6. 方法品·《执取经》的注释
1. 蕴相应复注 · 125 段
《执取经》的注释
1. Upayasuttavaṇṇanā
53接近(upayo)就是接近。怎么接近呢?是借着渴爱、慢等而接近,所以说“借着渴爱、慢、见的方式”。怎么知道这一点呢?因为经文说“未解脱”。确实,被渴爱和见系缚的人,他接近什么呢?回答说“五蕴”,因为不存在脱离彼等而以如是方式接近者。那么,是谁在接近呢?是具足这些法的那个人。由于已经说过了是以渴爱、见的方式接近,所以这里说的“识”,就是指不善业的识。所谓“令速行”,就是执取速行、使它成为那样的状态。然后,使这个识有能力牵引结生,就是那样做的。因此说“结生”等等。关于不执取的理由,在解释“舍家无家而游”那首偈颂时已经说过了。以业相等等为缘而成为结生之因的所缘,是借着能引生结生的业而中断的。不能安住:因为不像在有贪染的时候那样现前,所以不能安住。所谓“没有安住的识”,就是指前面说的那种识。“不造作”:就是不使它生起,这是通过破坏它的缘来实现的。
53. Upetīti upayo. Kathamupeti? Taṇhāmānādivasenāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasenā’’ti. Kathamidaṃ labbhatīti? ‘‘Avimutto’’ti vacanato. Taṇhādiṭṭhivasena hi baddho, kiṃ upetīti āha ‘‘pañcakkhandhe’’ti tabbinimuttassa tathā upetassa abhāvato. Ko panupetīti? Taṃsamaṅgīpuggalo. Taṇhādiṭṭhivasena upagamassa vuttattā viññāṇanti akusalakammaviññāṇamevāti vadanti. Javāpetvāti gahitajavaṃ katvā. Yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ, evaṃ katvā. Tenāha ‘‘paṭisandhī’’tiādi. Aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva ‘‘okaṃ pahāya aniketasārī’’ti gāthāya vissajjane. Kammanimittādivasena paṭisandhiyā paccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ paṭisandhijanakassa kammassa vasena vocchijjati. Patiṭṭhā na hoti sarāgakāle viya anupaṭṭhānato . Appatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ vuttappakārena. Anabhisaṅkharitvāti anuppādetvā paccayaghātena.
2. 《种子经》的注释
2. Bījasuttavaṇṇanā
54“种子类”这个说法里,“生”这个词只是用来补足音节的,所以注释里直接说“种子”。白菖蒲叫 vaca,木匠用的刨刀叫 ajju,罗勒叫 phaṇijjaka。“没有破损”是指连一小部分都没坏。“为了种子”是为了种子的作用。“不适用”是在说明它不能成为生长的条件。“没有达到”是指还没有到腐烂的地步。“取精华”是因为只取了米里最精纯的部分。识以执取所缘的方式停住在这里,所以叫“识住”。“以所缘”是就所缘的状态来说的。“以润泽之义”是通过爱著使它变得滋润,因此说“以喜浇灌”。这样种下的业识,就有能力生出结生之芽。“有因有缘”是说以无明、非理作意等为条件,所以是有因缘的。“生长”是说它有能力产生未来果报的相续。
54.Bījajātānīti jāta-saddo padapūraṇamattanti āha ‘‘bījānī’’ti. Vacanti setavacaṃ. Ajjukanti tacchakaṃ. Phaṇijjakaṃ tulasi. Abhinnānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bījatthāyāti bījakiccāya. Na upakappatīti paccayo na hotīti dasseti. Na pāpitānīti pūtitaṃ na upagatāni. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni. Ārammaṇaggahaṇavasena viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇavasenāti ārammaṇabhāvavasena. Sinehanaṭṭhenāti taṇhāyanavasena siniddhatāpādanena, yato ‘‘nandūpasecana’’nti vuttaṃ. Tathā hi viropitaṃ taṃ kammaviññāṇaṃ paṭisandhiaṅkuruppādanasamatthaṃ hoti. Sappaccayanti avijjāayonisonamanasikārādipaccayehi sappaccayaṃ. Viruhati vipākasantānuppādanasamattho hutvā.
3. 自说经的注释
3. Udānasuttavaṇṇanā
55自说的意思是:他说出了满心欢喜的话。这就是上面所说的那种自说。强力依止就是亲依止缘,布施本身就是亲依止缘,所以叫布施亲依止缘。其余的也按这个方式类推。其中,布施亲依止缘在食物等事物上力量强大,因为力量强大,多修这个亲依止缘的人,已经通过断除欲贪而练熟了,再精勤修观,不久就证得不来果。同样,极其清净的戒亲依止缘,是通过厌离欲贪而成就的。如果是这样,为什么说这两种亲依止缘是弱的呢?因为它们只是如电之智的缘。而且那种如电之智,也要靠获得修习亲依止缘的协助才能生起,不是单靠它自己就行。然而,修习作为证悟的殊胜之因,是强有力的亲依止缘。正因如此,它成为如金刚之智的殊胜缘。所以这样说:修习亲依止缘能使人证得阿拉汉果。
55.Udānaṃ udāharīti attamanavācaṃ nicchāresi. Esa vuttappakāro udāhāro. Bhuso nissayo upanissayo, dānameva upanissayo dānūpanissayo. Esa nayo sesesupi. Tattha dānūpanissayo annādivatthūsu balavāti balavabhāvena hoti, tasmā upanissayabahulo kāmarāgappahāneneva kataparicayattā vipassanamanuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphalaṃ pāpuṇāti, tathā suvisuddhasīlūpanissayo kāmadosajigucchanena. Yadi evaṃ kasmā ime dve upanissayā dubbalāti vuttā ? Vijjūpamaññāṇasseva paccayabhāvato. Sopi bhāvanūpanissayasahāyalābheneva, na kevalaṃ. Bhāvanā pana paṭivedhassa visesahetubhāvato balavā upanissayo. Tathā hi sā vajirūpamañāṇassa visesapaccayo. Tenāha ‘‘bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpetī’’ti.
所谓“so”是指弥拉迦长老。“vihāraṃ”是居住的地方。长老就住在寺院边上的叶屋里。“upaṭṭhāti”是以一种特征显现,就像弯角牛行走于路径一样。“tattha”是指在那一堆湿木柴那里。“udakamaṇikānaṃ”是指水罐。
Soti milakatthero. Vihāranti vasanaṭṭhānaṃ. Vihārapaccante hi paṇṇasālāya thero viharati. Upaṭṭhāti ekalakkhaṇena. Kūṭagoṇo viya gamanavīthiṃ. Tatthāti allakaṭṭharāsimhi. Udakamaṇikānanti udakathevānaṃ.
他在自己身上就开显了这些法,因为《自说经》中所说的那些圆满的法,确实存在于他自己身上。因此说“精勤者”等。这位弥拉迦长老对学处怀有恭敬,有惭愧心,圆满履行义务与应行之事,安住在清净戒中,所以被称为“弱亲依止者”。因此,世尊发出感兴之语:“若我不存在……诸结缚。”
Attaniyevaupanesi udānakathāya vuttadhammānaṃ paripuṇṇānaṃ attani saṃvijjamānattā. Tenāha ‘‘uṭṭhānavatā’’tiādi. Ayañhi milakatthero sikkhāya gāravo sappatisso vattapaṭivattaṃ pūrento visuddhasīlo hutvā ṭhito, tasmā ‘‘dubbalūpanissaye’’ti vuttaṃ. Tenāha bhagavā udānento ‘‘no cassaṃ…pe… saññojanānī’’ti.
如果我不存在,也就是说,假如根本没有一个可以被称为“我”的东西,因为并不存在任何能被“我”这个词所指称的实体。正因如此,我的资具也不会存在,因为它们具有坏灭的性质,无法常住。这样从自我指涉的角度解释了这两个词的含义之后,现在从业与果的角度来说,就说了“又如果……”等。通过过去和现在显示了空性之后,现在为了通过现在和未来来显示空性,又说了“但现在……”等。“如此胜解者”:就是发起这样的胜解。“将非有”:就是会消亡。因为“非有”就是毁灭。因此说“将崩坏”。“非有见”就是“非有”,这是通过省略后词而说的,所以(义注)说“以非有见”。所谓“非有见”,就是彻底毁灭之见。那(非有见)就是圣道。因为这是以共性来说明,而成为对特相的确定,所以应依第三道来理解其义。
Sace ahaṃ na bhaveyyanti yadi ahaṃ nāma koci na bhaveyyaṃ tādisassa ahaṃsaddavacanīyassa kassaci atthassa abhāvato. Tato eva mama parikkhāropi na bhaveyyatassa ca pabhaṅgubhāvena anavaṭṭhitabhāvato. Evaṃ attuddesikabhāvena padadvayassa atthaṃ vatvā idāni kammaphalavasena vattuṃ ‘‘sace vā panā’’tiādi vuttaṃ. Atītapaccuppannavasena suññataṃ dassetvā idāni paccuppannānāgatavasena taṃ dassento ‘‘idāni panā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ adhimuccantoti edisaṃ adhimuttiṃ pavattento. Vibhavissatīti vinassissati. Vibhavo hi vināso. Tenāha ‘‘bhijjissatī’’ti. Vibhavadassanaṃ vibhavoti uttarapadalopena vuttanti āha ‘‘vibhavadassanenā’’ti. Vibhavadassanaṃ nāma accantāya vināsassa dassanaṃ. Tanti ariyamaggaṃ. Sāmaññajotanā hesā visesaniṭṭhā hotīti tatiyamaggavasena attho veditabbo.
“上方的道与果”,就是最上的道果。“没有这一生的间隔”,意思是无间,观就是道的无间。然而种姓心因为属于随顺路,所以或者可以归入观,或者因为以涅槃为所缘而可以归入道,因此不能说它使道有了间隔。所以论中说“观是道的近无间”。至于果,因为它以涅槃为所缘,依断除烦恼而现起,又是出世间法,所以确实属于业与道;但因为是善的果报,它们之间有差别,所以说观与果之间可以是远无间,因此说“果是远无间”。“诸漏的灭尽”,在说到最上的道时,由于观是近的,所以根本不必说。“不恐惧”,就是于不应恐惧处,不生起恐惧。“他”,就是未曾听闻佛法的凡夫。“为三相所打击”,就是为无常等三相所标记。“在心中消失了”,就是稍微消失了,从此以后也仍然站在那里,因为某些部分尚未圆满,所以就说解脱了,这是其意趣。说了“不恐惧”之后,为了显示他没有恐惧的状态,所以说“无有”等。因为善凡夫以怖畏现起智观照“诸行是可怖的”时,并不恐惧。
Upari maggaphalanti aggamaggaphalaṃ. Natthi etissā jātiyā antaranti anantarā, anantarā vipassanā maggassa. Gotrabhū pana anulomavīthipariyāpannattā vipassanāgatikaṃ vā siyā, nibbānārammaṇattā maggagatikaṃ vāti na tena maggo antariko nāma hoti. Tenāha ‘‘vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāmā’’ti . Phalaṃ pana nibbānārammaṇattā kilesānaṃ pajahanavasena pavattanato lokuttarabhāvato ca kammamaggagatikameva, kusalavipākabhāvena pana nesaṃ attho pabhedoti vipassanāya phalassa siyā anantaratāti vuttaṃ ‘‘phalassa dūrānantaraṃ nāmā’’ti. ‘‘Āsavānaṃ khayo’’ti pana aggamagge vuccamāne vipassanānaṃ āsannatāya vattabbameva natthi. Atasitāyeti na tasitabbe tāsaṃ anāpajjitabbe. Tāsoti tāsahetu ‘‘tasati etasmā’’ti katvā. Soti assutavā puthujjano. Tilakkhaṇāhatanti aniccatādilakkhaṇattayalakkhitaṃ. Manamhi naṭṭhoti īsakaṃ naṭṭhomhi, tato parampi tattheva ṭhatvā kiñci apūritattā eva muttoti adhippāyo. ‘‘Na tāso nāma hotī’’ti vatvā tassa atāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Kalyāṇaputhujjano hi bhayatupaṭṭhānañāṇena ‘‘sabhayā saṅkhārā’’ti vipassanto na uttasati.
《取转经》注释
4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā
56“以四种转起的方式”说的是:在每一个蕴当中,以四种圣谛转起的方式。“我遍知色”:对一切四大及所造色,因为它可厌,而且在那里有颠倒而空虚的状态,所以以殊胜的智慧了知、通达它为“苦谛”。“由食集起”:因为色身依食而有减损、增长等变化,这一点很明显,而且食是特殊的缘,所以说它“由食集起”。所谓苦集之说,就是轮回之说,所以特别指出“与欲贪俱”。把握了欲贪,也就等于把握了取、业和无明。“他们已行道”:意思是他们已经进入行道。这里用的是现在时的表达,就像说“善心已经生起”一样。“他们确立”:就是获得立足处。“全分者”:这里因为解脱功德而圆满,所以说“全分者,已完成一切应作”。“由彼”:意思是,如果用其余的法来施设他们为无学,那么对他们来说,已经没有像有学那样可以用来施设的轮回了。这里的“轮回”指原因,因为它有令果转动、令果生起的含义。“无学地品”:指无学地的现起。
56.Catunnaṃparivaṭṭanavasenāti paccekakkhandhesu catunnaṃ ariyasaccānaṃ parivaṭṭanavasena. Rūpaṃ abbhaññāsinti sakalabhūtupādārūpaṃ kucchitabhāvato tattha ca tucchavipallāsatāya ‘‘dukkhasacca’’nti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ paṭivijjhiṃ. Āhāravasena rūpakāyassa hānivuddhādīnaṃ pākaṭabhāvato visesapaccayato ca tassa ‘‘āhārasamudayā’’ti vuttaṃ. Dukkhasamudayakathā nāma vaṭṭakathāti ‘‘sacchandarāgo’’ti visesetvā vuttaṃ. Chandarāgaggahaṇena ca upādānakammāvijjāpi gahitā eva. Paṭipannā hontīti attho. Vattamānakālappayogo hesa yathā ‘‘kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti. Patiṭṭhahantīti patiṭṭhaṃ labhanti. Kevalinoti idha vimuttiguṇena pāripūrīti āha ‘‘sakalino katasabbakiccā’’ti. Yena teti yena avasiṭṭhena te asekkhe paññāpentā paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ sekkhānaṃ viya natthi paññāpanāya. Vaṭṭanti kāraṇaṃ vaṭṭanaṭṭhena phalassa pavattanaṭṭhena. Asekkhabhūmivāroti asekkhabhūmippavatti.
5. 《七处经》的注释
5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā
57在七个方面中,是指在色了知等七个方面。已住之住,是指已经安住的圣者之住。在此,是指在这段摄颂中。其余,是指这里所讲之外剩下的内容。依前说之理,是指依照前面所说的方式来了知。令满足喜乐,是令功德增上者感到满足和欢喜。通过称赞功德来吸引有学及善良凡夫,令他们生起清净的信心。现在,为了让刚才所说的意义更加明显,而说了“正如”等。
57.Sattasuokāsesūti rūpapajānanādīsu sattasu okāsesu. Vusitavāsoti vusitaariyavāso. Etthāti imasmiṃ uddese. Sesaṃ nāma idha vuttāvasesaṃ. Vuttanayenāti heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ. Ussadanandiyanti ussannaguṇavato tosanaṃ sammodāpanaṃ. Guṇakittanena palobhanīyaṃ sekkhakalyāṇaputhujjanānaṃ pasāduppādanena. Idāni vuttameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.
“至此”是指:依靠五蕴,在七个处所中显示善巧,以这样一段教说的次第来说明。“彼”是指所缘。“只是界等”是指仅仅就界、处、缘起而言。“于这些法中”是指在生起等这些法中。“作已”意思是完成了遍观的工作。如此,这里依靠五蕴,对七处善巧的运作按类别加以分析之后,法王便开示为“三种遍观察者”。
Ettāvatāti pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattasu ṭhānesu kosalladīpanena ettakena desanākkamena. Tanti ārammaṇaṃ. Dhātuādimattamevāti dhātāyatanapaṭiccasamuppādamattameva. Imesu dhammesūti imesu jātādīsu. Kammaṃ katvāti sammasanakammaṃ niṭṭhapetvāti attho. Evamettha pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattaṭṭhānakosallapavattiyā pabhedena vibhajitvā ‘‘tividhūpaparikkhī’’ti dasseti dhammarājā.
6. 《正自觉者经》的注释
6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā
5858. 以更增上、更殊胜的方式努力、运用,所以叫“增上勤”,也就是殊胜的精进。因此说“增上勤”。这里说的“此道”,是指八支圣道。“在此”,是指在这部经中。“以不现行的意义”,是指在佛陀出现之前,它不以现行的状态存在。“他知道道”,是指从集起开始,连同前分、资粮、境界、果、出离的圣道,他了知、证悟,所以叫“知道者”。“已知”,是指他也让其他人知道、获得,像掌中的庵摩罗果一样清楚呈现,并这样开示。由于避开非道而行走于道,所以就像对道善巧一样,对非道的善巧也应当期求,因此说“于道与非道善巧”。“我最初到达”,是指我以第一道而具足。
58. Adhikaṃ savisesaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso, visiṭṭhapayogo. Tenāha ‘‘adhikapayogo’’ti. Imañhi magganti aṭṭhaṅgikaṃ ariyamaggamāha. Idhāti imasmiṃ sutte. Avattamānaṭṭhenāti buddhuppādato pubbe na vattamānabhāvena. Maggaṃ jānātīti samudāgamato paṭṭhāya sapubbabhāgaṃ sasambhāravisayaṃ saphalaṃ saudrayaṃ ariyaṃ maggaṃ jānāti avabujjhatīti maggaññū. Viditanti aññesampi ñātaṃ paṭiladdhaṃ hatthatale āmalakaṃ viya pākaṭaṃ akāsi, tathā katvā desesi. Amagge parivajjanena magge paṭipattīti tassa maggakusalatā viya amaggakusalatāpi icchitabbāti āha ‘‘magge ca amagge ca kovido’’ti. Ahaṃ paṭhamaṃ gatoti ahaṃ paṭhamamaggena samannāgato.
《无我相经》义注
7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā
59“过去的侍者”是指在过去精进用功时当过侍者的人。也就是前面已经说过的“以不自在之义、无主之义、空之义、遮遣我之义”这些。 “就这一段范围来说”,是指从“诸比丘,色是无我”开始,一直到“愿我的识不要这样”为止的这一段经文。 “更上”是说讲说还没有讲过的内容,不是重复已经讲过的,所以说“显示它们”。 “合会”就是综合归纳。“广说”就是从详细角度作的注释。 这里说“唯是无我相”,是因为无我相最为突出、最为核心。 其实那里讲无常等,也都是为了阐明无我而说的,所以无我相最为殊胜、最为主要,这也是顺应所化众生的根机意乐。
59.Purāṇupaṭṭhāketi pubbe padhānapadahanakāle upaṭṭhākabhūte. ‘‘Avasavattanaṭṭhena assāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenā’’ti evaṃ pubbe vuttehi. Ettakena ṭhānenāti ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’ti ettakena suttapadesena. Akathitasseva kathanaṃ uttaraṃ, na kathitassāti vuttaṃ ‘‘tāni dassetvā’’ti. Samodhānetvāti sampiṇḍitvā. Vitthārakathāti vitthārato aṭṭhakathā. Anattalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ. Aniccatādīnampi hi tattha taṃdīpanatthameva vuttattā tadeva jeṭṭhaṃ padhānaṃ tathā veneyyajjhāsayato.
《摩诃梨经》的注释
8. Mahālisuttavaṇṇanā
60“纯苦”等词句,和前面所说的方式一样,因此应当依照那里所说的方式来理解它的含义。在这里还应当看到:就像有贪是杂染的因和缘一样,具足观的道也是清净的因和缘。
60.Ekantadukkhantiādīni padāni vuttanayāneva, tasmā tattha vuttanayeneva attho veditabbo. Ettha ca yathā sarāgo hetu paccayo saṃkilesāya, evaṃ savipassano maggo hetu paccayo ca visuddhiyāti daṭṭhabbaṃ.
《燃烧经》的注释
9. Ādittasuttavaṇṇanā
61“以十一种火”:是指贪等一直到忧恼这十一种火,取它们烧灼的意思。“在两种里”:指第八和第九部分。“唯是苦相”:是因为苦相最为突出、也最为主要,所以这样说。
61.Ekādasahīti rāgādīhi upāyāsapariyosānehi ekādasahi santāpanaṭṭhena aggīhi. Dvīsūti aṭṭhamanavamesu. Dukkhalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ.
《言说道经》的注释
10. Niruttipathasuttavaṇṇanā
62“词本身”就是“词道”:这里用“道”这个字来说明词的扩展,就像说“种子就是那一类种子”一样。“依词”就是依词义分析解说。而称为“道”,是因为与义理相应。“这三种”指的是词、增语、施设这三种道。实际上,像“因为触,所以称为触”这样,把词义提取出来而说的言辞,就是“词”;像“增祥者、增财者”这样,仅仅就事论事、根据特定事项而说出的言辞,就是“增语”;像“寻、伺”等,以各种不同的方式来表示某一义理,就是“施设”。或者说,以阐明各个义理而被确定下来、被固定下来的言辞,就是“词”。“增”这个字带有“更上、超越”的意思,“增语”就是指更上一层的言辞。相对于什么更上呢?是相对于所要阐述的那个义理来说更上,这个意思是显而易见的。或者可以这样理解:依从于某个对象的言辞就叫作“增语”。依从于什么呢?依从于义理。为了表达义理而作的施设,所以称为“施设”。如此,对于词、增语、施设这些词,应当理解为它们可以应用在一切言辞上。如果不这样理解,就会产生问题:那样的话,只有像“因为触,所以称为触”这类决定的言辞才算是“词”;只有像“增祥者、增财者”这类方式的言语才算是“增语”;只有像“寻、伺”等以种种方式表示同一个意义的言辞才算是“施设”了。“不杂”:就是说不混乱。因此说“不舍离……不丢弃”。“不被混杂”:指不会杂乱,意思是现在不会、将来也不会被杂染。“无过失的”:指没有被排斥、非难。因为一旦坏灭,就意味着超越了生起等阶段,所以坏灭本身就已经是超越,因此说“仅仅是坏灭”。又因为转移到其它地方也被称为超越,为了显示并没有这种情况,所以接着说“没有转移到其它地方”。实际上,诸行在哪里生起,就在哪里坏灭、止息、变异、消亡。因此说“变异……灭没”。它之所以不显现,正是因为根本没有生起的缘故。
62.Niruttiyova niruttipathāti patha-saddena padavaḍḍhanamāha yathā ‘‘bījāniyeva bījajātānī’’ti. Niruttivasenāti nibbacanavasena. Pathā ca atthānurūpabhāvato . Tīṇipīti niruttiadhivacanapaññattipathapadāni. Tathā hi ‘‘phusatīti phasso’’tiādinā nīharitvā vacanaṃ nirutti, ‘‘sirīvaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’tiādinā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattaṃ adhivacanaṃ, ‘‘takko vitakko’’tiādinā taṃtaṃpakārena ñāpanato paññatti. Atha vā taṃtaṃatthappakāsanena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Adhi-saddo uparibhāge, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭoyamattho. Adhīnaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Atthassa paññāpanatthena paññattīti evaṃ niruttiādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā. Aññathā ‘‘phusatīti phasso’’tiādippakārena niddhāraṇavacanānaṃyeva niruttitā, sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakapakārānameva abhilāpanaṃ adhivacanatā. ‘‘Takko vitakko’’ti evaṃpakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ vacanānaṃ paññattitā ca āpajjeyya. Asaṃkiṇṇāti na saṃkiṇṇā. Tenāha ‘‘avijahitā…pe… achaḍḍitā’’ti. Na saṃkīyantīti na saṃkirīyanti, na saṃkīyissanti na saṃkirīyissantīti attho. Appaṭikuṭṭhāti na paṭikkhittā. Yasmā bhaṅgaṃ atikkantaṃ uppādādi atikkantameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘bhaṅgamevā’’ti. Yasmā desantaraṃ saṅkantopi atikkantanti vuccati, tasmā tadābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘desantaraṃ asaṅkamitvā’’ti vuttaṃ. Yattha yattha hi saṅkhārā uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti nirujjhanti vipariṇamanti vināsaṃ āpajjanti. Tenāha ‘‘vipariṇatanti…pe… naṭṭha’’nti. Apākaṭībhūtaṃ ajātattā eva.
因为属于婆娑跋耆家族,所以叫婆娑跋耆人。以根本邪见为立场的见行者,就是那些以邪见为根本的见行者,他们是在这个劫中最先产生这类邪见的人。对于反复思虑的人:他学得并掌握了与无因论相关的典籍,然后去探究其中的义理,于是“众生染污没有因,没有缘”这类见解就随着传闻所得的义理而生起,邪念便安住在这样的所缘上。通过“没有因”等说法,对从传闻得来的义理,以各种方式的思虑,就像面对一个有具体形象的东西一样,让心清晰地呈现出那个样子。由于长时间的串习,心变得能够认可“就是这样”,于是就以审查认可的方式执取它。当他一次又一次地这样修习、反复地这样练习时,被邪寻所发起、被邪精进所支撑,把并非真实的自性执取为“真实自性”的,这就叫作邪念。与那种恶见相应的渴爱,也就因此建立起来。由于各自的寻等缘都具足了,心在那个所缘上安住下来,舍弃了散乱,就仿佛进入了一心专注的状态,这其实是邪定。要知道,这种邪定,在特定条件的帮助下获得了修习的力量,在这种情况下,确实能起到类似安止定的作用,就像射箭等技艺中的专注一样。确实如此,按照这种方式,在前面多番的速行心过程中,于最后一个速行心里,有七个速行心生起。在这其中,第一个速行心还是可对治的,第二等也是可对治的。然而,到了第七个速行心生起时,就变得不可对治了。因此说“在享受的人”等等。上面所举的两处例子,道理也是这样。
Vasabhaṇagottatāya vassabhaññā. Mūladiṭṭhigatikāti mūlabhūtā diṭṭhigatikā, imasmiṃ kappe sabbapaṭhamaṃ tādisadiṭṭhisamuppādakā. Punappunaṃ āvajjentassāti ahetuvādapaṭisaṃyuttaganthaṃ uggahetvā pariyāpuṇitvā tadatthaṃ vīmaṃsantassa ‘‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, ‘‘natthi hetū’’tiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathāgahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmūpatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe adhiṭṭhitatāya anekaggataṃ pahāya cittaṃ ekaggataṃ appitaṃ viya hoti micchāsamādhinā. Sopi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Tattha paṭhame satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame pana javane sampatte atekiccho hoti. Tenāha ‘‘assādentassā’’tiādi. Imesupīti dvīsupi ṭhānesu.
在“现在的……或”这里,iti这个词表示“等等”的意思。它涵盖了像“那被称为未来的,其实并不是未来”这样的说法。他们——也就是婆娑跋耆族人——也没有这样想,因为世间的共称施设是不可逾越的。因此说“然而,过去……”等等。这是在诸蕴之上安立的施设。
Paccuppannaṃ vāti ettha iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘yadetaṃ anāgataṃ nāma, nayidaṃ anāgata’’ntiādikaṃ saṅgaṇhāti. Tepīti te vassabhaññāpi na maññiṃsu lokasamaññāya anatikkamanīyato. Tenāha ‘‘atītaṃ panā’’tiādi. Khandhānaṃ upari niruḷhā paṇṇatti.
7. 阿拉汉品
7. Arahantavaggo
《执取经》的注释
1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā
63“执取”是指以“这是我的”等方式去抓取。“网”是指贪欲的网。魔罗把它当作魔网,所以说:“游走在虚空中的网,也就是这个游走在心中的网。”(《相应部》1.151;《大品》33)所谓“解脱”,是因为不再执取,五蕴彻底不存在了。
63.Gaṇhamānoti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā gaṇhamāno. Pāsenāti rāgapāsena. Tañhi māro mārapāsoti maññati. Tenāha ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33). Mutto nāma hoti anupādiyato sabbaso khandhassa abhāvato.
2-6. 思量经等诸经的注释
2-6. Maññamānasuttādivaṇṇanā
64-68从“这是我的”等语开始。“思量”和“欢喜”。所谓“渴爱欲”,就是渴爱本身就是欲。它确实因为渴求的含义而称为渴爱,因为希求的含义而称为欲。第四经从无常相的角度宣说,第五经从苦相的角度宣说,第六经从无我相的角度宣说。其余三经也都同样,所以说“道理相同”。
64-68. ‘‘Etaṃ mamā’’tiādinā. Maññanā abhinandanā ca. Taṇhāchandoti taṇhā eva chando. Sā hi taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, chandikataṭṭhena chando. Catutthaṃ aniccalakkhaṇamukhena vuttaṃ, pañcamaṃ dukkhalakkhaṇamukhena, chaṭṭhaṃ anattalakkhaṇamukhena. Sesaṃ tīsupi sadisamevāti vuttaṃ ‘‘eseva nayo’’ti.
《非我所经》的注释
7. Anattaniyasuttavaṇṇanā
69“非我所”就是“不是我所”。因此说:“不是自己所有的。”
69.Anattaniyanti na attaniyaṃ. Tenāha ‘‘na attano santaka’’nti.
8-10. 《国王所立经》等经的注释
8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā
70-72“可染”是指能引生贪染的。因此说“以作为贪的缘”。在《罗睺罗相应》中,这些内容是依罗睺罗长老的提问而出现的。这里则是依罗陀长老和苏罗陀长老的提问。不过圣典文句在各处都一样,因此说“应依已说的方法来了知”。
70-72.Rajanīyenāti rajanīyena rāguppādakena. Tenāha ‘‘rāgassa paccayabhāvenā’’ti. Rāhulasaṃyutte rāhulattherassa pucchāvasena āgatā. Idha rādhattherassa surādhattherassa ca pucchāvasena, pāḷi pana sabbattha sadisā. Tenāha ‘‘vuttanayeneva veditabbānī’’ti.
8. 所嚼品
8. Khajjanīyavaggo
1-3. 《味经》等经的注释
1-3. Assādasuttādivaṇṇanā
73-75这里讲的正是四圣谛,因为开示是围绕味等和集等展开的。也就是说:味是集谛,过患是苦谛,出离是道谛和灭谛——这个道理前面已经说过;在第二经里,集的味是集谛,过患是苦谛,灭尽是灭谛,出离是道谛——这个道理也已经说明;第三经则是专就圣弟子来说的。
73-75.Catusaccameva kathitaṃ assādādīnañceva samudayādīnañca vasena desanāya pavattattā. Yasmā assādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccaṃ nirodhasaccañcāti vuttovāyamattho; dutiye samudayassādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, atthaṅgamo nirodhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccanti vuttovāyamattho; tatiyaṃ ariyasāvakasseva vasena vuttaṃ.
第4章《阿拉汉经》的注释
4. Arahantasuttavaṇṇanā
76“有多少有情居”:在每一个有情群体中,因为以安住为意义,有情本身就是有情居。由此说明:有多少有情居,在这一切当中,这些阿拉汉都是最上的、最胜的。“如前所说”:就是按照前面《七处善巧经》里所说的方式。
76.Yattakā sattāvāsāti tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye āvasanaṭṭhena sattā eva sattāvāsā. Tena yattakā sattāvāsā, tehi sabbehipi ete aggā ete seṭṭhā, ye ime arahantāti dasseti. Purimanayenevāti purimasmiṃ sattaṭṭhānakosallasutte vuttanayena.
这段是在解释“以那些能说明其含义的(文句)”:也就是用“遍知五蕴之后,他们的渴爱已不存在,我慢已被断除”这一类话,来说明那部已经明确说出的经的含义;也用“他们已达到无动摇,他们的心不被染污”这一类话,来说明其中特别殊胜的含义。由于他们拥有属于禅那、道、果的殊胜之乐,所以说他们是“有乐者”,因此说“禅那……乃至……有乐者”。在“他们的渴爱已不存在”这一句里,说的是他们那些能产生恶趣之苦的渴爱已不存在。因为作为轮回根本的渴爱已经没有了,所以在“他们没有喜贪”这一句里这样说。这里的“此亦”一词,通过pi这个字,应当理解为:也由于没有苦,所以把“没有作为轮回根本的渴爱”和“没有苦”合并在一起说。正因如此,他们因为证得了无余涅槃,才被称为究竟有乐者。“我是更胜的”等,是依“我是更胜的”等方式转起的九种(我慢)。这里的“以智”,指的是以最上道智。
Tadatthaparidīpanāhīti ‘‘pañcakkhandhe pariññāya. Taṇhā tesaṃ na vijjati. Asmimāno samucchinno’’tiādinā tassa yathāniddiṭṭhassa suttassa atthadīpanāhi ceva ‘‘anejaṃ te anuppattā, cittaṃ tesaṃ anāvila’’ntiādinā visesatthaparidīpanāhi ca. Jhānamaggaphalapariyāpannaṃ atisayitasukhaṃ etesamatthīti sukhinoti āha ‘‘jhāna…pe… sukhitā’’ti. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ettha tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vijjatīti vuttaṃ. Vaṭṭamūlikāya taṇhāya abhāvā ‘‘nandī tesaṃ na vijjatī’’ti ettha vuccatīti. Imassapīti pi-saddena dukkhassābhāvenapīti dukkhābhāvo viya vaṭṭamūlikataṇhābhāvo sampiṇḍīyatīti daṭṭhabbaṃ. Tena hi te anupādisesanibbānappattiyā accantasukhitā evāti vuccantīti. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinayappavattiyā navavidho. Ñāṇenāti aggamaggaññāṇena.
他们已证得阿拉汉果。“不染着”,就是没有被污染。“已成为梵”,是指达到了梵的境界,或者说是从梵、从圣道智而生,以圣者的种姓而出生。七种正法是他们的行境,也就是他们活动安住的地方,所以称为“以七正法为行境者”。
Arahattaṃ anuppattā. Alittāti amakkhitā. Brahmabhūtāti brahmabhāvaṃ pattā, brahmato vā ariyamaggañāṇato bhūtā ariyāya jātiyā jātā. Satta saddhammā gocaro pavattiṭṭhānaṃ etesanti sattasaddhammagocarā.
被称为“无顾虑而行”,是因为他们对任何地方都没有顾虑。通过正见等十支,以正解脱和正智为终点。通过“他不造罪”等四种理由。“他们没有渴爱”这一句,也是为了显示断除渴爱有很大的利益。因此说:“他们也没有那种像奴隶般的渴爱。”
Nirāsaṅkacāro nāma gahito kutocipi tesaṃ āsaṅkāya abhāvato. Sammādiṭṭhiādīhi dasahi aṅgehi sammāvimutti-sammāñāṇapariyosānehi. ‘‘Āguṃ na karotī’’tiādīhi catūhi kāraṇehi. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti idampi taṇhāpahānassa bahūpakāratādassanaṃ. Tenāha ‘‘dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthī’’ti.
他们不动摇,不会因为“我更好”这类想法而动摇。
Navikampanti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā.
“上方、横向、下方”这里,先说“上方”等,是抓住以色法为入口的自身存在而展开的第一种方式。抓住诸法在三时中的生起而展开的,是第二种方式。抓住整个世间界在处所上的分布而展开的,是第三种方式。“觉者”,就是已觉悟四圣谛的人。
Uddhaṃtiriyaṃ apācīnanti ettha ‘‘uddhaṃ vuccatī’’tiādinā rūpamukhena attabhāvaṃ gahetvā pavatto paṭhamanayo. Kālattayavasena dhammappavattiṃ gahetvā pavatto dutiyanayo. Ṭhānavasena sakalalokadhātuṃ gahetvā pavatto tatiyanayo. Buddhāti cattāri saccāni buddhavanto.
“狮子吼的汇集”是指诸狮子吼的集合。因为在世间没有比自己更超胜的,所以是“无上”。更超胜的人暂且不说,连与之相等的人都没有,所以是“无与伦比”。超越了一切存在,站在存在的顶点,以解脱之乐而感到快乐等,以二十一种方式发出狮子吼。
Sīhanādasamodhānanti sīhanādānaṃ saṃkalanaṃ. Loke attano uttaritarassābhāvā anuttarā. Uttaro tāva tiṭṭhatu puriso, sadisopi tāva natthīti asadisā. Sakalampi bhavaṃ uttaritvā bhavapiṭṭhe ṭhatvā vimuttisukhena sukhitattādivasena ekavīsatiyākārehi sīhanādaṃ nadanti.
5. 《第二阿拉汉经》的注释
5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā
77只是把它整理成简略的结文而已。
77.Suddhikamevāti suddhasaṃkhittabandhameva katvā.
第6篇《狮子经》的注释
6. Sīhasuttavaṇṇanā
78“狮子”:因为能承受危难、又能击破对手,所以得到“狮子”这个名字,是兽中之王。虽然同属狮类,但根据毛色等差别所显示出的不同,共有四种狮子。现在为了从名称、毛色、食物等方面说明之后,再详细辨明这里所说的狮子有种种不同,所以从“草狮子”等开始说起。吃草的狮子叫“草狮子”,这是前词省略了后词,就像“菜王”一样。因为毛色黑,所以叫“黑狮子”。同样,也有“苍白狮子”。因此说:“黑狮子像黑牛,苍白狮子像苍白树叶色的牛。”它有像红毯一样的鬃毛、鬣毛束,所以叫有鬃狮子。句子的连接是:“就像用紫胶汁等加工过的脚端一样”——应当这样连接。
78.Sīhoti parissayasahanato paṭipakkhahananato ca ‘‘sīho’ti laddhanāmo migādhipati. Cattāroti ca samānepi sīhajātikabhāve vaṇṇavisesādisiddhena visesena cattāro sīhā. Te idāni nāmato vaṇṇato āhārato dassetvā idhādhippetasīhaṃ nānappakārato vibhāvetuṃ ‘‘tiṇasīho’’tiādi āraddhaṃ. Tiṇabhakkho sīho tiṇasīho purimapade uttarapadalopena yathā ‘‘sākapatthivo’’ti. Kāḷavaṇṇatāya kāḷasīho. Tathā paṇḍusīho. Tenāha ‘‘kāḷasīho kāḷagāvisadiso, paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso’’ti. Rattakambalassa viya kesaro kesarakalāpo etassa atthīti kesarī. Lākhārasaparikammakatehi viya pādapariyantehīti yojanā.
由于业力的威力所成就的统治力与大威神力,他成为一切兽群之王;所谓“从金窟出来”等,是依“狮子的住处和行仪就是如此”而说的。
Kammānubhāvasiddhaādhipaccamahesakkhatāhi sabbamigagaṇassa rājā suvaṇṇaguhato vātiādi ‘‘sīhassa vihāro kiriyā evaṃ hotī’’ti katvā vuttaṃ.
把它完全均匀地安立好:就是把各个部分都均匀地安立在地面上。拖拽:就是向前拖。运到面前:就是带到跟前。合集:就是毁坏。二十杖的长度,是一牛吼地。
Samaṃ patiṭṭhāpetvāti sabbabhāgehi samameva bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā. Ākaḍḍhitvāti purato ākaḍḍhitvā . Abhiharitvāti abhimukhaṃ haritvā. Saṅghātanti vināsaṃ. Vīsatiyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ usabhaṃ.
“与狮子同等”是指同种、同类的狮子,或者说与狮子分量相当。“我与他们同等”只是一种说法而已,即使面对同等的威力,也不害怕。由于有身见的力量强大:因为有身见以“还有谁比我们更超胜?我们才是真正有大力量”这种因力量而起的增上慢为特征,是我执的根源,所以凭这股力量而不害怕。由于已断除有身见:因为断除了有身见,没有了我执,对自我的贪爱已被彻底铲除,所以不害怕。
Samasīhoti samajātiko samabhāgo ca sīho. Samānosmīti desanāmattaṃ, samappabhāvatāyapi na bhāyati. Sakkāyadiṭṭhibalavatāyāti ‘‘ke aññe amhehi uttaritarā, atha kho mayameva mahābalā’’ti evaṃ balātimānanimittāya ahaṅkārahetubhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā balabhāvena. Sakkāyadiṭṭhipahīnattāti sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā nirahaṅkārattā attasinehassa suṭṭhu samugghāṭitattā na bhāyati.
“如是如是”,就是以像狮子一样等各种方式来说自己。这样说了之后,为了把其中的含义显示出来,接着说道:“所谓狮子……”等等。
Tathā tathāti sīhasadisatādinā tena tena pakārena attānaṃ kathesīti vatvā tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘sīhoti kho’’tiādi vuttaṃ.
对于已经发愿成佛的世尊来说,由于成佛的决定性已经达成,所以从正觉之前的事迹开始——比如“住在三座宫殿的时期”“向摩揭陀王作出承诺的时期”“食用乳粥的时期”等等——也都显示得像狮子一样。世间说法中,确实也有把还没发生的事说成已经发生的情况。由于“明”在“已存在”这一点上与真实的明有共同之处,所以把两者合在一起,从审察缘起的角度,把它当作早已成就的果报那样来说,因此说“净化了三明”。又因为智是顺着和逆着两个方向运转的,所以说“以双智搅拌”。
Katābhinīhārassa lokanāthassa bodhiyā niyatabhāvappattiyā ekantabhāvībuddhabhāvoti katvā ‘‘tīsu pāsādesu nivāsakālo, magadharañño paṭiññādānakālo, pāyāsassa paribhuttakālo’’tiādinā abhisambodhito purimāvatthāpi sīhasadisaṃ katvā dassitā. Bhāvini, bhūtopacāropi hi lokavohāro. Vijjābhāvasāmaññato bhūtavijjā itaravijjāpi ekajjhaṃ gahetvā paṭiccasamuppādasammasanato taṃ puretaraṃ siddhaṃ vipākaṃ viya katvā āha ‘‘tisso vijjā visodhetvā’’ti. Anulomapaṭilomato pavattañāṇavasena ‘‘yamakañāṇamanthanenā’’ti vuttaṃ.
在这里,“住”是指住在阿阇波罗榕树下。“第十一日”是指从第七个七日之后算起的第十一日。“不动结跏趺座”,是指在仙人堕处为转法轮而结跏趺坐的坐姿。这个坐姿是為了转起那不可退转的法轮而安坐的,它就像金刚座一样,所以被称为不动结跏趺座。而在这里的这句话中,则是指在“诸比丘,有二边……”等文句展开的这部分正法。法音以“愿遍布十方世界的众生都来听闻”的决意,覆盖了一万世界。“以十六种行相”是指:苦遍知、集断、灭作证、道修习,在每一个道中各分四种,这样一共成为十六种行相。
Tattha viharantassāti ajapālanigrodhamūle viharantassa. Ekādasame divaseti sattasattāhato paraṃ ekādasame divase. Acalapallaṅketi isipatane dhammacakkapavattanatthaṃ nisinnapallaṅke. Tampi hi kenaci appaṭivattiyadhammacakkapavattanatthaṃ nisajjāti katvā vajirāsanaṃ viya acalapallaṅkaṃ vuccati. Imasmiñca pana padeti ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādinayappavatte imasmiṃ saddhammakoṭṭhāse. Dhammaghoso…pe… dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi ‘‘sabbattha ṭhitā suṇantū’’ti adhiṭṭhānena. Soḷasahākārehīti ‘‘dukkhapariññā, samudayappahānaṃ, nirodhasacchikiriyā, maggabhāvanā’’ti evaṃ ekekasmiṃ magge cattāri cattāri katvā soḷasahi ākārehi.
已经说过的,这里就不必再说,所以应当按那里所说的方式去理解——这就是这里的用意。又因为世尊也以另外八种理由被说为“如来”,而且在《优陀那注》等书中,对“如来”这个词的含义也已经解释过了,所以应当按那里所说的方式来理解其含义。虽然世尊并不是刚一坐上菩提座就立刻成正觉,但他确实是坐在这座上、排除了一切障碍之后才成正觉的。因此,这座座被称为“不败座”。正因如此,在说了“乃至菩提座”之后还不满足,又接着说“乃至阿拉汉道智”。
Vuttoyeva, na idha vattabbo, tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo. Yasmā ca aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti ārabhitvā udānaṭṭhakathādīsupi (udā. aṭṭha. 18; itivu. 38) tathāgatapadassa attho vutto eva, tasmā tattha vuttanayena attho veditabbo . Yadipi bhagavā na bodhipallaṅke nisinnamattova abhisambuddho jāto, tathāpi tāya nisajjāya nisinnova panujja sabbaparissayaṃ abhisambuddho jāto. Tathā hi taṃ ‘‘aparājitapallaṅka’’nti vuccati. Tasmā ‘‘yāva bodhipallaṅkā vā’’ti vatvā tena aparitussanto ‘‘yāva arahattamaggañāṇā vā’’ti āha.
在“如是色”这句话里,“如是”这个词是用来指示、举例的。通过它,色从自性、数量、限定这几个方面被显示出来,所以说“这色”等等。其中,“这色”是通过四大和所造色的区别来显示色的自性。“这么多的色”则是从数量上显示它的范围。而通过显示这个数量是决定性的,说出了“没有比这更多的色了”。“自性”是指它固有的特相,“作用”是指它独有的功能,“边际”是指数量的边界,“限断”是指达到完全的终结,“限定”是指它在哪些地方生起,由此加以限定,“限定”是指达到最终终点。这一切都按照所说的分类被显示出来。这是色的集起之名,即这是以食等为缘的色的集起之名。因此说“至此”等等。“灭”就是灭尽。并且,“由食集起故食灭故”这一句是取不共的(食)而说,其余的则用“等”字来统摄。
Iti rūpanti ettha iti-saddo nidassanattho. Tena rūpaṃ sarūpato parimāṇato paricchedato dassitanti āha ‘‘idaṃ rupa’’ntiādi. ‘‘Idaṃ rūpa’’nti hi iminā bhūtupādāyabhedarūpaṃ sarūpato dassitaṃ. Ettakaṃ rūpanti iminā taṃ parimāṇato dassitaṃ. Tassa ca parimāṇassa ekantabhāvadassanena ‘‘na ito bhiyyo rūpaṃ atthī’’ti vuttaṃ. Sabhāvatoti salakkhaṇato. Sarasatoti sakiccato. Pariyantatoti parimāṇapariyantato. Paricchedatoti yattake ṭhāne tassa pavatti, tassa paricchedanato. Paricchindanatoti pariyosānappattito. Taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti yathāvuttena vibhāgena. Ayaṃ rūpassa samudayo nāmāti ayaṃ āhārādi rūpassa samudayo nāma. Tenāha ‘‘ettāvatā’’tiādi. Atthaṅgamoti nirodho. ‘‘Āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti ca asādhāraṇameva gahetvā sese ādi-saddena saṅgaṇhāti.
以五十种相庄严:因为把握了生起与坏灭,所以用五十种生灭相来装饰。由漏尽:因为诸漏无论残余的还是无残余的都已彻底灭尽。因为就连不来者也不会有恐惧和心的惊怖。智悚惧:就是怖畏现起智。而“其他诸天神”,是针对那些尚未漏尽的天人说的。“尊者,这只是法的称呼”:仅仅是口头这样称呼而已。
Paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitanti paṇṇāsaudayabbayalakkhaṇavibhūsitaṃ samudayatthaṅgamagahaṇato. Khīṇāsavattāti anavasesaṃ sāvasesañca āsavānaṃ parikkhīṇattā. Anāgāmīnampi hi bhayaṃ cittutrāso ca na hotīti. Ñāṇasaṃvego bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ. Itaresaṃ pana devānanti akhīṇāsave deve sandhāya vadati. Bhoti dhammālapanamattanti vācasikaṃ tathālapanamattaṃ.
“轮”是指导师的教令之轮。它从法而来,所以叫法轮。其中,对圣弟子来说,是从所证悟的法而来,所以叫法轮;对其他的人来说,是从所开示的法而来,所以叫法轮。这两种智当中,以智为根本,所以用“智”来统摄,说“证悟智和开示智”。现在为了具体说明这两种智的本身面貌,就说“证悟智名为……”等等。又因为世尊对这种智彻底通达,能够向应受调教的人开示六万种理趣,所以为了说明这六万种理趣是和那种智一起成就的,就说“以六万种理趣通达”。所谓“三转”,即“这是苦”、“应遍知”、“已遍知”,如此为三转,也就是十二行相。世尊使这开示智运转。所谓“无对者”,即没有能与之匹敌的人。“一如者”,即无变异者。
Cakkanti satthu āṇācakkaṃ, taṃ pana dhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Tattha ariyasāvakānaṃ paṭivedhadhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Itaresaṃ desanādhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Duvidhepi ñāṇaṃ padhānanti ñāṇasīsena vuttaṃ ‘‘paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampī’’ti. Idāni taṃ ñāṇadvayaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘paṭivedhañāṇaṃ nāmā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā cassa ñāṇassa suppaṭividdhattā bhagavā tāni saṭṭhi nayasahassāni veneyyānaṃ dassetuṃ samattho ahosi, tasmā tāni saṭṭhi nayasahassāni tena ñāṇena saddhiṃyeva siddhānīti katvā dassento ‘‘saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhī’’ti āha. Tiparivaṭṭanti idaṃ dukkhanti ca, pariññeyyanti ca, pariññātanti ca evaṃ tiparivaṭṭaṃ, taṃyeva dvādasākāraṃ. Tanti desanāñāṇaṃ pavatteti esa bhagavā. Appaṭipuggaloti patinidhibhūtapuggalarahito. Ekasadisassāti nibbikārassa.
第7篇 《可啮食经》的注释
7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā
79依观:现在先回忆色、受等法,然后以“过去我也曾这样感受”来观察过去的色、受等与现在并没有差别,这种观察就是观,依这种观来说。为了说明“这不是依神通”这一遮破的理由,所以说“因为依神通……”等。所谓“与蕴相关”,指的是种姓、容貌、食物等。如是随念:就是按前面所说的依观而随念。因为这里说的随念只是对自性法的随念,所以称为“空章节”。
79.Vipassanāvasenāti etarahi rūpavedanādayo anussaritvā ‘‘pubbepāhaṃ evaṃvedano ahosi’’nti atītānaṃ rūpavedanādīnaṃ paccuppannehi visesābhāvadassanā vipassanā, tassā vipassanāya vasena. Yvāyaṃ ‘‘na idaṃ abhiññāvasenā’’ti paṭikkhepo kato, tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘abhiññāvasena hī’’tiādimāha. Khandhapaṭibaddhā nāma gottavaṇṇahārādayo. Evaṃ anussarantoti yathāvuttavipassanāvasena anussaranto. Sabhāvadhammānaṃ eva anussaraṇassa vuttattā ‘‘suññatāpabba’’nti vuttaṃ.
因为那些色等法既不是我,也不是我所,没有坚实核心,没有主宰力,所以它们就是空的;它们那样的存在状态就是空性。为了说明空性的特征,也就是被破坏等特征,才这样说。
Yasmā te eva rūpādayo neva attā, na attaniyā asārā anissarā, tasmā tato suññā, tesaṃ bhāvo suññatā, tassā lakkhaṇaṃ ruppanādikaṃ dassetuṃ.
“为什么”是在说明原因时用来问原因的疑问词,所以接着说:“‘为什么’是问原因,你们以什么原因说它是色?”“这”指的是那依大种与所造色而区分的法类。“以什么原因称为色”的意思是:依于什么原因而被称为色?“略示原因”就是指出原因。“被破坏”在这里是说,色因为遇到冷等相反条件的聚合而产生变异,所以被称为“被破坏”。因此接着说“被冷……”等。“山麓”是指轮围山的山脚,那座山在那里高高耸立,像城墙一样。确实,有情众生就悬挂在那里安住。“伸手可及之处”是指已经到了伸手可及的范围,也就是靠近了。“在那里”是指在那个伸手可及范围内的有情。“断裂”是指因昏迷而脱离,或者因肢节被割断而四分五裂。“极咸之水”可能是就无有热恼之义,从极冷的角度说为极咸。因为那住劫之水不可能像劫灭之水那样是咸的;住劫之水是由成就大雨降下、能维持大地之水,如果它真的那样咸,大地也会消融。名为摩醯娑迦罗国,是雪山地区的一个国家。
Kiñcāti hetuatthajotake kāraṇe paccattavacananti āha ‘‘kiñcāti kāraṇapucchā, kena kāraṇena rūpaṃ vadethā’’ti. Etanti etaṃ bhūtupādāyabhedaṃ dhammajātaṃ. Kena kāraṇena rūpaṃ nāmāti kiṃ kāraṇaṃ nissāya rūpanti vuccatīti attho. Kāraṇuddesoti kāraṇassa uddisanaṃ. Ruppatīti ettha rūpaṃ nāma sītādivirodhipaccayasannipātena visadisuppatti. Tenāha ‘‘sītenapī’’tiādi. Pabbatapādeti cakkavāḷapabbatapāde, so pana tattha accuggato pākāro viya ṭhito. Tathā hi tattha sattā olambantā tiṭṭhanti. Hatthapāsāgatāti hatthapāsaṃ āgatā upāgatā. Tatthāti tasmiṃ hatthapāsāgate satte. Chijjitvāti mucchāpattiyā muccitvā, aṅgapaccaṅgaucchedavasena vā paricchijjitvā. Accantakhāre udaketi ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhānaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati, tathā sati pathavīpi vilīyeyyāti. Mahiṃsakaraṭṭhaṃ nāma himavantapadese ekaṃ raṭṭhaṃ.
在“无间地狱”这里,说的是带有附属地狱的无间地狱。在“恒河岸边”这里,说的是恒河的河岸。
Avīcimahānirayeti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ. Gaṅgāpiṭṭheti gaṅgātīre.
“爬行而去”这句话,是在解释“爬行动物”这个词的含义。“这”指的是变坏。就像坚硬是地大的独有特征一样,变坏也是色蕴的独有特征,意思是说,它是事物本来具有的特征。
Sarantā gacchantīti sarīsapapadassa atthaṃ vadati. Etanti ruppanaṃ. Yathā kaṭhinatā pathaviyā paccattalakkhaṇaṃ, evaṃ ruppanaṃ rūpakkhandhassa paccattalakkhaṇaṃ, sabhāvabhūtalakkhaṇanti attho.
“与前面相似”,是指和前面讲色蕴时所说的相同。这要按“如何?问原因”等所说的方式来了知。乐,是可意的所缘。对于乐等诸受,从缘的角度说,就是所缘缘。它的意思是:“乐所缘被称为乐。”这里是通过省略后一个词的方式来说明。“感受”,就是体验。“以体验为特征”,就是以领纳为特征。
Purimasadisanti purime rūpakkhandhe vuttena sadisaṃ. Taṃ ‘‘kinti kāraṇapucchā’’tiādinā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sukhaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Sukhādīnaṃ vedanānaṃ. Paccayatoti ārammaṇapaccayato. Ayamatthoti ‘‘sukhārammaṇaṃ sukhanti vuccatī’’ti ayamattho. Uttarapadalopena hesa niddeso. Vedayatīti anubhavati. Vedayitalakkhaṇāti anubhavanalakkhaṇā.
青色花上,是指青色的花上。或在衣上,是指青色的衣服上。这个“或”字,把颜色、要素等都包括进来了。这是为了获得安止定或禅那而说的。所生想,是指缘取任何一种青色色处而生起的想;这种想就称为杂想。
Nīlapuppheti nīlavaṇṇapupphe. Vatthe vāti nīlavatthe. Vā-saddena vaṇṇadhātuādiṃ saṅgaṇhāti. Appanaṃ vā jhānaṃ vāpento. Uppajjanasaññāpīti yaṃ kiñci nīlaṃ rūpāyatanaṃ ārabbha uppajjanasaññāpi, yā pakiṇṇakasaññāti vuccati.
“为了成为色”,就是为了色的状态。“只为了粥”,就是指只以粥为本质的那个所依。“为了粥性”,就是为了粥的状态。有一个叫做“人”的煮者。就像有人为了粥等目的,把粥等材料拿来煮、让它完成;同样地,在这类以变坏等为自性的法聚中,当它们依各自的缘被造作时,其中以思为主导的那一群法,就成为让这些法生起运转的特别助缘,进而造作它们、推动它们、使它们产生。因此说“由诸缘……”等等。“只是色”,就是指只是色的自性,不是别的自性。“造作”,是说比起其他缘法,它更突出、更充分地发挥缘的作用。“令近行、令维持、令努力”这些都是它的同义词,因为造作本身就有努力等含义。“令产生”,意思是成为那些法以变坏等状态生起的缘。“以思为特相的行”,这是根据在行蕴诸法中以思为主导而说的。正因为如此,世尊在经分别中分别行蕴时,只分别了思。
Rūpattāyāti rūpabhāvāya. Yāgumevāti yāgubhāvinameva vatthuṃ. Yāguttāya yāgubhāvāya. Pacati nāma puggalo. Evanti yathā yāguādivatthuṃ puriso yāguādiatthāya pacati nipphādeti, ayaṃ evaṃ ruppanādisabhāve dhammasamūhe yathāsakaṃ paccayehi abhisaṅkhariyamāne cetanāpadhāno dhammasamūho pavattanatthaṃ visesapaccayo hutvā te abhisaṅkharoti niropeti nibbatteti. Tenāha ‘‘paccayehī’’tiādi. Rūpamevāti rūpasabhāvameva, na aññaṃ sabhāvaṃ. Abhisaṅkharotīti itarehi paccayadhammehi adhikaṃ suṭṭhu paccayataṃ karoti. ‘‘Upagacchati yāpeti āyūhatī’’ti tasseva vevacanāni. Abhisaṅkharaṇameva hi āyūhanādīni. Nibbattetīti tesaṃ dhammānaṃ ruppanādibhāvena nibbattiyā paccayo hotīti attho. Cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassāti idaṃ saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāpadhānattā vuttaṃ. Tathā hi bhagavā suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena cetanāva vibhattā.
Vātiṅgaṇa是一种果实硕大的植物。四角藤,就是tivutālatā藤。无khāra味,是指没有khāra味,它指的是叶子、果实之类。凡是咸味偏重的,就叫做有咸性,所以说咸粥等等。这是指酸味等不同种类的味道。
Vātiṅgaṇaṃ brahatiphalaṃ. Caturassavallīti tivutālatā. Akhārikanti khārarasarahitaṃ, taṃ pana paṇṇaphalādi. Yattha loṇaraso adhiko, taṃ loṇikanti āha ‘‘loṇayāgū’’tiādi. Ambilādibhedaṃ rasaṃ.
依色相与形状而执取,是指依青、黄等色相而执取,以及依圆、方等形状而执取。即使没有色相形状,是指离于色相形状,也就是把它们放在一边。依各各差别而执取,是指依每一种所缘的差别而执取。由不迷乱,即如实地了知。所谓差别,是因为显示了差别的意义;所谓无差别,是因为显示了无差别的意义。因此说应知差别。了知本身其实并无差别,是复合词和前缀让它显出差别。正如了别一词,只表示对相的执取,那是再认知之因;识知一词表示比它更殊胜的境的执取;遍知一词则表示比那更殊胜的、依行相而明了的觉知。正因如此,才说它的等。仅仅是了知所缘,是指仅仅察觉青等分类的所缘。通过限定,排除了通达特相。因此说无常等。对于以智相应之心作观的人来说,当观修已经纯熟时,即使以与智不相应之心,观修也仍然能够生起,所以说它能达到以无常等通达特相。这里所说的通达,只是指获得,并不是指穿透了知。因此说进而等。进而,是指提升之后,也能使道出现前,因为它的本性就是不迷乱。应当看到,正如在通达特相时,它是依了别的特相、按照再认知的方式而转起;同样,这里也是依识知或识知的方式、按照相应方式而转起。
Ākārasaṇṭhānagahaṇavasenāti nīlapītādiākāragahaṇavasena ceva vaṭṭacaturassādisaṇṭhānagahaṇavasena ca. Vināpi ākārasaṇṭhānāti ākārasaṇṭhānehi vinā, te ṭhapetvāpi. Paccattabhedagahaṇavasenāti tassa tassa ārammaṇassa pabhedagahaṇavasena. Asammohatoti yāthāvato. Viseso visesatthadīpanato, aviseso ayaṃ dhammo avisesadīpanato. Tenāha ‘‘viseso veditabbo’’ti. Jānanañhi avisiṭṭhaṃ, taṃ samāsapadato upasaggā visesenti. Tathā hi sañjānanapadaṃ paccabhiññāṇanimittaṃ ākāragahaṇamattaṃ bodheti, vijānanapadaṃ tato visiṭṭhavisayagahaṇaṃ . Pajānanapadaṃ pana tatopi visiṭṭhataraṃ pakārato avabodhaṃ bodheti. Tenāha ‘‘tassāpī’’tiādi. Ārammaṇasañjānanamattamevāti nīlādibhedassa ārammaṇassa sallakkhaṇamattameva. Avadhāraṇena lakkhaṇapaṭivedhattaṃ nivatteti. Tenāha ‘‘anicca’’ntiādi. Ñāṇasampayuttacittehi vipassantassa vipassanāya paguṇabhāve sati ñāṇavippayuttena cittenapi vipassanā hotiyevāti āha ‘‘aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetī’’ti. Paṭivedhanti ca upaladdhimeva vadati, na paṭivijjhanaṃ. Tenāha ‘‘ussakkitvā panā’’tiādi. Ussakkitvāti ussakkāpetvā maggapātubhāvampi pāpeti asammohasabhāvattā. Yathā lakkhaṇapaṭivedhakāle sañjānanalakkhaṇavasena saññāṇaanurūpavaseneva pavattaṃ, evaṃ viññāṇavijānanavasena vāyaṃ anurūpavaseneva pavattatīti daṭṭhabbaṃ.
现在,为了用金匠等譬喻把这件事说清楚,就说了“犹如……”等话。所谓“金”,指的是金币;专门从事鉴别金币的人,就是金匠。在世间通行的说法里,智慧还没有生起、还没有形成,这样的人叫“无生智”,也就是幼稚的小孩。熟悉世间事务的村民,叫村民男子。因为值得受用和享用,所以叫受用享用物。因为是由红铜做成的,所以叫伪币。因为核心大,所以叫cheko;因为核心只有一半,所以叫karaṭo;因为核心低劣,所以叫saṇho。在这里,就像金匠对金币,从色泽等状态以上,通过看色等方式,从它产生的来源等,以种种方式了知它;同样,慧以种种方式了知、通达所缘,与慧一同生起的识,也按照各自对应的境域了知所缘。
Idāni tamatthaṃ heraññikādiupamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Hiraññaṃ vuccati kahāpaṇaṃ, hiraññajānane niyutto heraññiko. Lokavohāre ajātā asañjātā buddhi etassāti ajātabuddhi, bāladārako. Vohārakusalo gāmavāsī puriso gāmikapuriso. Upabhogaparibhogārahattā upabhogaparibhogaṃ. Tambakaṃsamayattā kūṭo. Mahāsārattā cheko. Aḍḍhasārattā karaṭo. Nihīnasārattā saṇho. Ettha ca yathā heraññiko kahāpaṇaṃ cittādibhāvato uddhaṃ kūṭādibhāvaṃ rūpadassanādivasena uppattiṭṭhānatopi jānanto anekākārato jānāti, evaṃ paññā ārammaṇaṃ nānappakārato jānāti paṭivijjhati, tāya saddhiṃ pavattamānaviññāṇampi yathāvisayaṃ ārammaṇaṃ jānāti.
他们在了知上的这种差别,不是其他人所能触及的范围,只有诸佛才能了知。为了用《弥兰陀问经》把这一差别讲清楚,所以说了“因此他……”等话,那一段本身是很容易理解的。
Evaṃ svāyaṃ nesaṃ jānane viseso aññesaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti idaṃ visesaṃ milindapañhena vibhāvetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.
空自性法由于只是法而被说,所以说了“说出了无我相”。至于那些较低的道,即使已经证得,由于还没有证得阿拉汉果,所以说“仅以一部分”。为了显示无常相,这一经文开始了;另外两种相则是作为它的辅助。这就是这里的意旨。
Attasuññānaṃ sabhāvadhammānaṃ dhammamattatāya kathitattā ‘‘anattalakkhaṇaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ. Heṭṭhimamaggā ca yadi adhigatā, arahattassa anadhigatattā ‘‘ekadesamattenā’’ti vuttaṃ, taṃ aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ idaṃ pabbamāraddhaṃ, itarāni dve lakkhaṇāni tassa parihārabhāvenāti adhippāyo.
不过,这里通过“诸比丘,你们意下如何?”等开示,在三相当中,不能说这一相是以主要的方式显示的、那一相是以次要的方式显示的,所以说“也是为了总摄三相而显示”。“他减损”:因为他圆满了导向减损的修行道路,所以彻底逆转了导向积聚的法。因此说“他不积聚”等。“他摧毁轮转”:就是破坏它、使它消失不见。“他不积聚”:就是不增长。“就是那个”:就是那轮转本身。“他释放”:就是舍弃它。“他散布”:就是粉碎它。“他消散”:就是使那被称为三有的火堆变得无烟、无热恼。为了表达这个意思,所以说“他令它熄灭”。
Yasmā panettha ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādidesanāya tīsu lakkhaṇesu idameva padhānabhāvena dassitaṃ, idaṃ appadhānabhāvenāti na sakkā vattuṃ, tasmā ‘‘tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpī’’ti vuttaṃ. Apacinātīti apacayagāmidhamme nivatteti ekaṃsato apacayagāmipaṭipadāya paripūraṇato. Tenāha ‘‘no ācinātī’’tiādi. Vaṭṭaṃ vināsetīti vidhamati adassanaṃ gameti. Neva cinātīti na vaḍḍheti. Tadevāti taṃ vaṭṭaṃ eva. Vissajjetīti chaḍḍeti. Vikiratīti viddhaṃseti. Vidhūpetīti vaṭṭattayasaṅkhātaṃ aggikkhandhaṃ vigatadhūmaṃ vigatasantāpaṃ karotīti atthoti āha ‘‘nibbāpetī’’ti.
“如此见”等,是站在已安住于不来果的圣弟子这一角度,为使他证得最上道果而作的开示。出于这个用意,(义注)说:“我要显示那位摧毁了轮转之后安住的大漏尽者。”这只是显示漏尽者未来的状态。而且,所有这些层次较低的开示,都是纯粹在讲观智,要么是与初道相应的,要么是与如电譬喻法相应的。为了说明这一点,(义注)说了“以这样一些部分”等。
Evaṃ passantiādi anāgāmiphale ṭhitassa ariyasāvakassa aggamaggaphalādhigamāya desanāti adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmī’’ti. Khīṇāsavassa anāgatabhāvadassanaṃyeva, sabbā cāyaṃ heṭṭhimā desanā suddhavipassanākathā, sahapaṭhamamaggā vā sahavijjūpamadhammā vā vipassanākathāti dassento ‘‘ettakena ṭhānenā’’tiādimāha.
他们确实是以极大的恭敬与尊重来礼敬。因此(义注)说:“向您致敬,人中胜者”等等。其中,为了举出实例,先说了“如同尊者尼达长老那样”,然后为了阐明这个含义,又说了“长老”等等。其中,“就在刀锋尖端”是指:为了剃除头发,当刀锋的尖端抵在头上时,便以五皮业处为门而致力于修习,从而证得了阿拉汉果。“梵天神的宫殿”就是诸梵天神居住的宫殿。
Namassantiyeva mahatā gāravabahumānena. Tenāha ‘‘namo te purisājaññā’’tiādi. Tattha nidassanaṃ dassento ‘‘āyasmantaṃ nītattheraṃ viyā’’ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘thero’’tiādimāha. Tattha khuraggeyevāti kesoropanatthaṃ khuradhārāya agge sīse ṭhapite tacapañcakakammaṭṭhānamukhena bhāvanaṃ anuyuñjanto arahattaṃ patvā. Brahmavimānāti brahmānaṃ nivāsabhūtā vimānā.
8. 《乞食经》的注释
8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā
8080. 以它来去除,所以叫“去除”,这是一个词。“去除”“造作”“原因”在含义上是同一个。因此说“就在某个原因上”。“带出去”:从自己身边活动的范围里移开。这样做,是希望他们连这么一点不合适的事也不要做,将来能正确地修行。“已得力量”:就是已经获得智慧之力。
80. Apakarīyati etenāti apakaraṇaṃ, padaṃ. Apakaraṇaṃ pakaraṇaṃ kāraṇanti atthato ekaṃ. Tenāha ‘‘kismiñcideva kāraṇe’’ti. Nīharitvāti attano samīpacārabhāvato apanetvā. Tathākaraṇañca evamete ettakampi appaṭirūpaṃ akatvā āyatiṃ sammā paṭipajjissantīti. Laddhabalāti laddhañāṇabalā.
“一、二成群地”是指:一个人单独走,以及两个人、两个人结伴而行、前往、靠近,这就是“一、二成群”。因此注疏说:“即一个人单独,以及两人、两人结伴。”凡夫们聚集在一起时,确实可能会有那样的行为,所以说“他们甚至会嬉戏”。这是以假设的方式指出,即便是那些为了正自觉者而修行的善良比丘,也可能这样做。
Ekadvīhikāyāti ekekassa ceva dvinnaṃ dvinnañca īhikā gati upasaṅkamanā ekadvīhikā. Tenāha ‘‘ekeko ceva dve dve ca hutvā’’ti. Puthujjanānaṃ samuditānaṃ nāma kiriyā tādisīpi siyāti vuttaṃ ‘‘keḷimpi kareyyu’’nti. Parikappanavasena sammāsambuddhaṃ uddissa pesalā bhikkhūpi evaṃ karontīti.
在持双山等山之间,有一片名叫“渐沉海”的大海。据说那里没有风吹,任何掉进去的东西都会在“渐沉河”里溶解,直接沉没下去,所以环绕着它站立的持双山等山,也叫“渐沉山”。针对这片海,才有这样的说法:“就像安坐在渐沉海中的大海一样。”以食物为因,就是为了物质利益,为了酥、油等东西,而向他们弯腰致敬。
Yugandharapabbatādīnaṃ antare sīdantaraṃ samuddaṃ nāma. Tattha kira vāto na vāyati, patitaṃ yaṃ kiñcipi sīdantaranadiyaṃ vilīyantā sīdanteva, tasmā taṃ parivāretvā ṭhitā yugandharādayopi sīdapabbatā nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ viyā’’ti. Āhārahetūti āmisahetu sappitelādinimittaṃ, tesaṃ paṇāmanā.
Pacchimanti 是指低劣的。因此说“lāmaka”(低劣的),这里要表达的就是这个意思。
Pacchimanti nihīnaṃ. Tenāha ‘‘lāmaka’’nti, lāmakanto idhādhippeto –
“走兽里面,豺狼最下贱;飞禽里面,乌鸦最下贱。
在树木当中,蓖麻是最低贱的;这三种低贱的东西聚到了一起。”
‘‘Migānaṃ koṭṭhuko anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso; Eraṇḍo anto rukkhānaṃ, tayo antā samāgatā’’ti. –
就像《本生经》(1.3.135)等处所说的那样。“ulatīti”就是邪行。“人们用这个来诅咒”,所以叫诅咒。诅咒的事由就是乞食。它的意义是果报,自在力属于这个,所以叫“义利”,也就是原因;这个原因也在他们那里存在,他们被安置于此,所以叫“具义利者”。
Ādīsu (jā. 1.3.135) viya. Ulatīti abhicarati. Abhisapanti etenāti abhisāpo. Abhisāpavatthu piṇḍolyaṃ. Attho phalaṃ vaso etassāti atthavasaṃ, kāraṇaṃ, tampi tesu atthi, tattha niyuttāti atthavasikā.
已进入心的内部,借由悲伤的依处(所缘)。
Anto hadayassa abbhantare anupaviṭṭhā sokavatthūhi.
“贪欲者”是指有贪欲习性的人。“多贪”是因为它反复生起并且频繁现前,所以叫多贪。“腐烂的状态”就是腐臭的状态。因为嗔恚生起时,会让心变得恶臭,而不是清净可爱的状态。“像被扔在饭食处的乌鸦”这句话,是因为乌鸦在饭食处没有依靠而失去正念,从这一点来说的,并不是说饭食被扔在那里。“不安住”就是心不安住。“木义”是指用木头应当做的事。
Abhijjhāyitāti abhijjhāyanasīlo. Abhiṇhappavattiyā ceva bahulabhāvena ca bahularāgo. Pūtibhāvenāti kuthitabhāvena. Byāpādo hi uppajjamāno cittaṃ apagandhaṃ karoti, na sucimanuññabhāvaṃ. Bhattanikkhittakāko viyāti idaṃ bhattaṭṭhānassa asaraṇena kākassa naṭṭhasatitā paññāyatīti katvā vuttaṃ, na bhattanikkhittatāya. Asaṇṭhitoti asaṇṭhitacitto. Kaṭṭhatthanti kaṭṭhena kattabbakiccaṃ.
由恶寻所造,因此为了说明它们应当被毫无剩余地断除。因为已经说了两种,一种是前分,另一种是混合的,这样说来才合理,正是出于这个意图才说了“在这里”等话。古代长老们认为,“如此修习它时,它们就灭去”,应当按每一种与混合的方式来理解。上面通过三转的开示,其实阐明的就是无相定。因此说“乃至此”。无过失,就是因离贪等而无过失。
Pāpavitakkehi kato, tasmā te anavasesato pahātabbāti dassanatthaṃ. Dvinnaṃ vuttattā eko pubbabhāgo, itaro missakoti vattuṃ yuttanti adhippāyena ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ taṃ bhāventassa nirujjhanti evāti ekekamissakatāvasena gahetabbanti porāṇā. Upari tiparivaṭṭadesanāya animittasamādhiyeva dīpito. Tenāha ‘‘yāvañcida’’nti. Niddosoti vītarāgādinā niddoso.
9. 《巴利雷亚经》的注释
9. Pālileyyasuttavaṇṇanā
81被遍取心:就是被贪等烦恼彻底抓住、耗尽,从而被掌控的心。
81.Pariyādiṇṇarūpacittāti rāgādīhi pariyādiyitvā khepetvā gahitacittā.
世尊的行踪,因为熟悉而为人所知。导师在受用(食物)时,怀着随护的心想:“这样,他就能从恶趣中解脱。”所谓“除了”(aññatra),就是“无、除外”(vinā)的意思。
Bhagavato cāro vidito paricayavasena. Satthā paribhogaṃ karoti anuggaṇhanto ‘‘evaṃ hissa duggatimokkho bhavissatī’’ti. Aññatrāti vinā.
以“龙象”来说,是指不需驯象钩的佛陀龙象。正因如此,他的心是正直的。如同象牙像犁头一样的象,它的心也是这样契合的。在此,他说明原因:“那个独自在林中欢喜者。”通过这个,他讲的是以身远离而有的共同欢喜。
Nāgenāti buddhanāgena aṅkusarahitena. Tato eva ujubhūtena cittena. Īsādantassa naṅgalasadisadantassa hatthino evaṃ cittaṃ sameti. Tattha kāraṇamāha ‘‘yadeko ramatī vane’’ti. Etena kāyavivekena ratisāmaññaṃ vadati.
由它自己的本性,就是自然而然地如此。
Attano dhammatāyāti pakatiyā sayameva.
“诸漏的灭尽”,在这里指的是阿拉汉果;不过它是在最上之道之后紧接着就证得的,所以注释说“道之后紧接着就是阿拉汉果”。所谓“考察”,指的是教法方面的智慧,而它是以多种方式生起的,因此说“以种种考察”;虽然它多次生起,但考察本身还是考察,所以用“以考察”来表达这个意思。“教法”指的是阐明戒蕴等内容的经教之法。“遍寻”是这样生起的:从“四念处”等说法开始,这样分门别类地教导之后,在我所教导的这些法当中,要了知哪一种,其间诸漏才会灭尽呢?某些人对此会有疑惑。“见随观”就是见本身作为随观,所以叫见随观。“见行”就是以见为缘的行。正因为如此,它是以渴爱为缘而生起的,所以说“从彼生起那行”。从那个渴爱生起那个行;在四种情况中,这种见行是以见为亲近依而生起的行。“无明触”就是与无明相应的触。这样一来,世尊在这里把六处、名色、识都归入行那一类来显示。
Āsavānaṃ khayoti idha arahattaṃ adhippetaṃ, taṃ pana aggamaggānantaramevāti āha ‘‘maggānantaraṃ arahattaphala’’nti. Vicayo desanāpaññā adhippetā, sā ca anekadhā pavattā evāti vuttaṃ ‘‘vicayaso’’ti, anekakkhattuṃ pavattamānāpi vicayo evāti katvā ‘‘vicayenā’’ti attho vutto. Sāsanadhammoti sīlakkhandhādiparidīpano pariyattidhammo. Parivitakko udapādi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā, evaṃ koṭṭhāsato paricchijja desite mayā dhamme katamassa jānanassa antarā āsavānaṃ khayo hotīti ekaccassa kaṅkhā hotiyevāti adhippāyo. Diṭṭhi eva samanupassanā diṭṭhisamanupassanā. Diṭṭhisaṅkhāroti diṭṭhipaccayo saṅkhāro. Tato eva taṇhāpaccayo hotīti vuttaṃ ‘‘tatojo so saṅkhāro’’ti. Tato taṇhāto so saṅkhāro jātoti catūsu esa diṭṭhisaṅkhāro diṭṭhūpanissayo saṅkhāro jāyati. Avijjāsamphassoti avijjāsampayuttasamphasso. Evamettha bhagavā saḷāyatananāmarūpaviññāṇāni saṅkhārapakkhikāneva katvā dasseti.
“在这个范围内”是指:从“诸比丘,在这里,未受教导的凡夫”这一段开始,一直到“我将不再存在”为止,这整个范围。
“所执取的见”是指:以身见为“这就是我,这就是世界”等方式生起的常见,以及以“我可能不存在,我可能不会存在”等方式生起的断见——也就是这样那样被执取的见。
世尊以“诸比丘,因此,那行也是无常的”等开示来解答疑问,由此而来。在这里应当知道,因为是在各个不同之处分别厘清他所生起的见,而且这部开示是随顺个人的根器意乐而说的,所以在二十三个要点上引导至阿拉汉果,这就是开示的善巧作用。
“从彼生起的那行”:是从作为疑之条件的渴爱所生起的、与疑相应的行。如果按照俱生缘等来说“从那个渴爱生起”,那么说“从彼生起的那行”就不合理,所以论主提出批评说“与渴爱相应……生起”。另一种说法:这里指的是以亲近依为顶点,说了“因为未断除”,然后以“因为对于那……”等来说明这个意思。因为渴爱并不会直接产生疑。如果不以俱生为顶点,而以亲近依为顶点,那么以渴爱为缘,疑的生起就是可能的。对于见也是如此,也就是对六十二见也是如此。因此说“在四种……”。把二十种身见、常见、断见和疑一起纳入,对每一种都以无常为门显示观照,引导至阿拉汉果,从而完成开示,所以说“在二十三个要点”等。
Ettake ṭhāneti ‘‘idha bhikkhave assutavā puthujjano’’tiādiṃ katvā yāva ‘‘na me bhavissatī’’ti ettake ṭhāne. Gahitagahitadiṭṭhinti sakkāyadiṭṭhiyā ‘‘so attā, so loko’’tiādinā pavattaṃ sassatadiṭṭhiṃ, no cassaṃ, no ca me siyā’’tiādinā pavattaṃ ucchedadiṭṭhinti tathā tathā gahitadiṭṭhiṃ. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco’’tiādidesanāya vissajjāpento āgato. Tattha tatthevāssa uppannadiṭṭhivivecanato imissā desanāya puggalajjhāsayena pavattitatā veditabbā, tevīsatiyā ṭhānesu arahattapāpanena desanāvilāso. Tatojo so saṅkhāroti tato vicikicchāya paccayabhūtataṇhāto jāto vicikicchāya sampayutto saṅkhāro. Yadi sahajātādipaccayavasena tato taṇhāto jātoti tatojo saṅkhāroti vucceyya, idamayuttanti dassento ‘‘taṇhāsampayutta…pe… jāyatī’’ti codeti. Itaro upanissayakoṭi idhādhippetāti dassento ‘‘appahīnattā’’ti vatvā ‘‘yassa hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Na hi taṇhāya vicikicchā sambhavati. Yadi asati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā taṇhāpaccayā vicikicchāya sambhavo eva. Diṭṭhiyāpīti dvāsaṭṭhidiṭṭhiyāpi. Tenāha ‘‘catūsu hī’’tiādi. Vīsati sakkāyadiṭṭhiyo sassatadiṭṭhiṃ ucchedadiṭṭhiṃ vicikicchañca pakkhipitvā paccekaṃ aniccatāmukhena vipassanaṃ dassetvā arahattaṃ pāpetvā desanā niṭṭhāpitāti āha ‘‘tevīsatiyā ṭhānesū’’tiādi.
第10篇《满月经》的注释
10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā
82被显示、被指出,所以叫“指示”,也就是原因,应当知道它是能让人明白的东西。因为他想了解有色名等性质的法,先问它的总体样子,再问它的差别,所以先以“这些确实是……”等方式提问;这里也显示,那位比丘心里认定的正是那个差别。他犹如不知晓一般询问它们的原因,这就是其意图。
82. Dissati apadissatīti deso, kāraṇaṃ, tañca kho ñāpakaṃ daṭṭhabbaṃ. Yañhi so jānitukāmo ruppanādisabhāvaṃ, paṭhamaṃ pana sarūpaṃ pucchitvā puna tassa viseso pucchitabboti paṭhamaṃ ‘‘ime nu kho’’tiādinā pucchaṃ karoti, idhāpi ca so viseso eva tassa bhikkhuno antanti dasseti. Ajānanto viya pucchati tesaṃ hetunti adhippāyo.
欲贪以渴爱与欲求为根本而生起。在“五取蕴”这句话里,特别举出渴爱取为代表,因为其余的取只要举出它就已经被包含在内,它们离不开它,所以这里只提出欲贪。“此”这个词,是用来遮止那个问题的。虽然诸蕴有时并不与取同时生起,也不成为取的所缘,但取必定与它们同时生起,并且必定以它们为所缘,这里就是在说明这一点。因为根本不存在不与蕴同时生起、不以蕴为所缘的取。现在为了展开并说明这个道理,才说了“与渴爱相应”等话,这很容易理解。“以所缘”就是从作为所缘的角度来说。对于生起“像这样的色”这种状态的欲贪,由于没有生起“像这样的受”这种状态,那些行就在各自的地方坏灭了。因此,由于没有以色、受等为所缘的欲贪等,欲贪确实有种种差别。因为是从断除欲贪等方面来提问,并没有问到与欲贪相关的内容,所以说“连结不契合”。虽然说不契合,但因为问的是别的内容,所以这个提问仍然是有连结的,因此回答也仍然是有连结的。其中用“那些……那些……”等话说明了理由。由此表明,提问和回答都是依据意趣和连结而具有连结的。
Taṇhāchandamūlakā pabhavattā. Pañcupādānakkhandhāti ettha visesato taṇhupādānassa gahaṇaṃ itarassa taggahaṇeneva gahitaṃ tadavinābhāvatoti chandarāgo eva uddhaṭo. Idanti tappañhapaṭikkhipanaṃ. Yadipi khandhā upādānehi asahajātāpi honti upādānassa anārammaṇabhūtāpi, upādānaṃ pana tehi sahajātameva, tadārammaṇañca hotiyevāti dasseti. Na hi asahajātaṃ anārammaṇañca upādānaṃ atthīti. Idāni tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘taṇhāsampayuttasmi’’ntiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Ārammaṇatoti ārammaṇakaraṇato. ‘‘Evaṃrūpo siya’’nti evaṃpavattassa chandarāgassa ‘‘evaṃvedano siya’’nti evaṃpavattiyā abhāvato tattha tattheva natasaṅkhārā bhijjanti, tasmā rūpavedanārammaṇānaṃ chandarāgādīnaṃ abhāvato attheva chandarāgavemattatā. Chandarāgassa pahānādivasena chandarāgapaṭisaṃyuttassa apucchitattā, ‘‘anusandhi na ghaṭiyatī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi na ghaṭiyatīti aññasseva pucchitattā, tathāpi sānusandhikāva pucchā, tato eva sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādinā. Tena ajjhāsayānusandhivasena sānusandhikāneva pucchāvissajjanānīti dasseti.