第三品·尼拘律陀长老偈颂的注释
1. 一集义注 · 214 段
尼拘律陀长老偈颂的注释
1. Nigrodhattheragāthāvaṇṇanā
“我不害怕怖畏”是尊者尼拘律陀长老的偈颂。这件事是怎么来的呢?据说,他在距今一千八百劫以前,出生在一个婆罗门富豪家里。长大成人后,他看到欲乐的过患,也看到出家的功德,就舍弃家庭的束缚,进入山林,在一片婆罗树林里搭了一间树叶小屋,出家做了苦行者,靠吃树林里的根果过活。那时候,有一位叫喜见的正自觉者出现在世间,用法的甘露之雨熄灭包括天人在内的世间众生的烦恼之火。有一天,这位佛陀出于对苦行者的怜悯,走进那片婆罗树林,入了灭尽定。苦行者正要出去采集林中的根果,看见世尊,心里生起清净的信心和欢喜,就折下开满花的婆罗树枝,搭成一座婆罗花棚,用婆罗花把整个棚子都盖满,礼拜世尊。因为心中充满喜悦和欢快,他连去觅食都忘了,就站在那里一直礼敬。导师从灭尽定出来后,出于怜悯心想:“让比丘僧团也来吧,他也会对僧团生起清净的信心。”刚这么一想,比丘僧团立刻就到了。他看见比丘僧团,也同样生起清净的信心,礼拜之后合掌站立。导师便以微笑为缘,为他揭示未来的成就,说了法,然后和比丘僧团一起离开了。他凭着这份善业,在天界和人间流转,积集了许多趋向解脱的善业。到了这一尊佛陀出世的时候,他在舍卫城的一个婆罗门富豪家里出生,名叫尼拘律陀。在接受祇园精舍那天,他因为看见佛陀的威神力而生起清净的信心,出家后开始修观,不久就证得了六神通。这件事在《譬喻经》里是这样说的——
Nāhaṃbhayassa bhāyāmīti āyasmato nigrodhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira ito aṭṭhārase kappasate brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā gharabandhanaṃ pahāya araññāyatanaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ sālavane paṇṇasālaṃ katvā tāpasapabbajaṃ pabbajitvā vanamūlaphalāhāro vasati. Tena samayena piyadassī nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā sadevakassa lokassa dhammāmatavassena kilesasantāpaṃ nibbāpento ekadivasaṃ tāpase anukampāya taṃ sālavanaṃ pavisitvā nirodhasamāpattiṃ samāpanno. Tāpaso vanamūlaphalatthāya gacchanto bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pupphitasāladaṇḍasākhāyo gahetvā sālamaṇḍapaṃ katvā taṃ sabbatthakameva sālapupphehi sañchādetvā bhagavantaṃ vanditvā pītisomanassavaseneva āhāratthāyapi agantvā namassamāno aṭṭhāsi. Satthā nirodhato vuṭṭhāya tassa anukampāya ‘‘bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti cintesi, ‘‘bhikkhusaṅghepi cittaṃ pasādessatī’’ti. Tāvadeva bhikkhusaṅgho āgato. So bhikkhusaṅghampi disvā pasannamānaso vanditvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Satthā sitassa pātukaraṇāpadesena tassa bhāviniṃ sampattiṃ pakāsento dhammaṃ kathetvā pakkāmi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. So tena puññakammena devamanussesuyeva saṃsaranto vivaṭṭūpanissayaṃ bahuṃ kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, nigrodhotissa nāmaṃ ahosi. So jetavanapaṭiggahaṇadivase buddhānubhāvadassanena sañjātappasādo pabbajitvā vipassanaṃ ārabhitvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.190-220) –
入娑罗林已,我茅舍善构;
为娑罗花所覆,其时居林中。
“喜见世尊,自生者,最上人;
想要远离喧嚣的正觉者,来到了娑罗树林。
“我离开草庵,前往林野;
那时,我为了寻找树根和果实,在树林里四处游走。
在那里,我见到了正自觉者喜见佛,那位拥有广大声望的佛陀。
他端坐在大林中,安然入定,周身放出光明。
我把四根柱子安放好后,我位于佛陀的上方;
我搭好了一座精美的凉亭,又用娑罗花把它盖了起来。
保持用娑罗树叶覆盖的凉亭七天。
在那里,让心变得清净之后,我顶礼了最胜的佛陀。
“那时,世尊从定中出起;
这位人中至尊看着一轭远的距离,就坐了下来。
弟子名为婆楼那,是喜见导师的弟子;
率领十万自在众,前来亲近彼导师。
“喜见世尊,世间最胜者、人中最上士;
胜者坐在比丘僧团中,露出了微笑。
阿那律是喜见导师的侍者。
把袈裟搭到一边肩上,向大牟尼发问。
世尊,导师现此微笑,有何因缘?
当因由存在时,导师就会露出微笑。
有个年轻人,曾为我用娑罗树叶遮了整整七天。
我想起他的业,就露出了微笑。
“住在天界、具足福业的人,
凡其会众所及之处,皆有婆罗双树的遮蔽。
彼处,以天界的舞蹈、歌声与音乐,
具足善业、寂静之人永远欢喜。
无论他的会众所及何处,那里都会弥漫着香气。
沙罗树的花雨,那时就会立刻降下。
“从那里命终之后,这个人将投生到人间。
在此处,他也将一切时中持有娑罗树盖。
在这里,舞蹈与歌唱,伴着铜鼓和铙钹的节拍,和谐相合;
他们会永远围绕着我,这就是供养佛陀的果报。
太阳升起的时候,娑罗花雨纷纷落下;
与福业相应,它一切时都在降下。
经过一千八百劫,他将出生在甘蔗王族。
他将名为乔达摩,成为世间的导师。
“于彼法中,当为法嗣、亲生子、由法所化生者;
遍知一切漏已,无漏者将般涅槃。
对于彻底通达法的人,将会有娑罗树作为遮盖;
在火葬堆上燃烧者,那里将会有覆盖之物。
喜见大牟尼宣说了果报之后,
他对大众说法,用法雨让他们得到满足。
我在三十劫里,在天界做了天王。
我曾六十次又七次成为转轮王。
我从天界来到这里,得到了广大的安乐。
在这里,娑罗树的树冠也为我遮覆,这就是我供养帐幕所得到的果报。
“这是我的最后一生,最后的存在正在转起;
在这里,娑罗树的遮蔽也将永远存在。
“让大牟尼、释迦族中的雄牛乔达摩欢喜之后,
我已经到达了不动摇的境界,舍弃了胜负。
一千八百劫前,我曾供养佛陀;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“我的烦恼已烧尽,一切有已根除;
如龙象挣脱束缚,我住于无漏。
我确实幸运地在最胜佛陀面前受到欢迎。
三明已然证得,佛陀之教已奉行。
“四无碍解,及八解脱;
六种神通已经亲自证得,佛陀的教法已经修习完成。”
‘‘Ajjhogāhetvā sālavanaṃ, sukato assamo mama; Sālapupphehi sañchanno, vasāmi vipine tadā. ‘‘Piyadassī ca bhagavā, sayambhū aggapuggalo; Vivekakāmo sambuddho, sālavanamupāgami. ‘‘Assamā abhinikkhamma, pavanaṃ agamāsahaṃ; Mūlaphalaṃ gavesanto, āhindāmi vane tadā. ‘‘Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, piyadassiṃ mahāyasaṃ; Sunisinnaṃ samāpannaṃ, virocantaṃ mahāvane. ‘‘Catudaṇḍe ṭhapetvāna, buddhassa uparī ahaṃ; Maṇḍapaṃ sukataṃ katvā, sālapupphehi chādayiṃ. ‘‘Sattāhaṃ dhārayitvāna, maṇḍapaṃ sālachāditaṃ; Tattha cittaṃ pasādetvā, buddhaseṭṭhamavandahaṃ. ‘‘Bhagavā tamhi samaye, vuṭṭhahitvā samādhito; Yugamattaṃ pekkhamāno, nisīdi purisuttamo. ‘‘Sāvako varuṇo nāma, piyadassissa satthuno; Vasīsatasahassehi, upagacchi vināyakaṃ. ‘‘Piyadassī ca bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho; Bhikkhusaṅghe nisīditvā, sitaṃ pātukarī jino. ‘‘Anuruddho upaṭṭhāko, piyadassissa satthuno; Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā, apucchittha mahāmuniṃ. ‘‘Ko nu kho bhagavā hetu, sitakammassa satthuno; Kāraṇe vijjamānamhi, satthā pātukare sitaṃ. ‘‘Sattāhaṃ sālacchadanaṃ, yo me dhāresi māṇavo; Tassa kammaṃ saritvāna, sitaṃ pātukariṃ ahaṃ. ‘‘Anokāsaṃ na passāmi, yattha puññaṃ vipaccati; Devaloke manusse vā, okāsova na sammati. ‘‘Devaloke vasantassa, puññakammasamaṅgino; Yāvatā parisā tassa, sālacchannā bhavissati. ‘‘Tattha dibbehi naccehi, gītehi vāditehi ca; Ramissati sadā santo, puññakammasamāhito. ‘‘Yāvatā parisā tassa, gandhagandhī bhavissati; Sālassa pupphavasso ca, pavassissati tāvade. ‘‘Tato cutoyaṃ manujo, mānusaṃ āgamissati; Idhāpi sālacchadanaṃ, sabbakālaṃ dharissati. ‘‘Idha naccañca gītañca, sammatāḷasamāhitaṃ; Parivāressanti maṃ niccaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Uggacchante ca sūriye, sālavassaṃ pavassate; Puññakammena saṃyuttaṃ, vassate sabbakālikaṃ. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma nāmena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhamme sudāyādo, oraso dhammanimmito; Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo. ‘‘Dhammaṃ abhisamentassa, sālacchannaṃ bhavissati; Citake jhāyamānassa, chadanaṃ tattha hessati. ‘‘Vipākaṃ kittayitvāna, piyadassī mahāmuni; Parisāya dhammaṃ desesi, tappento dhammavuṭṭhiyā. ‘‘Tiṃsakappāni devesu, devarajjamakārayiṃ; Saṭṭhi ca sattakkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ. ‘‘Devalokā idhāgantvā, labhāmi vipulaṃ sukhaṃ; Idhāpi sālacchadanaṃ, maṇḍapassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Ayaṃ pacchimako mayhaṃ, carimo vattate bhavo; Idhāpi sālacchadanaṃ, hessati sabbakālikaṃ. ‘‘Mahāmuniṃ tosayitvā, gotamaṃ sakyapuṅgavaṃ; Pattomhi acalaṃ ṭhānaṃ, hitvā jayaparājayaṃ. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo. ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ. ‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime; Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他这样成就了六神通之后,以果地的安乐度过时日,为了显示教法能导向解脱这一性质,便以无碍记说的方式诵出这首偈颂:我不畏惧恐惧。
Evaṃ pana chaḷabhiñño hutvā phalasukhena vītināmento sāsanassa niyyānikabhāvavibhāvanatthaṃ aññābyākaraṇavasena ‘‘nāhaṃ bhayassa bhāyāmī’’ti gāthaṃ abhāsi.
21这里,“恐惧”是指众生因它而害怕,也就是生、老等。“对恐惧”这个词是表示原因的属格,意思是:我不会因为那个令人恐惧的对象——也就是由生、老、死等因缘所引起的畏惧——而害怕。为此,他说明了原因:“我们的导师对不死是善巧的。”我们的导师对不死之法很善巧,善于给应当受调伏的众生赐予不死。“在其中,恐惧不存在”是说:在那个涅槃中,前面所说的恐惧站不住脚,找不到任何机会。“因此”是指从那个涅槃来说。“前往”是指他们只前往无畏处。涅槃确实名为无畏处。那么,他们以什么前往呢?他说:“比丘们以道前往”,也就是以八支圣道前往;实行导师教诫的比丘们,是在轮回中观察恐惧者,这是意思。或者,“在其中”是指那样的相状:由于证得圣道,诸如自我谴责等二十五种恐惧便无法安立,找不到立足之处;他们以那圣道前往无畏处,在导师的教法中,比丘们以那圣道前往,我也以那圣道前往,因此我不害怕恐惧——长老宣告了证智。
21. Tattha bhāyanti etasmāti bhayaṃ, jātijarādi. Bhayassāti nissakke sāmivacanaṃ, bhayato bhāyitabbanimittaṃ jātijarāmaraṇādinā hetunā nāhaṃ bhāyāmīti attho. Tattha kāraṇamāha ‘‘satthā no amatassa kovido’’ti. Amhākaṃ satthā amate kusalo veneyyānaṃ amatadāne cheko. Yattha bhayaṃ nāvatiṭṭhatīti yasmiṃ nibbāne yathāvuttaṃ bhayaṃ na tiṭṭhati okāsaṃ na labhati. Tenāti tato nibbānato. Vajantīti abhayaṭṭhānameva gacchanti. Nibbānañhi abhayaṭṭhānaṃ nāma. Kena pana vajantīti āha ‘‘maggena vajanti bhikkhavo’’ti, aṭṭhaṅgikena ariyamaggena satthu ovādakaraṇā bhikkhū saṃsāre bhayassa ikkhanakāti attho. Yatthāti vā yaṃ nimittaṃ yassa ariyamaggassa adhigamahetu attānuvādādikaṃ pañcavīsatividhampi bhayaṃ nāvatiṭṭhati patiṭṭhaṃ na labhati, tena ariyena maggena vajanti abhayaṭṭhānaṃ satthu sāsane bhikkhū, tena maggena ahampi gato, tasmā nāhaṃ bhayassa bhāyāmīti thero aññaṃ byākāsi.
2. 质多迦长老偈注释
2. Cittakattheragāthāvaṇṇanā
“Nīlāsugīvā”这些偈颂,是质多迦长老的偈颂。它的由来是什么呢?据说,他从莲华上佛的时代开始,就一直积累能带来解脱的善业。距今九十一劫前,他转生为人,长大成人后见到毗婆尸世尊,心里生起清净的信心,用花供养、顶礼,并对世尊和涅槃生起确信:“这里一定有寂静的法。”因为这份善业,他死后转生到三十三天,之后不断修积福德,在天界和人间流转。到了现在这位佛出世的时代,他生在王舍城一位富裕婆罗门的家里,取名叫质多迦。世尊来到王舍城,住在竹林精舍时,他前去亲近世尊,听了法之后生起信心,就出家了。他领受了适合自己心性的业处,进入山林僻静处,专心修行,证得禅那。以禅那为基础,再修观禅,不久就证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说——
Nīlāsugīvāti āyasmato cittakattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarabuddhakālato paṭṭhāya vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ ācinanto ito ekanavute kappe manussayoniyaṃ nibbattitvā viññuttaṃ patto vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso pupphehi pūjaṃ katvā vanditvā ‘‘santadhammena nāma ettha bhavitabba’’nti satthari nibbāne ca adhimucci. So tena puññakammena tato cuto tāvatiṃsabhavane nibbatto aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe vibhavasampannassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti cittako nāma nāmena. So bhagavati rājagahaṃ gantvā veḷuvane viharante satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññāyatanaṃ pavisitvā bhāvanānuyutto jhānaṃ nibbattetvā jhānapādakaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacireneva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.1-7) –
就像山间盛开的一棵迦尼迦树,明亮耀眼,他端坐在那里。
我看见了一位远离尘垢的佛陀,毗婆尸,世间的导师。
我举起三朵金卡尼花,献上。
礼敬了正自觉者之后,我面向南方离去。
“以此善作之业,以及思与誓愿,
我舍弃了人身,就投生到了三十三天。
自此九十一劫前,我曾礼敬彼佛陀;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Kaṇikāraṃva jotantaṃ, nisinnaṃ pabbatantare; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vipassiṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Tīṇi kiṅkaṇipupphāni, paggayha abhiropayiṃ; Sambuddhaṃ abhipūjetvā, gacchāmi dakkhiṇāmukho. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsaṃ agacchahaṃ. ‘‘Ekanavute ito kappe, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他为了礼敬世尊而来到王舍城。在那里,比丘们问他:“贤友,您在林中是怎样不放逸地安住的?”他就以说明自己安住于不放逸的方式,记说自己的证悟,诵出了“nīlāsugīvā”这首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā satthāraṃ vandituṃ rājagahaṃ upagato tattha bhikkhūhi ‘‘kiṃ, āvuso, araññe appamatto vihāsī’’ti puṭṭho attano appamādavihāranivedanena aññaṃ byākaronto ‘‘nīlāsugīvā’’ti gāthaṃ abhāsi.
2222. 其中,“蓝善颈”就是“蓝善颈”。这里为了偈颂读起来顺畅,把音节拉长了。意思是:拥有带条纹的美丽脖子。它们大多数因为身体呈青色,所以叫“青”;因为喉咙漂亮,所以叫“善颈”。“有顶髻者”,是因为头顶生出的顶髻而显得光彩庄严,所以叫“有顶髻”。“孔雀”就是孔雀。“在迦兰跋”是指在迦兰跋树上;或者“迦兰跋”是那片树林的名字。因此“在迦兰跋”的意思就是:在名叫迦兰跋的树林里。“鸣叫”,是指在雨季听到雷声轰鸣时,它们发出“克迦”的叫声,用时节圆满所成就的声音,像是在压过天鹅等鸟一样地鸣叫。“那些”就是那些孔雀。“受凉风吹拂而嬉戏”,是指被清凉的云风所吹,生起嬉戏,发出甜美的鸣叫声。“睡着的”,是指为了消除饭后昏沉而躺下,或者为了缓解身体疲劳,在允许的时间里睡着。“禅修”,是指习惯于以止禅和观禅来禅修,是致力于修行的人。“唤醒”就是叫醒。意思是:通过生起正知,把他们从睡眠中叫起来,心想:“连这些孔雀都能不陷入睡眠,保持清醒,做自己该做的事,何况我呢?”
22. Tattha nīlāsugīvāti nīlasugīvā, gāthāsukhatthañhettha dīgho kato, rājivantatāya sundarāya gīvāya samannāgatoti attho. Te yebhuyyena ca nīlavaṇṇatāya nīlā. Sobhanakaṇṭhatāya sugīvā. Sikhinoti matthake jātāya sikhāya sassirikabhāvena sikhino. Morāti mayūrā. Kārambhiyanti kārambarukkhe. Kārambhiyanti vā tassa vanassa nāmaṃ. Tasmā kārambhiyanti kārambhanāmake vaneti attho. Abhinadantīti pāvussakāle meghagajjitaṃ sutvā kekāsaddaṃ karontā utusampadāsiddhena sarena haṃsādike abhibhavantā viya nadanti. Teti te morā. Sītavātakīḷitāti sītena meghavātena sañjātakīḷitā madhuravassitaṃ vassantā. Suttanti bhattasammadavinodanatthaṃ sayitaṃ, kāyakilamathapaṭipassambhanāya vā anuññātavelāyaṃ supantaṃ. Jhāyanti samathavipassanājhānehi jhāyanasīlaṃ bhāvanānuyuttaṃ. Nibodhentīti pabodhenti. ‘‘Imepi nāma niddaṃ anupagantvā jāgarantā attanā kattabbaṃ karonti, kimaṅgaṃ panāha’’nti evaṃ sampajaññuppādanena sayanato vuṭṭhāpentīti adhippāyo.
3. 果萨拉长老偈颂的注释
3. Gosālattheragāthāvaṇṇanā
“我确实在竹丛那里”——这是果萨拉长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老也曾在过去诸佛的教法中积集过殊胜善业,在各处不断积累以趋向还灭为依托的善业。距今九十一劫时,他在一座山上看见一件独觉佛的粪扫衣悬挂在树枝上,便生起清净信心,心想:“这真是阿拉汉的胜利旗帜啊!”随即以鲜花供养。由于这一善业,他投生到三十三天。从那以后,他只在天界与人间中流转。到这一佛陀出世的时代,他出生在摩揭陀国的一个富商家庭,名叫果萨拉。因为与索纳·俱提甘纳素有交情,听说他出家了,便想:“连那样拥有广大财富的人都出家了,何况是我?”于是心生悚惧,在世尊座下出家,取了一个与自身性行相应的业处,寻找合适的住处,最后安住在离自己出生村落不远的一处山脊上。他的母亲每天给他送饭。有一天,他入村乞食时,母亲供养了他一碗用蜜和糖调制的乳粥。他接过之后,在那座山的阴凉处,在一个竹丛的根部坐下,吃完并洗净钵和双手后,便开始修观。由于获得了契合自身的食物,身心变得轻安堪能,得定之后,在生灭智等锐利、强盛的观智不断推进时,他毫不费力地精勤修观,依照道次第将修习推向顶点,连同无碍解一起证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中说:
Ahaṃ kho veḷugumbasminti āyasmato gosālattherassa gāthā. Kā uppatti? Sopi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ ācinanto ito ekanavute kappe aññatarasmiṃ pabbate rukkhasākhāyaṃ olambamānaṃ paccekabuddhassa paṃsukūlacīvaraṃ disvā ‘‘arahaddhajo vatāya’’nti pasannacitto pupphehi pūjehi. So tena puññakammena tāvatiṃsabhavane nibbatto . Tato paṭṭhāya devamanussesuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe ibbhakule nibbatto gosālo nāma nāmena. Soṇena pana koṭikaṇṇena kataparicayattā tassa pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘sopi nāma mahāvibhavo pabbajissati , kimaṅgaṃ panāha’’nti sañjātasaṃvego bhagavato santike pabbajitvā cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā sappāyaṃ vasanaṭṭhānaṃ gavesanto attano jātagāmassa avidūre ekasmiṃ sānupabbate vihāsi. Tassa mātā divase divase bhikkhaṃ deti. Athekadivasaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhassa mātā madhusakkharābhisaṅkhataṃ pāyāsaṃ adāsi. So taṃ gahetvā tassa pabbatassa chāyāyaṃ aññatarassa veḷugumbassa mūle nisīditvā paribhuñjitvā dhovitapattapāṇī vipassanaṃ ārabhi. Bhojanasappāyalābhena kāyacittānaṃ kallatāya samāhito udayabbayañāṇādike tikkhe sūre vahante appakasireneva vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā bhāvanaṃ matthakaṃ pāpento saha paṭisambhidāhi arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.8-14) –
在雪山不远处,有一座名叫优昙伽那的山。
在那里,我看见一件粪扫衣挂在树枝上。
“那时,我采下三朵金嘎尼花,
我以极其欣悦的心,从下方供养了粪扫衣。
“以此善作之业,以及思与誓愿,
我舍弃了人身,就投生到了三十三天。
自此九十一劫前,我昔所造诸业;
因曾供养阿拉汉幢,不曾知有恶趣。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Himavantassa avidūre, udaṅgaṇo nāma pabbato; Tatthaddasaṃ paṃsukūlaṃ, dumaggamhi vilambitaṃ. ‘‘Tīṇi kiṅkaṇipupphāni, ocinitvānahaṃ tadā; Heṭṭhā pahaṭṭhena cittena, paṃsukūlaṃ apūjayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsaṃ agacchahaṃ. ‘‘Ekanavute ito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, pūjitvā arahaddhajaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,为了当下亲身体验安乐而住,他想去山腰那里,于是宣说自己修行的情况,说出这首偈颂:我确实在竹丛中。
Arahattaṃ pana adhigantvā diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ pabbatasānumeva gantukāmo attano paṭipattiṃ pavedento ‘‘ahaṃ kho veḷugumbasmi’’nti gāthaṃ abhāsi.
23在那里,“在竹丛中”是指在竹丛附近,也就是在它的荫凉处。“吃了蜜乳粥”是指吃了浇上蜜的乳粥。“右绕”是指以右绕的方式,也就是正确领受导师的教诫,这就是它的意思。“正观察诸蕴的生灭”是指观察五取蕴的生灭而修观。虽然此时他已经完成应做之事,但这里的意思是:为了入果定而发起观照。“我将返回山坡”是指我将前往以前我曾住过的那片山坡。“增长远离”是指增长轻安的远离和果定的身远离而修习;或者说,为了增长这样的远离,我将前往。这样说了之后,长老就去了那里,而这首偈正是这位长老的阿拉汉宣言偈。
23. Tattha veḷugumbasminti veḷugacchassa samīpe, tassa chāyāyaṃ. Bhutvāna madhupāyasanti madhupasittapāyāsaṃ bhuñjitvā. Padakkhiṇanti padakkhiṇaggāhena, satthu ovādassa sammā sampaṭicchanenāti attho. Sammasanto khandhānaṃudayabbayanti pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ udayabbayañca vipassanto, yadipi idāni katakicco, phalasamāpattiṃ pana samāpajjituṃ vipassanaṃ paṭṭhapentoti adhippāyo. Sānuṃ paṭigamissāmīti pubbe mayā vutthapabbatasānumeva uddissa gacchissāmi. Vivekamanubrūhayanti paṭipassaddhivivekaṃ phalasamāpattikāyavivekañca paribrūhayanto, tassa vā paribrūhanahetu gamissāmīti. Evaṃ pana vatvā thero tattheva gato, ayameva ca imassa therassa aññābyākaraṇagāthā ahosi.
妙香长老偈的注疏
4. Sugandhattheragāthāvaṇṇanā
“满一雨安居出家者”这句话,是具寿妙香长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?据说,在距今九十二劫以前,有位名叫提舍的正自觉者出世时,他投生为人,长大后以猎鹿为生,在森林里四处游猎。世尊出于悲悯,为他示现了足迹,然后离去。他看见世尊的足迹,因为过去曾在诸佛那里积累过善业,便生起欢喜雀跃的心,想:“在这包括天神的世间里,这是最胜者的足迹。”于是采来阔兰达花,拿来供养,使心生起净信。凭着这份福业,他投生到天界,从那里死后,又不断造作种种福德,在天界和人间流转。到了迦叶世尊的时代,他成了一个家主,向世尊和比丘僧团做了大布施,把价值昂贵的牛头栴檀磨成粉,用来涂抹香殿,然后发愿说:“愿我无论投生到哪里,身体都这样芬芳。”就这样,他又在各处、各种生命形态中做了许多福业,只在善趣中流转。到了现在这位佛陀出世时,他出生在舍卫城一个富有的婆罗门家里。而且从他入母胎那时起,母亲的身体乃至整座宅院,都飘散着芬芳的香气。到了出生那天,更是特别散发出极其美妙的香气,连邻近的人家都能闻到。他的父母心想:“我们的孩子是自己带着名字来的。”就给他取名叫“妙香”。他渐渐长大,后来见到大岩长老,在他面前听闻佛法后出家,修习内观,仅仅七天之内就证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中说:
Anuvassiko pabbajitoti āyasmato sugandhattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira ito dvānavute kappe tissassa nāma sammāsambuddhassa kāle manussayoniyaṃ nibbattitvā viññutaṃ patto migabyadhanena araññe vicarati. Satthā tassa anukampāya padavaḷañjaṃ dassetvā gato. So satthu padacetiyāni disvā purimabuddhesu katādhikāratāya ‘‘sadevake loke aggapuggalassa imāni padānī’’ti pītisomanassajāto koraṇḍakapupphāni gahetvā pūjaṃ katvā cittaṃ pasādesi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā tato cuto aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle kuṭumbiko hutvā satthu bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ pavattetvā gandhakuṭiṃ mahagghagositacandanaṃ pisitvā tena paribhaṇḍaṃ katvā patthanaṃ paṭṭhapesi – ‘‘nibbattanibbattaṭṭhāne mayhaṃ sarīraṃ evaṃsugandhaṃ hotū’’ti. Evaṃ aññānipi tattha tattha bhave bahūni puññakammāni katvā sugatīsu eva parivattamāno imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ vibhavasampannassa brāhmaṇassa gehe nibbatti. Nibbattassa ca tassa mātukucchigatakālato paṭṭhāya mātu sarīraṃ sakalampi gehaṃ surabhigandhaṃ vāyati. Jātadivase pana visesato paramasugandhaṃ sāmantagehesupi vāyateva. Tassa mātāpitaro ‘‘amhākaṃ putto attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgato’’ti sugandhotveva nāmaṃ akaṃsu. So anupubbena vayappatto mahāselattheraṃ disvā tassa santike dhammaṃ sutvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto sattāhabbhantare eva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.15-24) –
过去我曾是林中劳作的猎人,听从父母的意思;
我靠杀生来活命,我身上没有善。
在我的住处附近,世间最殊胜的导师提舍,
具眼者出于悲悯,示现了三个足迹。
“看见名为提舍的导师已经走过的足迹,
我满心欢喜,以喜悦的心,在(他的)足迹上生起了净信。
看见一棵开满花的科兰达树,一株扎根大地的树木;
我采下带着花萼的花,供养了那殊胜的足印。
“以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃人身之后,我往生三十三天。
无论我投生到哪里,不管是成为天神,还是成为人;
我有着科兰达花一样的肤色,身体光洁明亮。
从此九十二劫前,那时我所造之业;
我不曾知道恶趣,这就是供养足的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Vanakammiko pure āsiṃ, pitumātumatenahaṃ; Pasumārena jīvāmi, kusalaṃ me na vijjati. ‘‘Mama āsayasāmantā, tisso lokagganāyako; Padāni tīṇi dassesi, anukampāya cakkhumā. ‘‘Akkante ca pade disvā, tissanāmassa satthuno; Haṭṭho haṭṭhena cittena, pade cittaṃ pasādayiṃ. ‘‘Koraṇḍaṃ pupphitaṃ disvā, pādapaṃ dharaṇīruhaṃ; Sakosakaṃ gahetvāna, padaseṭṭhaṃ apūjayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ; Koraṇḍakachavī homi, suppabhāso bhavāmahaṃ. ‘‘Dvenavute ito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, padapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证到阿拉汉果之后,他宣说了另一种身份,诵出了这首偈子:“anuvassiko pabbajito”(刚出家满一岁雨安居的比丘)。
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto ‘‘anuvassiko pabbajito’’ti imaṃ gāthaṃ abhāsi.
24在这里,“随雨安居者”是指:已经进入、来到雨安居的人,就叫“随雨安居”;因为是随雨安居的,所以叫“随雨安居者”。“出家者”是指:已经进入出家状态的人;意思是出家之后已经满一个雨安居的人,也就是“一岁者”。或者也可以这样理解:跟随、随后、离去都围绕雨安居,而这个人有这种情形,所以叫“随雨安居者”。如果那位出家者因为雨安居还没有圆满,所以还没有被计入岁数,那么就是针对这种人这样说,因此就说他是“无雨安居者”。“请看法的善法性”:意思是,请看你的导师之法的善法性、善说性和一向导向解脱性——你这位“随雨安居者”所出家的法,就在这法里。宿住智、天眼智、漏尽智这三明,已经由你证得、亲证;正因如此,佛陀的教法、正自觉者的教法,也就是教诫和教导,已经由你遵循修学。由于所作已办,这位长老生起喜与悦,把自己当成别人一样,这样宣说。
24. Tattha anuvassikoti anugato upagato vassaṃ anuvasso, anuvassova anuvassiko. Pabbajitoti pabbajjaṃ upagato, pabbajito hutvā upagatavassamatto ekavassikoti attho. Atha vā anugataṃ pacchāgataṃ apagataṃ vassaṃ anuvassaṃ, taṃ assa atthīti anuvassiko. Yassa pabbajitassa vassaṃ aparipuṇṇatāya na gaṇanūpagataṃ, so evaṃ vutto, tasmā avassikoti vuttaṃ hoti. Passa dhammasudhammatanti tava satthu dhammassa sudhammabhāvaṃ svākkhātataṃ ekantaniyyānikataṃ passa, yattha anuvassiko tuvaṃ pabbajito. Pubbenivāsañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti tisso vijjā tayā anuppattā sacchikatā, tato eva kataṃ buddhassa sāsanaṃ sammāsambuddhassa sāsanaṃ anusiṭṭhi ovādo anusikkhitoti katakiccataṃ nissāya pītisomanassajāto thero attānaṃ paraṃ viya katvā vadatīti.
5. 难迪耶长老偈颂的注释
5. Nandiyattheragāthāvaṇṇanā
“光明生”是难迪耶长老的偈颂。它的来历是什么呢?据说,在莲华上佛住世的时代,那位世尊般涅槃之后,他为塔庙用栴檀心材造了栏楯,并举行了盛大的供养和礼敬。从那时起,他具备了坚定的愿心,在生生世世中积累了大量作为解脱依托的福德业,在天界和人间之间流转,直到现在这位佛陀出世的时代,他出生在迦毗罗卫城的释迦王族中。他的父母因为他的出生而欢喜,就给他取名叫“难迪耶”。他长大后,当阿那律等人跟随世尊出家时,自己也出了家,精勤修习观禅。由于过去积累的善行,他不久就证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中这样说:
Obhāsajātanti āyasmato nandiyattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarassa bhagavato kāle satthari parinibbute cetiye candanasārena vedikaṃ kāretvā uḷāraṃ pūjāsakkāraṃ pavattesi. Tato paṭṭhāya ajjhāsayasampanno hutvā tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ bahuṃ puññakammaṃ ācinitvā devesu ca manussesu ca saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sakyarājakule nibbatti. Tassa mātāpitaro nandiṃ janento jātoti nandiyoti nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto anuruddhādīsu satthu santike pabbajantesu sayampi pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto katādhikāratāya nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.15.15-20) –
“名为莲华上佛的胜者,世间最尊长,人中最尊牛王,
正觉者如同火堆般燃烧后,已经彻底寂灭了。
大雄世尊般涅槃后,他的塔变得宏大。
人们从远方就前来侍奉这座最殊胜的舍利塔。
净信欢喜意欣悦,我造檀香妙栏台;
尔时亦见塔身现,与塔相称甚庄严。
当投生到某一存在中时,不论是在天界还是人间,
我看不到自己有任何低劣之处,这是过去业所结的果报。
从今往前的第十五劫中,曾有八人出世;
他们全都同名,是具大威力的转轮王。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Padumuttaro nāma jino, lokajeṭṭho narāsabho; Jalitvā aggikhandhova, sambuddho parinibbuto. ‘‘Nibbute ca mahāvīre, thūpo vitthāriko ahu; Dūratova upaṭṭhenti, dhātugehavaruttame. ‘‘Pasannacitto sumano, akaṃ candanavedikaṃ; Dissati thūpakhandho ca, thūpānucchaviko tadā. ‘‘Bhave nibbattamānamhi, devatte atha mānuse. Omattaṃ me na passāmi, pubbakammassidaṃ phalaṃ. ‘‘Pañcadasakappasate, ito aṭṭha janā ahuṃ; Sabbe samattanāmā te cakkavattī mahabbalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他与阿那律长老等人一起住在东竹林鹿野苑。有一天,魔想吓唬这位长老,就变出一个恐怖的形象给他看。长老认出“这是魔罗”,便开示说:“邪恶者,那些已经超越魔罗境界的人,你对他们做的事能有什么用?由此因缘,反倒是你自己会招来伤害和祸患。”接着他说了这首偈颂:“光辉生起,果已得……”
Arahattaṃ pana patvā anuruddhattherādīhi saddhiṃ pācīnavaṃsamigadāye viharante imasmiṃ there ekadivasaṃ māro pāpimā bhiṃsāpetukāmo tassa bheravarūpaṃ dasseti. Thero taṃ ‘‘māro aya’’nti ñatvā ‘‘pāpima, ye māradheyyaṃ vītivattā, tesaṃ tava kiriyā kiṃ karissati, tatonidānaṃ pana tvaṃ eva vighātaṃ anatthaṃ pāpuṇissasī’’ti dassento ‘‘obhāsajātaṃ phalaga’’nti gāthaṃ abhāsi.
25在这里,“光辉生起”是指:因为证得了最高道智,所以由智慧的光辉而生起光辉。由于一切烦恼的黑暗已被彻底摧毁、粉碎,所以意思是极其明亮。“果已得”是指已经到达果、已经证得果,意思是与最高果智同在。这里说的“心”,是就漏尽者之心作一般性的表述。因此说“常常”。因为漏尽者恒常倾向于灭,恒常入于阿拉汉果定,所以可以说“与果俱”。“如是”是指那样的,也就是阿拉汉。“攻击”是指恼害、逼迫与蔑视。“黑者”是在称呼魔罗,因为他行为黑、出身也黑,所以被称为“黑者”。“你将受苦”是指:在这里,以入母胎等无意义地使身体劳累为苦;在未来世,则将遭受恶趣中无可补救的苦。魔听了这话,心想“沙门认出我了”,就当场消失了。
25. Tattha obhāsajātanti ñāṇobhāsena jātobhāsaṃ aggamaggañāṇassa adhigatattā. Tena anavasesato kilesandhakārassa vihataviddhaṃsitabhāvato ativiya pabhassaranti attho. Phalaganti phalaṃ gataṃ upagataṃ, aggaphalañāṇasahitanti adhippāyo. Cittanti khīṇāsavassa cittaṃ sāmaññena vadati. Tenāha ‘‘abhiṇhaso’’ti. Tañhi nirodhaninnatāya khīṇāsavānaṃ niccakappaṃ arahattaphalasamāpattisamāpajjanato ‘‘phalena sahita’’nti vattabbataṃ arahati. Tādisanti tathārūpaṃ, arahantanti attho. Āsajjāti visodhetvā paribhuyya. Kaṇhāti māraṃ ālapati, so hi kaṇhakammattā kaṇhābhijātitāya ca ‘‘kaṇho’’ti vuccati. Dukkhaṃ nigacchasīti idha kucchianuppavesādinā niratthakaṃ kāyaparissamaṃ dukkhaṃ, samparāye ca appatikāraṃ apāyadukkhaṃ upagamissasi pāpuṇissasi. Taṃ sutvā māro ‘‘jānāti maṃ samaṇo’’ti tatthevantaradhāyīti.
6. 无畏长老偈颂释义
6. Abhayattheragāthāvaṇṇanā
听闻善说之语这首偈颂,是尊者无畏长老所说的。它的缘起是什么呢?据说,他在莲华上世尊的教法中出家,成为说法者。每次说法的时候,他都先用四首偈颂赞叹世尊,然后才开讲法义。凭借这份善业的力量,十万劫中都没有投生到恶趣。正如所说的:
Sutvāsubhāsitaṃ vācanti āyasmato abhayattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira padumuttarassa bhagavato sāsane pabbajitvā dhammakathiko hutvā dhammakathanakāle paṭhamaṃ catūhi gāthāhi bhagavantaṃ abhitthavitvā pacchā dhammaṃ kathesi. Tenassa puññakammabalena kappānaṃ satasahassaṃ apāyapaṭisandhi nāma nāhosi. Tathā hi vuttaṃ –
“无畏尊者以清净的信心,赞叹莲华上胜者、自悟者。
具大信者十万劫中未曾去到恶趣之地。”
‘‘Abhitthavitvā padumuttaraṃ jinaṃ, pasannacitto abhayo sayambhuṃ; Na gacchi kappāni apāyabhūmiṃ, satasahassāni uḷārasaddho’’ti. (apa. thera 2.55.221)
因为田地(福田)等条件圆满,再加上他造业时前后决意的心极其广大,所以他的福德之流、善业之流才变得如此不可衡量。正如经文所说:“对不可思议的境界生起净信,果报也是不可思议的。”确实,他在生生世世中所积累的福德,都成了他的支撑助缘。比如,他曾用计他花(ketaka花)供养毗婆尸佛世尊。正是凭着这些广大殊胜的福德,他只在善趣中流转,直到这一佛出世时,投生为频婆娑罗王的儿子,名叫无畏。他的出生经过,后面会说明。尼乾子·若提子教了他一个两边问难的问题,派他去问:“你去向沙门乔达摩提出这个问题,借此驳倒他的说法。”于是他去到世尊那里,提出了那个问题。世尊以非一向的方式解答了那个问题,他由此知道尼乾子们败了,也知道导师确实是正自觉者,便表明自己归依为近事男。后来,在频婆娑罗王去世时,他心生警惧,在教法中出家,因《竿孔喻经》的说法而证得入流果,之后又继续修观,证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中说:
Khettasampattiyādīhi tassa ca pubbapacchimasanniṭṭhānacetanānaṃ ativiya uḷārabhāvena so aparimeyyo puññābhisando kusalābhisando tādiso ahosi. ‘‘Acintiye pasannānaṃ, vipāko hoti acintiyo’’ti (apa. thera 1.1.82) hi vuttaṃ. Tattha tattha hi bhave upacitaṃ puññaṃ tassa upatthambhakamahosi. Tathā hi so vipassissa bhagavato ketakapupphehi pūjamakāsi. Evaṃ uḷārehi puññavisesehi sugatīsu eva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rañño bimbisārassa putto hutvā nibbatti. Abhayotissa nāmaṃ ahosi. Tassa uppatti parato āvi bhavissati. So nigaṇṭhena nāṭaputtena ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ sikkhāpetvā ‘‘imaṃ pañhaṃ pucchitvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropehī’’ti vissajjito bhagavantaṃ upasaṅkamitvā taṃ pañhaṃ pucchitvā tassa pañhassa anekaṃsabyākaraṇabhāve bhagavatā kathite nigaṇṭhānaṃ parājayaṃ, satthu ca sammāsambuddhabhāvaṃ viditvā upāsakattaṃ paṭivedesi. Tato raññe bimbisāre kālaṅkate sañjātasaṃvego sāsane pabbajitvā tālacchiggaḷūpamasuttadesanāya sotāpanno hutvā puna vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.17-22) –
在维那多河岸边,人中至尊曾在那里安住。
我看见了一位远离尘垢的佛陀,他心念专一,定力深厚。
那时,我用具有蜜香的露兜花,
我以清净的信心和欢喜的心,供养了最殊胜的佛陀。
距今九十一劫前,我曾以花作供养;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Vinatānadiyā tīre, vihāsi purisuttamo; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, ekaggaṃ susamāhitaṃ. ‘‘Madhugandhassa pupphena, ketakassa ahaṃ tadā; Pasannacitto sumano, buddhaseṭṭhamapūjayiṃ. ‘‘Ekanavute ito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他赞叹自己的修行,并宣说另一义,诵出了这首以“听闻善说之语”开头的偈颂。
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattikittanena aññaṃ byākaronto ‘‘sutvā subhāsitaṃ vāca’’nti gāthaṃ abhāsi.
2626. 其中,“听闻”是指把耳朵倾注过去,也就是通过耳门去领受、去把握。“善说”是指说得极好、完全正确地宣说;因为世尊是正自觉者,又出于大悲心,丝毫不欺诳,所说的都契合所期望的义理,决定能达成目的,是阐明四圣谛的法语。世尊的法语确实从未离开真谛。“佛陀的”是指一切知佛陀的。“太阳族”是指:由于出生于太阳族,太阳是他的亲戚,所以称太阳族,也就是世尊;或者,太阳的亲戚就是太阳族,也就是世尊。因为他是那位世尊的亲生子。因此世尊说:
26. Tattha sutvāti sotaṃ odahitvā, sotadvārānusārena upadhāretvā. Subhāsitanti suṭṭhu bhāsitaṃ, sammadeva bhāsitaṃ, sammāsambuddhabhāvato mahākāruṇikatāya ca kiñci avisaṃvādetvā yathādhippetassa atthassa ekantato sādhanavasena bhāsitaṃ catusaccavibhāvanīyadhammakathaṃ. Na hi saccavinimuttā bhagavato dhammadesanā atthi. Buddhassāti sabbaññubuddhassa. Ādiccabandhunoti ādiccavaṃse sambhūtattā ādicco bandhu etassāti ādiccabandhu, bhagavā. Tassa ādiccabandhuno. Ādiccassa vā bandhūti ādiccabandhu, bhagavā. Tassa bhagavato orasaputtabhāvato. Tenāha bhagavā –
“在黑暗与昏暗中,他是放光者,是毗卢遮那,具足圆轮,威光炽盛;
罗睺,别吞掉那在虚空中行走的,罗睺,放开我的孩子——太阳。”
‘‘Yo andhakāre tamasī pabhaṅkaro, verocano maṇḍalī uggatejo; Mā rāhu gilī caramantalikkhe, pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91);
“我彻证了。”这里的“hi”只是个语气助词。“微细”是指柔和、极其细微,指灭谛,或者就是指四圣谛整体。另一种说法:“hi”在这里表示原因。意思是:因为我已经彻证了微细的四圣谛,所以现在再也没有什么需要彻证的了。那么是怎样彻证的呢?经文说“犹如以箭射毛尖”。就像一位训练有素、技艺娴熟的射手,用箭射裂为七分的马毛尖端,箭无虚发,能射中目标;我同样如此彻证了微细的圣谛——这就是句义的组合方式。
Paccabyadhinti paṭivijjhiṃ. Hī-ti nipātamattaṃ. Nipuṇanti saṇhaṃ paramasukhumaṃ, nirodhasaccaṃ, catusaccameva vā. Hī-ti vā hetuatthe nipāto. Yasmā paccabyadhiṃ nipuṇaṃ catusaccaṃ, tasmā na dāni kiñci paṭivijjhitabbaṃ atthīti attho. Yathā kiṃ paṭivijjhīti āha ‘‘vālaggaṃ usunā yathā’’ti. Yathā sattadhā bhinnassa vālassa koṭiṃ susikkhito kusalo issāso usunā kaṇḍena avirajjhanto vijjheyya, evaṃ paccabyadhiṃ nipuṇaṃ ariyasaccanti yojanā.
7. 罗摩塞迦亚长老偈的注疏
7. Lomasakaṅgiyattheragāthāvaṇṇanā
“达跋草”等偈颂,是尊者罗摩塞咖亚长老的偈颂。它的缘起是怎样的呢?据说,他在距今九十一劫之前,见到毗婆尸世尊,心生净信,用各种花供养,凭那福业投生到天界,之后一次又一次地做善事,只在善趣中轮回,到了迦叶世尊的教法时期,出家修沙门法。那时,导师讲说了贤善一夜者的修行之道,有一位比丘依《贤善一夜者经》和他讨论。他没能通达。因为没能通达,他就发愿说:“愿我将来能为你讲说贤善一夜者。”另一位则发愿说:“愿我能来请问。”这两人中,第一位经过一尊佛的间隔,在天界和人间轮回,到了我们这位世尊的时代,投生在迦毗罗卫城的释迦王族中。因为他身体极为娇嫩,脚底长了毛,像狗脚一样,所以得名“罗摩塞咖亚”。另一位投生到天界,名为旃檀天子。当阿那律等释迦族王子们出家时,罗摩塞咖亚不想出家。于是旃檀天子为了策励他,前来问他贤善一夜者的义理。他说:“我不知道。”天子又呵责道:“那你当初为什么和我约定‘要为你讲说贤善一夜者’?现在连名字都不知道!”他便和那位天子一起去见世尊,问道:“尊者,听说我过去曾和他约定要为他讲说贤善一夜者,是这样吗?”世尊说:“是的,善男子,在迦叶世尊的时代,你确实这样做了。”这件事的详细情况,应依《中部·后五十经篇》所载的方式来了知。于是罗摩塞咖亚说:“尊者,那么请让我出家吧。”世尊拒绝说:“如来不会让未获父母允许的孩子出家。”他便到母亲那里,说:“母亲,请允许我出家,我要出家。”母亲说:“孩子,你这么娇嫩,怎么能出家呢?”他为了表明自己能忍受艰险,便诵出了以“达跋草、孤沙草、博达吉拉”开头的偈颂。
Dabbaṃkusanti āyasmato lomasakaṅgiyattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira ito ekanavute kappe vipassiṃ bhagavantaṃ passitvā pasannamānaso nānāpupphehi pūjetvā tena puññakammena devaloke nibbatto puna aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā samaṇadhammaṃ karoti. Tena ca samayena satthārā bhaddekarattapaṭipadāya kathitāya aññataro bhikkhu bhaddekarattasuttavasena tena sākacchaṃ karoti. So taṃ na sampāyāsi. Asampāyanto ‘‘ahaṃ anāgate tuyhaṃ bhaddekarattaṃ kathetuṃ samattho bhaveyya’’nti paṇidhānaṃ akāsi, itaro ‘‘puccheyya’’nti. Etesu paṭhamo ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle kapilavatthusmiṃ sākiyarājakule nibbatti. Tassa sukhumālabhāvena soṇassa viya pādatalesu lomāni jātāni, tenassa lomasakaṅgiyoti nāmaṃ ahosi. Itaro devaloke nibbattitvā candanoti paññāyittha. Lomasakaṅgiyo anuruddhādīsu sakyakumāresu pabbajantesu pabbajituṃ na icchi. Atha naṃ saṃvejetuṃ candano devaputto upasaṅkamitvā bhaddekarattaṃ pucchi. Itaro ‘‘na jānāmī’’ti. Puna devaputto ‘‘atha kasmā tayā ‘bhaddekarattaṃ katheyya’nti saṅgaro kato, idāni pana nāmamattampi na jānāsī’’ti codesi. Itaro tena saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘mayā kira, bhante, pubbe ‘imassa bhaddekarattaṃ kathessāmī’ti saṅgaro kato’’ti pucchi. Bhagavā ‘‘āma, kulaputta, kassapassa bhagavato kāle tayā evaṃ kata’’nti āha. Svāyamattho uparipaṇṇāsake āgatanayena vitthārato veditabbo. Atha lomasakaṅgiyo ‘‘tena hi, bhante, pabbājetha ma’’nti āha. Bhagavā ‘‘na, kho, tathāgatā mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ pabbājentī’’ti paṭikkhipi. So mātu santikaṃ gantvā ‘‘anujānāhi maṃ, amma, pabbajituṃ, pabbajissāmaha’’nti vatvā, mātarā ‘‘tāta, sukhumālo tvaṃ kathaṃ pabbajissasī’’ti vutte, ‘‘attano parissayasahanabhāvaṃ pakāsento ‘‘dabbaṃ kusaṃ poṭakila’’nti gāthaṃ abhāsi.
2727. 其中,“达跋”是指达跋草,也叫“萨都罗草”。“孤沙”是指孤沙草,也叫“卡索草”。“博达吉拉”是指有刺和无刺的灌木,但这里只指有刺的那种。香茅草等则容易辨认。达跋草等草类以及毗罗那草,即使只是被脚踩到,也会让人产生痛苦,成为走路的障碍。而我要用胸膛把它们推开,用胸膛把它们拨到一边。这样拨开它们时,我能忍受那种苦,进入偏僻的密林,就有能力修习沙门法了。更何况只是用脚踩踏呢?这句话就是在表达这个意思。“增长远离”是指增长身远离、心远离和依远离。因为,只有舍弃了人群中的交际、努力增长身远离的人,才能在三十八种所缘中的任何一个上让心安住下来,这就是心远离;乐于交际的人做不到。只有心得定的人,才能修观,让止和观并行,通过断除烦恼而证得依远离,没有得定的人做不到。因此说“增长远离是指增长身远离、心远离和依远离”。儿子这样说后,母亲便允许道:“那么,孩子,去出家吧。”他便前往世尊那里,请求出家。导师让他出了家。他出家后,完成了应做的准备工作,取了业处,正要进入林中时,比丘们对他说:“贤友,你这么娇嫩,怎么能在林中住呢?”他也把那首偈颂说给他们听,然后进入林中,精勤修行,不久便证得六神通。因此,《譬喻经》中这样说——
27. Tattha dabbanti dabbatiṇamāha, yaṃ ‘‘saddulo’’tipi vuccati. Kusanti kusatiṇaṃ, yo ‘‘kāso’’ti vuccati. Poṭakilanti sakaṇṭakaṃ akaṇṭakañca gacchaṃ. Idha pana sakaṇṭakameva adhippetaṃ. Usīrādīni suviññeyyāni. Dabbādīni tiṇāni bīraṇatiṇāni pādehi akkantassāpi dukkhajanakāni gamanantarāyakarāni ca, tāni ca panāhaṃ urasā panudissāmi urasāpi apanessāmi. Evaṃ apanento taṃ nimittaṃ dukkhaṃ sahanto araññāyatane gumbantaraṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ kātuṃ sakkhissāmi. Ko pana vādo pādehi akkamaneti dasseti. Vivekamanubrūhayanti kāyavivekaṃ cittavivekaṃ upadhivivekañca anubrūhayanto. Gaṇasaṅgaṇikañhi pahāya kāyavivekaṃ anubrūhayantasseva aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ samādahantassa cittaviveko, na saṅgaṇikāratassa. Samāhitasseva vipassanāya kammaṃ karontassa samathavipassanañca yuganaddhaṃ karontassa kilesānaṃ khepanena upadhivivekādhigamo, na asamāhitassa. Tena vuttaṃ ‘‘vivekamanubrūhayanti kāyavivekaṃ cittavivekaṃ upadhivivekañca anubrūhayanto’’ti. Evaṃ pana puttena vutte mātā ‘‘tena hi, tāta, pabbajā’’ti anujāni. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Taṃ satthā pabbājesi. Taṃ pabbajitvā katapubbakiccaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññaṃ pavisantaṃ bhikkhū āhaṃsu – ‘‘āvuso, tvaṃ sukhumālo kiṃ sakkhissasi araññe vasitu’’nti. So tesampi tameva gāthaṃ vatvā araññaṃ pavisitvā bhāvanaṃ anuyuñjanto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.23-27) –
在九十一劫之前,我曾以花供养。
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, āhutīnaṃ paṭiggahaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, nānāpupphehi pūjayiṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿拉汉果之后,在宣说自己的证悟时,说的就是同一首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā thero aññaṃ byākaronto taṃyeva gāthaṃ abhāsīti.
8. 阎浮村人之子长老偈颂注释
8. Jambugāmiyaputtattheragāthāvaṇṇanā
Kaccino vatthapasutoti这首偈颂,是尊者阎浮村子子长老所说的。它的由来是什么?据说,他在过去诸佛那里积下了深厚的善根,到处修集能导向解脱的善业。三十一劫之前,毗舍婆佛在世的时候,有一天他看见紧叔迦花,就采下那些花,一边忆念佛的功德,一边朝着世尊的方向把花抛向空中,以此作供养。因为这份善业,他投生到了三十三天。此后他继续行善积福,一世又一世在天界和人间流转。到了现在这尊佛出世的时代,他在瞻波投生为一位名叫阎浮村子的近事男的儿子,因此就得了个“阎浮村子子”的名字。他长大成人后,在世尊跟前听闻佛法,生起了紧迫感,于是出家。出家后完成了该做的准备工作,领受了禅修业处,就住在娑枳多城的安阇那林。那时,他父亲想试探一下——“我的儿子到底是不是欢喜地安住在教法里呢?”——就写了“Kaccino vatthapasuto”这首偈颂,派人送去。他读了之后心想:“父亲是担心我放逸而住啊,而我自己到今天也还没有超越凡夫的境地。”于是生起紧迫感,精勤努力,不久就证得了六种神通。因此,在《譬喻经》中这样说——
Kaccino vatthapasutoti āyasmato jambugāmiyaputtattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro hutvā tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ ācinanto ito ekatiṃse kappe vessabhussa bhagavato kāle ekadivasaṃ kiṃsukāni pupphāni disvā tāni pupphāni gahetvā buddhaguṇe anussaranto bhagavantaṃ uddissa ākāse khipanto pūjesi. So tena puññakammena tāvatiṃsesu nibbatto. Tato paraṃ puññāni katvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde campāyaṃ jambugāmiyassa nāma upāsakassa putto hutvā nibbatti. Tena puññakammena tāvatiṃsesu nibbatto. Tato paraṃ puññāni katvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde campāyaṃ jambugāmiyassa nāma upāsakassa putvā nibbatti. Tenassa jambugāmiyaputtotveva samaññā ahosi. So vayappatto bhagavato santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaṃvego pabbajitvā katapubbakicco kammaṭṭhānaṃ gahetvā sākete añjanavane vasati. Athassa pitā ‘‘kiṃ nu kho mama putto sāsane abhirato viharati, udāhu no’’ti vīmaṃsanatthaṃ ‘‘kacci no vatthapasuto’’ti gāthaṃ likhitvā pesesi. So taṃ vācetvā, ‘‘pitā me pamādavihāraṃ āsaṅkati, ahañca ajjāpi puthujjanabhūmiṃ nātivatto’’ti saṃvegajāto ghaṭento vāyamanto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.25-30) –
看见紧叔迦树开满了花,就举起合掌。
忆念最胜佛之后,我在虚空中恭敬供养。
“以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃人身之后,我往生三十三天。
自此上溯三十一劫,我于彼时所造之业;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Kiṃsukaṃ pupphitaṃ disvā, paggahetvāna añjaliṃ; Buddhaseṭṭhaṃ saritvāna, ākāse abhipūjayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他回到亲族居住的城市,为了显示教法能引导人超越生死,示现了神通变化。亲族们看到之后,心里生起清净的信心,建造了许多僧园。长老也把父亲寄来的那首偈颂当作鞭策,精勤努力,证悟了阿拉汉果。即使在宣告自己证得阿拉汉果时,为了供养父亲,他也诵出了那首偈颂:“你是否不沉迷于衣饰?”
Arahattaṃ pana patvā ñātīnaṃ vasananagaraṃ gantvā sāsanassa niyyānikabhāvaṃ pakāsento iddhipāṭihāriyaṃ dassesi. Taṃ disvā ñātakā pasannamānasā bahū saṅghārāme kāresuṃ. Theropi sakapitarā pesitaṃ gāthaṃ aṅkusaṃ katvā ghaṭento vāyamanto arahattaṃ sacchākāsi. Aññaṃ byākarontopi pitupūjanatthaṃ ‘‘kacci no vatthapasuto’’ti tameva gāthaṃ abhāsi.
28这里,kacci 是疑问词。no 表示否定。vatthapasuto 就是 vatthe pasuto,意思是沉迷于衣服的人,也就是热衷于装饰袈裟的人。这只是举一个例子,因为这句话也意在否定装饰钵等轻浮行为。也有读作 kacci na vatthapasuto 的版本,意思是一样的。bhūsanārato 指乐于、沉迷于装饰自身,就像有些出家人虽然出家了,却变得轻浮,热衷于锻炼身体,忙于装饰袈裟等资具和自己的身体。这里两个词合起来的意思是:他怎么会是贪著资具、乐于装饰身体的人呢?sīlamayaṃ gandhaṃ:依靠戒行无缺等而达到极清净的四种戒,有戒者所散发的这种香,绝不是其他无戒者所能散发的。无戒者因为无戒,所以散发出恶臭。你既然没有散发恶臭,是否就散发着戒所成的香呢?这就是这句话的意思。另一种解释是:非其他,即不是其他无戒者,但愿并非如此,由此就凸显出你散发着戒香。
28. Tattha kaccīti pucchāyaṃ nipāto. Noti paṭisedhe. Vatthapasutoti vatthe pasuto vatthapasuto, cīvaramaṇḍanābhirato. Nidassanamattañcetaṃ pattamaṇḍanādicāpallapaṭikkhepassāpi adhippetattā. ‘‘Kacci na vatthapasuto’’tipi pāṭho, so evattho. Bhūsanāratoti attabhāvavibhūsanāya rato abhirato, yathekacce pabbajitvāpi capalā kāyadaḷhibahulā cīvarādiparikkhārassa attano sarīrassa ca maṇḍanavibhūsanaṭṭhānāya yuttā honti. Kimeva parikkhārapasuto bhūsanārato ca nāhosīti ayamettha padadvayassāpi attho. Sīlamayaṃ gandhanti akhaṇḍādibhāvāpādanena suparisuddhassa catubbidhassapi sīlassa vasena yvāyaṃ ‘‘yo ca sīlavataṃ pajāti na itarā dussīlapajā, dussīlattāyeva dussilyamayaṃ duggandhaṃ vāyati, evaṃ tvaṃ duggandhaṃ avāyitvā kacci sīlamayaṃ gandhaṃ vāyasīti attho. Atha vā netarā pajāti na itarā dussīlapajā, taṃ kacci na hoti, yato sīlamayaṃ gandhaṃ vāyasīti byatirekena sīlagandhavāyanameva vibhāveti.
第9章 诃利陀长老偈的注释
9. Hāritattheragāthāvaṇṇanā
“Samunnamayamattānaṃ”这句是诃利陀长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?据说,这位长老在过去诸佛时代就积下了善行,到处以证悟涅槃为目标,不断积累福德资粮。距今三十一劫之前,他见到一位名叫善见的独觉佛,心生净信,用库塔迦花作了供养。因为这份善业,他此后一直在善趣中流转。到了现在这位佛陀出世的时代,他投生在舍卫城一个豪贵的婆罗门家庭,父母给他取名叫诃利陀。他长大以后,父母为他娶了一位门当户对的婆罗门少女。他和妻子一起享受欲乐。有一天,他仔细端详自己和妻子的容貌,被法性所触动,心想:“这样的美貌,不久就会被衰老和死亡彻底摧毁。”于是生起了强烈的悚惧。没过几天,他的妻子就被一条黑蛇咬死了。这件事让他内心的悚惧更加深重。他来到世尊面前,听了法之后,毅然斩断家庭的束缚,出家了。他领受了适合自己性行的业处,依法而住,可是业处修不成功,心就是没办法端正下来。他进村托钵时,看见一个造箭师把箭杆放进工具里把它弄直,心想:“这些没有心识的东西都能被弄直,为什么我就不能把自己的心弄直呢?”于是他从那里返回,坐在白天的住处,开始修观。这时,世尊坐在上空,给他教导,说了“Samunnamayamattānaṃ”这首偈颂。也有人说,这是长老自己像教导别人一样教导自己而说的。
Samunnamayamattānanti āyasmato hāritattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro hutvā tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ puññasambhāraṃ upacinanto ito ekatiṃse kappe sudassanaṃ nāma paccekasambuddhaṃ disvā pasannamānaso kuṭajapupphehi pūjaṃ katvā tena puññakammena sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde sāvatthinagare brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Hāritotissa nāmaṃ ahosi. Tassa vayappattassa mātāpitaro kularūpādīhi anucchavikaṃ kumārikaṃ brāhmaṇadhītaraṃ ānesuṃ. So tāya saddhiṃ bhogasukhaṃ anubhavanto ekadivasaṃ attano tassā ca rūpasampattiṃ oloketvā dhammatāya codiyamāno ‘‘īdisaṃ nāma rūpaṃ nacirasseva jarāya maccunā ca abhippamaddīyatī’’ti saṃvegaṃ paṭilabhi. Katipayadivasātikkameneva cassa bhariyaṃ kaṇhasappo ḍaṃsitvā māresi. So tena bhiyyosomattāya sañjātasaṃvego satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā gharabandhane chinditvā pabbaji. Tassa ca cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantassa kammaṭṭhānaṃ na sampajjati, cittaṃ ujugataṃ na hoti. So gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho aññataraṃ usukāraṃ usudaṇḍaṃ yante pakkhipitvā ujuṃ karontaṃ disvā ‘‘ime acetanampi nāma ujuṃ karonti, kasmā ahaṃ cittaṃ ujuṃ na karissāmī’’ti cintetvā tatova paṭinivattitvā divāṭṭhāne nisinno vipassanaṃ ārabhi. Athassa bhagavā upari ākāse nisīditvā ovādaṃ dento ‘‘samunnamayamattāna’’nti gāthaṃ abhāsi. Ayameva thero attānaṃ paraṃ viya ovadanto abhāsīti ca vadanti.
29这时,“应当奋起”的意思是:正确地向上提升,不让心因为证得禅定而落入懈怠那一方,而是把它从那里拉拔出来,使精进达到平衡。这里的“自己”指心。另一种说法是:“应当奋起”即你应当从懈怠那一方把心提振起来。ma这个音节只是连词,用来连接词与词。整句的意思是:如果你的心因为精进力太弱,无法走上业处的正道,你就应当以发起精进之力,把心正确地提振起来,使它不低沉、不歪斜。这样做的时候,就像造箭师处理箭杆一样。偈颂说:“把心矫正之后,击破无明吧,诃利陀!”意思是:就像造箭师为了射穿靶心,会把稍微弯曲、歪斜的箭杆弄直;同样,你要防止心因懈怠而沉没,避免它低沉;也要防止心因掉举而散乱,避免它歪斜。就这样把心矫正之后,以等持之心努力修观,迅速用最高道智击破无明,把它彻底摧毁。长老听了这番话后,增长观慧,不久便证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中说:
29. Tattha samunnamayanti sammā unnamento, samāpattivasena kosajjapakkhe patituṃ adatvā tato uddharanto vīriyasamataṃ yojentoti attho. Attānanti cittaṃ, atha vā samunnamayāti kosajjapakkhato samunnamehi. Ma-kāro padasandhikaro. Hīnavīriyatāya tava cittaṃ kammaṭṭhānavīthiṃ nappaṭipajjati ce, taṃ vīriyārambhavasena sammā unnamehi, anonataṃ anapanataṃ karohīti adhippāyo. Evaṃ pana karonto usukārova tejanaṃ. Cittaṃ ujuṃ karitvāna, avijjaṃ bhinda hāritāti. Yathā nāma usukāro kaṇḍaṃ īsakampi onataṃ apanatañca vijjhanto lakkhaṃ bhindanatthaṃ ujuṃ karoti, evaṃ kosajjapātato arakkhaṇena onataṃ uddhaccapātato arakkhaṇena apanataṃ vijjhanto appanāpattiyā cittaṃ ujuṃ karitvāna samāhitacitto vipassanaṃ ussukkāpetvā sīghaṃ aggamaggañāṇena avijjaṃ bhinda padālehīti. Taṃ sutvā thero vipassanaṃ vaḍḍhetvā nacireneva arahā ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.35.39-43) –
在雪山不远处,有一座名叫贱民的山。
有位名叫善见的佛陀,住在山与山之间。
我采下金色光泽的花,腾身飞向虚空。
那时我亲眼见到了正觉者,他已渡过暴流,没有任何烦恼漏。
那时我拿起库塔迦花,把它放在头顶上。
我将它供养给佛陀——那自生者、大仙人。
距今三十一劫前,我曾以花行供养。
我从不知道什么是恶趣,这就是供花的果报。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Himavantassāvidūre, vasalo nāma pabbato; Buddho sudassano nāma, vasate pabbatantare. ‘‘Pupphaṃ hemavantaṃ gayha, vehāsaṃ agamāsahaṃ; Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ. ‘‘Pupphaṃ kuṭajamādāya, sīse katvānahaṃ tadā; Buddhassa abhiropesiṃ, sayambhussa mahesino. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,即使是在向别人宣说自己的证悟时,他说的也还是同一首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi tameva gāthaṃ abhāsi.
10. 优低耶长老偈颂的注疏
10. Uttiyattheragāthāvaṇṇanā
“疾病生起于我”这首偈颂,是优低耶长老说的。这件事的由来是什么呢?据说,这位长老在过去诸佛那里积攒过善根,生生世世都在积累能导向解脱的福德。九十四劫以前,悉达多世尊住世的时代,他投生为月分河里的一条大鳄鱼。他看到世尊来到河边,想要渡到对岸,心里就生起了清净的信心,想驮世尊过河,于是趴伏在靠近岸边的地方。世尊出于慈悲,把双脚放在他的背上。他满心欢喜雀跃,凭着那股狂喜的力量,加倍努力地劈开水流,飞快地把世尊送到了对岸。世尊看出他内心的净信,就为他授记说:“这个人从这里死后,会投生到天界,从那时起只在善趣中流转,再过九十四劫,他必将证得不死。”授记之后,世尊就离开了。
Ābādhe me samuppanneti āyasmato uttiyattherassa gāthā. Kā uppatti? So kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato kāle candabhāgāya nadiyā mahārūpo susumāro hutvā nibbatto. So pāraṃ gantuṃ nadiyā tīraṃ upagataṃ bhagavantaṃ disvā pasannacitto pāraṃ netukāmo tīrasamīpe nipajji. Bhagavā tassa anukampāya piṭṭhiyaṃ pāde ṭhapesi. So haṭṭho udaggo pītivegena diguṇussāho hutvā sotaṃ chindanto sīghena javena bhagavantaṃ paratīraṃ nesi. Bhagavā tassa cittappasādaṃ oloketvā ‘‘ayaṃ ito cuto devaloke nibbattitvā tato paṭṭhāya sugatīsuyeva saṃsaranto ito catunavute kappe amataṃ pāpuṇissatī’’ti byākaritvā pakkāmi.
他就这样一直在善趣里流转,到了现在这位佛陀出世的时代,在舍卫城投生为一个婆罗门的儿子,名叫优低耶。他成年后,心想“我要寻求不死”,就出家做了游方者,四处云游。有一天,他来到世尊面前,听了法之后,就在教法里出家成了比丘。可是因为戒行等根本还没有清净,他没能证得殊胜的成就。他看到别的比丘证得了殊胜成就、并为自己宣告证悟,就去见导师,请求导师用简略的方式给他教导。导师就用简略的方式教诫他,像经里说的那样:“所以,优低耶,你应当先把根本清净起来……”等等。他依照导师的教诫去做,开始修观。正当他修观时,疾病生起了。疾病生起后,他生起了悚惧感,就把这份悚惧当作策励精进的依据,继续做观的工作。他让观力不断增上,最终证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》里说:
So tathā sugatīsuyeva paribbhamanto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti uttiyo nāma nāmena. So vayappatto ‘‘amataṃ pariyesissāmī’’ti paribbājako hutvā vicaranto ekadivasaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā sāsane pabbajitvāpi sīlādīnaṃ avisodhitattā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto aññe bhikkhū visesaṃ nibbattetvā aññaṃ byākaronte disvā satthāraṃ upasaṅkamitvā saṅkhepeneva ovādaṃ yāci. Satthāpi tassa ‘‘tasmātiha tvaṃ, uttiya, ādimeva visodhehī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.369) saṅkhepeneva ovādaṃ adāsi. So tassa ovāde ṭhatvā vipassanaṃ ārabhi. Tassa āraddhavipassanassa ābādho uppajji. Uppanne pana ābādhe sañjātasaṃvego vīriyārambhavatthuṃ katvā vipassanāya kammaṃ karonto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.3.169-179) –
那时,在旃陀跋伽河岸边,我是一条鳄鱼。
我专注于自己的行境,来到了河边的渡口。
那时,悉达多自生者,人中最胜者;
他想渡过那条河,就来到了河边的渡口。
当正觉者走近时,我也到了那里。
我走近正觉者之后,说了这番话:
大雄啊,请上来吧,我要把你渡过去。
这是我父亲的地界,请您慈悯我,大牟尼。
听到我的呼喊后,大牟尼就登上了。
我满心欢喜,以喜悦的心,把这位世间导师渡了过去。
在河的彼岸,悉达多这位世间导师;
他在那里安慰我,说我将会证得不死。
“从那个身体死后,我去了天界。
我享受天界之乐,为天女众所围绕。
我七次成为天帝释,统治天界;
我曾三次成为转轮王,是大地的主人。
我致力于独居远离,明智而善自守护;
我在这正自觉者的教法里,保持着这最后的身躯。
九十四劫前,我曾渡送人中之牛王过河;
我不知恶趣,此即渡送之果。
“我的烦恼已烧尽……(中略)……佛陀之教已奉行。”
‘‘Candabhāgānadītīre, susumāro ahaṃ tadā; Sagocarapasutohaṃ, nadititthaṃ agacchahaṃ. ‘‘Siddhattho tamhi samaye, sayambhū aggapuggalo; Nadiṃ taritukāmo so, nadititthaṃ upāgami. ‘‘Upagate ca sambuddhe, ahampi tatthupāgamiṃ; Upagantvāna sambuddhaṃ, imaṃ vācaṃ udīrayiṃ. ‘‘Abhirūha mahāvīra, tāressāmi ahaṃ tuvaṃ; Pettikaṃ visayaṃ mayhaṃ, anukampa mahāmuni. ‘‘Mama uggajjanaṃ sutvā, abhirūhi mahāmuni; Haṭṭho haṭṭhena cittena, tāresiṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Nadiyā pārime tīre, siddhattho lokanāyako; Assāsesi mamaṃ tattha, amataṃ pāpuṇissati. ‘‘Tamhā kāyā cavitvāna, devalokaṃ agacchahaṃ; Dibbasukhaṃ anubhaviṃ, accharāhi purakkhato. ‘‘Sattakkhattuñca devindo, devarajjamakāsahaṃ; Tīṇikkhattuṃ cakkavattī, mahiyā issaro ahuṃ. ‘‘Vivekamanuyuttohaṃ , nipako ca susaṃvuto; Dhāremi antimaṃ dehaṃ, sammāsambuddhasāsane. ‘‘Catunnavutito kappe, tāresiṃ yaṃ narāsabhaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, taraṇāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿拉汉果之后,他以自己的正确修行已圆满的方式,宣示另一件事,诵出了“我患病时”这首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā attano sammā paṭipattiyā paripuṇṇākāravibhāvanamukhena aññaṃ byākaronto ‘‘ābādhe me samuppanne’’ti gāthaṃ abhāsi.
30那时,“我患病时”是指:因为侵害身体而被称为“病”的、由界不调扰动所引起的疾病,在我身上生起的时候。“我生起了念”是指:我的病已经生起,而确实有这种可能,就是这病会加重。趁这病还没有加重,我应当激发精进,为了未得的能得、未证的能证、未作证的能作证。这样,成为发起精进之依处的念,就在我被那疾病的苦受逼恼时生起了。因此他说:“我病已生起,是我不可放逸之时。”就这样,这位长老把生起的念当作刺棒,证得了阿拉汉果。
30. Tattha ābādhe me samuppanneti sarīrassa ābādhanato ‘‘ābādho’’ti laddhanāme visabhāgadhātukkhobhahetuke roge mayhaṃ sañjāte. Sati me udapajjathāti ‘‘uppanno kho me ābādho, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yadidaṃ ābādho vaḍḍheyya. Yāva panāyaṃ ābādho na vaḍḍhati, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi ‘appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’’ti vīriyārambhavatthubhūtā sati tasseva ābādhassa vasena dukkhāya vedanāya pīḷiyamānassa mayhaṃ udapādi. Tenāha ‘‘ābodho me samuppanno, kālo me nappamajjitu’’nti. Evaṃ uppannañhi satiṃ aṅkusaṃ katvā ayaṃ thero arahattaṃ pattoti.