第二品·小婆蹉长老偈颂注释
1. 一集义注 · 193 段
小婆蹉长老偈颂注释
1. Cūḷavacchattheragāthāvaṇṇanā
“多欢悦”这首偈颂,是具寿小婆蹉长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?据说,在莲华上佛的时代,他出生在一个贫穷家庭,靠给别人做工维持生活。那时,他看见世尊的声闻弟子——一位名叫善生的长老正在寻找粪扫衣,心里生起净信,就走上前去供养了一件衣服,并且五体投地地礼敬。凭着这一福业,他三十三次做了天王,七十七次做了转轮王,还多次做过地方王。就这样在天界和人间流转,到了迦叶佛的教法逐渐衰微时,他出家修行沙门法。在一个佛的间隔期间,他在天、人趣中不断轮回辗转,直到我们世尊的时代,在憍赏弥的一个婆罗门家族中出生,取名小婆蹉。他长大成年后,通达了婆罗门的各种技艺。后来,他听到佛陀的功德,生起净信,就去拜见世尊,世尊为他说法。他获得净信后便出家,受了具足戒,完成了前行资粮的任务,然后领受了一个与自己的性行相应的业处,精进地修习。就在那时,憍赏弥的比丘们发生了争吵。当时,小婆蹉长老对双方比丘的见解都不偏执,只安住于世尊的教导,修习观禅,最终证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:
Pāmojjabahuloti āyasmato cūḷavacchattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarassa bhagavato kāle daliddakule nibbattitvā paresaṃ bhatiyā jīvikaṃ kappento bhagavato sāvakaṃ sujātaṃ nāma theraṃ paṃsukūlaṃ pariyesantaṃ disvā pasannamānaso upasaṅkamitvā vatthaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vandi. So tena puññakammena tettiṃsakkhattuṃ devarajjaṃ kāresi. Sattasattatikkhattuṃ cakkavattī rājā ahosi. Anekavāraṃ padesarājā. Evaṃ devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato sāsane osakkamāne pabbajitvā samaṇadhammaṃ katvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussagatīsu aparāparaṃ parivattanto amhākaṃ bhagavato kāle kosambiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti. Cūḷavacchotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gato buddhaguṇe sutvā pasannamānaso bhagavantaṃ upasaṅkami, tassa bhagavā dhammaṃ kathesi. So paṭiladdhasaddho pabbajitvā laddhūpasampado katapubbakicco caritānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā bhāvento vihari. Tena ca samayena kosambikā bhikkhū bhaṇḍanajātā ahesuṃ. Tadā cūḷavacchatthero ubhayesaṃ bhikkhūnaṃ laddhiṃ anādāya bhagavatā dinnovāde ṭhatvā vipassanaṃ brūhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.31-40) –
莲华上佛在世时,有一位名叫善生的弟子。
那时,他为了寻找粪扫衣,在垃圾堆里行走。
在天鹅城里,我是别人的雇工;
我把半块布布施出去,然后用头顶礼。
“以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃人身之后,我往生三十三天。
“三十三次成为天帝,行使天王之权;
我曾七十七次成为转轮王。
“地方王权广大,其数不可计量;
我因为布施了半块布,满心欢喜,无所畏惧。
今天只要我愿意,就能把带有森林和山峦的
我用亚麻布和布把它盖住,这就是布施半块布的果报。
在十万劫之前,那时我所作的布施——
我不曾知道恶趣,这就是布施半块布的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Padumuttarabhagavato, sujāto nāma sāvako; Paṃsukūlaṃ gavesanto, saṅkāre caratī tadā. ‘‘Nagare haṃsavatiyā, paresaṃ bhatako ahaṃ; Upaḍḍhudussaṃ datvāna, sirasā abhivādayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Tettiṃsakkhattuṃ devindo, devarajjamakārayiṃ; Sattasattatikkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ. ‘‘Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ; Upaḍḍhadussadānena, modāmi akutobhayo. ‘‘Icchamāno cahaṃ ajja, sakānanaṃ sapabbataṃ; Khomadussehi chādeyyaṃ, aḍḍhudussassidaṃ phalaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, aḍḍhudussassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那时,小婆蹉长老证得阿拉汉果之后,看到那些比丘因为热衷于争吵而毁掉了自己的利益,于是对法生起了警醒。他回顾自己所证得的殊胜成就,以喜悦和欢欣的力量,诵出了以“欢悦多者”开头的偈颂。
Atha cūḷavacchatthero arahattaṃ patvā tesaṃ bhikkhūnaṃ kalahābhiratiyā sakatthavināsaṃ disvā dhammasaṃvegappatto, attano ca pattavisesaṃ paccavekkhitvā pītisomanassavasena ‘‘pāmojjabahulo’’ti gāthaṃ abhāsi.
1111. 其中,“欢悦多者”:因为戒律极其清净,所以没有后悔;由于对增上善法充满欣喜,所以欢悦很多。因此他说“于佛陀所宣说的法中”。其中“法”是指:三十七菩提分法,或者九种出世间法。因为这是由一切知的正觉佛陀以最胜的教导所开示的,所以特别称为“佛陀所宣说”。不过,由于它也是证得那些法的途径,所以教法本身在这里也包含在内。“寂静之迹”是指涅槃。这样的比丘确实证得、确实获得寂静之迹——也就是寂静的部分:因为一切行完全止息,所以是“行寂止”;因为是最高的乐,所以是“乐”,也就是涅槃。戒行清净的比丘,因为没有后悔而成为欢悦多者,正确而努力地修习正法,最终以解脱为归宿,获得一切成就。正如所说:“阿难,善戒以无后悔为目的,无后悔以欢悦为目的……”等等(《增支部》10.1)。或者,“欢悦多者”是指对三宝——正自觉的世尊、善说的法、善修行的僧伽——充满欢喜。那么,这位充满欢喜的人做什么呢?他说“于佛陀所宣说的法中”等等。因为具足信心的人,只要依靠善士、听闻正法、如理作意、随法修行,这些成就自然就会到手,正如所说:“由信心而生起的人前去亲近,亲近而侍奉……”等等(《中部》2.183)。
11. Tattha pāmojjabahuloti suparisuddhasīlatāya vippaṭisārābhāvato adhikusalesu dhammesu abhirativasena pamodabahulo. Tenevāha ‘‘dhamme buddhappavedite’’ti. Tattha dhammeti. Sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhamme navavidhe vā lokuttaradhamme. So hi sabbaññubuddhena sāmukkaṃsikāya desanāya pakāsitattā sātisayaṃ buddhappavedito nāma. Tassa pana adhigamūpāyabhāvato desanādhammopi idha labbhateva. Padaṃ santanti nibbānaṃ sandhāya vadati. Evarūpo hi bhikkhu santaṃ padaṃ santaṃ koṭṭhāsaṃ sabbasaṅkhārānaṃ upasamabhāvato saṅkhārūpasamaṃ paramasukhatāya sukhaṃ nibbānaṃ adhigacchati vindatiyeva. Parisuddhasīlo hi bhikkhu vippaṭisārābhāvena pāmojjabahulo saddhamme yuttappayutto vimuttipariyosānā sabbasampattiyo pāpuṇāti. Yathāha – ‘‘avippaṭisāratthāni kho , ānanda, kusalāni sīlāni, avippaṭisāro pāmojjatthāyā’’tiādi (a. ni. 10.1). Atha vā pāmojjabahuloti sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅghoti ratanattayaṃ sandhāya pamodabahulo. Tattha pana so pamodabahulo kiṃ vā karotīti āha ‘‘dhamme buddhappavedite’’tiādi. Saddhāsampannassa hi sappurisasaṃsevanasaddhammassavanayonisomanasikāradhammānudhammapaṭipattīnaṃ sukheneva sambhavato sampattiyo hatthagatā eva honti, yathāha – ‘‘saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsatī’’tiādi (ma. ni. 2.183).
2. 大婆蹉长老偈颂的注释
2. Mahāvacchattheragāthāvaṇṇanā
慧力者这首偈颂,是尊者大婆蹉长老说的。它的来历是什么呢?据说,这位长老曾经向莲华上佛和比丘僧团供养饮水。后来在尸弃佛的时代,他做了在家信徒,做了很多以出离为助缘的善业。凭着这些善业,他在各处善趣中轮回转生,到了现在这位佛出世的时代,投生在摩揭陀国那罗村一个名叫成就的婆罗门家里,做了他的儿子,取名叫大婆蹉。他长大成人后,听说舍利弗尊者成了世尊的声闻弟子,心想:“连舍利弗这样有大智慧的人,都去做了他的弟子,那这个人一定就是这世上最无上的人了!”于是对世尊生起了信心,在导师面前出家,精勤修习禅修业处,不久就证得了阿拉汉果。因此《譬喻经》(2.50.51-56)中说:
Paññābalīti āyasmato mahāvacchattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato bhikkhusaṅghassa ca pānīyadānamadāsi. Puna sikhissa bhagavato kāle upāsako hutvā vivaṭṭūpanissayaṃ bahuṃ puññakammaṃ akāsi, so tehi puññakammehi tattha tattha sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe nāḷakagāme samiddhissa nāma brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti. Tassa mahāvacchoti nāmaṃ ahosi. So vayappatto āyasmato sāriputtassa bhagavato sāvakabhāvaṃ sutvā ‘‘sopi nāma mahāpañño. Yassa sāvakattaṃ upāgato, so eva maññe imasmiṃ loke aggapuggalo’’ti bhagavati saddhaṃ uppādetvā satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.51-56) –
莲华上佛陀的,无与伦比的比丘僧团,
我以清净的信心和欢喜的心,把水瓶装满了水。
不管是在山顶上、树梢上,还是在虚空中,或者在大地上;
每当我想喝水时,水就立刻为我出现。
在十万劫之前,那时我所作的布施,
我不曾知晓恶趣,此是施水之果报。
“我的烦恼已经烧尽……一切存在都已连根拔除;
六种神通已经亲自证得,佛陀的教法已经修习完成。”
‘‘Padumuttarabuddhassa, bhikkhusaṅghe anuttare; Pasannacitto sumano, pānīyaghaṭamapūrayiṃ. ‘‘Pabbatagge dumagge vā, ākāse vātha bhūmiyaṃ; Yadā pānīyamicchāmi, khippaṃ nibbattate mama. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, dakadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… bhavā sabbe samūhatā; Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他这样证得阿拉汉果之后,一边体验着解脱的快乐,一边为了显示教法能引导人出离,并以此激发同修们的精进心,就诵出了这首以“具慧力者”开头的偈颂。
Evaṃ pana arahattaṃ patvā vimuttisukhaṃ anubhavanto sāsanassa niyyānikabhāvavibhāvanena sabrahmacārīnaṃ ussāhajananatthaṃ ‘‘paññābalī’’ti gāthaṃ abhāsi.
1212. 其中,“具慧力者”:是指以护持慧和观慧之力,恒常而殊胜地具足慧力。“具足戒与行”:是指具足最殊胜的四遍清净戒,以及被称为头陀支的种种修行。“得定者”:是指以近行定和安止定而心得定。“乐于禅那者”:是因为那定,而乐于所缘禅那和相禅那,持续投入其中。以一切时中正念不分离,所以是“具念者”。“必要的”:是指不脱离目的而有需要,为了某个目的而有需要,这就是“必要的”。就像受用者如法受用资具时,他的受用才是必要的;同样,他受用食物时也是如此。因为只有以物主受用的方式,或者以继承受用的方式,那食物才成为必要的,否则就不是食物——这只是举例说明而已。或者也可以说,“食物”是指所吃、所受用的东西,也就是四种资具。或者读作“为必要者”。为了什么目的呢?为了导师所开许的资具的目的,也就是为了身体存续等目的,并且是为了无余涅槃的目的。因此,为了无余般涅槃而受用食物这一资具,他由此便对自己无余般涅槃的时刻,安稳地心怀期待。在这教法中,他是已离贪者。然而,对于外道中只离欲贪的人来说,并不存在这些状况。
12. Tattha paññābalīti pārihāriyapaññāya vipassanāpaññāya ca vasena abhiṇhaso sātisayena paññābalena samannāgato. Sīlavatūpapannoti ukkaṃsagatena catupārisuddhisīlena, dhutadhammasaṅkhātehi vatehi ca upapanno samannāgato. Samāhitoti upacārappanābhedena samādhinā samāhito. Jhānaratoti tato eva ārammaṇūpanijjhāne lakkhaṇūpanijjhāne ca rato satatābhiyutto. Sabbakālaṃ satiyā avippavāsavasena satimā. Yadatthiyanti atthato anapetaṃ atthiyaṃ, yena atthiyaṃ yadatthiyaṃ. Yathā paccaye paribhuñjantassa paribhuñjanaṃ atthiyaṃ hoti, tathā bhojanaṃ bhuñjamāno. Sāmiparibhogena hi taṃ atthiyaṃ hoti dāyajjaparibhogena vā, na aññathā bhojananti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhuñjiyati paribhuñjiyatīti vā bhojanaṃ, cattāro paccayā. ‘‘Yadatthika’’nti vā pāṭho. Yadatthaṃ yassatthāya satthārā paccayā anuññātā, tadatthaṃ kāyassa ṭhitiādiatthaṃ, tañca anupādisesanibbānatthaṃ. Tasmā anupādāparinibbānatthaṃ bhojanapaccaye bhuñjamāno tato eva kaṅkhetha kālaṃ attano anupādāparinibbānakālaṃ āgameyya. Idha imasmiṃ sāsane vītarāgo. Bāhirakassa pana kāmesu vītarāgassa idaṃ natthīti adhippāyo.
3. 林婆蹉长老偈的注释
3. Vanavacchattheragāthāvaṇṇanā
“青云色”是尊者林婆蹉长老的偈颂。它的由来是什么呢?据说,在见义佛的时代,他投生为一只乌龟,住在一条叫毗那陀的河里。他的身体有小型船只那么大。据说有一天,他看见世尊站在河岸边,心想:“世尊应该是想过河吧。”于是他把背伏在世尊脚前,想载世尊过去。世尊知道他的心意,出于慈悲,就踏了上去。他满心欢喜,劈开水流,像离弦之箭一样飞快,转眼就到了对岸。世尊为他授记这份功德将来会带来的果报和成就,然后离开了。他凭着这份善业,在天界和人间流转,几百次出家做苦行者,一直住在山林里。后来在迦叶佛的时代,他投生为鸽子,看见一位住在林中修慈心的比丘,就生起了净信。
Nīlabbhavaṇṇāti āyasmato vanavacchattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira atthadassino bhagavato kāle kacchapayoniyaṃ nibbatto vinatāya nāma nadiyā vasati. Tassa khuddakanāvappamāṇo attabhāvo ahosi. So kira ekadivasaṃ bhagavantaṃ nadiyā tīre ṭhitaṃ disvā, ‘‘pāraṃ gantukāmo maññe bhagavā’’ti attano piṭṭhiyaṃ āropetvā netukāmo pādamūle nipajji. Bhagavā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā taṃ anukampanto āruhi. So pītisomanassajāto sotaṃ chindanto jiyāya vegena khittasaro viya tāvadeva paratīraṃ pāpesi. Bhagavā tassa puññassa phalaṃ etarahi nibbattanakasampattiñca byākaritvā pakkāmi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto anekasatakkhattuṃ tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññavāsīyeva ahosi. Puna kassapabuddhakāle kapotayoniyaṃ nibbattitvā araññe viharantaṃ mettāvihāriṃ ekaṃ bhikkhuṃ disvā cittaṃ pasādesi.
后来他从那里死后,投生在波罗奈的一户人家。长大后生起厌离心,出家修行,积累了许多导向解脱的善业。就这样在天界和人间不断轮回,到这一佛出世时,他在迦毗罗卫城一个名叫婆蹉的婆罗门家中入胎。他的母亲怀孕足月,因为想看看森林而产生了强烈的渴望,便走进森林里游逛。就在这时,她的业生风开始发动,侍女们围起布幕,让她分娩。她生下一个具有谷物堆吉祥相的儿子。这个孩子和菩萨小时候一起玩沙子,是玩伴,名叫“婆蹉”。因为喜欢住在森林里,大家就叫他“林婆蹉”。后来,大士(菩萨)出家,行大精进时,他想:“我也要和悉达多王子一起住在森林里。”于是他也出家做了苦行者,住在雪山。他听说世尊已经证得正觉,就来到世尊身边,出家受具,领了业处,住在森林里修行。不久,他精勤修观,证得了阿拉汉果。因此,他在《譬喻经》中这样说:
Tato pana cuto bārāṇasiyaṃ kulagehe nibbattitvā vayappatto saṃvegajāto pabbajitvā vivaṭṭūpanissayaṃ bahuṃ puññakammaṃ upacini. Evaṃ tattha tattha devamanussesu saṃsaritvā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthunagare vacchagottassa nāma brāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa mātā paripakkagabbhā araññaṃ dassanatthāya sañjātadohaḷā araññaṃ pavisitvā vicarati, tāvadevassā kammajavātā caliṃsu, tirokaraṇiṃ parikkhipitvā adaṃsu. Sā dhaññapuññalakkhaṇaṃ puttaṃ vijāyi. So bodhisattena saha paṃsukīḷikasahāyo ahosi. ‘‘Vaccho’’tissa nāmañca ahosi. Vanābhiratiyā vasena vanavacchoti paññāyittha. Aparabhāge mahāsatte mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā mahāpadhānaṃ padahante, ‘‘ahampi siddhatthakumārena saha araññe viharissāmī’’ti nikkhamitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavante vasanto abhisambuddhabhāvaṃ sutvā bhagavato santikaṃ upagantvā pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasamāno nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49-148-163) –
这位见义佛,是世尊,是无师自悟的世间导师;
如来来到了文那多河的岸边。
一只以水为家的乌龟,从水里爬了出来;
我想渡佛陀过河,就来到这位引导世间的大导师面前。
请佛陀登上我,见义佛,大牟尼。
我会把你渡过去,你是终结痛苦的人。
从我记事起,从我懂事以来,
我没有像脚掌被触碰时那样的快乐。
渡过河之后,那位正自觉者、见义佛、大名闻者,
站在河岸边,说了这些偈颂。
“只要心还在运转,我就渡过恒河的水流;
这位有智慧的龟王,也把我渡了过去。
以此渡佛过河之功德,并具慈心之善业;
历经一千八百劫,彼将于天界受乐。
从天界来到这里,被善根所推动;
在一处坐定之后,就能渡过疑惑之流。
就像在肥沃的田地里,哪怕只种下一点点种子;
及时降下充沛雨水,就能让果实令农夫欢喜。
如是此佛土,正自觉者所宣说;
适时降雨时,其果令我欢喜。
我已经把心志放在精勤修行上,内心已经寂静,不再有任何执著和依赖。
遍知一切漏已,我安住于无漏。
那时,在一千八百劫之前,我造了什么业;
我不曾知道有恶趣,这就是脱越的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Atthadassī tu bhagavā, sayambhū lokanāyako; Vinatānadiyā tīraṃ, upagacchi tathāgato. ‘‘Udakā abhinikkhamma, kacchapo vārigocaro; Buddhaṃ tāretukāmohaṃ, upesiṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Abhirūhatu maṃ buddho, atthadassī mahāmuni; Ahaṃ taṃ tārayissāmi, dukkhassantakaro tuvaṃ. ‘‘Mama saṅkappamaññāya, atthadassī mahāyaso; Abhirūhitvā me piṭṭhiṃ, aṭṭhāsi lokanāyako. ‘‘Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ; Sukhaṃ me tādisaṃ natthi, phuṭṭhe pādatale yathā. ‘‘Uttaritvāna sambuddho, atthadassī mahāyaso; Naditīramhi ṭhatvāna, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Yāvatā vattate cittaṃ, gaṅgāsotaṃ tarāmahaṃ; Ayañca kacchapo rājā, tāresi mama paññavā. ‘‘Iminā buddhataraṇena, mettacittavatāya ca; Aṭṭhārase kappasate, devaloke ramissati. ‘‘Devalokā idhāgantvā, sukkamūlena codito; Ekāsane nisīditvā, kaṅkhāsotaṃ tarissati. ‘‘Yathāpi bhaddake khette, bījaṃ appampi ropitaṃ; Sammādhāre pavecchante, phalaṃ toseti kassakaṃ. ‘‘Tathevidaṃ buddhakhettaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ; Sammādhāre pavecchante, phalaṃ maṃ tosayissati. ‘‘Padhānapahitattomhi, upasanto nirūpadhi; Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, taraṇāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他这样证得阿拉汉果之后,世尊正住在迦毗罗卫城。他去到那里,顶礼导师,和比丘们见面。比丘们出于问候,问他:“贤友,在森林里住得安稳快乐吗?”他为了赞叹自己住的山林,回答说:“贤友,山林真是让人欢喜。”然后诵出以“如黑云之色”开头的偈颂。
Evaṃ pana arahattaṃ patvā bhagavati kapilavatthusmiṃ viharante tattha gantvā satthāraṃ vanditvā bhikkhūhi samāgato paṭisanthāravasena ‘‘kiṃ, āvuso, araññe phāsuvihāro laddho’’ti puṭṭho ‘‘ramaṇīyā, āvuso, araññe pabbatā’’ti attanā vuṭṭhapabbate vaṇṇento ‘‘nīlabbhavaṇṇā’’ti gāthaṃ abhāsi.
1313. 其中,“如黑云之色”:是指像雨云一样的色泽,也像雨云一样的形态。“光彩夺目”:是指带着光辉的光芒,明亮闪耀。“冷水”:就是清凉的水。“持清净者”:因为大地清净洁净,或者因为这里是心清净的圣者们居住的地方,所以叫“持清净者”。为了让偈颂读起来顺口悦耳,就加上鼻音来解说。也有写成“持清凉清净之水者”的读法,意思是拥有清凉无垢的水池。“被因陀罗牧夫虫覆盖”:是指被名为因陀罗牧夫的、珊瑚色的小红虫所覆盖,因为正值雨季才这样说。不过有些人说“因陀罗牧夫”是一种红色草的名字,另一些人说是翅子树。“石山”:是指纯由岩石构成的山,不是土山。因此说“如同石山”(《优陀那》24)。“使我喜悦”:就是让我欢喜,增长我对远离的喜爱。这样,长老显示了自己长久修习的林居之乐,正是在阐明三种远离之乐。其中,借着依着远离,宣示胜智就已经得到阐明。
13. Tattha nīlabbhavaṇṇāti nīlavalāhakanibhā nīlavalāhakasaṇṭhānā ca. Rucirāti ruciyā sakiraṇā pabhassarā ca. Sītavārīti sītalasalilā. Sucindharāti sucisuddhabhūmibhāgatāya suddhacittānaṃ vā ariyānaṃ nivāsanaṭṭhānatāya sucindharā. Gāthāsukhatthañhi sānunāsikaṃ katvā niddeso. ‘‘Sītavārisucindharā’’tipi pāṭho, sītasucivāridharā sītalavimalasalilāsayavantoti attho. Indagopakasañchannāti indagopakanāmakehi pavāḷavaṇṇehi rattakimīhi sañchāditā pāvussakālavasena evamāha. Keci pana ‘‘indagopakanāmāni rattatiṇānī’’ti vadanti. Apare ‘‘kaṇikārarukkhā’’ti. Selāti silāmayā pabbatā, na paṃsupabbatāti attho. Tenāha – ‘‘yathāpi pabbato selo’’ti (udā. 24). Ramayanti manti maṃ ramāpenti, mayhaṃ vivekābhirattiṃ paribrūhenti. Evaṃ thero attano cirakālaparibhāvitaṃ araññābhiratiṃ pavedento tividhaṃ vivekābhiratimeva dīpeti. Tattha upadhivivekena aññābyākaraṇaṃ dīpitameva hotīti.
4. 希瓦卡沙弥偈颂注释
4. Sivakasāmaṇeragāthāvaṇṇanā
“和尚”这个词,出自尸婆迦沙弥的偈颂。这件事的缘起是怎样的呢?据说,在三十一劫之前,毗舍婆世尊住世的时代,他出生在一个好人家。有一天,他因为某件事走进森林,看见毗舍婆世尊坐在山间,心里生起清净的信心,就走上前去顶礼,合掌站着。后来他又在那里看见悦人的卡苏玛利果,就摘下来献给世尊,世尊出于慈悲接受了。他凭着这份福业,在天界和人间流转。到了迦叶世尊的教法时期,他的舅舅出家时,他也跟着一起出家,积累了许多有助于出离、导向解脱的善法。到了现在这尊佛出世的时代,他投生为林婆蹉长老的外甥,名叫尸婆迦。他的母亲听说自己的哥哥林婆蹉在教法中出家,已经圆满完成了出家人的本分,住在森林里,就把这件事告诉儿子,说:“亲爱的尸婆迦,你去长老那里出家,好好侍奉长老。长老现在年纪大了。”尸婆迦因为母亲这一句话,也因为过去积累的善根,就来到舅舅长老那里出家,侍奉长老,住在森林中。
Upajjhāyoti sivakassa sāmaṇerassa gāthā. Kā uppatti? So kira ito ekatiṃse kappe vessabhussa bhagavato kāle kulagehe nibbatto ekadivasaṃ kenacideva karaṇīyena araññaṃ paviṭṭho tattha pabbatantare nisinnaṃ vessabhuṃ bhagavantaṃ disvā pasannacitto upasaṅkamitvā vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Puna tattha manoharāni kāsumārikaphalāni disvā tāni gahetvā bhagavato upanesi, paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato sāsane mātule pabbajante tena saddhiṃ pabbajitvā bahuṃ vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde vanavacchattherassa bhāgineyyo hutvā nibbatto, sivakotissa nāmaṃ ahosi. Tassa mātā attano jeṭṭhabhātike vanavacche sāsane pabbajitvā pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pāpetvā araññe viharante taṃ pavattiṃ sutvā puttaṃ āha – ‘‘tāta sivaka, therassa santike pabbajitvā theraṃ upaṭṭhaha, mahallako dāni thero’’ti. So mātu ekavacaneneva ca pubbe katādhikāratāya ca mātulattherassa santikaṃ gantvā pabbajitvā taṃ upaṭṭhahanto araññe vasati.
有一天,他因为某件事去了村里,得了重病。村里人虽然给他用药,病情却不见好转。他去了很久还没回来,长老心想:“沙弥怎么去了这么久?到底是什么原因?”于是就到那里去,看见他病倒了,便为他做了各种该做的事。白天过去了,到了夜里快天亮的时候,长老说:“尸婆迦,我从出家以来,从来没有在村里住过。现在我们就去森林吧。”尸婆迦听了说:“尊者,虽然我的身体现在还在村里,但我的心在森林里。所以就算躺着,我也要去森林。”长老听了,就抓住他的手臂,把他带到森林,然后给了他教诫。他依照长老的教诫安住修行观法,证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》(《长老譬喻》1.38.53-58)中这样说:
Tassa ekadivasaṃ kenacideva karaṇīyena gāmantaṃ gatassa kharo ābādho uppajji. Manussesu bhesajjaṃ karontesupi na paṭippassambhi. Tasmiṃ cirāyante thero ‘‘sāmaṇero cirāyati, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti tattha gantvā taṃ gilānaṃ disvā tassa taṃ taṃ kattabbayuttakaṃ karonto divasabhāgaṃ vītināmetvā rattibhāge balavapaccūsavelāyaṃ āha – ‘‘sivaka, na mayā pabbajitakālato paṭṭhāya gāme vasitapubbaṃ, ito araññameva gacchāmā’’ti. Taṃ sutvā sivako ‘‘yadipi me, bhante, idāni kāyo gāmante ṭhito, cittaṃ pana araññe, tasmā sayānopi araññameva gamissāmī’’ti, taṃ sutvā thero taṃ bāhāyaṃ gahetvā araññameva netvā ovādaṃ adāsi. So therassa ovāde ṭhatvā vipassitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.38.53-58) –
就像一株闪亮发光的金顶树,端坐在群山之间;
我见到了远离尘垢的佛陀,世间最胜的人中牛王。
我以净信欢喜心,合掌作礼恭敬已;
手持迦苏摩利花,供养最胜之佛陀。
距今三十一劫前,我那时布施的那个果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Kaṇikāraṃva jotantaṃ, nisinnaṃ pabbatantare; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ. ‘‘Pasannacitto sumano, kire katvāna añjaliṃ; Kāsumārikamādāya, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿拉汉果之后,把亲教师说过的话和自己所证悟的道理对照印证,为了表明自己乐于独处远离、以及应做的事已经做完,就说出了“亲教师对我说”这首偈颂。
So arahattaṃ patvā upajjhāyena attanā ca vuttamatthaṃ saṃsanditvā attano vivekābhiratikataṃ katakiccatañca pavedento ‘‘upajjhāyo maṃ avacā’’ti gāthaṃ abhāsi.
14这里,“亲教师”是指:怀着利益对方的心,用智慧的眼睛去观察什么该做、什么不该做,这样观照的人就叫亲教师。“我”是他称呼自己。“说”就是讲。‘ito gacchāma sīvakā’这句话是在说明当时说话的方式,意思是:尸婆迦,我们从这里离开村落,就到林野去吧,那才是适合我们住的地方。亲教师这样说了以后,尸婆迦就像一匹良种骏马被鞭子抽了一下,顿时生起悚惧紧迫之感,表明自己只想去林野,于是说道:
14. Tattha upajjhāyoti vajjāvajjaṃ upanijjhāyati hitesitaṃ paccupaṭṭhapetvā ñāṇacakkhunā pekkhatīti upajjhāyo. Manti attānaṃ vadati. Avacāti abhāsi. Ito gacchāma sīvakāti vuttākāradassanaṃ, sivaka, ito gāmantato araññaṭṭhānameva ehi gacchāma, tadeva amhākaṃ vasanayogganti adhippāyo. Evaṃ pana upajjhāyena vutto sivako bhadro assājānīyo viya kasābhihato sañjātasaṃvego hutvā araññameva gantukāmataṃ pavedento –
我的身体住在村里,我的心却已经去了森林。
就算躺着,我也照样能去;对真正了知的人来说,根本没有什么系缚。
‘‘Gāme me vasati kāyo, araññaṃ me gataṃ mano; Semānakopi gacchāmi, natthi saṅgo vijānata’’nti. –āha;
这句话的意思是:现在,虽然我的身体还待在村落附近,但我的心已经完全走向了阿兰若。所以,即使躺着,我也仍然在前行——因为生病,我没力气站立、坐下或行走,就算躺着,也能像蛇用躺卧的姿势蜿蜒前行那样,以这种躺着的姿态向前移动。来吧,尊者,我们就去阿兰若吧。为什么呢?因为对于了知者,没有任何系缚。也就是说,对于如实了知诸欲和轮回的过患、了知出离和涅槃的功德的人来说,在任何地方都没有系着。因此,他仅凭这一句话就遵行了亲教师的吩咐,并借这个话头记说上智。
Tassattho – yasmā idāni yadipi me idaṃ sarīraṃ gāmante ṭhitaṃ, ajjhāsayo pana araññameva gato, tasmā semānakopi gacchāmi gelaññena ṭhānanisajjāgamanesu asamatthatāya sayānopi iminā sayitākārena sarīsapo viya sarīsapanto, etha, bhante, araññameva gacchāma, kasmā? Natthi saṅgo vijānatanti, yasmā dhammasabhāvā kāmesu saṃsāre ca ādīnavaṃ, nekkhamme nibbāne ca ānisaṃsaṃ yāthāvato jānantassa na katthaci saṅgo, tasmā ekapadeneva upajjhāyassa āṇā anuṭhitāti, tadapadesena aññaṃ byākāsi.
5. 光额长老偈颂注释
5. Kuṇḍadhānattheragāthāvaṇṇanā
“断五,舍五”是尊者光额长老的偈颂。它的由来是怎样的?据说,在莲华上佛的时代,他出生于天鹅城的一个家庭。长大后,就像前面所说的那样,他去到世尊那里听法。当时他看见导师把一位比丘安立在接受第一筹的首席位次上,便发愿要得到那个位次,并为此修积福德。有一天,他向刚从灭尽定出定而坐的莲华上佛供养了一个巨大的、洒有雄黄粉的香蕉花托。世尊接受后享用了它。凭借这项福业,他十一次投生为诸天王,二十四次成为转轮王。他就这样不断地累积福德,在天界与人趣中辗转流转,到了迦叶佛的时代,出生为一位地居天神。再者,寿命极长的佛陀并不是每半月举行布萨。比如,毗婆尸世尊每六年举行一次布萨,而迦叶十力尊则每隔六个月诵出巴帝摩卡。当要诵巴帝摩卡的时候,两位住在不同地方、互为朋友的比丘正准备前往参加布萨。
Pañcachinde pañca jaheti āyasmato kuṇḍadhānattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe uppanno vayappatto heṭṭhā vuttanayeneva bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇanto satthārā ekaṃ bhikkhuṃ paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā tadanurūpaṃ puññaṃ karonto vicari. So ekadivasaṃ padumuttarassa bhagavato nirodhasamāpattito vuṭṭhāya nisinnassa manosilācuṇṇapiñjaraṃ mahantaṃ kadaliphalakaṇṇikaṃ upanesi, taṃ bhagavā paṭiggahetvā paribhuñji. So tena puññakammena ekādasakkhattuṃ devesu devarajjaṃ kāresi. Catuvīsativāre rājā ahosi cakkavattī. Evaṃ so punappunaṃ puññāni katvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto kassapabuddhakāle bhummadevatā hutvā nibbatti. Dīghāyukabuddhānañca nāma na anvaddhamāsiko uposatho hoti. Tathā hi vipassissa bhagavato chabbassantare chabbassantare uposatho ahosi. Kassapadasabalo pana chaṭṭhe chaṭṭhe māse pātimokkhaṃ osāresi. Tassa pātimokkhassa osāraṇakāle disāvāsikā dve sahāyakā bhikkhū ‘‘uposathaṃ karissāmā’’ti gacchanti.
这位地居天神心想:“这两位比丘的友爱实在太坚固了,如果有离间者出现,到底会不会破裂呢?”于是她一边留意着他们的时机,一边跟在他们不远处走。那时,一位长老把钵和衣交给另一位,自己去一处有水、方便净身的地方,洗净手脚后,从树丛旁边走出来。地居天神就在那位长老身后,化作一个极美的女人,做出甩动头发、整理发髻的样子,又像在拍掉背上的尘土,又像在整理衣布、穿好衣服,就这样紧跟着长老的脚步,从树丛里走出来。站在一旁的同伴长老一看到这情形,心里就生起忧愁,想道:“我和这位比丘长久以来的情谊,这下完了。要是我早知道他是这种人,这么长时间里就不会对他这么信任了。”等那位长老走回来时,他就说:“朋友,你的钵和衣拿去吧,我不跟这种恶人同走一条路。”那位有惭耻心的比丘听到这话,心就像被利矛刺穿一样。于是他问道:“朋友,你这话是什么意思?这么长时间以来,我连一点小小的犯戒都不曾有过。你今天却叫我‘恶人’,你到底看见了什么?”对方说:“还看见什么别的?你不是和那样打扮得整整齐齐的女人待在一个地方,然后一起走出来了吗?”他说:“没有这回事,朋友,我没有见过那样的女人。”尽管他再三解释,那位长老还是不信,把自己看到的情形当成真的,不肯和他同走一条路,便从另一条路去导师那里。那位比丘也从另一条路去了导师那里。
Ayaṃ bhummadevatā cintesi – ‘‘imesaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ metti ativiya daḷhā, kiṃ nu kho, bhedake sati bhijjeyya, na bhijjeyyā’’ti, sā tesaṃ okāsaṃ olokayamānā tesaṃ avidūreneva gacchati. Atheko thero ekassa hatthe pattacīvaraṃ datvā sarīravaḷañjanatthaṃ udakaphāsukaṭṭhānaṃ gantvā dhotahatthapādo hutvā gumbasamīpato nikkhamati bhummadevatā tassa therassa pacchato uttamarūpā itthī hutvā kese vidhunitvā saṃvidhāya sambandhantī viya piṭṭhiyaṃ paṃsuṃ puñchamānā viya sāṭakaṃ saṃvidhāya nivāsayamānā viya ca hutvā therassa padānupadikā hutvā gumbato nikkhantā. Ekamante ṭhito sahāyakatthero taṃ kāraṇaṃ disvāva domanassajāto ‘‘naṭṭho dāni me iminā bhikkhunā saddhiṃ dīgharattānugato sineho, sacāhaṃ evaṃvidhabhāvaṃ jāneyyaṃ, ettakaṃ addhānaṃ iminā saddhiṃ vissāsaṃ na kareyya’’nti cintetvā āgacchantassevassa, ‘‘handāvuso, tuyhaṃ pattacīvaraṃ, tādisena pāpena saddhiṃ ekamaggaṃ nāgacchāmī’’ti āha. Taṃ kathaṃ sutvā tassa lajjibhikkhuno hadayaṃ tikhiṇasattiṃ gahetvā viddhaṃ viya ahosi. Tato naṃ āha – ‘‘āvuso, kiṃ nāmetaṃ vadasi, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ dukkaṭamattampi āpattiṃ na jānāmi. Tvaṃ pana maṃ ajja ‘pāpo’ti vadasi, kiṃ te diṭṭha’’nti. ‘‘Kiṃ aññena diṭṭhena, kiṃ tvaṃ evaṃvidhena alaṅkatapaṭiyattena mātugāmena saddhiṃ ekaṭṭhāne hutvā nikkhanto’’ti. ‘‘Natthetaṃ, āvuso, mayhaṃ, nāhaṃ evarūpaṃ mātugāmaṃ passāmī’’ti. Tassa yāvatatiyaṃ kathentassāpi itaro thero kathaṃ asaddahitvā attanā diṭṭhakāraṇaṃyeva bhūtattaṃ katvā gaṇhanto tena saddhiṃ ekamaggena agantvā aññena maggena satthu santikaṃ gato. Itaropi bhikkhu aññena maggena satthu santikaṃyeva gato.
随后,当比丘僧团要进布萨堂的时候,那位比丘在布萨堂里认出了那个比丘,心想:“这个布萨堂里竟然有这样一个恶比丘,我不跟他一起做布萨。”于是就出了布萨堂,站在外面。这时,那位地居天神想:“我造了很重的业。”于是化作一位年老近事男的样子,走到他跟前,问道:“尊者,您为什么站在这里?”他说:“近事男,有一个恶比丘进了这座布萨堂,我不想跟他一起做布萨,所以站在外面。”天神说:“尊者,请不要这样想,那位比丘戒行清净。您看见的那个女人其实是我。为了试探你们这些长老之间的友爱到底坚固不坚固、会不会破裂,我才做了那件事。”他问:“那么,善士,你是谁?”天神回答:“尊者,我是一位地居天神。”这位天子说着,就以天界的神通力站在那里,伏在长老脚前,恳求说:“尊者,请您原谅我!这位长老并不知道这个过失,请你们去做布萨吧!”他恳求长老,把长老送进了布萨堂。那位长老那一次布萨虽然和他在同一个地方做了,但因为个人交情的缘故,此后就不再和他同处一地了。关于这位长老的业(报)未作述说,而那位被指责的长老则持续不断地修观,最终证得了阿拉汉果。
Tato bhikkhusaṅghassa uposathāgāraṃ pavisanavelāya so bhikkhu taṃ bhikkhuṃ uposathagge sañjānitvā, ‘‘imasmiṃ uposathagge evarūpo nāma pāpabhikkhu atthi, nāhaṃ tena saddhiṃ uposathaṃ karissāmī’’ti nikkhamitvā bahi aṭṭhāsi. Atha bhummadevatā ‘‘bhāriyaṃ mayā kammaṃ kata’’nti mahallakaupāsakavaṇṇena tassa santikaṃ gantvā ‘‘kasmā, bhante, ayyo imasmiṃ ṭhāne ṭhito’’ti āha. ‘‘Upāsaka, imaṃ uposathaggaṃ eko pāpabhikkhu paviṭṭho, ‘nāhaṃ tena saddhiṃ uposathaṃ karomī’ti bahi ṭhitomhī’’ti. ‘‘Bhante, mā evaṃ gaṇhatha, parisuddhasīlo esa bhikkhu. Tumhehi diṭṭhamātugāmo nāma ahaṃ, mayā tumhākaṃ vīmaṃsanatthāya ‘daḷhā nu kho imesaṃ therānaṃ metti, no daḷhā’ti bhijjanābhijjanabhāvaṃ olokentena taṃ kammaṃ kata’’nti. ‘‘Ko pana, tvaṃ sappurisā’’ti? ‘‘Ahaṃ ekā bhummadevatā, bhante’’ti devaputto kathento dibbānubhāvena ṭhatvā therassa pādesu nipatitvā ‘‘mayhaṃ, bhante, khamatha, etaṃ dosaṃ thero na jānāti, uposathaṃ karothā’’ti theraṃ yācitvā uposathaggaṃ pavesesi. So thero uposathaṃ tāva ekaṭṭhāne akāsi, mittasanthavavasena pana puna tena saddhiṃ na ekaṭṭhāne ahosīti. Imassa therassa kammaṃ na kathīyati, cuditakatthero pana aparāparaṃ vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ pāpuṇi.
那位地居天人因为那项业行的余报,整整一尊佛的间隔时间里都没能从恶趣的恐怖中解脱出来。但如果他在某个时候投生为人,别人犯下的过失也会落到他自己头上。到了我们世尊住世的时代,他投生在舍卫城的一个婆罗门家庭里,家人给他取名叫“达纳玛那瓦”。他长大后学通了三部吠陀,到了年老时听闻世尊说法,生起信心而出家。从他受具足戒那天起,就有一个打扮得漂漂亮亮的女人,在他进村时跟着进村,出村时跟着出村,进精舍时也跟着进去,他站着她也就站着,就这样一直紧跟着他,大家都看得见。但长老本人却看不见她。由于过去业力的余报,这个女人只有别人能看见。村里施粥和布施食物的女人们开玩笑说:“尊者,这一碗粥是给您的,这一碗是给我们这位姐妹的。”长老为此非常苦恼。回到精舍后,沙弥们和年轻比丘们又围着他打趣说:“达纳变成贡达啦!”他因此就得了个“贡达达纳长老”的名字。他一次次起身,实在受不了他们的戏弄,终于发了疯似地说:“你们才是贡达!你们的亲教师是贡达!你们的教授师是贡达!”于是比丘们把这件事禀告了世尊:“尊者,贡达达纳对年轻的沙弥们说了这样的粗恶语。”世尊叫人把他唤来,问道:“达纳,听说你对沙弥们说粗恶语,是真的吗?”他回答:“世尊,是真的。”世尊又问:“你为什么这样说?”他答道:“尊者,我实在受不了他们没完没了地烦我,才这样说的。”世尊说:“你过去所造的业,直到今天都还没能消尽,你不能再这样对比丘们说粗恶语了。”接着又说:
Bhummadevatā tassa kammassa nissandena ekaṃ buddhantaraṃ apāyabhayato na muccittha. Sace pana kismiñci kāle manussattaṃ āgacchati, aññena yena kenaci kato doso tasseva upari patati. So amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti. ‘‘Dhānamāṇavo’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto tayo vede uggaṇhitvā mahallakakāle satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbaji, tassa upasampannadivasato paṭṭhāya ekā alaṅkatapaṭiyattā itthī tasmiṃ gāmaṃ pavisante saddhiṃyeva gāmaṃ pavisati, nikkhamante nikkhamati. Vihāraṃ pavisantepi saddhiṃ pavisati, tiṭṭhantepi tiṭṭhatīti evaṃ niccānubandhā paññāyati. Thero taṃ na passati. Tassa puna purimakammanissandena sā aññesaṃ upaṭṭhāti. Gāme yāguṃ bhikkhañca dadamānā itthiyo ‘‘bhante, ayaṃ eko yāguuḷuṅko tumhākaṃ, eko imissā amhākaṃ sahāyikāyā’’ti parihāsaṃ karonti. Therassa mahatī vihesā hoti. Vihāragatampi naṃ sāmaṇerā ceva daharā bhikkhū ca parivāretvā ‘‘dhāno koṇḍo jāto’’ti parihāsaṃ karonti. Athassa teneva kāraṇena kuṇḍadhānattheroti nāmaṃ jātaṃ. So uṭṭhāya samuṭṭhāya tehi kariyamānaṃ keḷiṃ sahituṃ asakkonto ummādaṃ gahetvā ‘‘tumhe koṇḍā, tumhākaṃ upajjhāyo koṇḍo, ācariyo koṇḍo’’ti vadati. Atha naṃ satthu ārocesuṃ ‘‘kuṇḍadhāno, bhante, daharasāmaṇerehi saddhiṃ evaṃ pharusavācaṃ vadatī’’ti. Satthā taṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, dhāna, sāmaṇerehi saddhiṃ pharusavācaṃ vadasī’’ti vatvā tena ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti vutte ‘‘kasmā evaṃ vadesī’’ti āha. ‘‘Bhante, nibaddhaṃ vihesaṃ asahanto evaṃ kathemī’’ti. ‘‘Tvaṃ pubbe katakammaṃ yāvajjadivasā jīrāpetuṃ na sakkosi, puna evarūpaṃ pharusaṃ māvadī bhikkhū’’ti vatvā āha –
不要对任何人说粗话;那些被说的人会反过来回敬你。
争吵粗暴的话确实苦,对方可能会反过来用棍棒打你。
“如果你能调伏自己,就像一面被敲破的铜锣不再发声;
你已经达到涅槃,你心里不再有怨恨。”
‘‘Māvoca pharusaṃ kañci, vuttā paṭivadeyyu taṃ; Dukkhā hi sārambhakathā, paṭidaṇḍā phuseyyu taṃ. ‘‘Sace neresi attānaṃ, kaṃso upahato yathā; Esa pattosi nibbānaṃ, sārambho te na vijjatī’’ti. (dha. pa. 133-134);
这件事——这位长老和女人一起往来的情形——也传到了憍萨罗国王那里。国王派人去查,吩咐说:“去吧,你们去查清楚。”然后他自己也只带着少数随从,来到长老住的地方,站在一边暗中观察。就在那时,长老正坐着做针线活,而那个女人看起来就站在不远处。国王看见后,心想:“这事果然有蹊跷。”就朝她站的地方走过去。她见国王走来,就好像一下子进了长老住的草叶屋。国王也跟着她进了那间草叶屋,到处看却找不到人,这才明白:“这不是女人,是长老的一种业报显现。”他起初走近长老时没有顶礼,等知道那件事并非事实后,才回来顶礼长老,坐在一边问道:“尊者,靠托钵乞食,不会太辛苦吧?”长老说:“还好,大王。”国王说:“尊者,我知道圣尊的情况。像这样带着种种困扰过日子,谁还能对你们生起信心呢?从今以后,你们不用再去别处乞食了,我会以四种资具供养您。请您不要放逸,要好好如理作意。”于是便安排了固定的长期供养。长老得到国王的护持,因为饮食合宜,心得一境,观智增长,最终证得阿拉汉。从那时起,那个女人就消失了。
Imañca pana tassa therassa mātugāmena saddhiṃ vicaraṇabhāvaṃ kosalaraññopi kathayiṃsu. Rājā ‘‘gacchatha, bhaṇe, vīmaṃsathā’’ti pesetvā sayampi mandeneva parivārena therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā ekamante olokento aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe thero sūcikammaṃ karonto nisinno hoti, sāpi itthī avidūre ṭhāne ṭhitā viya paññāyati. Rājā disvā ‘‘atthidaṃ kāraṇa’’nti tassā ṭhitaṭṭhānaṃ agamāsi. Sā tasmiṃ āgacchante therassa vasanapaṇṇasālaṃ paviṭṭhā viya ahosi. Rājāpi tāya saddhiṃ tameva paṇṇasālaṃ pavisitvā sabbattha olokento adisvā ‘‘nāyaṃ mātugāmo, therassa eko kammavipāko’’ti saññaṃ katvā paṭhamaṃ therassa samīpena gacchantopi theraṃ avanditvā tassa kāraṇassa abhūtabhāvaṃ ñatvā āgamma theraṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘kacci, bhante, piṇḍakena na kilamathā’’ti pucchi. Thero ‘‘vaṭṭati, mahārājā’’ti āha. ‘‘Jānāmahaṃ, bhante, ayyassa kathaṃ, evarūpena parikkilesena saddhiṃ carantānaṃ tumhākaṃ ke nāma pasīdissanti, ito paṭṭhāya vo katthaci gamanakiccaṃ natthi, ahaṃ catūhi paccayehi tumhe upaṭṭhahissāmi, tumhe yoniso manasikāre mā pamajjitthā’’ti nibaddhabhikkhaṃ paṭṭhapesi. Thero rājānaṃ upatthambhakaṃ labhitvā bhojanasappāyena ekaggacitto hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tato paṭṭhāya sā itthī antaradhāyi.
那时,大须跋陀住在郁伽城的邪见家庭里,她决意守布萨,心想“愿导师怜悯我”,远离荤腥臭味,站在上层楼阁上,作了真实语:“愿这些花不留在半空,而在十力尊头顶变成华盖停住;愿十力尊以这个征兆,明天和五百位比丘一起接受我的供养。”说完撒出八把素馨花。那些花飘去,在说法的时候,在导师头顶变成华盖停住了。导师看见那素馨花华盖,心里就默许了大须跋陀的供养。第二天黎明升起时,导师对阿难长老说:“阿难,我们今天要去远处乞食。不要给凡夫发签,只把签发给圣者。”长老就通知比丘们:“贤友们,导师今天要去远处乞食,凡夫不要拿签,只有圣者才拿签。”贡达达纳长老第一个伸出手说:“贤友,拿签来!”阿难心里想:“导师不让那样的人拿签,只让圣者拿签。”于是走过去禀告导师。导师说:“谁伸手要,就把签给他。”长老心想:“如果给贡达达纳签不合适,导师应该会阻止;既然没有阻止,这里面一定有原因。”于是决定“我要把签给贡达达纳”,便动身前往。贡达达纳在阿难到来之前,就已经进入作为神通基础的第四禅,以神通停在虚空中,伸出手拿签,说:“贤友阿难,拿来吧,导师了解我,像我这样的比丘第一个拿签,导师不会阻止。”导师以这件事为因由,把这位长老安立在教法中第一个拿签者的首位。这位长老因为得到国王的护持,又因获得适合的饮食而心得专注,修观业处,因具足亲依止而成为六神通者。因此在《譬喻》中说:
Tadā mahāsubhaddā ugganagare micchādiṭṭhikakule vasamānā ‘‘satthā maṃ anukampatū’’ti uposathaṃ adhiṭṭhāya nirāmagandhā hutvā uparipāsādatale ṭhitā ‘‘imāni pupphāni antare aṭṭhatvā dasabalassa matthake vitānaṃ hutvā tiṭṭhantu, dasabalo imāya saññāya sve pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhatū’’ti saccakiriyaṃ katvā aṭṭha sumanapupphamuṭṭhiyo vissajjesi. Pupphāni gantvā dhammadesanāvelāya satthu matthake vitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Satthā taṃ sumanapupphavitānaṃ disvā citteneva subhaddāya bhikkhaṃ adhivāsetvā punadivase aruṇe uṭṭhite ānandattheraṃ āha – ‘‘ānanda, mayaṃ ajja dūraṃ bhikkhācāraṃ gamissāma, puthujjanānaṃ adatvā ariyānaṃyeva salākaṃ dehī’’ti. Thero bhikkhūnaṃ ārocesi – ‘‘āvuso, satthā ajja dūraṃ bhikkhācāraṃ gamissati, puthujjanā mā gaṇhantu, ariyāva salākaṃ gaṇhantū’’ti. Kuṇḍadhānatthero ‘‘āhara, āvuso salāka’’nti paṭhamaṃyeva hatthaṃ pasāresi. Ānando ‘‘satthā tādisānaṃ bhikkhūnaṃ salākaṃ na dāpeti, ariyānaṃyeva dāpetī’’ti vitakkaṃ uppādetvā gantvā satthu ārocesi. Satthā ‘‘āharāpentassa salākaṃ dehī’’ti āha. Thero cintesi – ‘‘sace kuṇḍadhānassa salākā dātuṃ na yuttā, atha satthā paṭibāheyya, bhavissati ettha kāraṇa’’nti ‘‘kuṇḍadhānassa salākaṃ dassāmī’’ti gamanaṃ abhinīhari. Kuṇḍadhāno tassa pure āgamanā eva abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā ākāse ṭhatvā ‘‘āharāvuso, ānanda, satthā maṃ jānāti, mādisaṃ bhikkhuṃ paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantaṃ na satthā nivāretī’’ti hatthaṃ pasāretvā salākaṃ gaṇhi. Satthā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā theraṃ imasmiṃ sāsane paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Yasmā ayaṃ thero rājānaṃ upatthambhakaṃ labhitvā sappāyāhāralābhena samāhitacitto vipassanāya kammaṃ karonto upanissayasampannatāya chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.4.1-16) –
自生者、最上人独处静坐整整七日,
我心净信、怀悦意,侍奉最胜佛。
知莲华上大牟尼已出定,时至,
我持一大蕉穗,趋前而谒。
接过后,世尊——那位了知一切、引导世间的导师;
大牟尼为了让我心生净信,便受用了。
正自觉者、无上的商队导师受用之后,
在自己的座位上坐下后,说了这些偈颂:
在这座山上,凡是聚集于此的夜叉们,
住在森林里的过去和未来的众生,请听我说的话。
谁曾亲侍那如兽王狮子般的佛陀,
我将称扬他,请听我所说。
在十万劫中,他出生于甘蔗王族。
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
辱骂了那些持戒清净、已无烦恼的沙门之后,
他会因为恶业的果报而得到这个名字。
“于彼法中,当为法嗣、亲生子、由法所化生者;
他将以衮达达那这个名字,成为那位弟子。
我专注于远离,是个入禅者,乐于禅那。
让世尊欢喜之后,我以无漏之心安住。
弟子所围绕,比丘僧众为前导;
胜者坐于僧中,令众取筹。
把袈裟整理好搭在一肩上,向世间导师行礼;
我在最胜的骰子玩家面前,最先取了筹。
凭借那个业,震动一万个世界的世尊;
在比丘僧团中坐下后,将我安置于最上之位。
我的精进就像一头能拉重车的驮牛,载着我驶向诸轭的止息与安稳。
我于正自觉者的教法中,持此最后身。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Sattāhaṃ paṭisallīnaṃ, sayambhuṃ aggapuggalaṃ; Pasannacitto sumano, buddhaseṭṭhaṃ upaṭṭhahiṃ. ‘‘Vuṭṭhitaṃ kālamaññāya, padumuttaraṃ mahāmuniṃ; Mahantiṃ kadalīkaṇṇiṃ, gahetvā upagacchahaṃ. ‘‘Paṭiggahetvā bhagavā, sabbaññū lokanāyako; Mama cittaṃ pasādento, paribhuñji mahāmuni. ‘‘Paribhuñjitvā sambuddho, satthavāho anuttaro; Sakāsane nisīditvā, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Ye ca santi samitāro, yakkhā imamhi pabbate; Araññe bhūtabhabyāni, suṇantu vacanaṃ mama. ‘‘Yo so buddhaṃ upaṭṭhāsi, migarājaṃva kesariṃ; Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato. ‘‘Ekādasañcakkhattuṃ so, devarājā bhavissati; Catuvīsatikkhattuñca, cakkavattī bhavissati. ‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Akkositvāna samaṇe, sīlavante anāsave; Pāpakammavipākena, nāmadheyyaṃ labhissati. ‘‘Tassa dhamme sudāyādo, oraso dhammanimmito; Kuṇḍadhānoti nāmena, sāvako so bhavissati. ‘‘Pavivekamanuyutto, jhāyī jhānarato ahaṃ; Tosayitvāna satthāraṃ, viharāmi anāsavo. ‘‘Sāvakehi parivuto, bhikkhusaṅghapurakkhato; Bhikkhusaṅghe nisīditvā, salākaṃ gāhayī jino. ‘‘Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā, vanditvā lokanāyakaṃ; Vadataṃ varassa purato, paṭhamaṃ aggahesahaṃ. ‘‘Tena kammena bhagavā, dasasahassikampako; Bhikkhusaṅghe nisīditvā, aggaṭṭhāne ṭhapesi maṃ. ‘‘Vīriyaṃ me dhuradhorayhaṃ, yogakkhemādhivāhanaṃ; Dhāremi antimaṃ dehaṃ, sammāsambuddhasāsane. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
即使是这样的长老,那些不知道他功德的凡夫比丘,当时在第一次分筹时心里还在想:“这到底是怎么回事?”为了消除他们的疑惑,长老腾空而起,显示神通变化,用别的方式为他们解说,说出了“断五”这首偈颂。
Evaṃbhūtassapi imassa therassa guṇe ajānantā ye puthujjanā bhikkhū tadā paṭhamaṃ salākaggahaṇe ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti samacintesuṃ. Tesaṃ vimatividhamanatthaṃ thero ākāsaṃ abbhuggantvā iddhipāṭihāriyaṃ dassetvā aññāpadesena aññaṃ byākaronto ‘‘pañca chinde’’ti gāthaṃ abhāsi.
15在这里,“断除五”是指:就像有人用刀砍断绑在脚上的绳子一样,用下三道来断除、舍弃那五种会让人投生到恶趣的五下分结。“舍弃五”是指:就像有人解开绑在脖子上的绳子一样,用阿拉汉道来舍弃、断除那五种能让人投生到上界天处的五上分结,这里“舍弃”就是断除的意思。“更进一步修习五”是指:为了断除那些五上分结,在证得不来道之后,更进一步修习信等五根,依靠最上之道使其增长。“超越五缚者”是指:达到这种状态的人,已经超越并断除了贪、嗔、痴、慢、见这五种束缚,因此成为超越五缚者。被称为“已渡瀑流的比丘”,意思是:因为一切烦恼都已彻底破坏而称为比丘;又因为已经渡过欲瀑流、有瀑流、见瀑流、无明瀑流,而安住于它们彼岸的涅槃,所以也这样称呼。
15. Tattha pañca chindeti apāyūpapattinibbattanakāni pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pāde bandhanarajjukaṃ viya puriso satthena heṭṭhimamaggattayena chindeyya pajaheyya. Pañca jaheti uparidevalokūpapattihetubhūtāni pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni puriso gīvāya bandhanarajjukaṃ viya arahattamaggena jaheyya, chindeyya vāti attho. Pañca cuttari bhāvayeti tesaṃyeva uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ pahānāya saddhādīni pañcindriyāni uttari anāgāmimaggādhigamato upari bhāveyya aggamaggādhigamavasena vaḍḍheyya. Pañcasaṅgātigoti evaṃbhūto pana pañcannaṃ rāgadosamohamānadiṭṭhisaṅgānaṃ atikkamanena pahānena pañcasaṅgātigo hutvā. Bhikkhuoghatiṇṇoti vuccatīti sabbathā bhinnakilesatāya bhikkhūti, kāmabhavadiṭṭhiavijjoghe taritvā tesaṃ pārabhūte nibbāne ṭhitoti ca vuccatīti attho.
6. 贝拉塔西萨长老偈注释
6. Belaṭṭhasīsattheragāthāvaṇṇanā
“犹如良种的良骏”这首偈颂,是具寿贝拉塔西萨长老说的。它的由来是什么?据说,在莲华上佛的时代,他出生在一个好家庭里,前去拜见世尊,听了法之后生起信心,就出家修行沙门之法。但因为缺少能成就殊胜果位的亲依止条件,他没能证得什么特别的成就。不过,他积累了很多导向出离的广大善业,在天界和人间不断轮转投生。距今三十一劫的时候,他见到毗舍婆佛,心生欢喜,供养了一个枸橼果。凭着这个福业,他投生到天界,之后又不断修福,从一个善趣到另一个善趣。如今佛陀出世时,他出生在舍卫城的一个婆罗门家庭。在佛陀成正觉之前,他就已经在优楼频螺·迦叶座下出家做了苦行者,侍奉火。在佛陀调伏优楼频螺·迦叶、开示燃烧法门时,他和一千名旧发髻外道一起证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说——
Yathāpibhaddo ājaññoti āyasmato belaṭṭhasīsattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbatto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto upanissayasampattiyā abhāvena visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Vivaṭṭūpanissayaṃ pana bahuṃ kusalaṃ upacinitvā devamanussesu saṃsaranto ito ekatiṃse kappe vessabhuṃ bhagavantaṃ passitvā pasannacitto mātuluṅgaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devesu nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā sugatito sugatiṃ upagacchanto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatto bhagavato abhisambodhiyā puretarameva uruvelakassapassa santike tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā aggiṃ paricaranto uruvelakassapadamane ādittapariyāyadesanāya (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28) purāṇajaṭilasahassena saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.68-73) –
就像闪耀的迦尼迦罗树,又像十五的满月;
我看见世间导师,就像看见一棵燃烧的灯树。
我拿起一个甜柠檬果,把它供养给了导师。
我对那位值得供养的勇者生起了净信,用自己的双手供养。
距今三十一劫前,我当时供养了果实。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Kaṇikāraṃva jotantaṃ, puṇṇamāyeva candimaṃ; Jalantaṃ dīparukkhaṃva, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Mātuluṅgaphalaṃ gayha, adāsiṃ satthuno ahaṃ; Dakkhiṇeyyassa vīrassa, pasanno sehi pāṇibhi. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位已经证得阿拉汉果的尊者,是法藏比丘(dhammabhaṇḍāgārika,即持法藏者)的戒师。有一天,他从果定中出定后,观察那寂静、殊胜、远离五欲之乐(nirāmisa,离欲/无染之乐)的快乐,又回顾自己过去的修行,因为喜悦的力量涌起,便诵出了“犹如良马……”这首偈颂。
Evaṃ adhigatārahatto āyasmato dhammabhaṇḍāgārikassa upajjhāyo ayaṃ thero ekadivasaṃ phalasamāpattito uṭṭhāya taṃ santaṃ paṇītaṃ nirāmisaṃ sukhaṃ attano pubbayogañca paccavekkhitvā pītivegavasena ‘‘yathāpi bhaddo ājañño’’ti gāthaṃ abhāsi.
1616. 其中,“yathāpi”是用于表达譬喻的质词。“bhaddo”指贤善的,具备力量、体力、能力、速度和勇健等功德。“ājañño”指良种,出身高贵,能分辨合理与不合理。良种有三种:牛的良种、马的良种、象的良种。其中这里指的是牛的良种。而这头牛专门用于善巧耕作的活计,因此说“naṅgalāvattanī”。意思是能回转犁铧的,即在田间来回转动犁具而耕作。或者,犁得以回转的地方叫“naṅgalāvattaṃ”,指田中的犁道,依此犁道而行,所以叫“naṅgalāvattani”。为了让偈颂音韵顺畅,这里把“vattanī”说成长音。“sikhī”:因为耸立在头顶,形似顶髻,所以叫“sikhā”,即角;具有这个的,就叫“sikhī”。另有一些人说:“这里‘kakudha’(峰)指的就是‘sikhā’。”不论按哪种说法,“sikhī”都是对殊胜部位的称叹。“appakasirena”指少费辛劳。“rattindivā”指夜晚和白天;这样,夜晚和白天都少费辛劳地过去——应这样连接。这段话的意思是:就像一头贤善的牛的良种,被用于耕作时,即使田中有厚密的草根等,也不在意犁道上的阻碍,少费辛劳地来回转动前行,直到显示出耕除杂草的疲累;同样,夜晚和白天也少费辛劳地过去、流逝。其中说明了原因:“sukhe laddhe nirāmise”。意思是:因为已经获得了不与欲乐之染、世间利养之染、轮回之染相杂的、寂静殊胜的果等至之乐,所以……。这里的处格是用于主格(paccatta)意义的,如“vanappagumbe”和“tena vata re vattabbe”中的用法。或者,从那时起夜晚和白天少费辛劳地过去,为了说明这一点,说“sukhe laddhe nirāmise”,意思是:当获得了离欲之乐时,从获得的那一刻起……
16. Tattha yathāpīti opammapaṭipādanatthe nipāto. Bhaddoti sundaro thāmabalasamatthajavaparakkamādisampanno. Ājaññoti ājānīyo jātimā kāraṇākāraṇānaṃ ājānanako. So tividho usabhājañño assājañño hatthājaññoti. Tesu usabhājañño idhādhippeto. So ca kho chekakasanakicce niyutto, tenāha ‘‘naṅgalāvattanī’’ti. Naṅgalassa phālassa āvattanako, naṅgalaṃ ito cito ca āvattetvā khette kasanakoti attho. Naṅgalaṃ vā āvattayati etthāti naṅgalāvattaṃ , khette naṅgalapatho, tasmiṃ naṅgalāvattani. Gāthāsukhatthañhettha ‘‘vattanī’’ti dīghaṃ katvā vuttaṃ. Sikhīti matthake avaṭṭhānato sikhāsadisatāya sikhā, siṅgaṃ. Tadassa atthīti sikhī. Apare pana ‘‘kakudhaṃ idha ‘sikhā’ti adhippeta’’nti vadanti, ubhayathāpi padhānaṅgakittanametaṃ ‘‘sikhī’’ti. Appakasirenāti appakilamathena. Rattindivāti rattiyo divā ca, evaṃ mamaṃ appakasirena gacchantīti yojanā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ‘‘bhaddo usabhājānīyo kasane niyutto ghanatiṇamūlādikepi naṅgalapathe taṃ agaṇento appakasirena ito cito ca parivattento gacchati, yāva kasanatiṇānaṃ parissamaṃ dasseti, evaṃ mamaṃ rattindivāpi appakasireneva gacchanti atikkamantī’’ti. Tattha kāraṇamāha ‘‘sukhe laddhe nirāmise’’ti. Yasmā kāmāmisalokāmisavaṭṭāmisehi asammissaṃ santaṃ paṇītaṃ phalasamāpattisukhaṃ laddhaṃ, tasmāti attho. Paccatte cetaṃ bhummavacanaṃ yathā ‘‘vanappagumbe’’ (khu. pā. 6.13; su. ni. 236) ‘‘tena vata re vattabbe’’ti (kathā. 1) ca. Atha vā tato pabhuti rattindivā appakasirena gacchantīti vicāraṇāya āha – ‘‘sukhe laddhe nirāmise’’ti, nirāmise sukhe laddhe sati tassa laddhakālato paṭṭhāyāti attho.
7. 达萨卡长老偈颂的注释
7. Dāsakattheragāthāvaṇṇanā
“Middhīyadā”是具寿达萨卡长老的偈颂。这件事是怎么来的呢?据说,在这劫之前的第九十一劫,那时如来还没有出世,有一位名叫阿耆多的独觉佛,从香醉山下来,进入人间,在某个村子里托钵乞食,他就供养了令人悦意的芒果。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到了迦叶世尊的教法时期出家,做了许多导向解脱的福德。这样勤修善业,从善趣生到善趣,在现在这尊佛出世的时代,出生在舍卫城的一个家族里,名叫达萨卡。给孤独居士安排他做寺院维护的工作。他认真维护寺院,因为常常觐见佛陀、听闻佛法,生起了信心,就出家了。不过也有些论师说:“他在迦叶世尊的时代出生在一个家族里,长大后服侍一位漏尽长老,想让人做什么事就对长老下令。因为那个业,他在我们世尊的时代,投生在舍卫城给孤独居士一个女奴的肚子里。长大后,又被富翁安排做寺院维护的工作,同样如前所述生起了信心。大富翁了解他的戒行和意向之后,让他脱离奴籍,说:‘你随意出家吧。’于是比丘们就度他出家了。”可是,从出家那天起,他就懈怠、缺乏精进,什么日常义务都不做,更不用说沙门法了,只是尽情吃饱,成天贪睡。听法的时候,也钻进一个角落,坐在大众边上,呼呼大睡。于是世尊观察他过去的宿因,为了让他生起警策,说了这首偈颂:“当人昏沉又贪吃时……”
Middhīyadāti āyasmato dāsakattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira ito ekanavute kappe anuppanne tathāgate ajitassa nāma paccekabuddhassa gandhamādanato manussapathaṃ otaritvā aññatarasmiṃ gāme piṇḍāya carantassa manoramāni ambaphalāni adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle sāsane pabbajitvā vivaṭṭūpanissayaṃ bahuṃ puññaṃ akāsi. Evaṃ kusalakammappasuto hutvā sugatito sugatiṃ upagacchanto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbatti. Dāsakotissa nāmaṃ ahosi. So anāthapiṇḍikena gahapatinā vihārapaṭijagganakamme ṭhapito sakkaccaṃ vihāraṃ paṭijagganto abhiṇhaṃ buddhadassanena dhammassavanena ca paṭiladdhasaddho pabbaji. Keci pana bhaṇanti – ‘‘ayaṃ kassapassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā vayappatto aññataraṃ khīṇāsavattheraṃ upaṭṭhahanto kiñci kammaṃ kārāpetukāmo theraṃ āṇāpesi. So tena kammena amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyaṃ anāthapiṇḍikassa dāsiyā kucchimhi nibbatto vayappatto seṭṭhinā vihārapaṭijaggane ṭhapito vuttanayeneva paṭiladdhasaddho ahosi. Mahāseṭṭhi tassa sīlācāraṃ ajjhāsayañca ñatvā bhujissaṃ katvā ‘yathāsukhaṃ pabbajā’ti āha. Taṃ bhikkhū pabbājesu’’nti. So pabbajitakālato paṭṭhāya kusīto hīnavīriyo hutvā na kiñci vattapaṭivattaṃ karoti, kuto samaṇadhammaṃ, kevalaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā niddābahulo viharati. Dhammassavanakālepi ekaṃ koṇaṃ pavisitvā parisapariyante nisinno ghurughurupassāsī niddāyateva. Athassa bhagavā pubbūpanissayaṃ oloketvā saṃvegajananatthaṃ ‘‘middhī yadā hoti mahagghaso cā’’ti gāthaṃ abhāsi.
1717. 其中,“昏沉者”是指被昏沉与睡眠压倒的人,因为一个人若被睡眠压倒,昏沉也就必然压倒他。“当……时”是指在那个时候。“大食者”就是饭量极大的人,像那些用手抓饭吃的、用衣角兜着吃的、贪嘴大吃的人、像乌鸦一样乱吃的人、吃了又吐再吃的人当中的某一种。“嗜睡者”就是惯于睡觉的人。“辗转而卧者”是说翻来覆去地躺着,由此表明他沉溺于床铺的舒适、侧卧的舒适和睡眠的快乐。“被猪食喂饱者”是指被米糠之类的猪食喂养、填饱。家猪从小被人养着,到身体肥壮时出不了屋子,就只能在床底等处翻来覆去地躺着。这里要表达的是:当一个人既昏沉嗜睡,又饭量极大,像被饲料喂饱的大公猪一样,无法用其他姿势维持下去,成了惯于睡觉、翻来覆去躺着的人,那时他就无法对“无常、苦、无我”这三相作意。因为不对它们作意,智慧迟钝,他就一再入胎,不能从入胎中解脱出来。达萨卡长老听了这番话,生起悚惧,开始修观,不久就证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说:
17. Tattha middhīti thinamiddhābhibhūto, yañhi middhaṃ abhibhavati, taṃ thinampi abhibhavateva. Yadāti yasmiṃ kāle. Mahagghasoti mahābhojano, āharahatthakaalaṃsāṭakatatthavaṭṭakakākamāsakabhuttavamitakānaṃ aññataro viya. Niddāyitāti supanasīlo. Samparivattasāyīti samparivattakaṃ samparivattakaṃ nipajjitvā ubhayenapi seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyuttoti dasseti. Nivāpapuṭṭhoti kuṇḍakādinā sūkarabhattena puṭṭho bharito. Gharasūkaro hi bālakālato paṭṭhāya posiyamāno thūlasarīrakāle gehā bahi nikkhamituṃ alabhanto heṭṭhāmañcādīsu samparivattetvā samparivattetvā sayateva. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadā puriso middhī ca hoti mahagghaso ca nivāpapuṭṭho mahāvarāho viya aññena iriyāpathena yāpetuṃ asakkonto niddāyanasīlo samparivattasāyī, tadā so ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti tīṇi lakkhaṇāni manasikātuṃ na sakkoti. Tesaṃ amanasikārā mandapañño punappunaṃ gabbhaṃ upeti, gabbhāvāsato na parimuccatevāti. Taṃ sutvā dāsakatthero saṃvegajāto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.74, 80-84) –
有一位名叫阿逸多的正自觉者,那时住在雪山。
他具足戒行,又善于禅定,是一位牟尼。
金色身相的等正觉者、供养的接受者,
正走在路上——我布施了芒果。
距今九十一劫前,那时我布施了那个果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Ajito nāma sambuddho, himavante vasī tadā; Caraṇena ca sampanno, samādhikusalo muni. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇe sambuddhe, āhutīnaṃ paṭiggahe; Rathiyaṃ paṭipajjante, ambaphalamadāsahaṃ. ‘‘Ekanavute ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
长老证得阿拉汉果之后,世尊用这首偈颂教导他,他说“这首偈颂是我的刺棒”,便以同样的偈颂回应。这就是这位长老以转诵方式作出的胜智记说。
Arahattaṃ pana patvā thero imāya gāthāya maṃ bhagavā ovadi, ‘‘ayaṃ gāthā mayhaṃ aṅkusabhūtā’’ti tameva gāthaṃ paccudāhāsi. Tayidaṃ therassa parivattāhāranayena aññābyākaraṇaṃ jātaṃ.
8. 《狮子子长老偈》注释
8. Siṅgālapituttheragāthāvaṇṇanā
“曾是佛陀的嗣子”是豺父长老的偈颂。这件事的由来是怎样的呢?据说,他在九十四劫之前,看见一位名叫百光的独觉佛在乞食,心里生起净信,顶礼之后,把自己手里拿着的棕榈果布施出去。因为这一善业,他投生到天界,此后一次又一次地做善事,只在善趣中流转。到了迦叶世尊的时代,他投生为人,在教法中生起信心,出家修行,修习骨想。后来在现在这位佛陀出世的时代,他投生在舍卫城的一户人家,成年后娶妻成家,生了一个儿子,给儿子取名叫“豺童”,因此人们称他为“豺父”。后来,他舍弃了家庭的束缚,在教法中出家。世尊观察他的根性志向后,给了他骨想的修行法门。他领受之后,住在跋伽国苏苏摩罗山的恐怖林中。那时,住在那片林中的天神为了激励他,用隐语点明这层意思:“他不久就会证得修行的果报”,于是说了“曾是佛陀的嗣子”这首偈颂。
Ahu buddhassa dāyādoti siṅgālakapituttherassa gāthā. Kā uppatti? So kira ito catunavute kappe sataraṃsiṃ nāma paccekasambuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā attano hatthagataṃ tālaphalaṃ adāsi. Tena puññakammena devaloke nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle manussayoniyaṃ nibbatto sāsane paṭiladdhasaddho hutvā pabbajitvā aṭṭhikasaññaṃ bhāvesi. Puna imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulagehe nibbattitvā vayappatto dārapariggahaṃ katvā ekaṃ puttaṃ labhitvā tassa ‘‘siṅgālako’’ti nāmaṃ akāsi. Tena naṃ siṅgālakapitāti voharanti. So aparabhāge gharabandhanaṃ pahāya sāsane pabbaji. Tassa bhagavā ajjhāsayaṃ olokento aṭṭhikasaññākammaṭṭhānaṃ adāsi. So taṃ gahetvā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane, athassa tasmiṃ vane adhivatthā devatā ussāhajananatthaṃ ‘‘bhāvanāphalaṃ nacirasseva hatthagataṃ karissatī’’ti imamatthaṃ aññāpadesena vibhāventī ‘‘ahu buddhassa dāyādo’’ti gāthaṃ abhāsi.
1818. 这里“ahū”就是“hoti”(是),这个词虽然用的是过去时,表达的却是现在时态的意思。“Buddhassa”指正等觉佛陀。“Dāyādo”指法的继承者,也就是通过自己的正确修行,获得并执持九种出世间法遗产的人。或者,“ahū”就是“ahosi”(曾是)。意思是:对于这样一位名号的佛陀,现在会有什么障碍妨碍他成为继承者呢?因此说:“我想,他很快就会断除欲贪。”所谓“Bhesakaḷāvana”,是因为一位名叫Bhesaka的夜叉所获得、所占据,或者因为那里有大量Bhesaka之类的木材,所以得名“Bhesakaḷāvana”林。为了说明这位比丘成为佛陀继承者的理由,而说:“仅仅以骨想,就遍满了这大地。”其中,“kevala”指完全、无余。“Aṭṭhisaññāya”指骨想的修习。“Apharī”指以决定“骨”的方式而遍满。“Pathaviṃ”指自身这个大地。这里之所以把自身称为“大地”,就像“谁能剖开这大地”等说法中那样。“Maññehaṃ”就是“maññe ahaṃ”(我想)。“Maññāhaṃ”也是一种写法。“So”指那位比丘。“Khippameva”指不久、很快。“Kāmarāgaṃ pahissati pajahissatīti maññe”——我想,他很快就会断除、舍弃欲贪。为什么?因为骨想正是欲贪的直接对治。这里说的是:如果有人在一个地方获得了骨想,并以“骨”遍满自己的整个身体或一切身体而安住,那么这位比丘以那骨想禅那为基础修观,不久就会以不来道断除欲贪,或者以究竟道断除一切以欲为义而名为“欲”、以染着为义而名为“染”的渴爱。这位长老听完这首偈颂后,心想“这位天神是为了激发我的精进而这样说”,于是下定决心不退转,增长观慧,最终证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中说:
18. Tattha ahūti hoti, vattamānatthe hi idaṃ atītakālavacanaṃ. Buddhassāti sabbaññubuddhassa. Dāyādoti dhammadāyādo navavidhassa lokuttaradhammadāyassa attano sammāpaṭipattiyā ādāyako gaṇhanako. Atha vā ahūti ahosi. Evaṃnāmassa buddhassa dāyādabhāve koci vibandho idāneva bhavissatīti adhippāyo. Tenāha ‘‘maññehaṃ kāmarāgaṃ so, khippameva vahissatī’’ti. Bhesakaḷāvaneti bhesakena nāma yakkhena labhitattā pariggahitattā, bhesakaḷānaṃ vā kaṭṭhādīnaṃ bahulatāya ‘‘bhesakaḷāvana’’nti laddhanāme araññe. Tassa bhikkhuno buddhassa dāyādabhāve kāraṇaṃ vadanto ‘‘kevalaṃ aṭṭhisaññāya, apharī pathaviṃ ima’’nti āha. Tattha kevalanti sakalaṃ anavasesaṃ. Aṭṭhisaññāyāti aṭṭhikabhāvanāya. Apharīti ‘‘aṭṭhī’’ti adhimuccanavasena patthari. Pathavinti attabhāvapathaviṃ. Attabhāvo hi idha ‘‘pathavī’’ti vutto ‘‘ko imaṃ pathaviṃ viccessatī’’tiādīsu viya. Maññehanti maññe ahaṃ. ‘‘Maññāha’’ntipi pāṭho. Soti so bhikkhu. Khippameva nacirasseva kāmarāgaṃ pahissati pajahissatīti maññe. Kasmā? Aṭṭhikasaññāya kāmarāgassa ujupaṭipakkhabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo ekasmiṃ padese laddhāya atthikasaññāya sakalaṃ attano sabbesaṃ vā attabhāvaṃ ‘‘aṭṭhī’’tveva pharitvā ṭhito, so bhikkhu taṃ aṭṭhikajhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanto nacireneva anāgāmimaggena kāmarāgaṃ , sabbaṃ vā kāmanaṭṭhena ‘‘kāmo’’, rañjanaṭṭhena ‘‘rāgo’’ti ca laddhanāmaṃ taṇhaṃ aggamaggena pajahissatīti. Imaṃ gāthaṃ sutvā so thero ‘‘ayaṃ devatā mayhaṃ ussāhajananatthaṃ evamāhā’’ti appaṭivānavīriyaṃ adhiṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.85-90) –
世尊名为百光,是自生者,无人能胜。
从远离处起身后,为了乞食而走了出去。
我手里拿着果子,看见那位人中雄杰,就走上前去。
我怀着清净的信心,满心欢喜,布施了棕榈果。
九十四劫之前,那时我布施了那个果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Sataraṃsī nāma bhagavā, sayambhū aparājito; Vivekā uṭṭhahitvāna, gocarāyābhinikkhami. ‘‘Phalahattho ahaṃ disvā, upagacchiṃ narāsabhaṃ; Pasannacitto sumano, tālaphalamadāsahaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他为了忆念那位天神所说的话,就以感兴偈的方式诵出了同一首偈颂。这也就成了这位长老的证悟声明。
Arahattaṃ pana patvā tāya devatāya vuttavacanaṃ patimānento tameva gāthaṃ udānavasena abhāsi. Tadevassa therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
《库拉长老偈注》
9. Kulattheragāthāvaṇṇanā
“他们引导水”这首偈颂,是尊者库拉长老说的。它的来历是什么呢?据说,这位长老在过去世也曾积累了许多导向解脱的善业,具足了福德因缘。他看见毗婆尸世尊在空中行走,心里生起清净的信心,想供养一个椰子果,就站在那里。导师知道他的心意,便从空中降下来,接受了他的供养。他因此生起极大的欢喜信心,凭着这份信心的获得,来到导师面前请求出家。导师就吩咐一位比丘:“让这个人出家吧。”他出家后受了具足戒,修习沙门之法。命终之后,他在天界和人间流转了六个佛的间隔那么漫长的时间。到了现在这位佛出世的时候,他出生在舍卫城的一个婆罗门家庭,名叫库拉。他长大成年后,对佛法生起了信心,在世尊身边出家。但因为心念散乱,他没能证得什么特别的成就。后来有一天,他进村乞食,在路上看见有人挖开地面、开出水渠,把水引到他们想要的地方。他看在眼里,记在心上。进村之后,他又看见一个制箭匠把箭杆放进制箭工具(usuyanta)中,然后从箭孔的一头瞄着,把箭杆弄直。他也把这件事记在心里。继续往前走,他又看见木匠在削制车轮的轮辋、轮辐等部件。他也记在心里。回到精舍后,他吃完饭,收拾好衣钵,在白天休息的地方坐下来,把自己看到的这些景象拿来作比喻,用来调伏自己的心:人们尚且能把没有意识的水引到想要的地方;没有意识的弯曲箭杆,也能用方法把它弄直;没有意识的木头、木料之类,木匠也能把它做成弯曲或笔直的轮辋等部件。那为什么我不能把自己的心弄直呢?他这样一想,就开始修观,精勤努力,不久就证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:
Udakañhi nayantīti āyasmato kulattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira thero pubbepi vivaṭṭūpanissayaṃ bahuṃ kusalaṃ upacinitvā adhikārasampanno vipassiṃ bhagavantaṃ ākāse gacchantaṃ disvā pasannamānaso nāḷikeraphalaṃ dātukāmo aṭṭhāsi. Satthā tassa cittaṃ ñatvā otaritvā paṭiggaṇhi. So ativiya pasannacitto hutvā teneva saddhāpaṭilābhena satthāraṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci, satthā aññataraṃ bhikkhuṃ āṇāpesi – ‘‘imaṃ purisaṃ pabbājehī’’ti. So pabbajitvā laddhūpasampado samaṇadhammaṃ katvā tato cuto chapi buddhantarāni devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti. Kulotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto sāsane laddhappasādo bhagavato santike pabbajitvā vikkhepabahulatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Athekadivasaṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisanto antarāmagge bhūmiṃ khaṇitvā udakavāhakaṃ katvā icchiticchitaṭṭhāne udakaṃ nente purise disvā taṃ sallakkhetvā gāmaṃ paviṭṭho aññataraṃ usukāraṃ usudaṇḍakaṃ usuyante pakkhipitvā akkhikoṭiyā oloketvā ujuṃ karontaṃ disvā tampi sallakkhetvā gacchanto purato gantvā araneminābhiādike rathacakkāvayave tacchante tacchake disvā tampi sallakkhetvā vihāraṃ pavisitvā katabhattakicco pattacīvaraṃ paṭisāmetvā divāvihāre nisinno attanā diṭṭhanimittāni upamābhāvena gahetvā attano cittadamane upanento ‘‘acetanaṃ udakampi manussā icchikicchitaṭṭhānaṃ nayanti tathā acetanaṃ vaṅkampi saradaṇḍaṃ upāyena namento ujuṃ karonti , tathā acetanaṃ kaṭṭhakaḷiṅgarādiṃ tacchakā nemiādivasena vaṅkaṃ ujuñca karonti. Atha kasmā ahaṃ sakacittaṃ ujuṃ na karissāmī’’ti cintetvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ghaṭento vāyamanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.91-99) –
那时,我在槃头摩提城里当园丁。
我看见远离尘垢的佛陀,在风中虚空中行走。
它能让我生起欢喜,带来当下就能感受到的安乐。
以清净心,将果实供养佛陀之后,
“那时我获得了喜悦,以及广大最上的安乐;
随所投生处,宝皆自然现起。
九十一劫之前,那时我供养了果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
我的天眼通已经清净,我善于修定;
我已经达到神通的彼岸,这就是布施果子的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Nagare bandhumatiyā, ārāmiko ahaṃ tadā; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, gacchantaṃ anilañjase. ‘‘Nāḷikeraphalaṃ gayha, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ; Ākāse ṭhitako santo, paṭiggaṇhi mahāyaso. ‘‘Vittisañjanano mayhaṃ, diṭṭhadhammasukhāvaho; Phalaṃ buddhassa datvāna, vippasannena cetasā. ‘‘Adhigacchiṃ tadā pītiṃ, vipulañca sukhuttamaṃ; Uppajjateva ratanaṃ, nibbattassa tahiṃ tahiṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Dibbacakkhu visuddhaṃ me, samādhikusalo ahaṃ; Abhiññāpāramippatto, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他就这样把那些相作为钩,增长观智,证得阿拉汉果,然后把那些相跟调伏自心相比较,在宣说自己的证悟时,诵出了这首偈:“引水者引导水……”
Evaṃ yāni nimittāni aṅkuse katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi, tehi saddhiṃ attano cittadamanaṃ saṃsanditvā aññaṃ byākaronto ‘‘udakañhi nayanti nettikā’’ti gāthaṃ abhāsi.
1919. 其中,“udakaṃ hi”里的“hi”只是一个语气助词。“引导”的意思是:在地上挖开各处高地,填平低洼处,挖出水渠,或者安放木槽,把水引到自己想要的地方。这样引导水的人,就叫引水者。“tejana”指箭。这段话的意思是:引水者凭自己的喜好把水引到想去的地方;造箭的人把箭加热后弯曲它,把它弄直;木匠们为了制作轮辋等部件而刨削木材时,通过弯曲的方式让木材变弯,随自己的喜好把它弄直或弄弯。同样地,持守善戒的人以这样有限的所缘为基础,凭借如法受持的戒等美好行仪,有智慧的人生起入流道等,从而调伏自己;而证得阿拉汉果的人,则被称为彻底调伏者。
19. Tattha udakaṃ hīti hi-saddo nipātamattaṃ. Nayantīti pathaviyā taṃ taṃ thalaṭṭhānaṃ khaṇitvā ninnaṭṭhānaṃ pūretvā mātikaṃ vā katvā rukkhadoṇiṃ vā ṭhapetvā attano icchiticchitaṭṭhānaṃ nenti. Tathā te nentīti nettikā. Tejananti kaṇḍaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – nettikā attano ruciyā icchiticchitaṭṭhānaṃ udakaṃ nayanti, usukārāpi tāpetvā tejanaṃ namayanti ujuṃ karonti. Namanavasena tacchakā nemiādīnaṃ atthāya tacchantā dāruṃ namayanti attano ruciyā ujuṃ vā vaṅkaṃ vā karonti. Evaṃ ettakaṃ ārammaṇaṃ katvā subbatā yathāsamādinnena sīlādinā sundaravatā dhīrā sotāpattimaggādīnaṃ uppādentā attānaṃ damenti, arahattaṃ pana pattesu ekantadantā nāma hontīti.
10. 阿耆多长老偈注释
10. Ajitattheragāthāvaṇṇanā
我没有对死亡的恐惧——这是尊者阿耆多长老的偈颂。它的由来是怎样的呢?据说,他在九十一劫以前见到毗婆尸世尊,心生净信,供养了木苹果。从那以后,他又做了种种功德,在天界和人间流转,到了我们这一劫,在导师还没有出世的时候,他投生在舍卫城摩诃憍萨罗座下首席婆罗门的家里,做了他的儿子。他的名字叫阿耆多。那时候,舍卫城住着一位名叫婆和利的婆罗门,具备三种大人相,通达三部吠陀。他离开舍卫城,出家做了苦行者,住在瞿陀瓦利河边的木苹果园里。后来,阿耆多在婆和利那里出家。有一位希望他得到利益的天神催促了婆和利,婆和利就派他到导师那里去。他和提舍·弥勒等人一起前去亲近世尊,在心里默默向世尊提问。世尊为他解答之后,他心生净信,就在导师座下出家,领受了业处,修习观禅,最终证得了阿拉汉果。因此,《譬喻》中这样说(《长老譬喻》2.52.7-11):——
Maraṇe me bhayaṃ natthīti āyasmato ajitattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira ekanavute kappe vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannacitto kapitthaphalaṃ adāsi. Tato parampi taṃ taṃ puññaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ kappe anuppanne eva amhākaṃ satthari sāvatthiyaṃ mahākosalarañño aggāsaniyassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti. Tassa ajitoti nāmaṃ ahosi. Tasmiñca samaye sāvatthivāsī bāvarī nāma brāhmaṇo tīhi mahāpurisalakkhaṇehi samannāgato tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sāvatthito nikkhamitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā godhāvarītīre kapitthārāme vasati. Atha ajito tassa santike pabbajito atthakāmāya devatāya coditena bāvarinā satthu santikaṃ pesito tissametteyyādīhi saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā manasāva pañhe pucchitvā tesu vissajjitesu pasannacitto satthu santike pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.7-11) –
肤色如金的遍正觉者,是值得领受供养的人;
对正在路上行走的(佛陀),我供养了一个木苹果。
九十一劫之前,我布施了那个果子;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, āhutīnaṃ paṭiggahaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, kapitthaṃ adadiṃ phalaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ dadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他发出狮子吼,说出这首偈子:“我对死亡没有恐惧。”
Arahattaṃ pana patto sīhanādaṃ nadanto ‘‘maraṇe me bhayaṃ natthī’’ti gāthaṃ abhāsi.
20在这其中,“死”是指死亡的征兆和死亡的原因。“我”是指“对我来说”,没有恐惧,因为已经断除了“有”的根本,已经穷尽了生。还没有断除“有”的根本的人,才可能因为死亡而恐惧:“我将来会有怎样的投生呢?”所谓“无爱著”,这里的爱著是指期待和渴爱。因为我已经彻底压碎、思惟诸行,清楚地照见取蕴是苦、没有实质等,所以对生命已经没有这种爱著。这样的我,将把这副身体——或说自己的身躯、这个被称为身体的苦的重担——放下、舍弃;在舍弃的时候,因为智慧已经圆满而正知,因为念力已经圆满而正念,我将放下它,心里清楚地知道:“用这个身体该做的事已经做完了,现在它只是必定要被丢弃的东西了。”说完这首偈之后,长老进入禅那,紧接着就般涅槃了。
20. Tattha maraṇeti maraṇanimittaṃ maraṇahetu. Meti mayhaṃ, bhayaṃ natthi ucchinnabhavamūlatāya parikkhīṇajātikattā . Anucchinnabhavamūlānañhi ‘‘kīdisī nu kho mayhaṃ āyatiṃ uppattī’’ti maraṇato bhayaṃ bhaveyya. Nikantīti apekkhā taṇhā, sā natthi jīvite suparimadditasaṅkhāratāya upādānakkhandhānaṃ dukkhāsārakādibhāvena suṭṭhu upaṭṭhahanato. Evaṃbhūto cāhaṃ sandehaṃ sarīraṃ, sakaṃ vā dehaṃ dehasaṅkhātaṃ dukkhabhāraṃ nikkhipissāmi chaḍḍessāmi, nikkhipanto ca ‘‘‘iminā sarīrakena sādhetabbaṃ sādhitaṃ, idāni taṃ ekaṃsena chaḍḍanīyamevā’ti paññāvepullappattiyā sampajāno sativepullappattiyā paṭissato nikkhipissāmī’’ti. Imaṃ pana gāthaṃ vatvā thero jhānaṃ samāpajjitvā tadanantaraṃ parinibbāyīti.