调伏、无法被调伏的意思。这是长老回想起自己还在凡夫时期,内心被邪见、散乱烦恼的狂乱所浸染,诸根躁动不安,才这样说的。“以调伏”是指以最殊胜、无上的圣道来调伏,因为已经通过这种调伏而调伏的人,再也没有需要调伏的了,所以才配称为“已调伏”,不是靠别的什么。或者,“以调伏”是指被那位调伏者、调御丈夫所调伏。“dabbo(堪任)”是贤能、称职的意思。因此世尊针对这位长老说:“dabba(贤者)啊,贤者们并不是这样解脱的。”“santusito(知足)”是通过对所获资具的满足、对禅那与等至的满足、对道与果的满足而成为知足者。“vitiṇṇakaṅkho(超越疑惑)”是因为以十六事及八事的疑惑已被初道彻底根除,所以是已离疑惑者。“vijitāvī(征服者)”是因为如同良种骏马,对于所应征服的一切杂染之众,已经征服、已经摧破,所以是征服者。“apetabheravo(已离怖畏)”是因为二十五种怖畏已完全离去,所以是已离怖畏、安住于无畏者。再次说“dabbo”是称名。“parinibbuto(般涅槃)”有两种般涅槃:烦恼般涅槃,即有余涅槃界;蕴般涅槃,即无余涅槃界。其中这里指的是烦恼般涅槃,因此因为应断之法已通过道完全断除,所以是以烦恼般涅槃而般涅槃的意思。“ṭhitatto(住立者)”是住立的自性,不动摇,因为对可喜等境已成就平等性,所以不为世间法所动摇。“hi”是表示原因的小词,因此:那位先前难调伏而住立者,因为名为dabba,被大师以最上的调伏所调伏,成为知足者、超越疑惑者、征服者、已离怖畏者,所以那位dabba般涅槃了,并且就从那时起住立。对于这样状态的他,只应生起净信,不应有信心的变异。长老怜悯那些以他人为可信、以他人为智者而随转的众生,于是授记了另一位。
5. Tattha yoti aniyamitaniddeso, tassa ‘‘so’’ti iminā niyamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Ubhayenapi aññaṃ viya katvā attānameva vadati. Duddamiyoti duddamo, dametuṃ asakkuṇeyyo. Idañca attano puthujjanakāle diṭṭhigatānaṃ visūkāyikānaṃ kilesānaṃ madālepacittassa vipphanditaṃ indriyānaṃ avūpasamanañca cintetvā vadati. Damenāti uttamena aggamaggadamena, tena hi danto puna dametabbatābhāvato ‘‘danto’’ti vattabbataṃ arahati, na aññena. Atha vā damenāti damakena purisadammasārathinā damito . Dabboti drabyo, bhabboti attho. Tenāha bhagavā imameva theraṃ sandhāya – ‘‘na kho, dabba, dabbā evaṃ nibbeṭhentī’’ti (pārā. 384; cūḷava. 193) . Santusitoti yathāladdhapaccayasantosena jhānasamāpattisantosena maggaphalasantosena ca santuṭṭho. Vitiṇṇakaṅkhoti soḷasavatthukāya aṭṭhavatthukāya ca kaṅkhāya paṭhamamaggeneva samugghāṭitattā vigatakaṅkho. Vijitāvīti purisājānīyena vijetabbassa sabbassapi saṃkilesapakkhassa vijitattā vidhamitattā vijitāvī. Apetabheravoti pañcavīsatiyā bhayānaṃ sabbaso apetattā apagatabheravo abhayūparato . Puna dabboti nāmakittanaṃ. Parinibbutoti dve parinibbānāni kilesaparinibbānañca, yā saupādisesanibbānadhātu, khandhaparinibbānañca, yā anupādisesanibbānadhātu. Tesu idha kilesaparinibbānaṃ adhippetaṃ, tasmā pahātabbadhammānaṃ maggena sabbaso pahīnattā kilesaparinibbānena parinibbutoti attho. Ṭhitattoti ṭhitasabhāvo acalo iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā lokadhammehi akampanīyo. Hīti ca hetuatthe nipāto, tena yo pubbe duddamo hutvā ṭhito yasmā dabbattā satthārā uttamena damena damito santusito vitiṇṇakaṅkho vijitāvī apetabheravo, tasmā so dabbo parinibbuto tatoyeva ca ṭhitatto, evaṃbhūte ca tasmiṃ cittapasādova kātabbo, na pasādaññathattanti paraneyyabuddhike satte anukampanto thero aññaṃ byākāsi.
6. 尸林住长老偈颂注释
6. Sītavaniyattheragāthāvaṇṇanā
“Yo sītavana……”这首偈颂,是尊者桑菩达长老的偈颂。它的缘起是怎样的呢?据说,距今一百一十八劫以前,有一位名叫见义佛的正自觉者出现在世间,他把包括天神在内的整个世界从轮回的大洪流中救度出来。有一天,他与大比丘僧团一起来到恒河边。那时,这位长老出生在一户居士家里,在那里见到世尊,心里生起净信,就走上前去顶礼,然后问道:“尊者,你们是想渡到对岸去吗?”世尊回答说:“我们要过去。”他立刻就把船只连接成筏,送了过来。导师出于慈悲,与比丘僧团一起登上船。他自己也上了船,顺利地把大家送到了对岸。第二天,他向世尊和比丘僧团做了盛大的供养,然后一路随送,怀着净信顶礼之后才返回。他凭着这份福德业,在天界和人间流转受生。此后一百一十三劫以前,他出生在刹帝利家族,成为一位转轮王,是依法行事的法王。他让众生安立在善趣之道上,从那里死后,在第九十一劫时,于毗婆尸佛的教法中出家,受持头陀支,住在坟场里,修习沙门法。后来在迦叶佛的时代,他又在迦叶佛的教法中,和三位同伴一起出家,修了二万年沙门法,在一个佛世之间于天界和人间流转受生,到我们这个佛出世时,他出生在王舍城一位大婆罗门家里,成了那家的儿子。家里人给他取名叫“桑菩达”。他长大成人后,在婆罗门的技艺上达到了精通。他和浮弥、杰亚塞那、阿毗罗陀那三位同伴一起到世尊身边,听了说法之后生起信心,就出家了。关于他们,有这样的说法——
Yo sītavananti āyasmato sambhūtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ito kira aṭṭhārasādhikassa kappasatassa matthake atthadassī nāma sambuddho loke uppajjitvā sadevakaṃ lokaṃ saṃsāramahoghato tārento ekadivasaṃ mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ gaṅgātīraṃ upagacchi. Tasmiṃ kāle ayaṃ gahapatikule nibbatto tattha bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘kiṃ, bhante, pāraṃ gantukāmatthā’’ti pucchi. Bhagavā ‘‘gamissāmā’’ti avoca. So tāvadeva nāvāsaṅghāṭaṃ yojetvā upanesi. Satthā taṃ anukampanto saha bhikkhusaṅghena nāvaṃ abhiruhi. So sayampi abhiruyha sukheneva paratīraṃ sampāpetvā bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca dutiyadivase mahādānaṃ pavattetvā anugantvā pasannacitto vanditvā nivatti. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaritvā ito terasādhikakappasatassa matthake khattiyakule nibbattitvā rājā ahosi cakkavattī dhammiko dhammarājā. So satte sugatimagge patiṭṭhāpetvā tato cuto ekanavutikappe vipassissa bhagavato sāsane pabbajitvā dhutadhamme samādāya susāne vasanto samaṇadhammaṃ akāsi. Puna kassapassa bhagavato kālepi tassa sāsane tīhi sahāyehi saddhiṃ pabbajitvā vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā nibbatti. Tassa ‘‘sambhūto’’ti nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gato. Bhūmijo jeyyaseno abhirādhanoti tīhi sahāyehi saddhiṃ bhagavato santikaṃ gato dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji. Ye sandhāya vuttaṃ –
“浮弥、杰亚塞那、桑菩达和阿毗罗陀那,
这些已彻底了知法,在殊胜者的教法之中。”
‘‘Bhūmijo jeyyaseno ca, sambhūto abhirādhano; Ete dhammaṃ abhiññāsuṃ, sāsane varatādino’’ti.
那时,桑菩达在世尊面前领受了身至念业处后,就固定住在寒林里。因此,这位长老被称为“寒林住者”。当时,多闻天王因为某件事,朝着赡部洲南方一带在空中飞行,看见长老坐在露天地里,正对业处作意,就从天宫下来,顶礼长老后,吩咐两个夜叉说:“长老从定中出来的时候,你们就告知他我的到来,还要保护他。”说完就走了。那两个夜叉站在长老身边,等长老停止作意、坐下的时候,就告诉了他。长老听了以后说:“你们替我传话给多闻天王:世尊已经为安住在自己教法里的人设立了念的守护,正是这个念守护保护像我这样的人。你不用为此操心。安住于世尊教诫的人,不需要这样的守护。”他打发走他们后,立刻增长观修,证得了三明。之后,多闻天王返回时来到长老身边,只从面容就看出他已经完成了应做的事,于是前往舍卫城禀报世尊,并在导师面前称赞长老:
Atha sambhūto bhagavato santike kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ gahetvā nibaddhaṃ sītavane vasati. Tenevāyasmā ‘‘sītavaniyo’’ti paññāyittha. Tena ca samayena vessavaṇo mahārājā kenacideva karaṇīyena jambudīpe dakkhiṇadisābhāgaṃ uddissa ākāsena gacchanto theraṃ abbhokāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontaṃ disvā vimānato oruyha theraṃ vanditvā, ‘‘yadā thero samādhito vuṭṭhahissati, tadā mama āgamanaṃ ārocetha, ārakkhañcassa karothā’’ti dve yakkhe āṇāpetvā pakkāmi. Te therassa samīpe ṭhatvā manasikāraṃ paṭisaṃharitvā nisinnakāle ārocesuṃ. Taṃ sutvā thero ‘‘tumhe mama vacanena vessavaṇamahārājassa kathetha, bhagavatā attano sāsane ṭhitānaṃ satiārakkhā nāma ṭhapitā atthi, sāyeva mādise rakkhati, tvaṃ tattha appossukko hohi, bhagavato ovāde ṭhitānaṃ edisāya ārakkhāya karaṇīyaṃ natthī’’ti te vissajjetvā tāvadeva vipassanaṃ vaḍḍhetvā vijjāttayaṃ sacchākāsi. Tato vessavaṇo nivattamāno therassa samīpaṃ patvā mukhākārasallakkhaṇenevassa katakiccabhāvaṃ ñatvā sāvatthiṃ gantvā bhagavato ārocetvā satthu sammukhā theraṃ abhitthavanto –
“具足正念与守护,意志坚定,精进集中;
他随导师而生,真正从导师那里出生,具足三明,已经渡过了死亡的彼岸。”
‘‘Satiārakkhasampanno, dhitimā vīriyasamāhito; Anujāto satthu sambhūto, tevijjo maccupāragū’’ti. –
他用这首偈颂赞叹了这位长老的功德。因此,在《譬喻经》(长老譬喻 1.21.15-20)中这样说:
Imāya gāthāya therassa guṇe vaṇṇesi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.21.15-20) –
“见义佛世尊,是人中的雄牛、两足尊。
为诸弟子众所围绕,来至恒河岸边。
恒河当时水满齐岸,乌鸦都能站上去喝到水,却极难渡过。
我渡过了比丘僧团和两足尊佛陀。
一千八百劫之前,那时我所造的业;
我不知道恶趣,这就是脱(离恶趣)的果报。
一千三百劫前,我曾五次为遍生者;
具足七宝、有大威力的转轮王。
在我最后一次受生中,我出生在一个婆罗门家族里。
我和三位同伴一起,在导师的教法里出家了。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Atthadassī tu bhagavā, dvipadindo narāsabho; Purakkhato sāvakehi, gaṅgātīramupāgami. ‘‘Samatitti kākapeyyā, gaṅgā āsi duruttarā; Uttārayiṃ bhikkhusaṅghaṃ, buddhañca dvipaduttamaṃ. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, taraṇāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Teraseto kappasate, pañca sabbobhavā ahuṃ; Sattaratanasampannā, cakkavattī mahabbalā. ‘‘Pacchime ca bhave asmiṃ, jātohaṃ brāhmaṇe kule; Saddhiṃ tīhi sahāyehi, pabbajiṃ satthu sāsane. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这时,具寿所生看见比丘们正要去拜见世尊,就对他们说:“贤友们,请以我的名义,用头顶礼世尊的双足,并且这样转告。”说完之后,为了表明自己没有因为法义争论而烦扰自己的导师,他诵出了以“Yo sītavana”开头的偈颂。那些比丘前去拜见世尊,顶礼之后,转达了具寿所生长老的口信,说道:“尊者,具寿所生用头顶礼世尊的双足,并且这样说——”然后把那首偈颂禀报给世尊。世尊听后说道:“诸比丘,比丘所生是个智者,他随顺法、依随法而行,并没有因为法义争论来烦扰我。他的这件事,多闻天王已经告诉我了。”
Athāyasmā sambhūto bhagavantaṃ dassanāya gacchante bhikkhū disvā ‘‘āvuso, mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha, evañca vadethā’’ti vatvā dhammādhikaraṇaṃ attano satthu aviheṭhitabhāvaṃ pakāsento ‘‘yo sītavana’’nti gāthamāha. Te bhikkhū bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā sambhūtattherassa sāsanaṃ sampavedentā, ‘‘āyasmā, bhante, sambhūto bhagavato pāde sirasā vandati, evañca vadatī’’ti vatvā taṃ gāthaṃ ārocesuṃ, taṃ sutvā bhagavā ‘‘paṇḍito, bhikkhave, sambhūto bhikkhu paccapādi dhammassānudhammaṃ, na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ viheṭheti. Vessavaṇena tassattho mayhaṃ ārocitā’’ti āha.
6那些比丘把长老三布陀所说的、以“Yo sītavana”开头的偈颂禀告给了世尊。其中,“寒林”是指王舍城附近一座名叫寒林的大弃尸林,巨大而令人恐惧。“前往”是指以居住的方式去那里。这说明世尊允许的、适合出家人的住处。“比丘”是因为观察轮回的恐怖、并且已经断除了烦恼,所以叫比丘。“独一”就是没有同伴,这说明身远离。“知足”就是满足,这说明以对四种生活必需品知足为特征的圣种。“入定”是指以近行定和安止定等定使心得等持,这说明以修习心远离为入口、乐于修行的圣种。“胜利”是指在教法中正确修行,战胜了应当战胜的烦恼群后安住,这说明无依远离。因为作为恐惧之因的烦恼已经离去,所以“已无惊惧”,没有毛发竖立,这说明正确修行的果报。“保护”就是护持着。“身至念”是以身为所缘的念,即为了增长身至念这一业处而不放逸地修习。“坚定者”就是智者;也可以理解为根据他具备“入定”和“胜利”的状态,这显示了他的修行。这里的简要含义是:那位比丘以远离之乐和舍心观照,独自前往寒林;到达后,因为没有贪欲而知足,坚定地修习身至念业处,以如此证得的禅那为基础,激发毗婆舍那,通过已证得的最高道而心得定,成为胜利者,由于所作已办,作为恐惧之因的烦恼完全离去,所以不再有毛发竖立的惊惧。
6. Yaṃ pana te bhikkhū sambhūtattherena vuttaṃ ‘‘yo sītavana’’nti gāthaṃ satthu nivedesuṃ. Tattha sītavananti evaṃnāmakaṃ rājagahasamīpe mahantaṃ bheravasusānavanaṃ. Upagāti nivāsanavasena upagacchi. Etena bhagavatā anuññātaṃ pabbajitānurūpaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ dasseti. Bhikkhūti saṃsārabhayassa ikkhanato bhinnakilesatāya ca bhikkhu. Ekoti adutiyo, etena kāyavivekaṃ dasseti. Santusitoti santuṭṭho. Etena catupaccayasantosalakkhaṇaṃ ariyavaṃsaṃ dasseti. Samāhitattoti upacārappanābhedena samādhinā samāhitacitto, etena cittavivekabhāvanāmukhena bhāvanārāmaṃ ariyavaṃsaṃ dasseti. Vijitāvīti sāsane sammāpaṭipajjantena vijetabbaṃ kilesagaṇaṃ vijitvā ṭhito, etena upadhivivekaṃ dasseti. Bhayahetūnaṃ kilesānaṃ apagatattā apetalomahaṃso, etena sammāpaṭipattiyā phalaṃ dasseti. Rakkhanti rakkhanto. Kāyagatāsatinti kāyārammaṇaṃ satiṃ, kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ paribrūhanavasena avissajjento. Dhitimāti dhīro, samāhitattaṃ vijitāvibhāvataṃ vā upādāya paṭipattidassanametaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – so bhikkhu vivekasukhānupekkhāya eko sītavanaṃ upāgami, upāgato ca lolabhāvābhāvato santuṭṭho dhitimā kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ bhāvento tathādhigataṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā āraddhavipassanaṃ ussukkāpetvā adhigatena aggamaggena samāhito vijitāvī ca hutvā katakiccatāya bhayahetūnaṃ sabbaso apagatattā apetalomahaṃso jātoti.
7. 跋利耶长老偈注释
7. Bhalliyattheragāthāvaṇṇanā
“Yopānudī”这首偈颂,是跋利耶长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?
据说,在这贤劫之前三十一劫,那时还没有佛出世,他对一位名叫须摩那的独觉佛生起清净信心,供养了果实,之后就在善趣中流转。到了尸弃正自觉者住世的时代,他投生在阿楼那城的一个婆罗门家庭里。他听说:“尸弃世尊刚成正觉时,有两位商队主的儿子,供养了最初的饮食。”于是他和自己的朋友一起去拜见世尊,顶礼后邀请世尊第二天应供,办了盛大的布施,然后发愿说:“尊者,愿我们两人将来在像您一样的佛陀面前,也能成为最初供养饮食的人。”
他们在一次次生命中广修福业,在天界和人间流转。到了迦叶世尊的时代,他们投生为牧牛长者的儿子,成了两兄弟,多年里用乳食供养比丘僧团。到了我们世尊的时代,他们投生在博迦罗城,成为商队主的儿子,也是两兄弟。其中兄长名叫提谓,弟弟名叫跋利耶。他们装满了大约五百辆车的货物,出发去经商。那时世尊刚成正觉,用七个七天安住在解脱之乐中,观察法义,到第八个七天时住在王族树下。他们正从离王族树不远的大路上经过。那时,虽然那一带地面平坦,没有泥泞也没有积水,他们的车却走不动了。他们心想:“这到底是什么原因?”一位与他们是旧识的树神,从树枝间现身,对他们说:“朋友们,这位世尊刚成正觉不久,七个七天没有进食,正感受着解脱之乐,现在坐在王族树下。你们去供养他食物吧,这会在长久以后给你们带来利益和安乐。”
他们听了这话,生起极大的欢喜和喜悦,觉得“准备食物太拖延了”,于是把炒面粉和蜜团献给世尊,受了三皈依中的两皈依,得到世尊的头发舍利后便离开了。他们是最早的近事男。
后来,世尊前往波罗奈,转动法轮,之后逐渐来到王舍城住下。提谓和跋利耶也来到王舍城,去拜见世尊,顶礼后坐在一边。世尊为他们说法。其中提谓证得入流果,仍作为在家近事男。跋利耶则出家,获得了六神通。因此,在《譬喻经》中说:
Yopānudīti āyasmato bhalliyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira ito ekatiṃse kappe anuppanne buddhe sumanassa nāma paccekabuddhassa pasannacitto phalāphalaṃ datvā sugatīsu eva saṃsaranto sikhissa sammāsambuddhassa kāle aruṇavatīnagare brāhmaṇakule nibbatto ‘‘sikhissa bhagavato paṭhamābhisambuddhassa ujita, ojitā nāma dve satthavāhaputtā paṭhamāhāraṃ adaṃsū’’ti sutvā attano sahāyakena saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā mahādānaṃ pavattetvā patthanaṃ akaṃsu – ‘‘ubhopi mayaṃ, bhante, anāgate tumhādisassa buddhassa paṭhamāhāradāyakā bhaveyyāmā’’ti. Te tattha tattha bhave puññakammaṃ katvā devamanussesu saṃsarantā kassapassa bhagavato kāle gopālakaseṭṭhissa puttā bhātaro hutvā nibbattā. Bahūni vassāni bhikkhusaṅghaṃ khīrabhojanena upaṭṭhahiṃsu. Amhākaṃ pana bhagavato kāle pokkharavatīnagare satthavāhassa puttā bhātaro hutvā nibbattā. Tesu jeṭṭho taphusso nāma, kaniṭṭho bhalliyo nāma, te pañcamattāni sakaṭasatāni bhaṇḍassa pūretvā vāṇijjāya gacchantā bhagavati paṭhamābhisambuddhe sattasattāhaṃ vimuttisukhadhammapaccavekkhaṇāhi vītināmetvā aṭṭhame sattāhe rājāyatanamūle viharante rājāyatanassa avidūre mahāmaggena atikkamanti, tesaṃ tasmiṃ samaye samepi bhūmibhāge akaddamodake sakaṭāni nappavattiṃsu, ‘‘kiṃ nu, kho, kāraṇa’’nti ca cintentānaṃ porāṇasālohitā devatā rukkhaviṭapantare attānaṃ dassentī āha – ‘‘mādisā, ayaṃ bhagavā acirābhisambuddho sattasattāhaṃ anāhāro vimuttisukhāpaṭisaṃvedī idāni rājāyatanamūle nisinno, taṃ āhārena paṭimānetha, yadassa tumhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Taṃ sutvā te uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedentā, ‘‘āhārasampādanaṃ papañca’’nti maññamānā manthañca madhupiṇḍikañca bhagavato datvā dvevācikasaraṇaṃ gantvā kesadhātuyo labhitvā agamaṃsu. Te hi paṭhamaṃ upāsakā ahesuṃ. Atha bhagavati bārāṇasiṃ gantvā dhammacakkaṃ pavattetvā anupubbena rājagahe viharante taphussabhalliyā rājagahaṃ upagatā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desesi. Tesu taphusso sotāpattiphale patiṭṭhāya upāsakova ahosi. Bhalliyo pana pabbajitvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.66-70) –
那时,有一位名叫善意的正觉者,住在答咖罗国。
我采了蔓草果,献给了那位独觉佛。
去此三十一劫前,那时我曾布施果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Sumano nāma sambuddho, takkarāyaṃ vasī tadā; Vallikāraphalaṃ gayha, sayambhussa adāsahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
有一天,魔罗为了吓唬跋利耶长老,变现出一个令人恐惧的形象。他为了显示自己已经超越一切恐惧,诵出了以“yopānudī”开头的偈颂。
Athekadivasaṃ māro bhalliyattherassa bhiṃsāpanatthaṃ bhayānakaṃ rūpaṃ dassesi. So attano sabbabhayātikkamaṃ pakāsento ‘‘yopānudī’’ti gāthamabhāsi.
7这里,“yopānudī”是指那位驱除、抛弃、舍弃、摧毁的人。“死王”:“死”就是死亡,指诸蕴的坏灭;正因为它能让众生随顺自己的支配,以主宰之义而成为王,所以叫死王,那是他的。“军队”是指老、病等,因为在死王的支配下,这些是它的组成部分,所以叫军队。因此,死王被称为拥有广大、种种丰盛的“大军”。正如经中所说:“我们与那大军的死神并无盟约。”或者,从杀害德行的意义上说,这里的“死”指天子魔,而由于贪欲等成为它的助伴,所以贪欲等就是军队。因此又说:
7. Tattha yopānudīti yo apānudi khipi pajahi viddhaṃsesi. Maccurājassāti maccu nāma maraṇaṃ khandhānaṃ bhedo, so eva ca sattānaṃ attano vase anuvattāpanato issaraṭṭhena rājāti maccurājā, tassa. Senanti jarārogādiṃ, sā hissa vasavattane aṅgabhāvato senā nāma, tena hesa mahatā nānāvidhena vipulena ‘‘mahāseno’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘na hi no saṅgaraṃ tena, mahāsenena maccunā’’ti (ma. ni. 1.272; jā. 2.22.121; netti. 103). Atha vā guṇamāraṇaṭṭhena ‘‘maccū’’ti idha devaputtamāro adhippeto, tassa ca sahāyabhāvūpagamanato kāmādayo senā. Tathā cāha –
欲是你的第一支军队,第二支叫做不乐;
第三是你的饥渴,第四被称为渴爱。
“第五是昏沉睡眠,第六称为怖畏。
第七是你的疑,慢和覆是第八。”
‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati; Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati. ‘‘Pañcamī thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati; Sattamī vicikicchā te, māno makkho ca aṭṭhamī’’ti. (su. ni. 438-439; mahāni. 28;cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47);
就像“大瀑流冲毁脆弱的芦苇桥”一样:因为杂染军缺少实质,就像芦苇桥一样,又因为极其无力,所以非常脆弱。由于九种出世间法具有大力量,所以那位以如同大瀑流般的最上道越过了杂染军的人——这位胜利者、已脱离怖畏者、已调御者——确实已寂灭,安住不动。应当这样理解句义。魔罗听后,心想:“这沙门认出我了。”便当场消失了。
Naḷasetuṃvasudubbalaṃ mahoghoti sāravirahitato naḷasetusadisaṃ ativiya abalabhāvato suṭṭhu dubbalaṃ saṃkilesasenaṃ navalokuttaradhammānaṃ mahābalavabhāvato mahoghasadisena aggamaggena yo apānudi vijitāvī apetabheravo danto, so parinibbuto ṭhitattoti yojanā. Taṃ sutvā māro ‘‘jānāti maṃ samaṇo’’ti tatthevantaradhāyīti.
8. 毗罗长老偈的注释
8. Vīrattheragāthāvaṇṇanā
难调伏者这首偈颂,是具寿毗罗长老说的。它的来历是什么呢?据说,在九十一劫以前,毗婆尸世尊住世的时候,这位长老负责照料世尊的住处。有一天,他拿着无蕊花去供养世尊,那花的样子像荜澄茄花。凭着这份善业,他在天界和人间流转。到了距今第三十五劫时,他投生在刹帝利家族,成为一位名叫大威势的转轮王,以正法和平等治理国家,把众生安置在天界之道上。后来在这个劫中,迦叶世尊的时代,他又成为一位大富长者,布施给穷困者和旅人等人,还以乳饭供养僧团。就这样,他在各处修积布施等福德资粮,也为涅槃修集其他资粮,在天界与人间流转。到了现在这位佛陀出世的时代,他投生在舍卫城波斯匿王大臣的家里,取名毗罗。他长大后,确实具备了与名字相符的威势、速度等品质,成为战场上的勇士。父母出于家庭责任为他娶了妻子,后来他得了一个独子。由于宿世因缘的推动,他看到欲乐和轮回的过患,生起强烈的悚惧,于是出家。他精勤努力,不久就证得了六种神通。这件事在《行藏》中是这样记载的:
Yoduddamiyoti āyasmato vīrattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira ito ekanavute kappe vipassissa bhagavato vasanaāvāsaṃ paṭijaggi. Ekadivasañca sindhuvārapupphasadisāni nigguṇṭhipupphāni gahetvā bhagavantaṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto ito pañcatiṃse kappe khattiyakule nibbattitvā mahāpatāpo nāma rājā ahosi cakkavattī. So dhammena samena rajjaṃ kārento satte saggamagge patiṭṭhāpesi. Puna imasmiṃ kappe kassapassa bhagavato kāle mahāvibhavo seṭṭhi hutvā kapaṇaddhikādīnaṃ dānaṃ dento saṅghassa khīrabhattaṃ adāsi. Evaṃ tattha tattha dānamayaṃ puññasambhāraṃ karonto itarañca nibbānatthaṃ sambharanto devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthinagare rañño pasenadissa amaccakule nibbatti, ‘‘vīro’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto nāmānugatehi pattabalajavādiguṇehi samannāgato saṅgāmasūro hutvā mātāpitūhi nibandhavasena kārite dārapariggahe ekaṃyeva puttaṃ labhitvā pubbahetunā codiyamāno kāmesu saṃsāre ca ādīnavaṃ disvā saṃvegajāto pabbajitvā ghaṭento vāyamanto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.21.21-24) –
在毗婆尸世尊的时代,我曾是个园丁。
我拿起无蕊花,献给了佛陀。
自九十一劫前,我以彼花行供养;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
距今二十五劫之前,我曾为人间之主;
名号大威严,是具大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Vipassissa bhagavato, āsimārāmiko ahaṃ; Nigguṇṭhipupphaṃ paggayha, buddhassa abhiropayiṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Pañcavīse ito kappe, eko āsiṃ janādhipo; Mahāpatāpanāmena, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿拉汉果后,以果定之乐度日。他的前妻想让他还俗,就一次又一次地用各种方法去诱惑他。有一天,她来到他白天休息的地方,开始展示女人的种种媚态来引诱他。这时,毗罗尊者心想:“她想诱惑我,就像想用蚊子翅膀扇出的风去摇动须弥山一样,这个女人真是愚蠢透顶。”为了表明她的所作所为毫无意义,他说了“难以调伏者”这首偈颂。
Evaṃ pana arahattaṃ patvā phalasamāpattisukhena vītināmentaṃ theraṃ purāṇadutiyikā uppabbājetukāmā antarantarā nānānayehi palobhetuṃ parakkamantī ekadivasaṃ divāvihāraṭṭhānaṃ gantvā itthikuttādīni dassetuṃ ārabhi. Athāyasmā vīro ‘‘maṃ palobhetukāmā sineruṃ makasapakkhavātena cāletukāmā viya yāva bālā vatāyaṃ itthī’’ti tassā kiriyāya niratthakabhāvaṃ dīpento ‘‘yo duddamiyo’’ti gāthaṃ abhāsi.
8在这其中,“难以调伏者”等词句的含义,前面已经讲过了。这里只是把整段意思串起来:从前,他因为烦恼还没有调伏,或者在与敌人交锋时无法调伏、无法战胜,所以叫“难以调伏”;如今,他依靠最上的调伏而得以调伏,具足四种正勤的精进,所以叫“勇者”;就像前面说的那样,他知足、断除疑惑、获得胜利、不再毛骨悚然,因此名为“毗罗”;他以无余的烦恼般涅槃而般涅槃,因此安住于真实本性,像这样的人,即使有一百人、一千人也动摇不了他。听了这番话,那个女子心想:“我的丈夫既然已经这样修行,我还留在家里有什么意义?”于是生起警醒之心,在比丘尼众中出家,不久就证得了三明。
8. Tattha yo duddamiyotiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva. Idaṃ panettha yojanāmattaṃ yo pubbe adanta kilesatāya paccatthikehi vā saṅgamasīse dametuṃ jetuṃ asakkuṇeyyatāyaduddamiyo, idāni pana uttamena damena danto catubbidhasammappamadhānavīriyasampattiyā vīro, vuttanayeneva santusito vitiṇṇakaṅkho vijitāvī apetalomahaṃso vīro vīranāmako anavasesato kilesaparinibbānena parinibbuto, tato eva ṭhitasabhāvo, na tādisānaṃ satenapi sahassenapi cālanīyoti. Taṃ sutvā sā itthī – ‘‘mayhaṃ sāmike evaṃ paṭipanne ko mayhaṃ gharāvāsena attho’’ti saṃvegajātā bhikkhunīsu pabbajitvā nacirasseva tevijjā ahosīti.