在《相应部》中显示巴利原文
Saṃyuttanikāye
蕴品的复注显示巴利原文
Khandhavaggaṭīkā
第一 蕴相应显示巴利原文
1. Khandhasaṃyuttaṃ
第一 那拘罗父品显示巴利原文
1. Nakulapituvaggo
第一 那拘罗父经注释显示巴利原文
1. Nakulapitusuttavaṇṇanā
1 “跋祇”(Bhagga)是一个地方王族的名称。他们的聚居地虽只是一个地区,但依习惯以复数称为“跋祇”,因此说“在名为跋祇的地区”,是依复数用法而得名。“在那片密林中”:指先前施予鹿群作为无畏处的密林。因为那位居士在城中因儿子的缘故被称为“那拘罗父”,所以提到“那拘罗父”,意为名叫那拘罗的男孩的父亲。他的妻子也被称为“那拘罗母”。显示巴利原文
1. Bhaggā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘bhaggā’’tveva vuccatīti katvā vuttaṃ ‘‘evaṃnāmake janapade’’ti, evaṃ bahuvacanavasena laddhanāme’’ti attho. Tasmiṃ vanasaṇḍeti yo pana vanasaṇḍo pubbe migānaṃ abhayatthāya dinno, tasmiṃ vanasaṇḍe. Yasmā so gahapati tasmiṃ nagare ‘‘nakulapitā’’ti puttassa vasena paññāyittha, tasmā vuttaṃ ‘‘nakulapitā’’ti nakulassa nāma dārakassa pitāti attho. Bhariyāpissa ‘‘nakulamātā’’ti paññāyittha.
「老衰」:因老而衰朽,非因疾病等而衰朽。「年迈」:仅因老故达到年迈,非因戒等增长而年迈。「生来长老」:因寿命之大、长久而成为长老。「经历三时」:经历了初、中、后三个时期。其中,由于已越过第一与第二时期,趋入最后时期,故称已至老年。「有苦身」:因苦受侵入而失去乐味之身。疾病是趋向苦的,故称为「病身」。同样地,在《谛分别》(《分别论》190等)对苦谛的解说中,仅以「苦」这一总摄便已包含疾病,故未另说疾病。「以恒常流漏为义」:即一切时中流漏不净。而此身因有如是病态,故说:「确实只是病」。以殊胜之义:「殊胜」即增上之义。令生病者即是「病」。如临战阵般身有热恼。由于老而有病态,是为「老病态」。增长善法边而修习心,故为「应意修习」。或将心应于此修习、敬重,故为「应意修习」。应教导:即一再教导,依此义故说:「请一再教导」。即屡屡宣说的利益之词。对于未曾涉及之事,若有人如此而行,则宣说此是功德、此是过失之语。依于承袭:依于承袭,此即名为教诫。传统:即承袭的同义词。显示巴利原文
Jarājiṇṇoti jarāvasena jiṇṇo, na byādhiādīnaṃ vasena jiṇṇo. Vayovuḍḍhoti jiṇṇattā eva vayovuḍḍhippattiyā vuḍḍho, na sīlādivuḍḍhiyā. Jātiyā mahantatāya cirarattatāya jātimahallako. Tiyaddhagatoti paṭhamo majjhimo pacchimoti tayo addhe gato. Tattha paṭhamaṃ dutiyañca atikkantattā pacchimaṃ upagatattā vayoanuppatto. Āturakāyoti dukkhavedanāpavisatāya anassādakāyo. Gelaññaṃ pana dukkhagatikanti ‘‘gilānakāyo’’ti vuttaṃ. Tathā hi saccavibhaṅge (vibha. 190 ādayo) dukkhasaccaniddese dukkhaggahaṇeneva gahitattā byādhi na niddiṭṭho. Niccapaggharaṇaṭṭhenāti sabbadā asucipaggharaṇabhāvena. So panassa āturabhāvenāti āha – ‘‘āturaṃyeva nāmā’’ti. Visesenāti adhikabhāvena. Āturatīti āturo. Saṅgāmappatto santattakāyo. Jarāya āturatā jarāturatā. Kusalapakkhavaḍḍhanena mano bhāventīti manobhāvanīyā. Manasā vā bhāvanīyā sambhāvanīyāti manobhāvanīyā. Anusāsatūti anu anu sāsatūti ayamettha atthoti āha – ‘‘punappunaṃ sāsatū’’ti. Aparāparaṃ pavattitaṃ hitavacanaṃ. Anotiṇṇe vatthusmiṃ yo evaṃ karoti, tassa ayaṃ guṇo dosoti vacanaṃ. Tantivasenāti tantisannissayena ayaṃ anusāsanī nāma. Paveṇīti tantiyā eva vevacanaṃ.
「如卵般存在」:这是对身体极度的譬喻,因为身体如卵壳般脆弱无力。故说:「犹如卵等」。唯有愚者,具足如此体性,才会声称自己有片刻的健康。显示巴利原文
Aṇḍaṃ viya bhūtoti adhikopamā kāyassa aṇḍakosato abaladubbalabhāvato. Tenāha ‘‘aṇḍaṃ hī’’tiādi. Bāloyeva tādisattabhāvasamaṅgī muhuttampi ārogyaṃ paṭijānanto.
「极明净」:超越平常状态而特别清净。故说:「极明净」。由于从清净心中生起的色法成就,使其面容清净,故说:「遍净即无瑕」。因此又说:「无随烦恼故」等。应知,由此也称赞了其诸根极明净之因。这是关于面容。所谓「此实是持理之慧」,是就其不违逆(随顺法义)而说的。显示巴利原文
Vippasannānīti pakatimākāraṃ atikkamitvā visesena pasannāni. Tenāha – ‘‘suu pasannānī’’ti. Pasannacittasamuṭṭhitarūpasampadāhi tāhi tassa mukhavaṇṇassa pārisuddhīti āha – ‘‘parisuddhoti niddoso’’ti. Tenevāha ‘‘nirupakkilesatāyā’’tiādi. Etenevassindriyavippasannatākāraṇampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Esa mukhavaṇṇo. Nayaggāhapaññā kiresāti idaṃ anāvajjanavaseneva vuttabhāvaṃ sandhāyāha.
“凡非子”等语,正是针对他们先前所说“尊者!愿世尊教导我们,令我们在来世也能彼此相遇”而说的。从导师面前所获得的甘露法教,由于自身为敬爱与恭敬所摄持,故应理解为“甘露灌顶”。显示巴利原文
Yaṃ neva puttassātiādi ‘‘ovadatu no, bhante, bhagavā yathā mayaṃ paralokepi aññamaññaṃ samāgaccheyyāmā’’ti vuttavacanaṃ sandhāya vuttameva. Madhuradhammadesanāyeva satthu sammukhā paṭiladdhā, tassa attano pemagāravagahitattā ‘‘amatābhiseko’’ti veditabbo.
这是两个词。因远离烦恼,且以道完全断除,故为「圣」。「无益」即不增长,义为无义;或于无益、无方便中。因不趣向、不转还故。「益」即增长、于义与方便中。「应亲近」:即应承事故。在前几种义理抉择中,应依词源学理路理解词的成立;而在最后一种中,亦可依语法学。虽然「圣」一词在「诸圣者,身业清净」等(中部1.35)用于清净意乐之凡夫处亦适用,但在此,为了显示由证圣道及一切出世间性而为圣者性,故说:「佛等」。其中,独觉佛与如来弟子是善士,这是为了说明此处所说「圣」与「善士」二词之义不相混杂。又因从究竟而言,圣善士性是不共(凡夫)之性,故说:「或一切等」。显示巴利原文
Idaṃ padadvayaṃ. Ārakattā kilesehi maggena samucchinnattā. Anayeti avaḍḍhiyaṃ, anattheti attho. Anaye vā anupāye. Na iriyanato avattanato. Ayeti vaḍḍhiyaṃ atthe upāye ca. Araṇīyatoti payirupāsitabbato. Niruttinayena padasiddhi veditabbā purimesu atthavikappesu , pacchime pana saddasatthavasenapi. Yadipi ariyasaddo ‘‘ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) visuddhāsayapayogesu puthujjanesupi vaṭṭati, idha pana ariyamaggādhigamena sabbalokuttarabhāvena ca ariyabhāvo adhippetoti dassento āha – ‘‘buddhā cā’’tiādi. Tattha paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti idaṃ ‘‘ariyā sappurisā’’ti idha vuttapadānaṃ atthaṃ asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā pana nippariyāyato ariyasappurisabhāvā abhinnasabhāvā, tasmā ‘‘sabbeva vā’’tiādi vuttaṃ.
到此为止,说的是佛弟子。因为若无他人音声的因缘,第一道不可能生起,所以他必定要寻求善知识。而在此处,世尊尤其被理解为“善知识”。正如经文所说:“阿难,正是依靠我这个善知识,有生法的众生才从生中解脱……”(相应部1.129; 5.2)。而这位弟子也因证得不坏净信,被称为拥有坚固的信仰。这也如经文所说:“我为弟子们制定的学处,我的弟子们即使为了活命,也不会违犯。”(优陀那45; 小品385)。从知恩等功德,说到独觉佛与佛:这里,知道所受的恩惠,称为「知恩」。将所受的恩惠彰显、表明出来,称为「报恩」。独觉佛即使对于许多百千劫以前所受的恩惠也能知晓,并且能通过令施主忆念、接受其供养等方式,来彰显和回报恩惠。同样地,他们对于为轮回之苦所逼迫的众生,会殷重地做自己力所能及的事。至于正自觉者,则更能知晓无数千劫以前所受的恩惠,以及众生证得道果的潜力,并能令其变得显著。就像狮子一样,他们总是在一切处殷重地宣说佛法,履行佛陀的职责。应该这样理解:对于圣者们所实践的那条教法,如果不修习、不恭敬,这就是“不见诸圣”的性质,而不是说能够在见到圣者时好好作为。“以眼不见”中的“眼”,不是指肉眼,而是指天眼,所以说“或以天眼不见”。所谓「圣的状态」,指的就是那些与“圣”这个名称相应的道果法,这些法才是应该看到的。显示巴利原文
Ettāvatā hi buddhasāvako vutto, tassa hi ekantena kalyāṇamitto icchitabbo parato ghosamantarena paṭhamamaggassa anuppajjanato. Visesato cassa bhagavāva ‘‘kalyāṇamitto’’ti adhippeto. Vuttañhetaṃ ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 1.129; 5.2). So eva ca aveccapasādādhigamena daḷhabhatti nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385). Kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti ettha kataṃ jānātīti kataññū. Kataṃ viditaṃ pākaṭaṃ karotīti katavedī. Paccekabuddhā hi anekesupi kappasatasahassesu kataṃ upakāraṃ jānanti, katañca pākaṭaṃ karonti satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā. Tathā saṃsāradukkhadukkhitassa sakkaccaṃ karonti kiccaṃ, yaṃ attanā kātuṃ sakkā. Sammāsambuddho pana kappānaṃ asaṅkhyeyyasahassesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānanti, pākaṭañca karonti. Sīho viya ca evaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karontena buddhakiccaṃ karonti. Yāya paṭipattiyā ariyā diṭṭhā nāma honti, tassā appaṭipajjanaṃ, tattha ca ādarābhāvo ariyānaṃ adassanasīlatā, na ca dassane sādhukāritāti veditabbā. Cakkhunā adassāvīti ettha cakkhu nāma na maṃsacakkhu eva, atha kho dibbacakkhupīti āha ‘‘dibbacakkhunā vā’’ti. Ariyabhāvoti yehi yogato ‘‘ariyā’’ti vuccanti, te maggaphaladhammā daṭṭhabbā.
「于此」:即如实知见本身所处的‘见’的状态。「所依」:即令所诠意义得以了知的根据。「如此说时」:意为通过其他譬喻,将其关联自身而作警示时。「法」:指出世间法,或四圣谛法。「能令人成圣的法」:指无常随观等修习,或所观照的无常等法,又或四圣谛本身。显示巴利原文
Tatrāti ñāṇadassanasseva dassanabhāve. Vatthūti adhippetatthañāpanakāraṇaṃ. Evaṃ vuttepīti evaṃ aññāpadesena attupanāyikaṃ katvā vuttepi. Dhammanti lokuttaradhammaṃ, catusaccadhammaṃ vā. Ariyakaradhammā aniccānupassanādayo, vipassiyamānā vā aniccādayo, cattāri vā ariyasaccāni.
「未调伏」:即未被调御,在增上戒学等方面没有修学。为了说明因为缺少了哪些防护、律仪等,这个人被称为“未调伏”,他先说道“律有几种”等。其中,「戒防护」应当知道就是指巴帝摩卡律仪,它的实质是身业和语业的不违犯。「念防护」就是根律仪,它本身就是在那样的情境下现起的“念”。「智防护」:就像经中说“我说那些感官之流的防护”(经集1041),以及“它们被以智慧遮护”(经集1041)那样,应知这指的是对被称为“流”的贪爱、邪见、恶行、无明等其余烦恼的防护、遮止和断除智。「忍防护」:即忍耐,也就是在那样的情境下现起的诸蕴,或者无嗔;“有些人说这是慧”。“精进防护”:就是为了去除欲贪寻思等而生起的精进本身。用其中的某一支来断除相应的那一部分,称为「部分断」。以镇伏的方式来断除,称为「镇伏断」。其余三个词(断除智、断、防护)的解释方法也是这样。显示巴利原文
Avinītoti na vinīto adhisīlasikkhādīnaṃ vasena na sikkhito. Yesaṃ saṃvaravinayādīnaṃ abhāvena ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccati, te tāva dassetuṃ ‘‘duvidho vinayo nāmā’’tiādimāha. Tattha sīlasaṃvaroti pātimokkhasaṃvaro veditabbo, so ca atthato kāyikavācasiko avītikkamo. Satisaṃvaroti indriyārakkhā, sā ca tathāpavattā satiyeva. Ñāṇasaṃvaroti ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti (su. ni. 1041) vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti (su. ni. 1041) vacanato sotasaṅkhātānaṃ taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjāavasiṭṭhakilesānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti veditabbaṃ. Khantisaṃvaroti adhivāsanā, sā ca tathāpavattā khandhā, adoso vā, ‘‘paññā’’ti keci vadanti. Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva. Tena tena aṅgena tassa tassa aṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Vikkhambhanavasena pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Sesapadattayepi eseva nayo.
“以此巴帝摩卡律仪……”等语句,是用来详细解释戒防护等的。在这里,「具足」一词中的“iti”音,表示“等”的意思。这指的是《分别论》(分别论511)中以“已到达”等开头所阐述的防护分别。“身恶行等”,指的是被称为恶戒的身恶行、语恶行等,被称为失念的放逸,或者是贪欲等,又或者是不忍、无知和懈怠。「防护」的意思是遮止。「调伏」的意思是:调伏身、语、意的邪恶活动,或者去除身恶行等,又或者断除身行等的弯曲状态,使其变得正直。应当这样理解:在诸因缘和合时,对于原本可能生起的身恶行等,令其完全不生起,这就是防护与调伏。显示巴利原文
Iminā pātimokkhasaṃvarenātiādi sīlasaṃvarādīnaṃ vivaraṇaṃ. Tattha samupetoti iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘upagato’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 511) āgataṃ saṃvaravibhaṅgaṃ dasseti. Kāyaduccaritādīnanti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritādīnaṃ muṭṭhasaccasaṅkhātassa pamādassa, abhijjhādīnaṃ vā akkhantiaññāṇakosajjānañca. Saṃvaraṇatoti pidahanato, vinayanatoti kāyavācācittānaṃ virūpapavattiyā vinayanato, kāyaduccaritādīnaṃ vā apanayanato, kāyādīnaṃ vā jimhapavattiṃ vicchinditvā ujukanayanatoti attho. Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva saṃvaraṇaṃ vinayanañca veditabbaṃ.
“所断除者”一句前后关联。为何说“在名色分别等观智之中”呢?难道名色分别智、把握缘起智、度疑清净智不是观智吗?因为它们并非以总聚观照的方式而转起?确实如此,然而由于它们是观智的近依处与基础,故如此说。“这些只是名色,其中并无我或我所”——依此而生起的智,就是对名色的确定。当有所谓五蕴聚合的“身”存在时,自己于此身所生起的见,即是“身见”,也就是“认为色是我”等这样生起的有身见。对于那组名色法,把握其业、无明等诸缘的智,即是“把握缘起”。所谓“无因、无缘,众生便有杂染……”等这样生起的见,是“无因见”。所谓“世界由自在天、大梵天、生主、自性、原子、时间等而生起和还灭……”这样生起的种种见,是“邪因见”。所谓“度疑清净”,即是那个把握缘起的智。也就是说,如同现在的名色是从业等缘生起一样,过去、未来也是如此——以这种于三时中去除疑惑的智,来断除“我在过去世存在吗……”(《中部•根本法门经》等)这样生起的犹豫状态。以总聚观照,也就是将五蕴纳入十一个范畴来观照,如“任何色,无论是过去的、未来的、现在的……”
},
{显示巴利原文
Yaṃ pahānanti sambandho. ‘‘Nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesū’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu nāmarūpaparicchedapaccayapariggahakaṅkhāvitaraṇāni na vipassanāñāṇāni sammasanākārena appavattanato? Saccametaṃ, vipassanāñāṇassa pana adhiṭṭhānabhāvato evaṃ vuttaṃ. Nāmarūpamattamidaṃ, ‘‘natthi ettha attā vā attaniyaṃ vā’’ti evaṃ pavattañāṇaṃ nāmarūpavavatthānaṃ. Sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye, sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, sā ca ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ pavattā attadiṭṭhi. Tassa nāmarūpassa kammāvijjādipaccayapariggaṇhanañāṇaṃ paccayapariggaho. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattā ahetudiṭṭhi. ‘‘Issarapurisapajāpatipakatiaṇukālādīhi loko pavattati nivattati cā’’ti tathā tathā pavattā diṭṭhi visamahetudiṭṭhi. Tassevāti paccayapariggahasseva. Kaṅkhāvitaraṇenāti yathā etarahi nāmarūpassa kammādipaccayato uppatti, evaṃ atīte anāgatepīti tīsu kālesu vicikicchāpanayanañāṇena. Kathaṃkathībhāvassāti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinayapavattāya (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) saṃsayappavattiyā. Kalāpasammasanenāti ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.48-49) khandhapañcakaṃ ekādasasu okāsesu pakkhipitvā sammasanavasena pavattena vipassanāñāṇena. Ahaṃ mamāti gāhassāti ‘‘attā attaniya’’nti gahaṇassa. Maggāmaggavavatthānenāti maggāmaggañāṇavisuddhiyā. Amagge maggasaññāyāti amagge obhāsādike ‘‘maggo’’ti uppannasaññāya. Yasmā sammadeva saṅkhārānaṃ udayaṃ passanto ‘‘evamete saṅkhārā anurūpakāraṇato uppajjanti, na pana ucchijjantī’’ti gaṇhāti, tasmā vuttaṃ ‘‘udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā’’ti. Yasmā pana saṅkhārānaṃ vayaṃ ‘‘yadipime saṅkhārā avicchinnā vattanti, uppannuppannā pana appaṭisandhikā nirujjhantevā’’ti passato kuto sassataggāho. Tasmā vuttaṃ ‘‘vayadassanena sassatadiṭṭhiyā’’ti. Bhayadassanenāti bhayatūpaṭṭhānañāṇena. Sabhayeti sabbabhayānaṃ ākarabhāvato sakaladukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhāvato ca sabhaye khandhapañcake. Abhayasaññāyāti ‘‘abhayaṃ khema’’nti uppannasaññāya. Assādasaññā nāma pañcupādānakkhandhesu assādanavasena pavattasaññā, yo ‘‘ālayābhiniveso’’tipi vuccati. Abhiratisaññā tattheva abhiramaṇavasena pavattasaññā, yā ‘‘nandī’’tipi vuccati. Amuccitukāmatā ādānaṃ. Anupekkhā saṅkhārehi anibbindanaṃ, sālayatāti attho. Dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde. Paṭilomabhāvo sassatucchedaggāho, paccayākārapaṭicchādakamoho vā. Nibbāneca paṭilomabhāvo saṅkhāresu nati, nibbānapaṭicchādakamoho vā. Saṅkhāranimittaggāhoti yādisassa kilesassa appahīnatā vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati, so kileso, yo ‘‘saṃyogābhiniveso’’tipi vuccati, saṅkhāranimittaggāhassa, atikkamanameva vā pahānaṃ.
「转起」就是指转起的状态,也就是缠缚的意思。「盖等法」里的“等”字,包含了盖类的烦恼、寻与伺等。由于修习了四圣道,究竟不再有转起,因此称为“断”,前后是这样连接的。那么是用什么来断的呢?可以明白就是在圣道中断除,因为经文说修习它们之后便不再转起。「于集类分」这一句里,因为四道也同样是四谛的现观,所以它们与各自应当断除的、被称作“集”的贪一起被断除,并且它们本身也具有“集”的本质。在《谛分别》里也说一切烦恼都是集,所以“集类分”就是指邪见等。「轻安」即是寂止的状态。显示巴利原文
Pavatti eva pavattibhāvo, pariyuṭṭhānanti attho. Nīvaraṇādidhammānanti ādi-saddena nīvaraṇapakkhiyā kilesā vitakkavicārādayo ca gayhanti. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ appavattibhāvena yaṃ pahānanti sambandho. Kena pana pahānanti? ‘‘Ariyamaggehevā’’ti viññāyamānoyamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanato. ‘‘Samudayapakkhikassā’’ti ettha cattāropi maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena tena tena samudayasaṅkhātena lobhena saha pahātabbattā samudayasabhāvattā ca. Saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā ‘‘samudayapakkhikā’’ti diṭṭhiādayo vuccanti. Paṭipassaddhattaṃ vūpasantatā.
「出离有为」就是没有诸行的本质。「断一切有为」即远离一切有为,也就是无为的意义。而「断与律」,依前一种意义,叫作“断律”。依第二种意义,则所要断除的就是“断”,它和律相连接。显示巴利原文
Saṅkhatanissaṭatā saṅkhārasabhāvābhāvo. Pahīnasabbasaṅkhatanti virahitasabbasaṅkhataṃ, visaṅkhāranti attho. Pahānañca taṃ vinayo cāti pahānavinayo purimena atthena. Dutiyena pana pahīyatīti pahānaṃ, tassa vinayoti yojetabbo.
「因破坏防护故」是指防护已坏失,即无防护之意。由此,即便未受持防护,也包含在内。因为防护须由受持方能成就;若无受持,便无防护。「圣」即圣者,这是一个自称词。「彼彼」就是“这个、那个”,从意义上说,即是同一而无差别。「同种类」意思是本质相同:善士的本质便是圣者的本质,圣者的本质也就是善士的本质。显示巴利原文
Bhinnasaṃvarattāti naṭṭhasaṃvarattā, saṃvarābhāvatoti attho. Tena asamādinnasaṃvaropi saṅgahitova hoti. Samādānena hi sampādetabbo saṃvaro, tadabhāve na hotīti. Ariyeti ariyo. Paccattavacanañhetaṃ. Eseseti eso eso, atthato anaññoti attho. Tajjāteti atthato taṃsabhāvo, sappuriso ariyasabhāvo, ariyo ca sappurisabhāvoti attho.
“我是”是说:邪见者将其构想出的自我称为“我”。因为“我被想所系缚的我”是我论者的主张。“不二”即远离二元。他们执取不共的色泽为“焰”,认为“焰即是色泽”,如同将二者视为同一;同样,邪见者将其所构想出的我执取为“色”,或将其所见的色执取为“我”,然后视二者为同一。在此,即使未生起“色是我”的观念,于色中生起我执,便如同于焰中生起色泽执,被称为“不二见”。那些譬喻只是为了说明对“不异”等的执取方式,并非像显示色泽那样来显示我的实有。因为他不将色视作主人,也不将色视作所有物。“我中有色”是指以我为色的本质性所依。“色中有我”是指以色为我的所依,以见的方式去观察。“住缠者”是指:以已成缠缚的邪见与贪爱,通过“色是我、我有色”等方式邪执五蕴而安住。故说“以缠缚的行相”等。“同此理趣”即:如同在此通过“有人观色是我”等对色蕴所作的注释那样。显示巴利原文
So ahanti attanā parikappitaṃ attānaṃ diṭṭhigatiko vadati. ‘‘Ahaṃbuddhinibandhano attā’’ti hi attavādino laddhi. Advayanti dvayatārahitaṃ. Abhinnaṃ vaṇṇameva ‘‘accī’’ti gahetvā ‘‘accīti vaṇṇo evā’’ti tesaṃ ekattaṃ passanto viya yathāparikappitaṃ attānaṃ ‘‘rūpa’’nti, yathādiṭṭhaṃ vā rūpaṃ, ‘‘attā’’ti gahetvā tesaṃ ekattaṃ passanto daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘rūpaṃ attā’’ti imissā pavattiyā abhāvepi rūpe attaggahaṇaṃ pavattamānaṃ acciyaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ viya ‘‘advayadassana’’nti vuttaṃ. Upamāyo ca anaññattādigahaṇanidassanavaseneva vuttā, na vaṇṇādīnaṃ viya attano vijjamānadassanatthaṃ. Na hi attani sāmibhāvena rūpañca sakiñcanabhāvena samanupassati. Attani vā rūpanti attānaṃ rūpassa sabhāvato ādhāraṇabhāvena. Rūpasmiṃ vā attānanti rūpassa attano ādhāraṇabhāvena diṭṭhipassanāya passati. Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānappattāhi diṭṭhitaṇhāhi ‘‘rūpaṃ attā, rūpavā attā’’tiādinā khandhapañcakaṃ micchā gahetvā tiṭṭhanato. Tenāha ‘‘pariyuṭṭhānākārenā’’tiādi. Eseva nayoti yo ‘‘idhekacco rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā rūpakkhandhe vutto saṃvaṇṇanānayo, vedanākkhandhādīsupi eso eva nayo veditabbo.
“纯色”(Suddharūpamevāti)意思是:不掺杂无色、纯然唯色。“无色”(Arūpanti)指纯粹的无色,因为没有执取色。在四蕴中以三个、三个来执取的方式:意思是,在四蕴中,以执取三个、三个的方式,说明了色与无色混杂的我,因为在各个执取中,从受等解脱出来的无色法,与遍处之色以及一切色法,都被总括地执取成立。在五种情况中说明了断见,因为将那些法执为“我”,而它们是断灭的。然而在其余十五种情况中,即便将色执取为“我”,邪见者在那当中并不舍弃常想,因为他将色与遍处色混合,并且看不见它的生起等;所以,在那当中他确实仍有常见,也可以看作是部分常见之执。这些见是道的障碍,因为是颠倒见;它们不是生天的障碍,因为还未达到业道的程度。只有无作业、无因、无有见才是业道之见。显示巴利原文
Suddharūpamevāti arūpena amissitaṃ kevalaṃ rūpameva. Arūpanti suddhaarūpaṃ rūpassa aggahitattā. Catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasenāti catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ gahaṇavasena rūpārūpamissako attā kathito tasmiṃ tasmiṃ gahaṇe vedanādivinimuttaarūpadhamme kasiṇarūpena saddhiṃ sabbarūpadhamme ca ekajjhaṃ gahaṇasiddhito. Pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, te te eva dhamme ‘‘attā’’ti gahaṇato tesañca ucchedabhāvato. Avasesesu pana pannarasasu ṭhānesu rūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvāpi diṭṭhigatiko tattha niccasaññaṃ na vissajjeti kasiṇarūpena taṃ missetvā tassa ca uppādādīnaṃ adassanato, tasmāssa tatthapi hotiyeva sassatadiṭṭhi ekaccasassatagāhavasenapi. Maggāvaraṇā viparītadassanato. Na saggāvaraṇā akammapathappattatāya. Akiriyāhetukanatthikadiṭṭhiyo eva hi kammapathadiṭṭhiyo.
“身”(Kāyoti)指色身。由于有漏的自性,它本身就是有病的。“随贪嗔痴而行”(Rāgadosamohānugatanti)是指在未断除贪嗔痴的相续中生起的状态。在此经中,即以有病性来显示。“由于无烦恼性”(Nikkilesatāyāti)意思是:自己已达到了断除烦恼的相续。就有学比丘而言:就已断除的烦恼来说,不称为有染心;但就未断除的烦恼来说,则称为有染心。他们只是倾向于无染心性,因为他们的心不像随顺流转的凡夫那样,由于烦恼而有染污。显示巴利原文
Kāyoti rūpakāyo. So āturoyeva asavasabhāvato. Rāgadosamohānugatanti appahīnarāgadosamohasantāne pavattaṃ. Idhāti imasmiṃ sutte. Dassitaṃ āturabhāvena. Nikkilesatāyāti sayaṃ pahīnakilesasantānagatatāya. Sekhā neva āturacittā pahīnakilese upādāya, appahīne pana upādāya āturacittā. Anāturacittataṃyeva bhajanti vaṭṭānusārimahājanassa viya tesaṃ cittassa kilesavasena āturattābhāvato.
二、天臂经注释。显示巴利原文
2. Devadahasuttavaṇṇanā
2 “天”(Devā)指的是国王,因为他们“藉由五欲功德嬉戏享乐,或是依止自己的福德威力而照耀”。他们的池子名为天池。又或因它是自然形成的,所以也称为“天池”。离它不远处有一市镇,便以“天池”为名,正如“瓦拉那城、苟达村”那样。位于后方地区的国土称为后方国土,欲往彼处者即是去后方国土的人。“让他们成为负担”(te sabhāre)的意思是:那些比丘希望依靠长老,从而使自己成为有负担的人。如果说长老是他们的负担,那么对比丘们而言,长老便也是负担,所以说“希望使他们成为有负担的人”。正因如此,长老视这些比丘为应受教诫、应受教导者。为阐明此义,故说“凡是……”等。所谓“无负担”,即是不把任何补特伽罗当作自己的负担而继续前行。显示巴利原文
2.Devāvuccanti rājāno ‘‘dibbanti kāmaguṇehi kīḷanti laḷanti, attano vā puññānubhāvena jotantī’’ti katvā. Tesaṃ dahoti devadaho. Sayaṃjāto vā so hoti, tasmāpi ‘‘devadaho’’ti vutto. Tassa avidūre nigamo ‘‘devadaha’’ntveva saṅkhaṃ gato yathā ‘‘varaṇānagaraṃ, godhāgāmo’’ti. Pacchābhūmiyaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhajanapado pacchābhūmaṃ, taṃ gantukāmā pacchābhūmagamikā. Te sabhāreti te bhikkhū therassa vasena sabhāre kātukāmatāya. Yadi thero tesaṃ bhāro, therassapi te bhārā evāti ‘‘te sabhāre kātukāmatāyā’’ti vuttaṃ. Evañhi thero te ovaditabbe anusāsitabbe maññatīti. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘yo hī’’tiādimāha. Ayaṃ nibbhāro nāma kañci puggalaṃ attano bhāraṃ katvā avattanato.
“以四种方式”(Catubbidhena)指:界善巧、处善巧、缘起善巧、处非处善巧,这四种善巧。显示巴利原文
Catubbidhenāti dhātukosallaṃ āyatanakosallaṃ paṭiccasamuppādakosallaṃ ṭhānāṭṭhānakosallanti evaṃ catubbidhena.
他带上了老人、病人和年幼之人后才出发,因为他们在两天之后,疲劳便能完全平息。在讲述了与象、商队、鹧鸪相关的故事后,有人说:“‘Eḷakāḷagumba’是指用黑草搭成的帐蓬。”显示巴利原文
Te mahallakābādhikātidaharapuggale gaṇhitvāva gacchati. Te hi divasadvayena vūpasantaparissamā eva. Hatthivānaratittirapaṭibaddhaṃ vatthuṃ kathetvā. ‘‘Eḷakāḷagumbeti kāḷatiṇagacchamaṇḍape’’tipi vadanti.
“种种”指各种不同的地域;没有这种种地域,即是“无地域”,意思是到了那里,也就是到了外地。因此他说:“于一处……”等等。质多善达多等人,指的就是质多居士、给孤独长者等。“审查者”即研核法义的人。“是怎样的?”意思是它是怎样的样貌。“所见”指已确立的究竟教理。“他说明怎样的?”即为此意。“法的”指世尊所说的法。“随法”即随顺而不相违的法。然而,那是针对受教者的意乐而详说的法,所以说:“对所问给予相应的解答”。“持果”的意思是,法能执持自果,是原因,所以说:“共法者”即具足原因的人。通过这个异门也仅是显示了论说,而并非由此开显出作用。显示巴利原文
Vividhaṃ nānābhūtaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjameva verajjaṃ, tattha gataṃ, paradesagatanti attho. Tenāha ‘‘ekassā’’tiādi. Cittasudattādayoti cittagahapatianāthapiṇḍikādayo. Vīmaṃsakāti dhammavicārakā. Kinti kīdisaṃ. Dassananti siddhantaṃ. Ācikkhati kīdisanti adhippāyo. Dhammassāti bhagavatā vuttadhammassa. Anudhammanti anukūlaṃ avirujjhanadhammaṃ. So pana veneyyajjhāsayānurūpadesanāvitthāroti āha – ‘‘vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇa’’nti. Dhāreti attano phalanti dhammo, kāraṇanti āha – ‘‘sahadhammikoti sakāraṇo’’ti. Imināpi pāṭhantarena vādo eva dīpito, na tena pakāsitā kiriyā.
这六个词的意义,应当纯粹依于渴爱来理解。因为贪等只是渴爱的不同状态。因此他说:“渴爱确实……”等等。毁坏身与心称为“恼”,也就是苦,所以说“无恼即无苦”。“愁悲”即令人受煎迫,这就是愁悲,愁悲即是热恼。与此相反的则是“无愁悲”,应当视为没有热恼。在一切句中都是如此。显示巴利原文
Taṇhāvaseneva channampi padānaṃ attho veditabbo. Yasmā rāgādayo taṇhāya eva avatthāvisesāti. Tenāha ‘‘taṇhā hī’’tiādi. Vihananti kāyaṃ cittañcāti vighāto, dukkhanti āha – ‘‘avighātotinidukkho’’ti. Upāyāseti upatāpetīti upāyāso, upatāpo. Tappaṭipakkho pana anupāyāso nirūpatāpo daṭṭhabbo. Sabbatthāti sabbavāresu.
3. 《诃梨提迦尼经》注疏显示巴利原文
3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā
3 「阿槃提南道」一词,因见于其他经文,故说“即名为阿槃提南道之处”。从中部地区向南,即为阿槃提国。于此教说得以生起,故称为“转起”,亦即应当转起之处,故说“获得转起之处”。具损害自性的法,以此故称“色界”,即指色蕴。于色界中,贪——无论俱生或不俱生,作为所缘缘或亲依止缘,仅因未被断除,而被系缚、绑住的业识,即名“住家者”,意思是“它在名为色界的住处中游走、转起”。进入此处、前往、转起,故住处即是转起之处。因此说“住家者、执著家者”。显示巴利原文
3. ‘‘Avantidakkhiṇāpathe’’ti aññesu suttapadesu āgatattā āha ‘‘avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte’’ti. Majjhimadesato hi dakkhiṇadisāya avantiraṭṭhaṃ. Pavattayittha ettha laddhīti pavattaṃ, pavattitabbaṭṭhānanti āha ‘‘laddhipavattaṭṭhāne’’ti. Ruppanasabhāvo dhammoti katvā rūpadhātūti rūpakkhandho vutto. Rūpadhātumhi ārammaṇapaccayabhūtena rāgena sahajātenapi asahajātenapi upanissayabhūtena appahīnabhāveneva vinibaddhaṃ paṭibaddhaṃ kammaviññāṇaṃ. Okasārīti vuccati – ‘‘tasmiṃ rūpadhātusaññite oke sarati pavattatī’’ti katvā. Avati ettha gacchati pavattatīti okaṃ, pavattiṭṭhānaṃ. Tenāha – ‘‘gehasārī ālayasārī’’ti.
或者,与受等一起进入、结合于此,故称为“住处”,即眼、色等。就缘而言,“缘”是指通过所缘等方式而成为缘。成为缘,即是以无间缘、等无间缘等,以及业亲依止缘、所缘缘等而成缘。当说“居士,识界”时,可能产生这样的迷乱:“在业识与果报识中,究竟指哪一个?”为了破除、消除那种迷乱,即以“不混杂”——即不杂乱的方式予以开示。从所缘的角度,宣说了四种行作识住,如:“比丘们,依色而安住的识,若安住,即安住于色所缘”等,这也是为了显示那些识住。显示巴利原文
Ugacchati vā ettha vedanādīhi saddhiṃ samavetīti oko, cakkhurūpādi. Paccayoti ārammaṇādivasena paccayo. Paccayo hotīti anantarasamanantarādinā ceva kammūpanissayaārammaṇādinā ca. ‘‘Viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti evaṃ vutte ‘‘kammaviññāṇavipākaviññāṇesu kataraṃ nu kho’’ti sammoho bhaveyya. Tassa sammohassa vighātatthaṃ apagamanatthaṃ. Asambhinnāvāti asaṃkiṇṇāva desanā katā. Ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttā – ‘‘rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.53). Tā viññāṇaṭṭhitiyo dassetumpi.
以强力执取的方式趋向所缘,故称为“近取”,即是渴爱与邪见。“成为立足处”,指成为依止之处。“成为执取”,指对于种种所缘,因执取、执著而成为转起的原因。“成为随眠”,指成为贪随眠和邪见随眠。“最高边际”,指断除的最高边际,因为唯有诸佛才能将其连同习气完全断尽。在确立了“先前未执取的识即未执取”之后,问难者质问道:“那么为何在此处开示?”“为何在这里执取识?”先前说到“以识界的贪为系缚的识”时,因为区分缘与缘所生甚为困难,可能会产生种种迷乱;但在此处,由于从五蕴的角度无差别地显示烦恼的断除,迷乱根本无有生起的余地。因此说“为了显示烦恼的断除”等。“不游走于业识的住处”——此句以工具格描述如此状态。“不游走”,即是不趋近。显示巴利原文
Daḷhaṃ abhinivesavasena ārammaṇaṃ upentīti upayā, taṇhādiṭṭhiyo. Adhiṭṭhānabhūtāti patiṭṭhānabhūtā. Abhinivesabhūtāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ abhinivissa ajjhosāya pavattiyā kāraṇabhūtā. Anusayabhūtāti rāgānusayadiṭṭhānusayabhūtā. Uparimakoṭiyāti pahānassa uparimakoṭiyā . Buddhānaññeva hi te savāsanā pahīnā. Pubbe aggahitaṃ viññāṇaṃ aggahitamevāti katvā kasmā idha desanā katāti codeti – ‘‘idhaviññāṇaṃ kasmā gahita’’nti. Pubbe ‘‘viññāṇadhāturāgavinibandhañca viññāṇa’’nti vuccamāne yathā yathā sammoho siyā paccayapaccayuppannavibhāgassa dukkarattā, idha pana sammohassa okāsova natthi avisesena pañcasu khandhesu kilesappahānavasenāti. Tenāha ‘‘kilesappahānadassanattha’’ntiādi. Kammaviññāṇena okaṃ asarantenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Asarantenāti anupagacchantena.
就缘的意义而言,即成为所缘等缘的状态。「相」是生起之相。「所缘」……「住处」:即由作为所缘的作用而成为居住之处,色本身就是住处,故称「色相住处」。显示巴利原文
Paccayaṭṭhenāti ārammaṇādipaccayabhāvena. Nimittaṃ uppattikaṃ. Ārammaṇa…pe… niketanti ārammaṇakaraṇasaṅkhātena nivāsaṭṭhānabhūtena rūpameva niketanti rūpanimittaniketaṃ.
由于欲贪的强弱:对内五蕴,欲贪强,故称它为「住处」(oka);对外六所缘,欲贪弱,故称它们为「住处」(niketa)。现在,为清楚阐明上述含义,说「即使在相同的情况下……」等。「住处」(oka)称作家,因为是夜间停留之处;「住处」(niketa)称作园等处,因为是白昼停留之处。因此,那里的欲贪更为微薄。显示巴利原文
Chandarāgassa balavadubbalatāyāti ajjhattakhandhapañcake chandarāgassa balavabhāvena taṃ ‘‘oko’’ti, bahiddhā chasu ārammaṇesu tassa dubbalatāya tāni ‘‘niketa’’nti vuttāni. Idāni yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘samānepi hī’’tiādi vuttaṃ. Okoti vuccati gehameva rattiṭṭhānabhāvato. Niketanti vuccati uyyānādi divāṭṭhānabhāvato. Tato dubbalataro hoti chandarāgo.
依家之乐:即依止于家的内心快乐,由此得乐、成办安乐。于所应作之事:即于小与大等应作之事。自己躺卧。「内」:指心的意向处。显示巴利原文
Gehassitasukhenāti gehanissitena cittassa sukhena sukhito sukhappatto hoti. Kiccakaraṇīyesūti khuddakesu ceva mahantesu ca kattabbatthesu. Sayanti attanā. Antoti cittajjhāsaye.
“这样的形色”指如此这般的形色。正如“色”这一词,既表示色处,也表示形态,正是依此意趣,故说“于长、短、黑、白等色中”。关于乐等,即是喜等。因为于其中,可有“愿我常怀喜心”之希求。说“如是想”之名,是从所缘方面表达对想之殊胜差别的希求。而“如是识”,亦是从所缘方面表达对识之殊胜差别的希求:“愿我的识具有如此辨识微细色的能力,并依止于以这些五净色所严饰的所依。”显示巴利原文
Evaṃrūpoti īdisarūpo. Vaṇṇasaddo viya rūpasaddo rūpāyatanassa viya saṇṭhānassapi vācakoti adhippāyena ‘‘dīgharassa kāḷodātādīsu rūpesū’’ti vuttaṃ. Sukhādīsūti somanassādīsu. Tattha hi ‘‘abhiṇhaṃ somanassito bhaveyya’’nti patthanā siyā. Evaṃsañño nāmāti visayavasena saññāvisesapatthanamāha. Evaṃviññāṇoti pana idha visayamukhena viññāṇavisesapatthanaṃ vadati – ‘‘evaṃnipuṇarūpadassanasamatthaṃ, evaṃpañcapasādapaṭimaṇḍitanissayañca me viññāṇaṃ bhaveyyā’’ti.
“不于前造作轮回”:指心不希求世间。“不黏着”:即前后不相连接。他们依此而说,这便是论议,也就是过失,故说“你的过失”等。“即在此处”:正于此集会之中。解开过失吧,将自己从过失中解脱出来。显示巴利原文
Vaṭṭaṃ purato akurūmānoti loke cittaṃ apatthento. Asiliṭṭhaṃ pubbenāparaṃ asambaddhaṃ. Vadanti etenāti vādo, dosoti āha – ‘‘tuyhaṃ doso’’tiādi. Idheva imasmiṃyeva samāgame. Nibbeṭhehi dosato attānaṃ mocehi.
4. 《第二诃梨提迦尼经》注疏显示巴利原文
4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā
4 《小六问经》指《根本五十篇》中的《小渴爱灭尽经》(中部1.390等)所载。《大帝释问经》亦指《大渴爱灭尽经》(中部1.396等)所载。“此”指“那些沙门、婆罗门”等经文语句。渴爱于此彻底灭尽,故称“渴爱灭尽”;彼又是无为界,故说“于渴爱灭尽处,即涅槃”。已超越边际,即超越终结,故说“常终结”。于其余语句中,即指如“究竟安稳、离轭者”等。显示巴利原文
4.Cūḷachakkapañheti mūlapaṇṇāse cūḷataṇhāsaṅkhayasutte (ma. ni. 1.390 ādayo). Mahāsakkapañhepīti mahātaṇhāsaṅkhayasuttepi (ma. ni. 1.396 ādayo). Etanti ‘‘ye te samaṇabrāhmaṇā’’tiādisuttapadaṃ. Taṇhā sammadeva khīyati etthāti taṇhāsaṅkhayo, asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘taṇhāsaṅkhaye nibbāne’’ti. Antaṃ atikkantaniṭṭhāti antarahitaniṭṭhā. Tenāha ‘‘satataniṭṭhā’’ti. Sesapadesūti ‘‘accantayogakkhemino’’tiādīsu.
5.《定经》的注释显示巴利原文
5. Samādhisuttavaṇṇanā
5 “定”:指安止定或近行定。“业处”:指作为定之基础的观业处。“将增长”是经文读法。希望:即“啊,但愿我能获得这样的色!”宣称:即依于渴爱与邪见而说出执取。因此说“以那胜喜……”等。即使没有发出言语,当那样的贪爱生起时,也仍名为宣称,所以说“未破语言”。为了显示:将所缘当作“这是我的”而归属于自己,使其成为不共行境般地执取、紧执不舍者,即名为“执著”,因而说“吞下,即令究竟后而执取”。“胜喜”等是从前分说的,“喜生起”则是从现前说的。有人认为:前几句是随眠,最后一句是缠缚,并安立为“以执取之义为取”。“不胜喜、不宣称”在此处,应依与前面相反的方式了知其义。“不说‘可爱、悦意’”:即不说“可爱”,也不说“悦意”。他因渴爱而不执取,故确实不宣称。显示巴利原文
5.Samādhīti appanāsamādhi, upacārasamādhi vā. Kammaṭṭhānanti samādhipādakaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ. ‘‘Phātiṃ gamissatī’’ti pāṭho. Patthetīti ‘‘aho vata me īdisaṃ rūpaṃ bhaveyyā’’ti. Abhivadatīti taṇhādiṭṭhivasena abhinivesaṃ vadati. Tenāha ‘‘tāya abhinandanāyā’’tiādi. ‘‘Aho piyaṃ iṭṭha’’nti vacībhede asatipi tathā lobhuppāde sati abhivadatiyeva nāma. Tenāha ‘‘vācaṃ abhindanto’’ti. ‘‘Mama ida’’nti attano pariṇāmetvā anaññagocaraṃ viya katvā gaṇhanto ajjhosāya tiṭṭhati nāmāti dassento āha ‘‘gilitvāti pariniṭṭhapetvā gaṇhātī’’ti. ‘‘Abhinandatī’’tiādayo pubbabhāgavasena vuttā, ‘‘uppajjati nandī’’ti dvārappattavasena. Paṭhamehi padehi anusayo, pacchimena pariyuṭṭhānanti keci ‘‘gahaṇaṭṭhena upādāna’’nti katvā. Nābhinandati nābhivadatīti ettha heṭṭhā vuttavipariyāyena attho veditabbo. Na ‘‘iṭṭhaṃ kanta’’nti vadatīti ‘‘iṭṭha’’nti na vadati, ‘‘kanta’’nti na vadati. Nābhivadatiyeva taṇhāya anupādiyattā.
6.《独处宴坐经》的注释显示巴利原文
6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā
6 知而说:即了知“当身远离存在时,心远离才存在;当心远离存在时,依远离也存在,这些是可获得的”之后而说。显示巴利原文
6.Ñatvāāhāti ‘‘sati kāyaviveke cittaviveko, tasmiṃ sati upadhiviveko ca imesaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti ñatvā āha.
7. 《执取惧怕经》的注释显示巴利原文
7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā
7 “以执取而生起的怖畏”:指由于对五蕴执取为“我”和“我所”而生起的渴爱怖畏与邪见怖畏。“无有怖畏”:指没有怖畏的状态,或是怖畏的对立面。“唉,确实曾有过我的这些力量、青春等。”“业识”:指以变异为所缘、与渴爱和邪见俱行的识,以及随彼而转者。“随转”:即取彼所缘而转起,因此说“从变异所缘之心”。“不善法集起”:指由于渴爱而生起的其他不善法。“耗尽”:即灭尽后,不给它生起的机会。“有怖畏者”:指因渴爱和邪见而有怖畏者。“执取后”:指以渴爱执和邪见执执取后,依他们之力而成为怖畏者。“心不随色之坏灭而转”:心不成为随色之坏灭而转者。“合适”:即可以一切方式说,是合理的,此即其义。显示巴利原文
7.Gahaṇenauppannaṃ paritassananti khandhapañcake ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇena uppannaṃ taṇhāparitassanaṃ diṭṭhiparitassanañca. Aparitassananti paritassanābhāvaṃ, paritassanapaṭipakkhaṃ vā. Ahu vata metaṃ balayobbanādi. Kammaviññāṇanti vipariṇāmārammaṇaṃ taṇhādiṭṭhisahagataṃ viññāṇaṃ tadanuvatti ca. Anuparivatti nāma taṃ ārammaṇaṃ katvā pavatti. Tenāha ‘‘vipariṇāmārammaṇacittato’’ti. Akusaladhammasamuppādāti taṇhāya aññākusaladhammasamuppādā. Pariyādiyitvāti khepetvā, tassa pavattituṃ okāsaṃ adatvā. Sauttāsoti taṇhādiṭṭhivasena sauttāso. Gaṇhitvāti taṇhādiṭṭhiggāhehi gahetvā tesañceva vasena paritassako. Rūpabhedānuparivatti cittaṃ na hoti. Vaṭṭatīti sabbākārena vattuṃ yuttanti attho.
8. 《第二执取惧怕经》的注释显示巴利原文
8. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā
8 此开示是依于渴爱、慢与邪见而作,因为经中出现了‘这是我的,我是这个,这是我的我’这样的教说。所谓‘在四部经中’,即指从第五经等开始的那四部经;而第四经只讲述了还灭。显示巴利原文
8.Taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti desanāya āgatattā. Catūsu suttesūti pañcamādīsu catūsu suttesu. Catutthe pana vivaṭṭameva kathitaṃ.
9. 《三时无常经》的注释显示巴利原文
9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā
9 如果说过去与未来是由于现在的不存在而被说为无常,那么现在在彼时也是不存在的,又何需再说它的无常呢?对于现在又有什么可说的呢?因为它本身已被生灭所限定。诚如经中所说:‘那些已生起而住立者,如针尖上的芥子。’(《大品》10)显示巴利原文
9. Yadi atītānāgataṃ etarahi natthibhāvato aniccaṃ, paccuppannampi tadā natthīti ko pana vādo tassa aniccatāya, paccuppannamhi kathāva kā udayabbayaparicchinnattā tassa. Vuttañhetaṃ ‘‘nibbattā ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā’’ti (mahāni. 10).
10-11. 《三时苦经等》的注释显示巴利原文
10-11. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā
10-11 ‘以同样的方式’:即如同根据那位补特伽罗的意乐而讲说第九经一样,以同样的方式。据说,那些比丘将过去、未来观照为‘苦’,并同样观照为‘无我’之后,便对现在感到苦恼。而‘然后对他们……’等一切,皆应依前文所述的方法来理解。显示巴利原文
10-11.Tathārūpenevāti yathārūpeneva puggalajjhāsayena navamaṃ suttaṃ kathitaṃ, tathārūpenevāti. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ ‘‘dukkha’’nti sallakkhetvā, tathā ‘‘anattā’’ti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu. ‘‘Atha nesa’’ntiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena vattabbaṃ.
第二品:无常品显示巴利原文
2. Aniccavaggo
1-10. 《无常等经》的注释显示巴利原文
1-10. Aniccādisuttavaṇṇanā
12-21 12-21:依阿难长老的请问而说。显示巴利原文
12-21.Pucchāvasikaṃ ānandattherassa pucchāvasena desitattā.
第三品:负担品显示巴利原文
3. Bhāravaggo
1. 《负担经》的注释显示巴利原文
1. Bhārasuttavaṇṇanā
22 “取蕴”:即成为诸取所缘的蕴,名为取蕴。“重担”:即应受持守护的沉重之义,也就是肩负的沉重与极重。为令前文所说之义更为明了,故说“因为这些”等语。于此,由于这些色法与非色法的住、去等功能,犹如跛者与天生的盲人,唯依相互支持而得成就,并非各自独存,故此处以“这些”作总括之说。“补特伽罗”:指蕴的相续。因为直到般涅槃,蕴的相续皆无间断地流转,犹如世间肩负蕴的重担者一般呈现,这是由于没有任何众生能离彼而独存。因此说“补特伽罗”等语。“负重担者”:即此已生者,名为负重担者之生起。显示巴利原文
22. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Parihārabhāriyaṭṭhenāti parihārassa bhāriyabhāvena garutarabhāvena. Vuttameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘etesañhī’’tiādimāha. Tattha yasmā etāni ṭhānagamanādīni rūpārūpadhammānaṃ paṅgulajaccandhānaṃ viya aññamaññūpassayavasena ijjhanti, na paccekaṃ, tasmā ‘‘etesa’’nti avisesavacanaṃ kataṃ. Puggalanti khandhasantānaṃ vadati. Khandhasantāno hi avicchedena pavattamāno yāva parinibbānā khandhabhāraṃ vahanto viya loke khāyati tabbinimuttassa sattassa abhāvato. Tenāha ‘‘puggalo’’tiādi. Bhārahāroti jātoti bhārahāro nāma jāto.
能令后有产生的,就是“后有”;它适于(获得)那果报,或系着于那果报,故称为“导致再有的”。“有见之法”,指的是与那种生存状态相伴而生的贪,如同“有见之法”的表述一般,既非杂沓相伴,也并非以所缘相伴。“各处”:指不论投生于哪一处,或缘取色等何种所缘,于彼彼处都生欢喜。故说“于再生处”等语。“五欲功德”:即缘于五种欲功德而生起的贪。对色界、无色界再生之“有”的贪,即是色界、无色界有贪。对禅那的欲求,即是对名为禅那的业有之贪。“常见”即是“有见”,与这种见相应的贪,就是“有渴爱”。断见名为“非有见”,与之相应的欲贪即是“非有渴爱”。那人之所以执取这蕴的重担,是借助渴爱的力量而执取结生。通过“于此渴爱,无余地离染、消散、灭尽、舍弃”等语应知,一切词句都是以涅槃为依止而说的,故云“这些都是涅槃的同义词”。显示巴利原文
Punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo, taṃ phalaṃ arahati, tattha niyuttāti vā ponobhavikā. Tabbhāvasahagataṃ yathā ‘‘sanidassanā dhammā’’ti, na saṃsaṭṭhasahagataṃ, nāpi ārammaṇasahagataṃ. ‘‘Tatra tatrā’’ti yaṃ yaṃ uppattiṭṭhānaṃ, rūpādiārammaṇaṃ vā patvā tatratatrābhinandinī. Tenāha ‘‘upapattiṭṭhāne vā’’tiādi. Pañcakāmaguṇikoti pañcakāmaguṇārammaṇo. Rūpārūpūpapattibhave rāgo rūpārūpabhavarāgo. Jhānanikanti jhānasaṅkhāte kammabhave rāgo. Sassatādiṭṭhīti bhavadiṭṭhi, taṃsahagato rāgo. Ayanti rāgo bhavataṇhā nāma. Ucchedadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi nāma, taṃsahagato chandarāgo vibhavataṇhā nāma. Esa puggalo khandhabhāraṃ ādiyati taṇhāvasena paṭisandhiggahaṇato. ‘‘Asesamettha taṇhā virajjati palujjati nirujjhati pahīyatī’’tiādinā sabbapadāni nibbānavaseneva veditabbānīti āha ‘‘sabbaṃ nibbānasseva vevacana’’nti.
遍知经注显示巴利原文
2. Pariññasuttavaṇṇanā
23 “应遍知”:指对应以断遍知来遍知的事物。而这样的遍知,即是舍弃对它们的欲贪并超越它们,因此说“应超越”即是此义。“究竟遍知”是说涅槃。因此说,“超越”即是此义理。显示巴利原文
23.Parijānitabbeti pahānapariññāya parijānitabbe. Tathā parijānanañca tattha chandarāgappahānaṃ, tesaṃ atikkamoti āha ‘‘samatikkamitabbeti attho’’ti. Accantapariññanti nibbānaṃ vadati. Tenāha ‘‘samatikkamanti attho’’ti.
自证经注显示巴利原文
3. Abhijānasuttavaṇṇanā
24 “知遍知”被解释为“以殊胜慧了知”,即依殊胜的智慧而了知。第二词指“遍知”一词。第三、第四词指“离染”与“舍弃”二词。显示巴利原文
24.Ñātapariññākathitā ‘‘abhivisiṭṭhāya paññāya jānana’’nti katvā. Dutiyapadenāti ‘‘parijāna’’nti padena. Tatiyacatutthehīti ‘‘virājayaṃ pajaha’’nti padehi.
欲贪诸经等注显示巴利原文
4-9. Chandarāgasuttādivaṇṇanā
25-30 应知,与《界相应》中所述之理相同,唯此处是依蕴而开示,彼处是依界而开示,仅此差别。由于开示围绕乐味、过患、出离而展开,故所讲述的即是四圣谛。显示巴利原文
25-30.Dhātusaṃyutte vuttanayeneva veditabbāni, kevalañhi ettha khandhavasena desanā āgatā, tattha dhātuvasenāti ayameva viseso. Cattāri saccāni kathitāni assādādīnavanissaraṇavasena desanāya pavattattā.
十、《苦根经》的注释显示巴利原文
10. Aghamūlasuttavaṇṇanā
31 “苦”指恶行;因它是苦的因、苦的相,故称为苦。此种苦特以恶业为因,即所谓业果。同样,轮回之苦以无明与渴爱为根本。因它是苦的相,故名为苦。随逐轮回的广大众生为苦所逼,自以为能对治彼苦,便造作种种业。显示巴利原文
31. Aghaṃ vuccati pāpaṃ, aghanimittatāya aghaṃ dukkhaṃ. Idañhi dukkhaṃ nāma visesato pāpahetukaṃ kammaphalasaññitaṃ. Tathā vaṭṭadukkhaṃ avijjātaṇhāmūlakattā. Aghassa nimittatāya aghaṃ dukkhaṃ. Vaṭṭānusārī mahājano hi dukkhābhibhūto tassa patikāraṃ maññamāno taṃ taṃ karotīti.
十一、《脆经》的注释显示巴利原文
11. Pabhaṅgusuttavaṇṇanā
32 所谓“具有破碎性”,是指在每一刹那中都具有易坏的性质。显示巴利原文
32.Pabhijjanasabhāvanti khaṇe khaṇe pabhaṅgusabhāvaṃ.
四、非汝等品显示巴利原文
4. Natumhākaṃvaggo
一、《非汝等经》的注释显示巴利原文
1. Natumhākaṃsuttavaṇṇanā
33 “以断除欲贪”:指通过断除与彼相应的欲贪。达婆草等寻常草木,人所共知,故为显示不寻常者而举出棕榈、椰子等;或为显示草木的破裂处(而举)。毗耶勒树、法鲁沙迦果亦然。显示巴利原文
33.Chandarāgappahānenāti tappaṭibaddhassa chandarāgassa pajahanena. Dabbādi pākatikatiṇaṃ pākaṭamevāti apākaṭaṃ dassetuṃ tālanāḷikerādi dassitaṃ, tiṇakaṭṭhānaṃ vā bhedadassanatthaṃ. Piyālo phārusakaṃ.
3. 《某比丘经》注疏显示巴利原文
3. Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā
35 “若随眠于色”:即对于色法,贪等烦恼以随眠的方式生起。“以此而得称”:即因彼贪等烦恼,具足彼烦恼的众生便被称作“染污者”“嗔怒者”等。故接着说“于欲贪等中”等。“以非有”:指烦恼尚未生起、尚未以随眠方式现行。此处以随眠为代表,宣说“制伏”。因为经中说“他不被称为染污者、嗔怒者、愚痴者”。从非譬喻的究竟意义上说,被圣道所断的烦恼即是随眠。显示巴利原文
35.Yadi rūpaṃ anusetīti rūpadhamme ārabbha yadi rāgādayo anusayanavasena pavattanti. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tena rāgādinā taṃsamaṅgīpuggalo saṅkhātabbataṃ ‘‘ratto duṭṭho’’tiādinā voharitabbataṃ upagacchatīti. Tenāha ‘‘kāmarāgādīsū’’tiādi. Abhūtenāti ajātena anusayavasena appavattena. Anusayasīsena hettha abhibhavaṃ vadati. Yato ‘‘ratto duṭṭho mūḷhoti saṅkhaṃ na gacchatī’’ti vuttaṃ. Nippariyāyato hi maggavajjhakilesā anusayo.
4. 《第二某比丘经》注疏显示巴利原文
4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā
36 “彼随眠之色”:即被贪等烦恼所随眠的色法,它随着正在消亡的随眠而转起。因此说“不”等。由于那种正在消亡的随眠,它随之而转起,依此真实状况,他便因该随眠而获得“染污者”等称呼。正是以该随眠为因,他被推度为“染污者”等。显示巴利原文
36.Taṃ anusayitaṃ rūpanti taṃ rāgādinā anusayitaṃ rūpaṃ marantena anusayena anumarati. Tena vuttaṃ ‘‘na hī’’tiādi. Yena anusayena marantena taṃ anumarati. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tathābhūtato tena ‘‘ratto’’tiādivohāraṃ labhati. Yena anusayena kāraṇabhūtena anumīyati, tena.
5-6 阿难经等的注疏显示巴利原文
5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā
37-38 “住”即与住立刹那相应而住。“住之变异性”:指从生起刹那后所发生的变异。“被了知”:即被觉察到。对于依诸缘而存续的有情,从生起刹那起便已进入变异状态,故依命根的作用而可了知衰老。为使前文所述之义更加明晰,故说“住”等语。命……(中略)……名称。正如《阿毗达摩》(《法集论》19)中所指示的:“寿、住”。而“变异性”即是衰老的称谓,这便是二者的关联。显示巴利原文
37-38. Ṭhitiyā ṭhitikkhaṇena sahitaṃ ṭhitaṃ. Ṭhitassa aññathattanti uppādakkhaṇato aññathābhāvo. Paññāyatīti upalabbhati. Paccayavasena dharamānattā eva jīvamānassa jīvitindriyavasena jarā paññāyati uppādakkhaṇato aññathattappattiyā. Vuttameva atthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ṭhitī’’tiādi vuttaṃ. Jīvi…pe… nāmaṃ. Tathā hi abhidhamme (dha. sa. 19) ‘‘āyu ṭhitī’’ti niddiṭṭhaṃ. Aññathattanti jarāya nāmanti sambandho.
从有为法的自性相来看,有三种相。任何色法或无色法,无论是世间还是出世间的,都是行。行不是相,因为行具有生起等自性;相也不是行,因为相远离了生起等。也不能……将相视为行法。离开了相,行也不能被安立为行。因此说“以相”等。现在为了以譬喻说明此义,而说“犹如”等。其中,所谓相,是如同黑、红、斑纹等体相变得明显,从而知道:“这是某人的母牛”。显示巴利原文
Tīṇi lakkhaṇāni honti saṅkhatasabhāvalakkhaṇato. Yo koci rūpadhammo vā arūpadhammo vā lokiyo vā lokuttaro vā saṅkhāro. Saṅkhāro, na lakkhaṇaṃ uppādādisabhāvattā. Lakkhaṇaṃ, na saṅkhāro uppādādirahitattā. Na ca…pe… sakkā saṅkhāradhammattā lakkhaṇassa. Nāpi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhāro paññāpetuṃ sakkā saṅkhārabhāvena. Tenāha ‘‘lakkhaṇenā’’tiādi. Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Tattha lakkhaṇanti kāḷarattasabalādibhāvalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti ‘‘ayaṃ asukassa gāvī’’ti.
同样地,若以自性观察抉择,也能认识行;以生起为阶段而说的生相也是如此。所谓“以时间称说”,即指正在生起的时间所称呼的。对于那行,它的刹那——也就是生起的刹那——也被认识。“生起”即是生相。所谓“老相”,即已生起者的衰败相,这也就是所说的“住者的变异性”。有一种读本说:“在灭坏的刹那,行及其相作为以时间称说者,其刹那也被认识。”然而,有些人在此处加入了“老”这个词。他们又这样说:“并不是在那个刹那行像年轻人那样坏灭,而是如同一个正在衰老将死的老者,先已衰老而后才坏灭。”但他们的意思是:老确实被坏灭所压倒,而由于刹那极其短暂,对于住是无法加以说明的。那三个相,即指无色法的三种相。“存在刹那”,也就是无色法的存在刹那,意思就是生刹那。就一切法——也就是一切色法和无色法——而言,都不应有住。所谓“唯彼”,是指仅仅那个住。“彼义”,则是指老相无法被宣说的那种情形。另有些人说:“以相续的状态而把住称为安住。”但这既没有根据,也不是正确的道理。因为在经中说“住者的变异性”。显示巴利原文
Evaṃ saṅkhāropi paññāyati sabhāvato upadhārentassa uppādalakkhaṇampi uppādāvatthāti katvā. Kālasaṅkhātoti uppajjamānakālasaṅkhāto. Tassa saṅkhārassa. Khaṇopīti uppādakkhaṇopi paññāyati. Uppādopīti uppādalakkhaṇopi. Jarālakkhaṇanti uppannajīraṇalakkhaṇaṃ, taṃ ‘‘ṭhitassa aññathatta’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhaṅgakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyatī’’ti pāṭho. Keci pana ‘‘jarāpī’’ti padampettha pakkhipanti. Evañca vadanti ‘‘na hi tasmiṃ khaṇe taruṇo hutvā saṅkhāro bhijjati, atha kho jiyyamāno mahallako viya jiṇṇo eva hutvā bhijjatī’’ti, bhaṅgeneva pana jarā abhibhuyyati khaṇassa atiittarabhāvato na sakkā paññāpetuṃ ṭhitiyāti tesaṃ adhippāyo. Tānīti arūpadhammānaṃ tīṇi lakkhaṇāni. Atthikkhaṇanti arūpadhammavijjamānakkhaṇaṃ, uppādakkhaṇanti adhippāyo. Sabbadhammānanti sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhitiyā na bhavitabbaṃ. Tassevāti tassā eva ṭhitiyā. Tamatthanti jarālakkhaṇassa paññāpetuṃ asakkuṇeyyabhāvaṃ. Aññe pana ‘‘santativasena ṭhānaṃ ṭhitī’’ti vadanti, tayidaṃ akāraṇaṃ aṭṭhānaṃ. Yasmā sutte ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti uppādavayehi nibbisesena ṭhitiyā jotitattā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Apica yathā dhammassa uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā, aññathā uppajjamānameva bhijjatīti āpajjati, evaṃ bhaṅgāvatthāyapi bhinnā bhaṅgābhimukhāvatthā icchitabbā. Na hi abhaṅgābhimukho bhijjati. Na cettha sakkā uppādābhimukhāvatthaṃ parikappetuṃ tadā tassa aladdhattalābhattā. Ayaṃ visesoti ṭhitikkhaṇo nāma rūpadhammānaṃyeva, na arūpadhammānanti ayaṃ īdiso viseso. Ācariyamati nāma tasseva ācariyassa mati, sā sabbadubbalāti āha ‘‘tasmā’’tiādi.
7-10. 《随法经》等的注释显示巴利原文
7-10. Anudhammasuttādivaṇṇanā
39-42 39-42. 所谓“法”,是指道、果、涅槃。因为它们能护持众生,使不堕入恶趣之苦与一切轮回之苦,故从“护持”义而称为法。而随顺于法的前行道,因此说“随法而行者”等。在注疏中举出了“多厌离者”一词,而经文中则说“应住于多厌离”。“多厌离”,即对于一切有生起多方面的厌离。“以三种遍知”,即知遍知、审度遍知、断遍知。“遍知”,指能够判别、了知三地诸法,从而策发观智。“解脱”,指从一切烦恼中解脱,因为说“道已转起,因此解脱”。“如此”一词,显示此后三处有道生起。“在此”,是指在这部经中。“未决定”,指未被确定把握。“于他们经中被决定”,因为那里说“随观无常者”等。“彼”,即随观。“在那里,以决定的状态”,这是一种假说的方式,就像说“如果我得了各种病,就应该施与这种药”。因为单凭这一种随观的力量,无法令思择修行达到究竟。显示巴利原文
39-42. Apāyadukkhe sakalasaṃsāradukkhe ca patituṃ adatvā dhāraṇaṭṭhena dhammo, maggaphalanibbānāni. Tadanulomikā cassa pubbabhāgapaṭipadāti āha ‘‘dhammānudhammapaṭipannassā’’tiādi. ‘‘Nibbidābahulo’’ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato, pāḷiyaṃ pana ‘‘nibbidābahulaṃ vihareyyā’’ti āgataṃ. Ukkaṇṭhanabahuloti sabbabhavesu ukkaṇṭhanabahulo. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānapariññāhi. Parijānātīti tebhūmakadhamme paricchijja jānāti, vipassanaṃ ussukkāpeti. Parimuccati sabbasaṃkilesato ‘‘maggo pavattito parimuccatī’’ti vuttattā. Tathāti iminā ito paresu tīsu maggo hotīti dasseti. Idhāti imasmiṃ sutte. Aniyamitāti aggahitā. Tesu niyamitā ‘‘aniccānupassī’’tiādivacanato. Sāti anupassanā. Tattha niyamitavasenevāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ yathā ‘‘yadi me byādhayo bhaveyyuṃ , dātabbamidamosadha’’nti. Na hi sakkā etissā eva anupassanāya vasena sammasanācāraṃ matthakaṃ pāpetunti.
5. 自依品显示巴利原文
5. Attadīpavaggo
《自依经》的注释显示巴利原文
1. Attadīpasuttavaṇṇanā
43 因水进入其两部分,故称“岛”(dīpo);如同岛屿不被洪水淹没,故称为“依”(dīpo)。那并非指其他,而是指“自己”(attā),但这里所指的却是“法”(dhammo)。以自己为岛屿者,即是“自依者”(attadīpā)。皈依的意义就是岛的状态,因此说:“自皈依”(attasaraṇā)正是它的同义词。世间法与出世间法被称为“自己”(attā),因为它是究竟的依怙。第一句所表达的意义,第二句再次宣说,故又说:“因此”(tena)等。能从中产生果报,它就是“源”(yoni),即是“因”(kāraṇa)。它们从何处开始生起,即是“以何为始者”(kiṃ pabhutikā)。为了显示断除,才开始说明。因此说道:“前时……这些都被断除。”不会因渴爱的怖畏而战栗,因为渴爱的怖畏已不存在。以观为分,就是以名为“观”(vipassanā)的因。显示巴利原文
43. Dvīhi bhāgehi āpo ettha gatāti dīpo, dīpo viyāti dīpo oghehi anajjhottharanīyatāya. Yo paro na hoti, so attā, idha pana dhammo adhippeto. Attā dīpo etesanti attadīpā. Paṭisaraṇattho dīpaṭṭhoti āha – ‘‘attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacana’’nti. Lokiyalokuttaro dhammo attā nāma ekantanāthabhāvato. Paṭhamena padena vutto eva attho dutiyapadena vuccatīti vuttaṃ ‘‘tenevāhā’’tiādi. Yavati etasmā phalaṃ pasavatīti yoni, kāraṇaṃ. Kiṃ pabhuti uppattiṭṭhānaṃ etesanti kiṃ pabhutikā. Pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tenevāha ‘‘pubbe ceva…pe… te pahīyantī’’ti. Na paritassati taṇhāparittāsassa abhāvato. Vipassanaṅgenāti vipassanāsaṅkhātena kāraṇena.
第二 《道经》的注释显示巴利原文
2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā
44 就真实义而言,存在之身即是色等诸法的集合,故称“有身”;因此说“有身是苦”。见本身就是随观,或与见相应的随观称为见随观,也就是与见慢共存的其余慢。与观俱起的四道智,其随观即是“正确地、如实地随顺观见四圣谛”。显示巴利原文
44. Sabhāvatosanto vijjamāno kāyo rūpādidhammasamūhoti sakkāyoti āha – ‘‘sakkāyo dukkha’’nti. Diṭṭhi eva samanupassanā, diṭṭhisahitā vā samanupassanā diṭṭhisamanupassanā, diṭṭhimaññanāya saddhiṃ itaramaññanā. Saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ samanupassanā ‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva anurūpato passanā’’ti katvā.
第三、《无常经》的注释显示巴利原文
3. Aniccasuttavaṇṇanā
45 “离欲”是道的名称,“解脱”是果,因此说:“在道刹那离欲,在果刹那解脱。”“不执取”是指:对于如此正在灭尽的诸漏,不执取任何法为“我”或“我所”。由于经中说“心离欲,便解脱”,故此处取果;而“生已尽”等是省察智,所以说“为了显示与果同时的省察”。因为再无应作之事而安住,故说“因解脱而安住”。应当证得的,已由证得最上果而达成,因此满足、极喜悦。显示巴利原文
45. Virāgo nāma maggo, vimuttiphalanti āha – ‘‘maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe vimuccatī’’ti. Aggahetvāti evaṃ nirujjhamānehi āsavehi ‘‘ahaṃ mamā’’ti kañci dhammaṃ anādiyitvā. ‘‘Cittaṃ virattaṃ, vimuttaṃ hotī’’ti vuttattā phalaṃ gayhati, ‘‘khīṇā jātī’’tiādinā paccavekkhaṇāti āha ‘‘saha phalena paccavekkhaṇadassanattha’’nti. Upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. Tenāha ‘‘vimuttattā ṭhita’’nti. Yaṃ pattabbaṃ, taṃ aggaphalassa pattabhāvena adhigatattā santuṭṭhaṃ parituṭṭhaṃ.
第四、《第二无常经》的注释显示巴利原文
4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā
46 “前际”:指过去蕴的部分。“随入”:即通过构想常见等而执取的方式随入。十八种见:四种常见、四种一分常见、四种有边无边论、四种不死矫乱论、两种无因生论,这十八种见由缘所破除,故不存在。“后际”:指未来蕴的部分,同样以构想常见等执取方式随入。十六种有想论、八种无想论、八种非想非非想论、七种断灭论、五种最上现法涅槃论,如此四十四见,由缘所破除,故不存在。常见的坚执与戒禁取见的执取,亦由缘所破除,故不存在。因此说:“至此,第一道被显示”,这宣告了诸见的无余断除。“已断”:指被镇伏。而这里,即指对应于“于色”等经文。显示巴利原文
46.Pubbantaṃ atītakhandhakoṭṭhāsaṃ. Anugatāti sassatādīni kappetvā gahaṇavasena anugatā. Aṭṭhārasa diṭṭhiyoti catasso sassatadiṭṭhiyo, catasso ekaccasassatadiṭṭhiyo, catasso antānantikadiṭṭhiyo, catasso amarāvikkhepadiṭṭhiyo, dve adhiccasamuppannadiṭṭhiyoti evaṃ aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena. Aparantanti anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ sassatādibhāvaṃ kappetvā gahaṇavasena anugatā. Soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti evaṃ catucattālīsa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena. Sassatadiṭṭhithāmaso ceva sīlabbatadiṭṭhiparāmāso ca na hoti paccayaghātena. Tenāha ‘‘ettāvatā paṭhamamaggo dassito’’ti anavasesadiṭṭhipahānakittanato. Pahīnā vikkhambhitā. Idaṃ panāti ‘‘rūpasmi’’ntiādi.
《随观经》注释显示巴利原文
5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā
47 “以遍取的方式”:指对五蕴毫无遗漏、不加简别地总括执取为“我”的方式。他们对于这五种取蕴中的某一种,随观为“我”。“Iti”意为“如此”。对一个补特伽罗而言,这种称为我见的随观,由于未被对治的正见所破坏,故依然存在。“五根”:指眼等诸根。显示巴利原文
47.Paripuṇṇagāhavasenāti pañcakkhandhe asesetvā ekajjhaṃ ‘‘attā’’ti gahaṇavasena. Etesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ aññataraṃ ‘‘attā’’ti samanupassanti. Itīti evaṃ. Yassa puggalassa ayaṃ attadiṭṭhisaṅkhātā samanupassanā atthi paṭipakkhena avihatattā saṃvijjati. Pañcannaṃ indriyānanti cakkhādīnaṃ indriyānaṃ.
「所缘」即业识的所缘。由于以慢和见的方式生起“我是”这种执取时,与它们俱生的渴爱也就成了所执取者,因此经文说:“以渴爱、慢、见的方式而现起‘我是’。”「执取」即依于执取自我的事体而执取。“这个我是”指这个由眼等诸根所成的,或者说带有乐等感受的东西就是我。由于这种观照是依“有色的我,无病,死后……”之类的执取形式而转起,所以说:“‘我将成为有色’等,这一切都趣向常见。”在未着手修观之前,五根仅只是原来的状态;致力于修观之后,虽然眼等诸根依旧存在,但是通过不断地修习观而令道生起,无明便断除了;再依于道的相续,阿拉汉道之明便生起。渴爱、慢和见能得以断除,是因为它们属于业行的蕴集状态。业的……乃至……一个连结,指因与果的连结;又说“再一个连结”,则指果与因的连结。三种戏论是就过去长时而说的,此处正是在过去有的长久意义上而言。至于对未来缘的说明,是就未曾听闻佛法的凡夫说的;而对于多闻的圣弟子,则显示了轮回的止息。显示巴利原文
Ārammaṇanti kammaviññāṇassa ārammaṇaṃ. Mānavasena ca diṭṭhivasena ca ‘‘asmī’’ti gāhe sijjhante taṃsahagatā taṇhāpi taggahitāva hotīti vuttaṃ ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hotī’’ti. Gahetvāti ahaṃkāravatthuvasena gahetvā. Ayaṃ ahamasmīti ayaṃ cakkhādiko, sukhādiko vā ahamasmi. ‘‘Rūpī attā arogo paraṃ maraṇā’’ti evamādigahaṇavasena pavattanato vuttaṃ ‘‘rūpī bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajantī’’ti. Vipassanābhinivesato pubbe yathevākārāni pañcindriyāni, atha vipassanābhinivesato paraṃ tenevākārena ṭhitesu cakkhādīsu indriyesu avijjā pahīyati vipassanaṃ vaḍḍhaetvā maggassa uppādanena, atha maggaparamparāya arahattamaggavijjā uppajjati. Taṇhāmānadiṭṭhiyo kammasambhārabhāvato. Kammassa…pe… eko sandhīti hetuphalasandhi. Puna eko sandhīti phalahetusandhimāha. Tayo papañcā atīto addhā atītabhavaaddhānaṃ tesaṃ adhippetattā. Anāgatassa paccayo dassito assutavato puthujjanassa vasena. Sutavato pana ariyasāvakassa vasena vaṭṭassa vūpasamo dassitoti.
《蕴经》注释显示巴利原文
6. Khandhasuttavaṇṇanā
48 「同样地」即仅就所缘的状态而言。由于能作为所缘而被执取所执取,所以称为「所取」。在这里,也即是在取蕴当中。假如把它理解成“分别义”,就可能出现不合宜的过失;而在阿毗达摩中,出现的仅是“聚集义”,因为经文说“把它们合在一起”,所以这里只说“以聚集义”。显示巴利原文
48.Tathevāti ārammaṇabhāveneva. Ārammaṇakaraṇavasena upādānehi upādātabbanti upādāniyaṃ. Idhāpīti upādānakkhandhesupi. Vibhāgatthe gayhamāne aniṭṭhappasaṅgopi siyā, abhidhamme ca rāsaṭṭho eva āgato, ‘‘tadekajjhaṃ abhisaṃyuhitvā’’ti vacanato ‘‘rāsaṭṭhena’’icceva vuttaṃ.
《娑那经》等注释显示巴利原文
7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā
49-50 「殊胜」指主要的。「最上」指最高的。「还会有什么呢」意谓:在如此随观之时,其他原因并不存在,依于言辞安立的差别,还会有什么别的缘故呢?名为「金刚破」的教说,从含义上说,即是三转法轮的开示。显示巴利原文
49-50.Visiṭṭhoti padhāno. Uttamoti ukkaṭṭho. Aññaṃ kiṃ bhaveyyāti aññaṃ kiṃ kāraṇaṃ bhaveyya tathā samanupassanāya aññesaṃ avijjamānatāya vacanapariṭṭhitipabhinnato. Vajirabhedadesanaṃ nāma atthato teparivaṭṭadesanā.
第九、第十《难陀灭尽经》等的注释显示巴利原文
9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā
51-52 于第九、第十经中:此二经一并举出,以其义理解释极为相似。依令人欢喜之义而称「喜」,依染著之义而称「贪」。虽说词义有别,然既言‘此诸法义理上并无差别’,但为显示由所断法之别而毕竟有少许不同,故才说‘或由厌离随观……’等句。离染而断除贪,此是句间关联。至此,即‘喜尽故贪尽’之句。此即完成观后,以观之功能而达终点。所谓‘贪尽’,乃是由出起而趣向终点之观,令贪断除。紧接着生起的圣道,以正断之义而称为‘喜尽’。故说‘此示道’。接着,在随后生起的圣果中,以寂止之义,由喜贪灭尽,心从一切杂染解脱,故说‘示果’。显示巴利原文
51-52.Navamadasamesūti suttadvayaṃ saheva uddhaṭaṃ, dvīsupi atthavaṇṇanāya sarikkhabhāvato. Nandanaṭṭhena nandī, rañjanaṭṭhena rāgo. Satipi saddatthato bhede ‘‘imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāyā’’ti vatvāpi pahāyakadhammabhedena pana labbhateva bhedamattāti dassetuṃ ‘‘nibbidānupassanāya vā’’tiādi vuttaṃ. Virajjanto rāgaṃ pajahatīti sambandho. Ettāvatāti ‘‘nandikkhayā rāgakkhayo’’ti ettāvatā. Vipassanaṃ niṭṭhapetvā vipassanākiccassa pariyosānena. Rāgakkhayāti vuṭṭhānagāminipariyosānāya vipassanāya rāgassa khepitattā. Anantaraṃ uppannena ariyamaggena samucchedavasena nandikkhayoti. Tenāha ‘‘idha maggaṃ dassetvā’’ti. Anantaraṃ pana uppannena ariyaphalena paṭipassaddhivasena nandirāgakkhayā sabbaṃ saṃkilesato cittaṃ vimuccatīti. Tenāha ‘‘phalaṃ dassita’’nti.
第六《取着品》显示巴利原文
6. Upayavaggo
1. 《取着经》注释显示巴利原文
1. Upayasuttavaṇṇanā
53 「近着」(upayo):意为‘接近’(upeti)。如何接近?即由渴爱、慢、见等而接近,故称‘以渴爱、慢、见的方式’。何以得知?以经中有‘不解脱’故。实由渴爱、见所系缚者,接近何物?答曰‘五蕴’,因离此别无他者可如是接近。然则何人接近?彼具足此法之有情。既说以渴爱、见而接近,故此处之‘识’,即指彼不善业之识。‘令速行后’:即执持速行,令其成彼状态。继而,令此识能牵引结生,故称‘结生’等。至于不执取之理,已于前解‘舍家无家而游’之偈时述及。以业相等为缘而作结生缘之所缘,乃由引生结生之业而断除。不得安住:譬如在有贪染之时期,彼安住不现前,故不得安住。所谓‘无安住的识’,即指前说之识。‘不造作’:即不令其生起,此由破坏彼之缘而成办。显示巴利原文
53. Upetīti upayo. Kathamupeti? Taṇhāmānādivasenāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasenā’’ti. Kathamidaṃ labbhatīti? ‘‘Avimutto’’ti vacanato. Taṇhādiṭṭhivasena hi baddho, kiṃ upetīti āha ‘‘pañcakkhandhe’’ti tabbinimuttassa tathā upetassa abhāvato. Ko panupetīti? Taṃsamaṅgīpuggalo. Taṇhādiṭṭhivasena upagamassa vuttattā viññāṇanti akusalakammaviññāṇamevāti vadanti. Javāpetvāti gahitajavaṃ katvā. Yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ, evaṃ katvā. Tenāha ‘‘paṭisandhī’’tiādi. Aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva ‘‘okaṃ pahāya aniketasārī’’ti gāthāya vissajjane. Kammanimittādivasena paṭisandhiyā paccayabhūtaṃ ārammaṇaṃ paṭisandhijanakassa kammassa vasena vocchijjati. Patiṭṭhā na hoti sarāgakāle viya anupaṭṭhānato . Appatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ vuttappakārena. Anabhisaṅkharitvāti anuppādetvā paccayaghātena.
第二《种子经》注释显示巴利原文
2. Bījasuttavaṇṇanā
54 「Bījajātāni(诸种子类)」:“jāta(已生)”在此仅为填充词,因此实际就是指“bījāni(诸种子)”。「vaca」指白菖蒲;「ajju」指木匠的工具;「phaṇijjaka」指罗勒。「abhinnāni(未破损)」:指连一部分也未损坏。「bījatthāya(为种子作用)」:为了发挥种子的作用。「na upakappati(不适宜)」:表示不成为生长的缘。「na pāpitāni(未被令至)」:尚未达到腐烂的程度。「sārādāni(取精粹)」:只取用了米中最精纯的部分。识以执取所缘的方式安住于此,故名「识住」。「以所缘」:是就所缘的状态而言。「以润泽义」:由爱著而使它润泽,故说‘喜为浇灌’。如此栽种的业识,便有能力生出结生之芽。「有因有缘」:以无明、非理作意等为缘,所以是有因缘的。「生长」:它有能力产生未来果的相续,故称为生长。显示巴利原文
54.Bījajātānīti jāta-saddo padapūraṇamattanti āha ‘‘bījānī’’ti. Vacanti setavacaṃ. Ajjukanti tacchakaṃ. Phaṇijjakaṃ tulasi. Abhinnānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bījatthāyāti bījakiccāya. Na upakappatīti paccayo na hotīti dasseti. Na pāpitānīti pūtitaṃ na upagatāni. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni. Ārammaṇaggahaṇavasena viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇavasenāti ārammaṇabhāvavasena. Sinehanaṭṭhenāti taṇhāyanavasena siniddhatāpādanena, yato ‘‘nandūpasecana’’nti vuttaṃ. Tathā hi viropitaṃ taṃ kammaviññāṇaṃ paṭisandhiaṅkuruppādanasamatthaṃ hoti. Sappaccayanti avijjāayonisonamanasikārādipaccayehi sappaccayaṃ. Viruhati vipākasantānuppādanasamattho hutvā.
第三《自说经》注释显示巴利原文
3. Udānasuttavaṇṇanā
55 「自说」:他发出自说,即说出满怀欢喜之语。这就是所说的那种自说。强力依止(bhuso nissayo)即是亲依止(upanissayo)。布施本身就是一种亲依止,故称“布施亲依止”。其余依此类推。其中,布施亲依止于食物等事物上力量强盛,因其力量强盛,多修习此亲依止者,已由断除欲贪而得熟练,进而勤修观者,不久便证不来果。同样,极其清净的戒亲依止,则由厌离欲贪与嗔恚而成就。若是如此,为何说这两种亲依止为弱呢?因为它们仅是“如电之智”的缘,且那种如电之智,也须得到修习亲依止的帮助方能生起,并非单凭其自身。然而,修习亲依止因为是证果的殊胜之因,故是强有力的亲依止,因此成为“如金刚之智”的殊胜缘。所以这样说:‘修习亲依止能证得阿拉汉果。’显示巴利原文
55.Udānaṃ udāharīti attamanavācaṃ nicchāresi. Esa vuttappakāro udāhāro. Bhuso nissayo upanissayo, dānameva upanissayo dānūpanissayo. Esa nayo sesesupi. Tattha dānūpanissayo annādivatthūsu balavāti balavabhāvena hoti, tasmā upanissayabahulo kāmarāgappahāneneva kataparicayattā vipassanamanuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphalaṃ pāpuṇāti, tathā suvisuddhasīlūpanissayo kāmadosajigucchanena. Yadi evaṃ kasmā ime dve upanissayā dubbalāti vuttā ? Vijjūpamaññāṇasseva paccayabhāvato. Sopi bhāvanūpanissayasahāyalābheneva, na kevalaṃ. Bhāvanā pana paṭivedhassa visesahetubhāvato balavā upanissayo. Tathā hi sā vajirūpamañāṇassa visesapaccayo. Tenāha ‘‘bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpetī’’ti.
「so」指弥拉迦长老。「vihāraṃ」指住处,即长老住在寺院边角的叶屋中。「upaṭṭhāti」指以一种相状显现,犹如诡诈的公牛所走的道路。「tattha」指在那湿木柴堆处。「udakamaṇikānaṃ」指诸水罐。显示巴利原文
Soti milakatthero. Vihāranti vasanaṭṭhānaṃ. Vihārapaccante hi paṇṇasālāya thero viharati. Upaṭṭhāti ekalakkhaṇena. Kūṭagoṇo viya gamanavīthiṃ. Tatthāti allakaṭṭharāsimhi. Udakamaṇikānanti udakathevānaṃ.
他于自身中开显这些法,因为自说经中所说的那些圆满之法,于他自己身中都已具足。因此说“精勤者”等。这位弥拉迦长老于学处中恭敬、有惭,履行义务与学处,安住于清净戒,故称“弱亲依止者”。于是,世尊发出感兴之语:“若我不存在……诸结缚。”显示巴利原文
Attaniyevaupanesi udānakathāya vuttadhammānaṃ paripuṇṇānaṃ attani saṃvijjamānattā. Tenāha ‘‘uṭṭhānavatā’’tiādi. Ayañhi milakatthero sikkhāya gāravo sappatisso vattapaṭivattaṃ pūrento visuddhasīlo hutvā ṭhito, tasmā ‘‘dubbalūpanissaye’’ti vuttaṃ. Tenāha bhagavā udānento ‘‘no cassaṃ…pe… saññojanānī’’ti.
“若我不存在”:意即假若我——这个可称为“我”的任何事物——根本不存在,因为并没有那个可被我字所指称的实体。由此,我的资具也不会存在,因其具有坏灭性而不能常住。这样,以自我指涉的角度解释了这两个词的意义之后,现在从业与果的角度来说:“又如果……”等。通过过去与现在显示了空性之后,现在为了通过现在与未来来显示空性,又说道:“但现在……”等。“如此胜解者”:即发起了如此胜解。“将非有”:即将消亡。因“非有”即是消亡,故说“将崩坏”。“非有观”之所以称为“非有”,是因省略了后面的词,所以说“以非有观”。“非有观”是指观见彻底的消亡。“taṃ”:指圣道。这是总说,由于是以最殊胜的道作为终点,故应理解为依于第三道。显示巴利原文
Sace ahaṃ na bhaveyyanti yadi ahaṃ nāma koci na bhaveyyaṃ tādisassa ahaṃsaddavacanīyassa kassaci atthassa abhāvato. Tato eva mama parikkhāropi na bhaveyyatassa ca pabhaṅgubhāvena anavaṭṭhitabhāvato. Evaṃ attuddesikabhāvena padadvayassa atthaṃ vatvā idāni kammaphalavasena vattuṃ ‘‘sace vā panā’’tiādi vuttaṃ. Atītapaccuppannavasena suññataṃ dassetvā idāni paccuppannānāgatavasena taṃ dassento ‘‘idāni panā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ adhimuccantoti edisaṃ adhimuttiṃ pavattento. Vibhavissatīti vinassissati. Vibhavo hi vināso. Tenāha ‘‘bhijjissatī’’ti. Vibhavadassanaṃ vibhavoti uttarapadalopena vuttanti āha ‘‘vibhavadassanenā’’ti. Vibhavadassanaṃ nāma accantāya vināsassa dassanaṃ. Tanti ariyamaggaṃ. Sāmaññajotanā hesā visesaniṭṭhā hotīti tatiyamaggavasena attho veditabbo.
“上道果”:即最上的道果。“无间”:意为中间没有隔此一生的间断,所以观是道的无间。然而,种姓心属于随顺路,或可归入观,或因以涅槃为所缘而可归入道,因此并不说道有间断。所以说“观是道的近无间”。至于果,因其以涅槃为所缘,依断除烦恼而生起,且为出世间,故属于业道;但因为它是善的果报,彼此存在着差别,所以观与果之间可能有远无间,因此又说“果的远无间”。说到“诸漏尽”时,于最上道中,因观极为亲近,故不言其他。“不恐惧”:指对于不应恐惧的事物,不会引起恐惧。因“人们从此事而生起恐惧”,故称为恐惧。“他”:指未曾听闻佛法的凡夫。“被三相所标记”:即被无常等三相所标记。“心念迷失”:意思是“我于心中稍有所迷失”。更进一步说,由于仅止步于此,尚未圆满任何道果,因此仅为解脱,这是它的意趣所在。在说了“不名为恐惧”之后,为了显示无有恐惧的状态,又说“不……”等。因为善凡夫依显示巴利原文
Upari maggaphalanti aggamaggaphalaṃ. Natthi etissā jātiyā antaranti anantarā, anantarā vipassanā maggassa. Gotrabhū pana anulomavīthipariyāpannattā vipassanāgatikaṃ vā siyā, nibbānārammaṇattā maggagatikaṃ vāti na tena maggo antariko nāma hoti. Tenāha ‘‘vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāmā’’ti . Phalaṃ pana nibbānārammaṇattā kilesānaṃ pajahanavasena pavattanato lokuttarabhāvato ca kammamaggagatikameva, kusalavipākabhāvena pana nesaṃ attho pabhedoti vipassanāya phalassa siyā anantaratāti vuttaṃ ‘‘phalassa dūrānantaraṃ nāmā’’ti. ‘‘Āsavānaṃ khayo’’ti pana aggamagge vuccamāne vipassanānaṃ āsannatāya vattabbameva natthi. Atasitāyeti na tasitabbe tāsaṃ anāpajjitabbe. Tāsoti tāsahetu ‘‘tasati etasmā’’ti katvā. Soti assutavā puthujjano. Tilakkhaṇāhatanti aniccatādilakkhaṇattayalakkhitaṃ. Manamhi naṭṭhoti īsakaṃ naṭṭhomhi, tato parampi tattheva ṭhatvā kiñci apūritattā eva muttoti adhippāyo. ‘‘Na tāso nāma hotī’’ti vatvā tassa atāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Kalyāṇaputhujjano hi bhayatupaṭṭhānañāṇena ‘‘sabhayā saṅkhārā’’ti vipassanto na uttasati.
4. 《取遍转经》注释显示巴利原文
4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā
56 「由于四转故」:是指在每一蕴中,对四圣谛进行转动(即了知)。「我遍知色」:对于一切四大及所造色,因其可厌,且凡夫于此有颠倒的空无想,我以殊胜智慧了知它为「苦圣谛」,我已洞彻。由于色身依食而显现衰减、增长等变化,且食是特殊的缘,故说「由食集起」。所谓苦集之说,即是轮回之说,因此特别指出「与欲贪俱」。同时,把握欲贪也包含了取、业和无明的含义。「他们已行道」(已进入行道)——这是一种现在时的用法,如同说“善心已经生起”一般。「他们确立」:即获得立足处。「全分者」:在此,因解脱功德而成就圆满,故说「全分者,已完成一切应作」。「由彼」(yena te):意思是,若以其余法来施设他们为无学,那么对他们而言,已没有像有学那样可以施设的轮回了。这里的「轮回」指原因,因其具有令果转动、令果生起的含义。「无学地品」指无学地的现起。显示巴利原文
56.Catunnaṃparivaṭṭanavasenāti paccekakkhandhesu catunnaṃ ariyasaccānaṃ parivaṭṭanavasena. Rūpaṃ abbhaññāsinti sakalabhūtupādārūpaṃ kucchitabhāvato tattha ca tucchavipallāsatāya ‘‘dukkhasacca’’nti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ paṭivijjhiṃ. Āhāravasena rūpakāyassa hānivuddhādīnaṃ pākaṭabhāvato visesapaccayato ca tassa ‘‘āhārasamudayā’’ti vuttaṃ. Dukkhasamudayakathā nāma vaṭṭakathāti ‘‘sacchandarāgo’’ti visesetvā vuttaṃ. Chandarāgaggahaṇena ca upādānakammāvijjāpi gahitā eva. Paṭipannā hontīti attho. Vattamānakālappayogo hesa yathā ‘‘kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti. Patiṭṭhahantīti patiṭṭhaṃ labhanti. Kevalinoti idha vimuttiguṇena pāripūrīti āha ‘‘sakalino katasabbakiccā’’ti. Yena teti yena avasiṭṭhena te asekkhe paññāpentā paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ sekkhānaṃ viya natthi paññāpanāya. Vaṭṭanti kāraṇaṃ vaṭṭanaṭṭhena phalassa pavattanaṭṭhena. Asekkhabhūmivāroti asekkhabhūmippavatti.
5. 《七处经》注释显示巴利原文
5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā
57 「在七处中」:指在色了知等七个方面当中。「已住之住」:指已经安住的圣住。「在此」:指在这摄颂当中。「其余」:指此处所讲解之外剩余的内容。「依前说之理」:指依照前面已说的方式来了知。「令满足喜乐」:令那些功德增上者产生满足和喜悦。通过称赞功德来吸引有学及善良凡夫,令他们生起清净的信心。现在,为了令刚才所说的意义更加明显,而说‘正如’等。显示巴利原文
57.Sattasuokāsesūti rūpapajānanādīsu sattasu okāsesu. Vusitavāsoti vusitaariyavāso. Etthāti imasmiṃ uddese. Sesaṃ nāma idha vuttāvasesaṃ. Vuttanayenāti heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ. Ussadanandiyanti ussannaguṇavato tosanaṃ sammodāpanaṃ. Guṇakittanena palobhanīyaṃ sekkhakalyāṇaputhujjanānaṃ pasāduppādanena. Idāni vuttameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.
「至此」:指以五蕴于七处显示善巧,依此开示次第而说明到此处。「彼」:指所缘。「只是界等」:指仅就界、处、缘起而言。「于这些法中」:即在生起等这些法之中。「作已」:意思是完成了遍观的工作。如是,此处依五蕴而开展的七处善巧实践,再依其类别差异加以分析后,法王便开示为‘三种遍观察者’。显示巴利原文
Ettāvatāti pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattasu ṭhānesu kosalladīpanena ettakena desanākkamena. Tanti ārammaṇaṃ. Dhātuādimattamevāti dhātāyatanapaṭiccasamuppādamattameva. Imesu dhammesūti imesu jātādīsu. Kammaṃ katvāti sammasanakammaṃ niṭṭhapetvāti attho. Evamettha pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattaṭṭhānakosallapavattiyā pabhedena vibhajitvā ‘‘tividhūpaparikkhī’’ti dasseti dhammarājā.
6. 《正自觉者经》注释显示巴利原文
6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā
58 「增上勤」:以更增上、更殊胜的方式努力与运用,故称增上勤,即殊胜的精进。因此说“增上勤”。「此道」:指八支圣道。「在此」:指在此经中。「以不现行义」:指在佛陀出现以前,此道并不现行,故说不现行之义。「他知道」:从集起开始,连同前分、资粮、境界、果、出离的圣道,他了知、证悟,故称为知者。「已知」:他也令他人了知、获得,如同掌中菴摩罗果一般清楚地展示出来,并以这样的方式开示。由于避开非道而行于正道,所以如同对道善巧一样,对非道的善巧也应当期求,因此说“于道与非道善巧”。「我最初达」:指我以第一道而具足。显示巴利原文
58. Adhikaṃ savisesaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso, visiṭṭhapayogo. Tenāha ‘‘adhikapayogo’’ti. Imañhi magganti aṭṭhaṅgikaṃ ariyamaggamāha. Idhāti imasmiṃ sutte. Avattamānaṭṭhenāti buddhuppādato pubbe na vattamānabhāvena. Maggaṃ jānātīti samudāgamato paṭṭhāya sapubbabhāgaṃ sasambhāravisayaṃ saphalaṃ saudrayaṃ ariyaṃ maggaṃ jānāti avabujjhatīti maggaññū. Viditanti aññesampi ñātaṃ paṭiladdhaṃ hatthatale āmalakaṃ viya pākaṭaṃ akāsi, tathā katvā desesi. Amagge parivajjanena magge paṭipattīti tassa maggakusalatā viya amaggakusalatāpi icchitabbāti āha ‘‘magge ca amagge ca kovido’’ti. Ahaṃ paṭhamaṃ gatoti ahaṃ paṭhamamaggena samannāgato.
7. 《无我相经》注释显示巴利原文
7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā
59 「旧侍者」:指往昔于精进修行时曾为侍者的人。「不自在义、无主义、空义、遮遣我义」等,前文已说。「此段范围」:即从“色,诸比丘,是无我”开始,直至“愿我这识不曾如此”这段经文所涵盖的范围。「更上」是指讲说未曾说过的法,并非重复已说,因此说“示他们”。「合会」即是综合述说。「广说」即是详细注释。然而这里其实“唯是无我相”:因为无我相出现最多,又是核心,所以才这样说。事实上,那里宣说无常等,都是为了阐明无我而说,因此无我相最为殊胜、最为主要,这也顺应了所化众生的心性。显示巴利原文
59.Purāṇupaṭṭhāketi pubbe padhānapadahanakāle upaṭṭhākabhūte. ‘‘Avasavattanaṭṭhena assāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenā’’ti evaṃ pubbe vuttehi. Ettakena ṭhānenāti ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’ti ettakena suttapadesena. Akathitasseva kathanaṃ uttaraṃ, na kathitassāti vuttaṃ ‘‘tāni dassetvā’’ti. Samodhānetvāti sampiṇḍitvā. Vitthārakathāti vitthārato aṭṭhakathā. Anattalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ. Aniccatādīnampi hi tattha taṃdīpanatthameva vuttattā tadeva jeṭṭhaṃ padhānaṃ tathā veneyyajjhāsayato.
「摩诃梨经」的注疏。显示巴利原文
8. Mahālisuttavaṇṇanā
60 「纯苦」等词句之义,前已解释,故此处当依彼方式理解。再者,应知:正如有贪是杂染的因与缘,具足观的道即是清净的因与缘。显示巴利原文
60.Ekantadukkhantiādīni padāni vuttanayāneva, tasmā tattha vuttanayeneva attho veditabbo. Ettha ca yathā sarāgo hetu paccayo saṃkilesāya, evaṃ savipassano maggo hetu paccayo ca visuddhiyāti daṭṭhabbaṃ.
《燃烧经》注疏。显示巴利原文
9. Ādittasuttavaṇṇanā
61 “以十一种火”:即贪等乃至忧恼的十一种火,取其烧灼之义。“于二”:指第八与第九两部分。此处“唯是苦相”:因苦相出现最多且为核心,故如是说。显示巴利原文
61.Ekādasahīti rāgādīhi upāyāsapariyosānehi ekādasahi santāpanaṭṭhena aggīhi. Dvīsūti aṭṭhamanavamesu. Dukkhalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ.
《词道经》注疏显示巴利原文
10. Niruttipathasuttavaṇṇanā
62 「词」本身就是「词道」:这里借用了「道」这个字来表示词的扩展、增广,就像说「种子就是那一类种子」一样。「依词的解释」:就是指通过分析、解说词义的方式。而之所以称为「道」,是因为它能与义理相应。「这三种也是」:指的就是词、增语、施设这三种道。实际上,像「因为触,所以称为触」这样,把词义提取出来而说的言辞,就叫作「词」。而像「增祥者、增财者」这样,仅仅是就事论事、根据特定事项而说出的言辞,就叫作「增语」。像「寻、伺」等,以各种不同的方式来表示某一义理,这就叫作「施设」。或者说,以阐明各个义理而被确定下来、被固定下来的言辞,就是「词」。「增」这个字带有「更上、超越」的意思,「增语」就是指更上一层的言辞。相对于什么更上呢?是相对于所要阐述的那个义理来说更上,这个意思是显而易见的。或者可以这样理解:依从于某个对象的言辞就叫作「增语」。依从于什么呢?依从于义理。为了表达义理而作的施设,所以称为「施设」。如此,对于词、增语、施设这些词,应当理解为它们可以应用在一切言辞上。如果不这样理解,就会产生问题:那样的话,只有像「因为触,所以称为触」这类决定的言辞才算是「词」;只有像「增祥者、增财者」这类方式的言语才算是「增语」;只有像「寻、伺」等以种种方式表示同一个意义的言辞才算是「施设」了。「不杂」:就是说不混乱。因此说「不舍离……不丢弃」。「不被混杂」:指不会杂乱,意思是现在不会、将来也不会被杂染。「无过失的」:指没有被排斥、非难。因为一旦坏灭,就意味着超越了生起等阶段,所以坏灭本身就已经是超越,因此说「仅仅是坏灭」。又因为转移到其它地方也被称为超越,为了显示并没有这种情况,所以接着说「没有转移到其它地方」。实际上,诸行在哪里生起,就在哪里坏灭、止息、变异、消亡。因此说「变异……灭没」。它之所以不显现,正是因为根本没有生起的缘故。显示巴利原文
62.Niruttiyova niruttipathāti patha-saddena padavaḍḍhanamāha yathā ‘‘bījāniyeva bījajātānī’’ti. Niruttivasenāti nibbacanavasena. Pathā ca atthānurūpabhāvato . Tīṇipīti niruttiadhivacanapaññattipathapadāni. Tathā hi ‘‘phusatīti phasso’’tiādinā nīharitvā vacanaṃ nirutti, ‘‘sirīvaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’tiādinā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattaṃ adhivacanaṃ, ‘‘takko vitakko’’tiādinā taṃtaṃpakārena ñāpanato paññatti. Atha vā taṃtaṃatthappakāsanena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Adhi-saddo uparibhāge, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭoyamattho. Adhīnaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Atthassa paññāpanatthena paññattīti evaṃ niruttiādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā. Aññathā ‘‘phusatīti phasso’’tiādippakārena niddhāraṇavacanānaṃyeva niruttitā, sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakapakārānameva abhilāpanaṃ adhivacanatā. ‘‘Takko vitakko’’ti evaṃpakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ vacanānaṃ paññattitā ca āpajjeyya. Asaṃkiṇṇāti na saṃkiṇṇā. Tenāha ‘‘avijahitā…pe… achaḍḍitā’’ti. Na saṃkīyantīti na saṃkirīyanti, na saṃkīyissanti na saṃkirīyissantīti attho. Appaṭikuṭṭhāti na paṭikkhittā. Yasmā bhaṅgaṃ atikkantaṃ uppādādi atikkantameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘bhaṅgamevā’’ti. Yasmā desantaraṃ saṅkantopi atikkantanti vuccati, tasmā tadābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘desantaraṃ asaṅkamitvā’’ti vuttaṃ. Yattha yattha hi saṅkhārā uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti nirujjhanti vipariṇamanti vināsaṃ āpajjanti. Tenāha ‘‘vipariṇatanti…pe… naṭṭha’’nti. Apākaṭībhūtaṃ ajātattā eva.
因为属于「婆娑跋耆」家族,所以被称为「婆娑跋耆人」。「以恶见为本的见行者」:就是指那些以恶见为根本的人,也就是在这个世间里,最先产生这类恶见的始作俑者。对于反复思虑的人——也就是通过学习并掌握了与「无因论」相关的典籍,然后思辨其义理的人——他的邪念就会安住在「众生染污没有因、没有缘」这类见解的所缘上。经由传闻而得到的「没有因」等义理,通过与此类方式相应的遍寻,就像面对一个有具体形象的物体一样,让心清楚地呈现出那个样子。由于长久的串习,通过内心审查认可的方式,觉得「就是这样」,从而执取其相。当他反复地这样修习、多多地修习时,由邪寻所发起、被邪精进所支持,把并非真实的自性执取为「真实自性」的,这就被称为「邪念」。与那种恶见相应的渴爱,便因此而建立起来。由于各自的寻等缘具足了,心在这个所缘上安住,舍离了散乱,就仿佛进入了一心专注的状态,这其实是邪定的作用。要知道,这种邪定,在特定条件的帮助下获得了修习的力量,在这种情况下,确实能产生类似安止定的作用,就像射箭等技艺中的专注一样。确实如此,按照这种方式,在前面多番的速行心过程中,于最后一个速行心里,有七个速行心生起。在这其中,第一个速行心还是可对治的,第二等也是可对治的。然而,到了第七个速行心生起时,就变得不可对治了。因此说「在享受的人」等等。上面所举的两处例子,道理也是这样。显示巴利原文
Vasabhaṇagottatāya vassabhaññā. Mūladiṭṭhigatikāti mūlabhūtā diṭṭhigatikā, imasmiṃ kappe sabbapaṭhamaṃ tādisadiṭṭhisamuppādakā. Punappunaṃ āvajjentassāti ahetuvādapaṭisaṃyuttaganthaṃ uggahetvā pariyāpuṇitvā tadatthaṃ vīmaṃsantassa ‘‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, ‘‘natthi hetū’’tiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathāgahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmūpatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe adhiṭṭhitatāya anekaggataṃ pahāya cittaṃ ekaggataṃ appitaṃ viya hoti micchāsamādhinā. Sopi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Tattha paṭhame satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame pana javane sampatte atekiccho hoti. Tenāha ‘‘assādentassā’’tiādi. Imesupīti dvīsupi ṭhānesu.
在“现在的……或”一句中,iti一词含有“等”的意思。由此,它涵盖了诸如“那被称为未来的,其实并非未来”等说法。那些人——也就是婆娑跋耆族人——也未作此想,因为世间的共称施设不可逾越。因此说“然而,过去……”等。这是在诸蕴之上安立的施设。显示巴利原文
Paccuppannaṃ vāti ettha iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘yadetaṃ anāgataṃ nāma, nayidaṃ anāgata’’ntiādikaṃ saṅgaṇhāti. Tepīti te vassabhaññāpi na maññiṃsu lokasamaññāya anatikkamanīyato. Tenāha ‘‘atītaṃ panā’’tiādi. Khandhānaṃ upari niruḷhā paṇṇatti.
第七 阿拉汉品显示巴利原文
7. Arahantavaggo
第一 执取经注释显示巴利原文
1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā
63 “执持者”,是指以“这是我的”等方式而执取的人。“网”,指贪欲之网。魔正是以此作为魔网,故说:“那游荡在虚空中的罗网,也就是这个游荡于心中的罗网。”(《相应部》1.151;《大品》33)。被称为“解脱者”,是因为完全不执取,五蕴已不复存在。显示巴利原文
63.Gaṇhamānoti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā gaṇhamāno. Pāsenāti rāgapāsena. Tañhi māro mārapāsoti maññati. Tenāha ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33). Mutto nāma hoti anupādiyato sabbaso khandhassa abhāvato.
第二至第六经:《思量经》等诸经的注释显示巴利原文
2-6. Maññamānasuttādivaṇṇanā
64-68 经文以“这是我的”等语说明“思量”与“欢喜”。所谓“渴爱欲”,是指渴爱本身就是欲。渴爱以渴求之义称为渴爱,以希求之义称为欲。第四经从无常相的角度教导,第五经从苦相的角度教导,第六经从无我相的角度教导;其余三经也是如此,故说“理趣相同”。显示巴利原文
64-68. ‘‘Etaṃ mamā’’tiādinā. Maññanā abhinandanā ca. Taṇhāchandoti taṇhā eva chando. Sā hi taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, chandikataṭṭhena chando. Catutthaṃ aniccalakkhaṇamukhena vuttaṃ, pañcamaṃ dukkhalakkhaṇamukhena, chaṭṭhaṃ anattalakkhaṇamukhena. Sesaṃ tīsupi sadisamevāti vuttaṃ ‘‘eseva nayo’’ti.
《无我经》的注释显示巴利原文
7. Anattaniyasuttavaṇṇanā
69 “非我所”(anattaniyaṃ)的意思是“不是我所”(na attaniyaṃ),因此说:“非自己所有”(na attano santakaṃ)。显示巴利原文
69.Anattaniyanti na attaniyaṃ. Tenāha ‘‘na attano santaka’’nti.
《可染住着经》等诸经的注释显示巴利原文
8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā
70-72 “可染”(rajanīyena)意指能引生贪染。因此说:“以作为贪的缘”(rāgassa paccayabhāvena)。在《罗睺罗相应》中,这些经文是依罗睺罗长老的提问而出现;而此处则是依罗陀长老和苏罗陀长老的提问。不过圣典的文句在各处都相似,因此说:“应依已说的方法而了知。”显示巴利原文
70-72.Rajanīyenāti rajanīyena rāguppādakena. Tenāha ‘‘rāgassa paccayabhāvenā’’ti. Rāhulasaṃyutte rāhulattherassa pucchāvasena āgatā. Idha rādhattherassa surādhattherassa ca pucchāvasena, pāḷi pana sabbattha sadisā. Tenāha ‘‘vuttanayeneva veditabbānī’’ti.
第八 所嚼品显示巴利原文
8. Khajjanīyavaggo
1-3. 《味经》等诸经的注释显示巴利原文
1-3. Assādasuttādivaṇṇanā
73-75 此处所说的正是四圣谛,因为开示是依于味等与集等而展开的。也就是说,味为集谛,过患为苦谛,出离为道谛与灭谛——此义前已说明;在第二经中,集之味为集谛,过患为苦谛,灭尽为灭谛,出离为道谛——此义也已阐明;第三经则是专就圣弟子而说。显示巴利原文
73-75.Catusaccameva kathitaṃ assādādīnañceva samudayādīnañca vasena desanāya pavattattā. Yasmā assādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccaṃ nirodhasaccañcāti vuttovāyamattho; dutiye samudayassādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, atthaṅgamo nirodhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccanti vuttovāyamattho; tatiyaṃ ariyasāvakasseva vasena vuttaṃ.
4. 《阿拉汉经》的注释显示巴利原文
4. Arahantasuttavaṇṇanā
76 “凡有情居”:在各个有情群体中,依于安住之义,诸有情本身即是“有情居”。由此显示:“凡所有有情居,于一切中,这些阿拉汉都是最上、最胜的。”“如前所说”:即如前《七处善巧经》中所说的方式。显示巴利原文
76.Yattakā sattāvāsāti tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye āvasanaṭṭhena sattā eva sattāvāsā. Tena yattakā sattāvāsā, tehi sabbehipi ete aggā ete seṭṭhā, ye ime arahantāti dasseti. Purimanayenevāti purimasmiṃ sattaṭṭhānakosallasutte vuttanayena.
「彼义显示」:即通过“遍知五蕴……他们不再有渴爱,我慢已断”等语,对已宣说的经文作释义;以及通过“他们达到无染,其心无浊”等语,显示殊胜之义。因为他们具足了禅那、道、果所含摄的殊胜之乐,故称「乐者」,所以说“禅那……乃至……为乐者”。在“他们不再有渴爱”这句中,说的是他们不再有能产生恶趣之苦的渴爱。由于没有了轮转根本的渴爱,所以在“他们没有喜贪”这句中如此说。其中「此亦」一词,由pi字可知,是将无苦与没有轮转根本的渴爱这两者一并总括,如同无苦一般。正因为他们证得了无余涅槃,才被称为究竟的乐者。“我是胜等”是以九种行相转起的。此处「智」指最上道智。显示巴利原文
Tadatthaparidīpanāhīti ‘‘pañcakkhandhe pariññāya. Taṇhā tesaṃ na vijjati. Asmimāno samucchinno’’tiādinā tassa yathāniddiṭṭhassa suttassa atthadīpanāhi ceva ‘‘anejaṃ te anuppattā, cittaṃ tesaṃ anāvila’’ntiādinā visesatthaparidīpanāhi ca. Jhānamaggaphalapariyāpannaṃ atisayitasukhaṃ etesamatthīti sukhinoti āha ‘‘jhāna…pe… sukhitā’’ti. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ettha tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vijjatīti vuttaṃ. Vaṭṭamūlikāya taṇhāya abhāvā ‘‘nandī tesaṃ na vijjatī’’ti ettha vuccatīti. Imassapīti pi-saddena dukkhassābhāvenapīti dukkhābhāvo viya vaṭṭamūlikataṇhābhāvo sampiṇḍīyatīti daṭṭhabbaṃ. Tena hi te anupādisesanibbānappattiyā accantasukhitā evāti vuccantīti. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinayappavattiyā navavidho. Ñāṇenāti aggamaggaññāṇena.
已证得阿拉汉果。「不染着」,即不为所污。「梵行已立」,指达到梵的状态,或说从梵、从圣道智而生,以圣种类而生。七正法是他们的行境,即活动所依处,故称「七正法行境者」。显示巴利原文
Arahattaṃ anuppattā. Alittāti amakkhitā. Brahmabhūtāti brahmabhāvaṃ pattā, brahmato vā ariyamaggañāṇato bhūtā ariyāya jātiyā jātā. Satta saddhammā gocaro pavattiṭṭhānaṃ etesanti sattasaddhammagocarā.
称为「无犹豫行」,因为他们于任何所执取处都无所顾虑。由正见等十支,以正解脱、正智为究竟。由“他不作罪”等四种理由。“他们不再有渴爱”这句话,也是为显示断除渴爱的广大利益。因此说:“他们也没有那种如奴仆般的渴爱。”显示巴利原文
Nirāsaṅkacāro nāma gahito kutocipi tesaṃ āsaṅkāya abhāvato. Sammādiṭṭhiādīhi dasahi aṅgehi sammāvimutti-sammāñāṇapariyosānehi. ‘‘Āguṃ na karotī’’tiādīhi catūhi kāraṇehi. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti idampi taṇhāpahānassa bahūpakāratādassanaṃ. Tenāha ‘‘dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthī’’ti.
「动摇」:即因“我是优胜者”等(我慢)而动摇。显示巴利原文
Navikampanti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā.
「上方、横向、下方」:此处,所谓“上方”等,是依色法为门把握“有身”而展开的第一种方式。以过去、现在、未来三时把握诸法转起而展开的,是第二种方式。以处所把握整个世间界而展开的,是第三种方式。「觉者」即已觉悟四圣谛者。显示巴利原文
Uddhaṃtiriyaṃ apācīnanti ettha ‘‘uddhaṃ vuccatī’’tiādinā rūpamukhena attabhāvaṃ gahetvā pavatto paṭhamanayo. Kālattayavasena dhammappavattiṃ gahetvā pavatto dutiyanayo. Ṭhānavasena sakalalokadhātuṃ gahetvā pavatto tatiyanayo. Buddhāti cattāri saccāni buddhavanto.
「狮子吼的合集」:意为诸狮子吼的总集。由于世间中无有比自己更超胜者,故为“无上”。更胜者且置而不论,连等同者亦不存在,故为“无等”。已超越一切“有”,住于“有”之顶端,以解脱之乐而安享安乐等,由二十一种行相作狮子吼。显示巴利原文
Sīhanādasamodhānanti sīhanādānaṃ saṃkalanaṃ. Loke attano uttaritarassābhāvā anuttarā. Uttaro tāva tiṭṭhatu puriso, sadisopi tāva natthīti asadisā. Sakalampi bhavaṃ uttaritvā bhavapiṭṭhe ṭhatvā vimuttisukhena sukhitattādivasena ekavīsatiyākārehi sīhanādaṃ nadanti.
5. 第二《阿拉汉经》的注疏显示巴利原文
5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā
77 “唯净”者:即仅作简略结文。显示巴利原文
77.Suddhikamevāti suddhasaṃkhittabandhameva katvā.
6. 《狮子经》的注疏显示巴利原文
6. Sīhasuttavaṇṇanā
78 “狮子”:因能忍受危难、击破敌对者,故得“狮子”之名,为兽中之王。虽同属狮类,然依毛色等差别所成之区别,而有四种狮子。今为自名称、毛色、食物等方面展示后,详细辨明此处所就之狮子种种差别,故以“草狮子”等为开端。食草之狮子,称为“草狮子”,犹如“菜王”,此为前词省略后词。因其黑色而称“黑狮子”。同理,有“苍白狮子”。故说:“黑狮子如黑牛,苍白狮子如苍白叶色之牛”。“有如同红毯般的鬃毛、鬣毛束”,故名有鬃狮子。语句的连接为:“如同被用紫胶汁等加工过的脚端”——应如此连接。显示巴利原文
78.Sīhoti parissayasahanato paṭipakkhahananato ca ‘‘sīho’ti laddhanāmo migādhipati. Cattāroti ca samānepi sīhajātikabhāve vaṇṇavisesādisiddhena visesena cattāro sīhā. Te idāni nāmato vaṇṇato āhārato dassetvā idhādhippetasīhaṃ nānappakārato vibhāvetuṃ ‘‘tiṇasīho’’tiādi āraddhaṃ. Tiṇabhakkho sīho tiṇasīho purimapade uttarapadalopena yathā ‘‘sākapatthivo’’ti. Kāḷavaṇṇatāya kāḷasīho. Tathā paṇḍusīho. Tenāha ‘‘kāḷasīho kāḷagāvisadiso, paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso’’ti. Rattakambalassa viya kesaro kesarakalāpo etassa atthīti kesarī. Lākhārasaparikammakatehi viya pādapariyantehīti yojanā.
因其业力威力所成就的统治力与大威神力,故为一切兽群之王。诸如“从金窟出”等说,是依“狮子的住处与行仪即是如此”而作。显示巴利原文
Kammānubhāvasiddhaādhipaccamahesakkhatāhi sabbamigagaṇassa rājā suvaṇṇaguhato vātiādi ‘‘sīhassa vihāro kiriyā evaṃ hotī’’ti katvā vuttaṃ.
「平等安立」:指使所有部分完全均匀地安立在地面上。「拖拽后」:即向前拖拽之后。「运近后」:即运至面前之后。「合集」:指破坏。二十骨节的长度为一牛吼地。显示巴利原文
Samaṃ patiṭṭhāpetvāti sabbabhāgehi samameva bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā. Ākaḍḍhitvāti purato ākaḍḍhitvā . Abhiharitvāti abhimukhaṃ haritvā. Saṅghātanti vināsaṃ. Vīsatiyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ usabhaṃ.
「相同狮子」:指与狮子同种同类、分位相当的狮子。「我与同等」:这只是一种言说而已,即使面对同等威力也不畏惧。由于有身见之力强大:因为有身见以“还有谁比我们更胜?我们才是真正最有大力”这样的力增上慢为相,是我执之因,故凭此力而不畏惧。由于已断除有身见:因为断除了有身见,无有我执,对自我的爱着已彻底断除,所以不畏惧。显示巴利原文
Samasīhoti samajātiko samabhāgo ca sīho. Samānosmīti desanāmattaṃ, samappabhāvatāyapi na bhāyati. Sakkāyadiṭṭhibalavatāyāti ‘‘ke aññe amhehi uttaritarā, atha kho mayameva mahābalā’’ti evaṃ balātimānanimittāya ahaṅkārahetubhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā balabhāvena. Sakkāyadiṭṭhipahīnattāti sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā nirahaṅkārattā attasinehassa suṭṭhu samugghāṭitattā na bhāyati.
「如是如是」:即以与狮子相似等种种方式称说自身。这样说过之后,为了显明其义,进一步开示说:“所谓狮子者……”等等。显示巴利原文
Tathā tathāti sīhasadisatādinā tena tena pakārena attānaṃ kathesīti vatvā tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘sīhoti kho’’tiādi vuttaṃ.
对于已发愿成佛的世尊而言,由于必定成佛的决定性已经成就,故从正自觉之前的事迹——诸如“住于三殿之时”“对摩揭陀王许下承诺之时”“受用乳粥之时”等,也都示现得如同狮子一般。世间的语言表达中,确实也有将未发生之事说成已发生的情形。由于明在“存在”这一共同性上与真实之明等合说,借由对缘起的审察,便以先前已成就的果报那样来表述,因此说“净化了三明”。又因依顺、逆方向而转起的智,故称为“以双智搅拌”。显示巴利原文
Katābhinīhārassa lokanāthassa bodhiyā niyatabhāvappattiyā ekantabhāvībuddhabhāvoti katvā ‘‘tīsu pāsādesu nivāsakālo, magadharañño paṭiññādānakālo, pāyāsassa paribhuttakālo’’tiādinā abhisambodhito purimāvatthāpi sīhasadisaṃ katvā dassitā. Bhāvini, bhūtopacāropi hi lokavohāro. Vijjābhāvasāmaññato bhūtavijjā itaravijjāpi ekajjhaṃ gahetvā paṭiccasamuppādasammasanato taṃ puretaraṃ siddhaṃ vipākaṃ viya katvā āha ‘‘tisso vijjā visodhetvā’’ti. Anulomapaṭilomato pavattañāṇavasena ‘‘yamakañāṇamanthanenā’’ti vuttaṃ.
其中,“住”指住于阿阇波罗榕树下。“第十一日”指第七个七日之后的第十一日。“不动结跏趺座”指在仙人堕处,为转法轮而设的结跏趺座。之所以称它为不动结跏趺座,是因为它犹如金刚座,是为了转起那不可退转的法轮而设立的座处。而此处,则是指在转起“诸比丘,有二边……”等文句时的这段正法。法音以“愿遍布十方世界的众生皆来听闻”的决意,遍满一万世界界。“以十六种行相”指:苦遍知、集断、灭作证、道修习,于每一道中各作四种行相,如此成为十六种行相。显示巴利原文
Tattha viharantassāti ajapālanigrodhamūle viharantassa. Ekādasame divaseti sattasattāhato paraṃ ekādasame divase. Acalapallaṅketi isipatane dhammacakkapavattanatthaṃ nisinnapallaṅke. Tampi hi kenaci appaṭivattiyadhammacakkapavattanatthaṃ nisajjāti katvā vajirāsanaṃ viya acalapallaṅkaṃ vuccati. Imasmiñca pana padeti ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādinayappavatte imasmiṃ saddhammakoṭṭhāse. Dhammaghoso…pe… dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi ‘‘sabbattha ṭhitā suṇantū’’ti adhiṭṭhānena. Soḷasahākārehīti ‘‘dukkhapariññā, samudayappahānaṃ, nirodhasacchikiriyā, maggabhāvanā’’ti evaṃ ekekasmiṃ magge cattāri cattāri katvā soḷasahi ākārehi.
“已说者在此不须再述,故应依彼处所说之理而解”,此是此处意趣。又因余处亦从八种理由开始解释“世尊即是如来”,且在《优陀那注疏》等中,如来一词之义亦已阐明,故应依彼处所说之理而解。虽然世尊并非刚一坐上菩提结跏趺座便成正自觉,但他确实是安住于此座、排除一切障碍之后方成正自觉。因此,此座称为“不败结跏趺座”。正因对此尚未完全满意,故在说“乃至菩提座”之后,又接着说“乃至阿拉汉道智”。显示巴利原文
Vuttoyeva, na idha vattabbo, tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo. Yasmā ca aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti ārabhitvā udānaṭṭhakathādīsupi (udā. aṭṭha. 18; itivu. 38) tathāgatapadassa attho vutto eva, tasmā tattha vuttanayena attho veditabbo . Yadipi bhagavā na bodhipallaṅke nisinnamattova abhisambuddho jāto, tathāpi tāya nisajjāya nisinnova panujja sabbaparissayaṃ abhisambuddho jāto. Tathā hi taṃ ‘‘aparājitapallaṅka’’nti vuccati. Tasmā ‘‘yāva bodhipallaṅkā vā’’ti vatvā tena aparitussanto ‘‘yāva arahattamaggañāṇā vā’’ti āha.
在“如是色(iti rūpaṃ)”中,“如是”一词是例示的意思。通过它,色从自性、量、限定三方面被显示,故说“这色(idaṃ rūpa)”等。其中,“这色”是藉由四大与所造色的差别来显示色的自性。“此量色(ettakaṃ rūpaṃ)”则是从量的角度来显示其范围。而通过显示量的决定性,指出“色不会多过于此(na ito bhiyyo rūpaṃ atthi)”。“自性”指其固有的特相;“作用”指其独有的功能;“边际”指量的边界;“限定”指其于某处转起,由此作出限定;“限断”指达到完全的终结。如此,依上述分别,这一切都被显示了出来。“这即是色的集”:指食等是色的集起,因此说“至此(ettāvatā)”等等。“灭”指息灭。这里特别取用了“由食集而色集,由食灭而色灭”这一不共的意义,其余则以“等”字来概括。显示巴利原文
Iti rūpanti ettha iti-saddo nidassanattho. Tena rūpaṃ sarūpato parimāṇato paricchedato dassitanti āha ‘‘idaṃ rupa’’ntiādi. ‘‘Idaṃ rūpa’’nti hi iminā bhūtupādāyabhedarūpaṃ sarūpato dassitaṃ. Ettakaṃ rūpanti iminā taṃ parimāṇato dassitaṃ. Tassa ca parimāṇassa ekantabhāvadassanena ‘‘na ito bhiyyo rūpaṃ atthī’’ti vuttaṃ. Sabhāvatoti salakkhaṇato. Sarasatoti sakiccato. Pariyantatoti parimāṇapariyantato. Paricchedatoti yattake ṭhāne tassa pavatti, tassa paricchedanato. Paricchindanatoti pariyosānappattito. Taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti yathāvuttena vibhāgena. Ayaṃ rūpassa samudayo nāmāti ayaṃ āhārādi rūpassa samudayo nāma. Tenāha ‘‘ettāvatā’’tiādi. Atthaṅgamoti nirodho. ‘‘Āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti ca asādhāraṇameva gahetvā sese ādi-saddena saṅgaṇhāti.
“以五十相庄严”:指由于把握了集与灭,从而以五十种生灭相来庄严。“由漏尽”:指诸漏无论是剩余还是无余,都已完全灭尽。因为就连不来者也已没有恐惧和心惊。“智悚惧”:即是怖畏现起智。而所谓“其他诸天”,是针对那些未漏尽的天而言。所谓“尊者,这只是法的称呼”,不过仅是口头上的称呼罢了。显示巴利原文
Paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitanti paṇṇāsaudayabbayalakkhaṇavibhūsitaṃ samudayatthaṅgamagahaṇato. Khīṇāsavattāti anavasesaṃ sāvasesañca āsavānaṃ parikkhīṇattā. Anāgāmīnampi hi bhayaṃ cittutrāso ca na hotīti. Ñāṇasaṃvego bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ. Itaresaṃ pana devānanti akhīṇāsave deve sandhāya vadati. Bhoti dhammālapanamattanti vācasikaṃ tathālapanamattaṃ.
“轮”指导师的教令轮,此轮源于法,故称法轮。其中,对圣弟子而言,这是从所通达的法而来,故为法轮;对其他人而言,是从所开示的法而来,故为法轮。这两种智中,以智为要,故以智摄之而说“通达智与开示智”。今为具体显示此二智的体相,而说“通达智为……”等。又因世尊于此智极善通达,能向应受调伏者示现六万种理趣,故为显示此六万理趣与彼智一同成就,而说“以六万理趣通达”。“三转”指“这是苦”、“应遍知”、“已遍知”,如是三转即成十二行相。世尊即以此转起开示智。“无对补特伽罗”:指没有可与之匹敌的人。“纯一相似”:指没有变异者。显示巴利原文
Cakkanti satthu āṇācakkaṃ, taṃ pana dhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Tattha ariyasāvakānaṃ paṭivedhadhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Itaresaṃ desanādhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Duvidhepi ñāṇaṃ padhānanti ñāṇasīsena vuttaṃ ‘‘paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampī’’ti. Idāni taṃ ñāṇadvayaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘paṭivedhañāṇaṃ nāmā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā cassa ñāṇassa suppaṭividdhattā bhagavā tāni saṭṭhi nayasahassāni veneyyānaṃ dassetuṃ samattho ahosi, tasmā tāni saṭṭhi nayasahassāni tena ñāṇena saddhiṃyeva siddhānīti katvā dassento ‘‘saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhī’’ti āha. Tiparivaṭṭanti idaṃ dukkhanti ca, pariññeyyanti ca, pariññātanti ca evaṃ tiparivaṭṭaṃ, taṃyeva dvādasākāraṃ. Tanti desanāñāṇaṃ pavatteti esa bhagavā. Appaṭipuggaloti patinidhibhūtapuggalarahito. Ekasadisassāti nibbikārassa.
第七、《可食经》的注疏显示巴利原文
7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā
79 “依观”:谓先忆念现在的色、受等诸法,进而观察到过去的色、受等与现在并无差别,这一观察便名为“观”;“依观”即依此观力而说。为遮破“此非依神通”之说,故说明其理由:“因为依神通……等等”。所言“与蕴相关者”,是指名门、容貌、食物等。“如是随念”:即如前所述依于观而随念。由于这里所说的随念只是对自性法的随念,所以称此段落为“空之章节”。显示巴利原文
79.Vipassanāvasenāti etarahi rūpavedanādayo anussaritvā ‘‘pubbepāhaṃ evaṃvedano ahosi’’nti atītānaṃ rūpavedanādīnaṃ paccuppannehi visesābhāvadassanā vipassanā, tassā vipassanāya vasena. Yvāyaṃ ‘‘na idaṃ abhiññāvasenā’’ti paṭikkhepo kato, tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘abhiññāvasena hī’’tiādimāha. Khandhapaṭibaddhā nāma gottavaṇṇahārādayo. Evaṃ anussarantoti yathāvuttavipassanāvasena anussaranto. Sabhāvadhammānaṃ eva anussaraṇassa vuttattā ‘‘suññatāpabba’’nti vuttaṃ.
由于那些色等诸法既不是我,也不是我所,无有坚实、无有主宰,故说他们为“空”;他们之存在状态即是“空性”。今为显示空性之相——即“被破坏”等相,而作此说。显示巴利原文
Yasmā te eva rūpādayo neva attā, na attaniyā asārā anissarā, tasmā tato suññā, tesaṃ bhāvo suññatā, tassā lakkhaṇaṃ ruppanādikaṃ dassetuṃ.
“为什么”:这是一个表达原因含义的词,用于询问原因,属自相词。因此说“为什么”是在问原因,意思就是“你们以什么原因称之为色?”“这”:指那依大种与所造色而区分的法类。“以什么原因称为色”的意思是:依于什么原因而被称为“色”?“略示原因”即指出原因。“被破坏”在此处是指,色因遭遇冷等相反之缘的和合而产生变异,故被称为“被破坏”。所以接着说:“被冷……”等。“山麓”:指轮围山的山麓,彼处高耸挺立,如同城墙。的确,有情们在那里悬挂而住。“伸手可及之处”:指已来到伸手可及的范围,也就是临近了。“在那里”:指在那个伸手可及范围内的有情。“断裂”:由昏迷而挣脱,或因肢节被割断而四分五裂。“极咸之水”:可能是依于无有热恼之义,从极冷的角度说为极咸。因为那住劫之水并非如劫灭之水那般是咸的;住劫之水是由成就大雨降下、能维持大地之水,假若它果真那样咸的话,大地也将会消融。名为摩醯沙迦罗国,是雪山地区的一个国家。显示巴利原文
Kiñcāti hetuatthajotake kāraṇe paccattavacananti āha ‘‘kiñcāti kāraṇapucchā, kena kāraṇena rūpaṃ vadethā’’ti. Etanti etaṃ bhūtupādāyabhedaṃ dhammajātaṃ. Kena kāraṇena rūpaṃ nāmāti kiṃ kāraṇaṃ nissāya rūpanti vuccatīti attho. Kāraṇuddesoti kāraṇassa uddisanaṃ. Ruppatīti ettha rūpaṃ nāma sītādivirodhipaccayasannipātena visadisuppatti. Tenāha ‘‘sītenapī’’tiādi. Pabbatapādeti cakkavāḷapabbatapāde, so pana tattha accuggato pākāro viya ṭhito. Tathā hi tattha sattā olambantā tiṭṭhanti. Hatthapāsāgatāti hatthapāsaṃ āgatā upāgatā. Tatthāti tasmiṃ hatthapāsāgate satte. Chijjitvāti mucchāpattiyā muccitvā, aṅgapaccaṅgaucchedavasena vā paricchijjitvā. Accantakhāre udaketi ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhānaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati, tathā sati pathavīpi vilīyeyyāti. Mahiṃsakaraṭṭhaṃ nāma himavantapadese ekaṃ raṭṭhaṃ.
「无间大地狱」:指带有附属地狱的无间地狱。「恒河岸边」:即恒河的河岸。显示巴利原文
Avīcimahānirayeti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ. Gaṅgāpiṭṭheti gaṅgātīre.
「爬行而去」:这是解释「爬行动物」一词的意义。「这」指破坏性。正如坚硬性是地大的自相,同样地,破坏性也是色蕴的自相;也就是说,破坏性是作为自性之相的意思。显示巴利原文
Sarantā gacchantīti sarīsapapadassa atthaṃ vadati. Etanti ruppanaṃ. Yathā kaṭhinatā pathaviyā paccattalakkhaṇaṃ, evaṃ ruppanaṃ rūpakkhandhassa paccattalakkhaṇaṃ, sabhāvabhūtalakkhaṇanti attho.
「与前面相似」:是指和前面讨论色蕴时所讲的道理一样。这应该按照以「什么?是问因」等所开示的方法来理解。「乐」是可意的所缘。对于乐等感受,它们依所缘缘而存在。其意义即:「以乐为所缘,所以称为乐」。这正是通过省略后词的方式所作的说明。「领纳」:就是去感受。所谓「以感受为相」,就是以领纳作为相。显示巴利原文
Purimasadisanti purime rūpakkhandhe vuttena sadisaṃ. Taṃ ‘‘kinti kāraṇapucchā’’tiādinā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sukhaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Sukhādīnaṃ vedanānaṃ. Paccayatoti ārammaṇapaccayato. Ayamatthoti ‘‘sukhārammaṇaṃ sukhanti vuccatī’’ti ayamattho. Uttarapadalopena hesa niddeso. Vedayatīti anubhavati. Vedayitalakkhaṇāti anubhavanalakkhaṇā.
「青莲花上」,指青色花上。「或在衣上」,指青色衣上。这里的“或”字包含了颜色界等。这些都是为了引发安止定或禅那而说的。「所生想」,即缘取任何青色色处而生起的想;这种想也就是所谓的杂想。显示巴利原文
Nīlapuppheti nīlavaṇṇapupphe. Vatthe vāti nīlavatthe. Vā-saddena vaṇṇadhātuādiṃ saṅgaṇhāti. Appanaṃ vā jhānaṃ vāpento. Uppajjanasaññāpīti yaṃ kiñci nīlaṃ rūpāyatanaṃ ārabbha uppajjanasaññāpi, yā pakiṇṇakasaññāti vuccati.
「为了成为色」,即为了色的状态。「只为了粥」,即只以粥为本质的所依。「为了粥性」,即为了粥的状态。有一个名为“人”的煮者。正如有人为了粥等目的,对粥等材料进行烹煮、令其成就;同样地,在这类以变坏等为自性的法聚中,当它们依各自的缘被行作时,其中以思为增上的那部分法聚,便成为令这些法相续转起的殊胜缘,从而行作它们、令其活动、令其产生。因此说“由诸缘……”等。「只是色」,指只是色的自性,而非其他自性。「行作」,是指比起其他缘法,它更殊胜、更优越地起到缘的作用。“令近行、令转起、聚集”这些都是它的同义词,因为行作本身就有聚集等含义。「令产生」,意思是成为那些法以变坏等状态而生起的缘。「以思为特相的行」,这是基于在行蕴诸法当中,以思为增上的缘故而说的。正因如此,世尊在经分别中显示巴利原文
Rūpattāyāti rūpabhāvāya. Yāgumevāti yāgubhāvinameva vatthuṃ. Yāguttāya yāgubhāvāya. Pacati nāma puggalo. Evanti yathā yāguādivatthuṃ puriso yāguādiatthāya pacati nipphādeti, ayaṃ evaṃ ruppanādisabhāve dhammasamūhe yathāsakaṃ paccayehi abhisaṅkhariyamāne cetanāpadhāno dhammasamūho pavattanatthaṃ visesapaccayo hutvā te abhisaṅkharoti niropeti nibbatteti. Tenāha ‘‘paccayehī’’tiādi. Rūpamevāti rūpasabhāvameva, na aññaṃ sabhāvaṃ. Abhisaṅkharotīti itarehi paccayadhammehi adhikaṃ suṭṭhu paccayataṃ karoti. ‘‘Upagacchati yāpeti āyūhatī’’ti tasseva vevacanāni. Abhisaṅkharaṇameva hi āyūhanādīni. Nibbattetīti tesaṃ dhammānaṃ ruppanādibhāvena nibbattiyā paccayo hotīti attho. Cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassāti idaṃ saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāpadhānattā vuttaṃ. Tathā hi bhagavā suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena cetanāva vibhattā.
「茄子」,是一种大果实。「四角藤」,即三叶藤。「无咸性」,指没有咸味,包括叶和果等。凡是咸味过重的,就称为有咸性,因此说“咸粥”等。这是指酸等不同种类的味。显示巴利原文
Vātiṅgaṇaṃ brahatiphalaṃ. Caturassavallīti tivutālatā. Akhārikanti khārarasarahitaṃ, taṃ pana paṇṇaphalādi. Yattha loṇaraso adhiko, taṃ loṇikanti āha ‘‘loṇayāgū’’tiādi. Ambilādibhedaṃ rasaṃ.
“依色相形状而执取”,是指依青、黄等色相而执取,以及依圆、方等形状而执取。“即使在无色相形状时”,是指离于色相形状,也就是把色相形状放在一边。“依各各自性差别而执取”,是指依每一种所缘的差别而执取。“由不迷乱”,即如实地了知。所谓“差别”,是因为显示了差别的意义;所谓“无差别”,是因为显示了无差别的意义。因此说“应知差别”。实际上了知本身并无差别,是前缀让它显出差别。就如“了别”一词,只显示对于相的执取,那是再认知之因;“识知”一词显示比它更殊胜的境;“遍知”一词则显示比那更殊胜的、明了的觉知。正因如此,才说“它的……”等。“仅仅是了知所缘”,是指仅仅察觉青等分类的所缘。显示巴利原文
Ākārasaṇṭhānagahaṇavasenāti nīlapītādiākāragahaṇavasena ceva vaṭṭacaturassādisaṇṭhānagahaṇavasena ca. Vināpi ākārasaṇṭhānāti ākārasaṇṭhānehi vinā, te ṭhapetvāpi. Paccattabhedagahaṇavasenāti tassa tassa ārammaṇassa pabhedagahaṇavasena. Asammohatoti yāthāvato. Viseso visesatthadīpanato, aviseso ayaṃ dhammo avisesadīpanato. Tenāha ‘‘viseso veditabbo’’ti. Jānanañhi avisiṭṭhaṃ, taṃ samāsapadato upasaggā visesenti. Tathā hi sañjānanapadaṃ paccabhiññāṇanimittaṃ ākāragahaṇamattaṃ bodheti, vijānanapadaṃ tato visiṭṭhavisayagahaṇaṃ . Pajānanapadaṃ pana tatopi visiṭṭhataraṃ pakārato avabodhaṃ bodheti. Tenāha ‘‘tassāpī’’tiādi. Ārammaṇasañjānanamattamevāti nīlādibhedassa ārammaṇassa sallakkhaṇamattameva. Avadhāraṇena lakkhaṇapaṭivedhattaṃ nivatteti. Tenāha ‘‘anicca’’ntiādi. Ñāṇasampayuttacittehi vipassantassa vipassanāya paguṇabhāve sati ñāṇavippayuttena cittenapi vipassanā hotiyevāti āha ‘‘aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetī’’ti. Paṭivedhanti ca upaladdhimeva vadati, na paṭivijjhanaṃ. Tenāha ‘‘ussakkitvā panā’’tiādi. Ussakkitvāti ussakkāpetvā maggapātubhāvampi pāpeti asammohasabhāvattā. Yathā lakkhaṇapaṭivedhakāle sañjānanalakkhaṇavasena saññāṇaanurūpavaseneva pavattaṃ, evaṃ viññāṇavijānanavasena vāyaṃ anurūpavaseneva pavattatīti daṭṭhabbaṃ.
现在,为了以金匠等的譬喻阐明此义,而说“犹如……”等。“金”,是指金币。专事鉴别金币的人,称为金匠。在世间惯用语中,智慧未生、未成者,称为“无生智”,指幼童。熟悉世语的村民,称为村民男子。堪能受用和享用的物品,称为受用享用物。由红铜所造之物,称为伪币。具有大核心者,是善巧者;具有半核心者,是带瑕者;核心下劣者,是光滑者。在这里,如同金匠通过看色等方式,从光泽等状态、上方、伪币等状态,乃至了知其产生处所等,以种种方式了知金币;同样地,智慧以种种方式了知、通达所缘,与它一同转起的识,也如其境那样了知所缘。显示巴利原文
Idāni tamatthaṃ heraññikādiupamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Hiraññaṃ vuccati kahāpaṇaṃ, hiraññajānane niyutto heraññiko. Lokavohāre ajātā asañjātā buddhi etassāti ajātabuddhi, bāladārako. Vohārakusalo gāmavāsī puriso gāmikapuriso. Upabhogaparibhogārahattā upabhogaparibhogaṃ. Tambakaṃsamayattā kūṭo. Mahāsārattā cheko. Aḍḍhasārattā karaṭo. Nihīnasārattā saṇho. Ettha ca yathā heraññiko kahāpaṇaṃ cittādibhāvato uddhaṃ kūṭādibhāvaṃ rūpadassanādivasena uppattiṭṭhānatopi jānanto anekākārato jānāti, evaṃ paññā ārammaṇaṃ nānappakārato jānāti paṭivijjhati, tāya saddhiṃ pavattamānaviññāṇampi yathāvisayaṃ ārammaṇaṃ jānāti.
如此,这便是他们在了知上的差别,这并非其他人的境界,唯是诸佛的境界。为了以《弥兰陀问经》阐明这一差别,所以说“因此他……”等,那部分是容易了解的。显示巴利原文
Evaṃ svāyaṃ nesaṃ jānane viseso aññesaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti idaṃ visesaṃ milindapañhena vibhāvetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.
因为阐述了那些自性法仅是法、且自性为空,故(义注)说“开示了无我相”。而那些较低的道即使已证得,由于阿拉汉果尚未证得,才说“仅以一部分”。其意是:为显示无常相而开始了这篇经文;其余两种相则是作为它的护持。显示巴利原文
Attasuññānaṃ sabhāvadhammānaṃ dhammamattatāya kathitattā ‘‘anattalakkhaṇaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ. Heṭṭhimamaggā ca yadi adhigatā, arahattassa anadhigatattā ‘‘ekadesamattenā’’ti vuttaṃ, taṃ aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ idaṃ pabbamāraddhaṃ, itarāni dve lakkhaṇāni tassa parihārabhāvenāti adhippāyo.
然而,于此,通过“诸比丘,你们意下如何?”等开示,在三相中,并不能说此相以主要方式显示、彼相以次要方式显示,故(义注)说“也是为了总摄三相而显示”。‘他减少’:由于他圆满了导向减损的行道,从而彻底逆转了导向积聚的法,因此说‘他不积聚’等。‘他摧毁轮转’:即破坏它、使它不被见到。‘他不积聚’:即不增长。‘就是那个’:即指那轮转本身。‘他释放’:即舍弃它。‘他散布’:即粉碎它。‘他消散’:即使那名为三有的火堆无烟、无热恼。为了表达此义,故(义注)说‘他令(其)熄灭’。显示巴利原文
Yasmā panettha ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādidesanāya tīsu lakkhaṇesu idameva padhānabhāvena dassitaṃ, idaṃ appadhānabhāvenāti na sakkā vattuṃ, tasmā ‘‘tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpī’’ti vuttaṃ. Apacinātīti apacayagāmidhamme nivatteti ekaṃsato apacayagāmipaṭipadāya paripūraṇato. Tenāha ‘‘no ācinātī’’tiādi. Vaṭṭaṃ vināsetīti vidhamati adassanaṃ gameti. Neva cinātīti na vaḍḍheti. Tadevāti taṃ vaṭṭaṃ eva. Vissajjetīti chaḍḍeti. Vikiratīti viddhaṃseti. Vidhūpetīti vaṭṭattayasaṅkhātaṃ aggikkhandhaṃ vigatadhūmaṃ vigatasantāpaṃ karotīti atthoti āha ‘‘nibbāpetī’’ti.
‘如此见’等,是为令安住于不来果的圣弟子证得最上道果而作的开示。依此意趣,(义注)说:‘我将开示那位摧毁了轮转之后而安住的大漏尽者。’这仅是显示漏尽者的未来状态。并且,所有这些较低层次的开示,都是纯粹的观智之谈,或者是与初道相应的,或者是与如电譬喻法相应的。因此,(义注)说了‘以这样一些部分’等。显示巴利原文
Evaṃ passantiādi anāgāmiphale ṭhitassa ariyasāvakassa aggamaggaphalādhigamāya desanāti adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmī’’ti. Khīṇāsavassa anāgatabhāvadassanaṃyeva, sabbā cāyaṃ heṭṭhimā desanā suddhavipassanākathā, sahapaṭhamamaggā vā sahavijjūpamadhammā vā vipassanākathāti dassento ‘‘ettakena ṭhānenā’’tiādimāha.
“确实应当礼敬”意指怀着极大的敬重与崇敬。因此注疏说:“向您致敬,人中胜者”等。在此,为了举出实例,注疏先说了“如同尊者尼达大长老那样”,然后为阐明其含义,又说了“大长老”等。其中,“就在刀锋尖端”是指:为了剃除头发,当刀锋的尖端抵在头上时,便以五皮(tacapañcaka)业处为门而致力于修习,从而证得了阿拉汉果。“梵天宫殿”即诸梵天居住的宫殿。显示巴利原文
Namassantiyeva mahatā gāravabahumānena. Tenāha ‘‘namo te purisājaññā’’tiādi. Tattha nidassanaṃ dassento ‘‘āyasmantaṃ nītattheraṃ viyā’’ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘thero’’tiādimāha. Tattha khuraggeyevāti kesoropanatthaṃ khuradhārāya agge sīse ṭhapite tacapañcakakammaṭṭhānamukhena bhāvanaṃ anuyuñjanto arahattaṃ patvā. Brahmavimānāti brahmānaṃ nivāsabhūtā vimānā.
8. 《乞食经注》(Piṇḍolyasuttavaṇṇanā)显示巴利原文
8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā
80 80. ‘以此而移除’即是移除,这是一个词。‘移除’、‘作为’、‘原因’在意义上是同一个意思。因此(义注)说‘就在某个原因上’。‘带出去’:从自己身边的走动范围中移出去。这样做,是期望他们不要做这样不合宜的事,而在未来能正确地修行。‘已得力量’:即已得智之力。显示巴利原文
80. Apakarīyati etenāti apakaraṇaṃ, padaṃ. Apakaraṇaṃ pakaraṇaṃ kāraṇanti atthato ekaṃ. Tenāha ‘‘kismiñcideva kāraṇe’’ti. Nīharitvāti attano samīpacārabhāvato apanetvā. Tathākaraṇañca evamete ettakampi appaṭirūpaṃ akatvā āyatiṃ sammā paṭipajjissantīti. Laddhabalāti laddhañāṇabalā.
“一、二成群地”:一个人独行,以及两人、两人结伴走动、前往、靠近,便称为一、二成群。因此注疏说:“即一个人独行,以及两人、两人结伴”。凡夫们聚集在一起时,确实可能出现那样的行为,故说“他们甚至会嬉戏”。这是以假设的方式指出,即便是那些为着正自觉者而修行的端正比丘,也可能如此做。显示巴利原文
Ekadvīhikāyāti ekekassa ceva dvinnaṃ dvinnañca īhikā gati upasaṅkamanā ekadvīhikā. Tenāha ‘‘ekeko ceva dve dve ca hutvā’’ti. Puthujjanānaṃ samuditānaṃ nāma kiriyā tādisīpi siyāti vuttaṃ ‘‘keḷimpi kareyyu’’nti. Parikappanavasena sammāsambuddhaṃ uddissa pesalā bhikkhūpi evaṃ karontīti.
持双山等群山之间,有一名为‘渐沉海’的大海。据说那里无风,任何落入其中的东西,都会在‘渐沉之河’中溶解,没入其中;因此,环绕而立的持双山等诸山,亦名‘渐沉山’。正是对此大海,注中才说‘如同安坐于渐沉海中的大海’。‘以食物为因’:意即为了物质利益,为获得酥、油等物品,而向他们屈身致敬。显示巴利原文
Yugandharapabbatādīnaṃ antare sīdantaraṃ samuddaṃ nāma. Tattha kira vāto na vāyati, patitaṃ yaṃ kiñcipi sīdantaranadiyaṃ vilīyantā sīdanteva, tasmā taṃ parivāretvā ṭhitā yugandharādayopi sīdapabbatā nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ viyā’’ti. Āhārahetūti āmisahetu sappitelādinimittaṃ, tesaṃ paṇāmanā.
‘Pacchimanti’意为低劣。因此,注中说:‘低劣的’,在此是指最下劣的那一种。显示巴利原文
Pacchimanti nihīnaṃ. Tenāha ‘‘lāmaka’’nti, lāmakanto idhādhippeto –
‘‘Migānaṃ koṭṭhuko anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso; Eraṇḍo anto rukkhānaṃ, tayo antā samāgatā’’ti. –
就如同在《本生经》(1.3.135)等中所说的那样。‘行欲’就是邪行。‘以此诅咒’即是诅咒。诅咒的事由即是乞食。‘其义是果,其自在力是此’故为‘义利’,即原因;这个原因也存在于他们之中,他们受此驱使,故为‘具义利者’。显示巴利原文
Ādīsu (jā. 1.3.135) viya. Ulatīti abhicarati. Abhisapanti etenāti abhisāpo. Abhisāpavatthu piṇḍolyaṃ. Attho phalaṃ vaso etassāti atthavasaṃ, kāraṇaṃ, tampi tesu atthi, tattha niyuttāti atthavasikā.
‘内部’是指心的内部,悲伤的事由已渗入其中。显示巴利原文
Anto hadayassa abbhantare anupaviṭṭhā sokavatthūhi.
‘贪欲者’:指具有贪欲习性的人。‘多贪’:因屡屡生起并大量现行,故为多贪。‘以腐烂的状态’:即处于腐臭的状态。嗔恚生起时,会使心变得恶臭,而非清净可喜的状态。‘如同被放在饭食处的乌鸦’:这个比喻是说明乌鸦在饭食处无所庇护而失去正念,并非就放置饭食本身而言。‘不安住’:即心不安住。‘木义’:指应当用木头来做的事情。显示巴利原文
Abhijjhāyitāti abhijjhāyanasīlo. Abhiṇhappavattiyā ceva bahulabhāvena ca bahularāgo. Pūtibhāvenāti kuthitabhāvena. Byāpādo hi uppajjamāno cittaṃ apagandhaṃ karoti, na sucimanuññabhāvaṃ. Bhattanikkhittakāko viyāti idaṃ bhattaṭṭhānassa asaraṇena kākassa naṭṭhasatitā paññāyatīti katvā vuttaṃ, na bhattanikkhittatāya. Asaṇṭhitoti asaṇṭhitacitto. Kaṭṭhatthanti kaṭṭhena kattabbakiccaṃ.
由恶寻所造,因此为了显示它们应被毫无剩余地断除。因为已说两者,一为前分,一为混合,这样解释才合理,正是依此意图而说‘在这里’等语。‘如此修习它时,它们即灭去’:古代老师们认为,应依一一与混合的方式来把握。上面通过三转的开示,其实只是为了阐明无相定,因此说‘乃至此’。‘无过失’:即因离贪等而无过失。显示巴利原文
Pāpavitakkehi kato, tasmā te anavasesato pahātabbāti dassanatthaṃ. Dvinnaṃ vuttattā eko pubbabhāgo, itaro missakoti vattuṃ yuttanti adhippāyena ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ taṃ bhāventassa nirujjhanti evāti ekekamissakatāvasena gahetabbanti porāṇā. Upari tiparivaṭṭadesanāya animittasamādhiyeva dīpito. Tenāha ‘‘yāvañcida’’nti. Niddosoti vītarāgādinā niddoso.
9. 《巴利雷亚经注》显示巴利原文
9. Pālileyyasuttavaṇṇanā
81 ‘被遍取心’:指被贪等遍取、耗尽而被执取的心。显示巴利原文
81.Pariyādiṇṇarūpacittāti rāgādīhi pariyādiyitvā khepetvā gahitacittā.
世尊的行迹,由于熟悉而得以了知。导师在受用时,出于随护而想:“如此,他将从恶趣获得解脱。”“除了”(aññatra),即是“远离”(vinā)的意思。显示巴利原文
Bhagavato cāro vidito paricayavasena. Satthā paribhogaṃ karoti anuggaṇhanto ‘‘evaṃ hissa duggatimokkho bhavissatī’’ti. Aññatrāti vinā.
“以龙象”(Nāgena):指已无需刺棒的佛陀龙象。也正因如此,他的心是正直的。对于像龙象这样牙如犁辕的象,其心也是如此相应。在此,他说明了原因:“当他独自在林中喜悦时”。以此,通过身远离,说明喜悦的共性。显示巴利原文
Nāgenāti buddhanāgena aṅkusarahitena. Tato eva ujubhūtena cittena. Īsādantassa naṅgalasadisadantassa hatthino evaṃ cittaṃ sameti. Tattha kāraṇamāha ‘‘yadeko ramatī vane’’ti. Etena kāyavivekena ratisāmaññaṃ vadati.
“自法性”(attano dhammatāya):即由其自身本然如此。显示巴利原文
Attano dhammatāyāti pakatiyā sayameva.
「诸漏灭尽」:在此指阿拉汉果;然而,它是在最上道之后立即证得的,因此说“道无间即阿拉汉果”。「考察」:指教法之慧,且它以多种方式生起,故说“以种种考察”;虽以多种方式生起,考察本身始终是考察,因此以“以考察”来表达此义。「教法」:指阐明圣戒蕴等的教典之法(经教)。「遍寻」是这样生起的:“四念住等法,世尊如是分门别类而教导;我所知的这些法,中间能证得漏尽吗?”某些人会有这样的疑惑。「见随观」:见本身就是随观,故称见随观。「见行」:指以见为缘的行。因此,它成为渴爱的缘,故说“从此生彼行”。从那个渴爱生起那个行;在四种情形中,这种见行是以见为亲近依而生起的行。「无明触」:即与无明相应的触。如是,在此世尊将六处、名色、识都作为行的一显示巴利原文
Āsavānaṃ khayoti idha arahattaṃ adhippetaṃ, taṃ pana aggamaggānantaramevāti āha ‘‘maggānantaraṃ arahattaphala’’nti. Vicayo desanāpaññā adhippetā, sā ca anekadhā pavattā evāti vuttaṃ ‘‘vicayaso’’ti, anekakkhattuṃ pavattamānāpi vicayo evāti katvā ‘‘vicayenā’’ti attho vutto. Sāsanadhammoti sīlakkhandhādiparidīpano pariyattidhammo. Parivitakko udapādi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā, evaṃ koṭṭhāsato paricchijja desite mayā dhamme katamassa jānanassa antarā āsavānaṃ khayo hotīti ekaccassa kaṅkhā hotiyevāti adhippāyo. Diṭṭhi eva samanupassanā diṭṭhisamanupassanā. Diṭṭhisaṅkhāroti diṭṭhipaccayo saṅkhāro. Tato eva taṇhāpaccayo hotīti vuttaṃ ‘‘tatojo so saṅkhāro’’ti. Tato taṇhāto so saṅkhāro jātoti catūsu esa diṭṭhisaṅkhāro diṭṭhūpanissayo saṅkhāro jāyati. Avijjāsamphassoti avijjāsampayuttasamphasso. Evamettha bhagavā saḷāyatananāmarūpaviññāṇāni saṅkhārapakkhikāneva katvā dasseti.
「在此范围」:指从“诸比丘,于此无闻凡夫”开始,一直到“对我来说将不存在”为止的整个范围。「所执取的见」:指以身见“彼是我、彼是世间”等形式转起的常见,以及以“我不存在、不应有我”等形式转起的断见——如此再三执取的见。通过“诸比丘,如是彼行亦无常”等教说,消解疑惑而来。于其各别分辨中,应知此教说是随补特伽罗的意乐而转;在二十三处导向阿拉汉果,是教说的妙用。「从彼生起那行」:从作为疑的缘的渴爱生起的、与疑相应的行。若依俱生缘等而说为“从渴爱生起”,则说“从彼生起那行”便不合适,故此处批评说“与渴爱相应……生起”。另一说法:此处取亲近依的顶点,说“未破坏故”,然后以“因为……”等揭示此义。因为渴爱并不直接产生疑。若不以俱生为顶点,而以亲近依为顶点,渴爱作为缘,则疑的生起是可能的。于见亦是如此:即对六十二见亦然。因显示巴利原文
Ettake ṭhāneti ‘‘idha bhikkhave assutavā puthujjano’’tiādiṃ katvā yāva ‘‘na me bhavissatī’’ti ettake ṭhāne. Gahitagahitadiṭṭhinti sakkāyadiṭṭhiyā ‘‘so attā, so loko’’tiādinā pavattaṃ sassatadiṭṭhiṃ, no cassaṃ, no ca me siyā’’tiādinā pavattaṃ ucchedadiṭṭhinti tathā tathā gahitadiṭṭhiṃ. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco’’tiādidesanāya vissajjāpento āgato. Tattha tatthevāssa uppannadiṭṭhivivecanato imissā desanāya puggalajjhāsayena pavattitatā veditabbā, tevīsatiyā ṭhānesu arahattapāpanena desanāvilāso. Tatojo so saṅkhāroti tato vicikicchāya paccayabhūtataṇhāto jāto vicikicchāya sampayutto saṅkhāro. Yadi sahajātādipaccayavasena tato taṇhāto jātoti tatojo saṅkhāroti vucceyya, idamayuttanti dassento ‘‘taṇhāsampayutta…pe… jāyatī’’ti codeti. Itaro upanissayakoṭi idhādhippetāti dassento ‘‘appahīnattā’’ti vatvā ‘‘yassa hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Na hi taṇhāya vicikicchā sambhavati. Yadi asati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā taṇhāpaccayā vicikicchāya sambhavo eva. Diṭṭhiyāpīti dvāsaṭṭhidiṭṭhiyāpi. Tenāha ‘‘catūsu hī’’tiādi. Vīsati sakkāyadiṭṭhiyo sassatadiṭṭhiṃ ucchedadiṭṭhiṃ vicikicchañca pakkhipitvā paccekaṃ aniccatāmukhena vipassanaṃ dassetvā arahattaṃ pāpetvā desanā niṭṭhāpitāti āha ‘‘tevīsatiyā ṭhānesū’’tiādi.
10.《满月经》注疏显示巴利原文
10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā
82 「指示」:意为“被指出、被显示”,故称为指示,也就是原因,应知它是能表示者。因为他想了解有恼坏等自性的法,先问其总相,再问其差别,所以先以“这些确实是……”等提问;此处亦显示那位比丘的心许正是那个差别。他佯装不知而提问,是为了利益那些人。显示巴利原文
82. Dissati apadissatīti deso, kāraṇaṃ, tañca kho ñāpakaṃ daṭṭhabbaṃ. Yañhi so jānitukāmo ruppanādisabhāvaṃ, paṭhamaṃ pana sarūpaṃ pucchitvā puna tassa viseso pucchitabboti paṭhamaṃ ‘‘ime nu kho’’tiādinā pucchaṃ karoti, idhāpi ca so viseso eva tassa bhikkhuno antanti dasseti. Ajānanto viya pucchati tesaṃ hetunti adhippāyo.
“生起”(pabhavattā),指以欲贪为根本而生起。“五取蕴”(pañcupādānakkhandhā)中,特举渴爱取为代表,其余诸取因与它不相离,故举其一即已兼摄,由此唯举欲贪。“此”(idanti),是对该问题的遮止。纵然诸蕴有时并不与取俱生,亦不作为取的所缘,然而取必定与诸蕴俱生、并以其为所缘,故如此开示。因为没有任何一种取是不与蕴俱生、不以蕴为所缘的。现在为展开此义,而说“与渴爱相应”等,此义易解。“以所缘”(ārammaṇato),即作为所缘的意思。对于转起的“像这样的色”(evaṃrūpo siya)的欲贪,若没有转起的“像这样的受”(evaṃvedano siya)等,那些依止于该处的行便会坏灭。因此,由于没有以色、受等为所缘的欲贪等,所以确实存在欲贪的种种差别。因为是通过欲贪的断除等方式来问,而并未问及与欲贪相关的问题,故说“连结不契合”(anusandhi na ghaṭiyatī)。虽说不契合,因问的是其他内容,但这提问仍有其关联性。显示巴利原文
Taṇhāchandamūlakā pabhavattā. Pañcupādānakkhandhāti ettha visesato taṇhupādānassa gahaṇaṃ itarassa taggahaṇeneva gahitaṃ tadavinābhāvatoti chandarāgo eva uddhaṭo. Idanti tappañhapaṭikkhipanaṃ. Yadipi khandhā upādānehi asahajātāpi honti upādānassa anārammaṇabhūtāpi, upādānaṃ pana tehi sahajātameva, tadārammaṇañca hotiyevāti dasseti. Na hi asahajātaṃ anārammaṇañca upādānaṃ atthīti. Idāni tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘taṇhāsampayuttasmi’’ntiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Ārammaṇatoti ārammaṇakaraṇato. ‘‘Evaṃrūpo siya’’nti evaṃpavattassa chandarāgassa ‘‘evaṃvedano siya’’nti evaṃpavattiyā abhāvato tattha tattheva natasaṅkhārā bhijjanti, tasmā rūpavedanārammaṇānaṃ chandarāgādīnaṃ abhāvato attheva chandarāgavemattatā. Chandarāgassa pahānādivasena chandarāgapaṭisaṃyuttassa apucchitattā, ‘‘anusandhi na ghaṭiyatī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi na ghaṭiyatīti aññasseva pucchitattā, tathāpi sānusandhikāva pucchā, tato eva sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādinā. Tena ajjhāsayānusandhivasena sānusandhikāneva pucchāvissajjanānīti dasseti.
第九品:长老品显示巴利原文
9. Theravaggo
第一品:《阿难经》注释显示巴利原文
1. Ānandasuttavaṇṇanā
83 “缘于”(paṭiccā),意即“以之为依止而作”。“这是有我”,是见执取;“我更好”,是慢执取。这些都依于渴爱的力量而生起,因此,渴爱也成了这种转起的缘,而此转起本身即是如此。故说:“如此转起的‘我是’,即是渴爱、慢、见三种戏论。”“年轻”(dahara)一词亦可指幼童,为作简别,故说“青年”(yuvā)。虽为青年,有些人却不喜装饰,为作简别,故说“爱好装饰者”。这表明对方确实在观察“面容相”(mukhanimitta)。“此”(tan)指那正在照映的镜面。若他转过身去,面容相亦当朝其他方向显现。意思是,若他面朝东方而立,面容相也会朝东方显现。他人的脸纵然有相似之处,也总有不相似的地方,故说“成为在容貌等方面不相似的显现”。“辉映影像”(nibhāsarūpaṃ),即反射的影像。问:“辉映影像先在青铜等光辉的镜面上显现,为何也能在水中显现呢?是何原因?”他答:“因为大种的清净性”。这是说,在那里,也是依于所获得的光辉性而有的。于此。显示巴利原文
83.Paṭiccāti nissayaṃ katvā. ‘‘Esohamasmī’’ti diṭṭhiggāho, ‘‘seyyohamasmī’’ti mānaggāho ca taṇhāvaseneva hontīti taṇhāpi tathāpavattiyā paccayabhūtā tathāpavatti evāti vuttaṃ ‘‘asmīti evaṃ pavattaṃ taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hotī’’ti. Daharasaddo bāladārakepi pavattatīti tato visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Yuvāpi eko amaṇḍanasīloti tato visesanatthaṃ ‘‘maṇḍanakajātiko’’ti vuttaṃ. Tena mukhanimittapaccavekkhaṇassa sabbhāvaṃ dasseti. Tanti ādāsamaṇḍalaṃ olokayato. Parammukhaṃ hutvā paññāyeyyāti yadi puratthimadisābhimukhaṃ hutvā ṭhitaṃ, mukhanimittampi puratthimadisābhimukhameva hutvā paññāyeyyāti attho. Yadipi parassa sadisassa mukhaṃ bhaveyya, tathāpi kāci asadisatā bhaveyyāti vuttaṃ ‘‘vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyyā’’ti. Nibhāsarūpanti paṭibhāsarūpaṃ. Nibhāsarūpaṃ tāva kaṃsādimaye pabhassare maṇḍale paññāyatu, udake pana kathanti ‘‘kena kāraṇenā’’ti pucchati. Itaro ‘‘mahābhūtānaṃ visuddhatāyā’’ti vadanto tatthāpi yathāladdhapabhassarabhāvenevāti dasseti. Ettha ca maṇḍanajātiko puriso viya puthujjano, ādāsatalādayo viya pañcakkhandhā, mukhanimittaṃ viya ‘‘asmī’’ti gahaṇaṃ, mukhanimittaṃ upādāya dissamānarūpādi viya ‘‘asmī’’ti sati ‘‘ahamasmī’’ti ‘‘parosmī’’tiādayo gāhavisesā. Abhisametoti abhisamito, ayameva vā pāṭho.
第二 帝沙经注显示巴利原文
2. Tissasuttavaṇṇanā
84 “甘甜”(madhurakaṃ)是指身体所呈现的沉重状态,故说“仿佛变为甘甜,即产生了沉重相”。当沉重存在时,轻快性(lahutā)便无容身之处;柔软性与适业性亦复如是,因此称为“不适业”(akammañño)。“在身上”一词,应连带理解。“不被了知”:指不能清晰地被了知,故说“不成为明显的”。“现起”:指生起。“不被察觉”:指不被执取。“大疑”:指基于八事或十六事的疑惑。此类疑惑确实不会生起,因为善根已经成熟。显示巴利原文
84. Madhurakaṃ vuccati kāye vibhāranti āha – ‘‘madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo viyā’’ti. Garubhāve sati lahutā anokāsāva, tathā mudutā kammaññatā cāti vuttaṃ ‘‘akammañño’’ti. ‘‘Kāye’’ti ānetvā vattabbaṃ. Na pakkhāyantīti pakāsā hutvā na khāyanti. Tenāha ‘‘na pākaṭā hontī’’ti. Upaṭṭhahantīti upatiṭṭhanti. Na dissatīti gahaṇaṃ na gacchati. Mahāvicikicchāti aṭṭhavatthukā soḷasavatthukā ca vimati. Na hi uppajjati paripakkakusalamūlattā.
将“这是贪欲的同义词”这一语句抽取出来,是为了阐明世尊以低洼池塘作为贪欲之譬喻的用意,故说“正如……”等言,以显明该用意。显示巴利原文
Kāmānametaṃ adhivacananti padaṃ uddharitvā yena adhippāyena bhagavatā ninnaṃ pallalaṃ kāmānaṃ nidassanabhāvena ābhataṃ, taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.
第三 阎摩迦经注显示巴利原文
3. Yamakasuttavaṇṇanā
85 “见”本身即成了“恶见”(diṭṭhigataṃ),如同“粪聚、尿聚”的说法。之所以称为“恶见”,是因为它执取了一个离于诸蕴而独立存在的“有情”。显示巴利原文
85. Diṭṭhi eva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagata’’nti (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) yathā. Diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ khandhavinimuttassa sattassa gahitattā.
“被激怒”(kupiteti):指因名为“见”的疾患而被激怒。“举起”(paggayhāti):指如同在那些比丘面前一般,他想在舍利弗长老面前亮出自己的见解,然后决然地说“我确实如此”,却未能做到。显示巴利原文
Kupiteti diṭṭhisaṅkhātarogena kupite. Paggayhāti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sāriputtassa sammukhā attano laddhiṃ paggayha ‘‘evaṃ khvāha’’nti evaṃ nicchayena vattuṃ asakkonto.
“追问之仪”(anuyogavattaṃ):指与之相应者,对于自己所执取的,仅依审察与忍耐而如实地陈述。在长老的追问中,“处格”(bhummanti)是指“贤友阎摩迦,你对此如何思惟?”等长老所提出的提问,这是一种处所指明。“贤友,若此”(sace taṃ, āvuso)等话语:即“贤友,如果这样……”这类言辞。“此”(etanti)指阎摩迦长老。“其他”(aññanti)指阿拉汉果。他以应当述说的方式去说,从意义上正是在说明阿拉汉果,他正是带着这个意图而说。显示巴利原文
Anuyogavattaṃ nāma yena yutto, tassa attano gāhaṃ nijjhānakkhantiyāva yāthāvato pavedanaṃ. Therassa anuyoge bhummanti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamakā’’tiādinā therena kathitapucchāya bhummaniddeso. Sace taṃ āvusoti idanti ‘‘sace taṃ, āvuso’’ti evamādikaṃ idaṃ vacanaṃ. Etanti yamakattheraṃ. Aññanti arahattaṃ. Vattabbākārena vadanto atthato arahattaṃ byākaronto nāma hotīti adhippāyena vadati.
“此第一道”(etassa paṭhamamaggassāti):就是指这个——刚才在三转法轮的开示结束时,由你所证得的第一道。“以四种轭”(catūhi yogehi):是从自我、爱恋、漠然、怨敌这四者所生起的、会带来无义(过患)的轭。显示巴利原文
Etassa paṭhamamaggassāti etassa idāniyeva tiparivaṭṭadesanāvasāne tayā adhigatassa paṭhamamaggassa . Catūhi yogehīti attato piyato udāsinato veritoti catūhipi uppajjanaanatthayogehi.
“接近”(upetīti):由渴爱的近取和见的近取而执取,从而触及成为渴爱与见之依处的事物。“执取”(upādiyatīti):即作坚固的执取。“安立”(adhitiṭṭhatīti):是执著而安住。如何安立?即作“这是我的自我”这般安立。“这些是我的怨敌”(paccatthikā me ete):这些色、受等五取蕴是我的怨敌,因为它们会带来无义——这是以观智如此了知后而说。“以观而结合”(vipassanāya yojetvāti):便是用观慧来结合这些蕴。显示巴利原文
Upetīti taṇhupayadiṭṭhupayehi upādiyati taṇhādiṭṭhivatthuṃ pappoti. Upādiyatīti daḷhaggāhaṃ gaṇhāti. Adhitiṭṭhatīti abhinivissa tiṭṭhati. Kinti? ‘‘Attā me’’ti. Paccatthikā me eteti ete rūpavedanādayo pañcupādānakkhandhā mayhaṃ paccatthikā anatthāvahattāti vipassanāñāṇena ñatvā. Vipassanāya yojetvāti vipassanāya khandhe yojetvā.
4. 阿奴罗陀经注释显示巴利原文
4. Anurādhasuttavaṇṇanā
86 “就是那个精舍”(tasseva vihārassāti):指在大林中,世尊所住的那一个精舍。“这些”(ime)指这些外道。因为这位长老并未以应搁置的方式来搁置那个应搁置的问题,所以外道们……这样说了。因此注释师说:“他们只是部分地了知教法的时机。”显示巴利原文
86.Tasseva vihārassāti mahāvane yasmiṃ vihāre bhagavā viharati, tasseva vihārassa. Imeti aññatitthiyā. Yasmā ayaṃ thero ṭhapanīyaṃ pañhaṃ ṭhapanīyabhāvena na ṭhapesi, tasmā. Aññatitthiyā…pe… etadavocuṃ. Tenāha ‘‘ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā’’ti.
“即已被执取”(gahitameva hoti):因为先前已经成立,故称已被执取。因此注释师说:“因为它是根本。”“这样”(evanti):是指“我所施设的只是苦,以及苦的灭”这般说法的意思。“只是轮回与还灭”(vaṭṭavivaṭṭameva):即是依于对五蕴的观照而说轮回,依于“应这样见”等而说还灭,所宣说的就是这些。显示巴利原文
Gahitameva hoti tato pageva siddhattā. Tenāha ‘‘tassa mūlattā’’ti. Evanti ‘‘dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodha’’nti evaṃ. Vaṭṭavivaṭṭamevāti pañcannaṃ pana khandhānaṃ samanupassanāya vasena vaṭṭaṃ, ‘‘evaṃ passa’’ntiādinā vivaṭṭaṃ kathitameva.
5. 婆迦梨经注释显示巴利原文
5. Vakkalisuttavaṇṇanā
87 “在城中生起大病”是指,当他经过城中时,一场由业所引发的大病生起。“从周围降落”是指全身各处阵阵颤动。“维持威仪”是指进行躺卧、端坐等各种身体姿态。“退转”是指倒退,也就是衰退的意思。“获得”是指增长。所说的“导师的功德身”,是以证得九种出世间法为根本而安立的,因此提到“九种……名为身”,就像众生的身体以结生为根本一样。显示巴利原文
87.Nagaramajjhe mahāābādho uppajjīti nagaramajjhena āgacchanto kammasamuṭṭhāno mahanto ābādho uppajjati. Samantato adhosīti sabbabhāgena paripphandi. Iriyāpathaṃ yāpetunti sayananisajjādibhedaṃ iriyāpathaṃ pavattetuṃ. Nivattantīti osakkanti, parihāyantīti attho. Adhigacchantīti vaḍḍhanti. Satthu guṇasarīraṃ nāma navavidhalokuttaradhammādhigamamūlanti katvā vuttaṃ ‘‘navavidho hi…pe… kāyo nāmā’’ti, yathā sattānaṃ kāyo paṭisandhimūlako.
建于黑石上的寺院,称为黑石寺。“为了道的解脱”是指为了证得最上道与解脱。“天神”指净居天天神。之所以称为“不低劣”,是因为没有凡夫的死亡。因此说:“尊者据说……”等。“一、二智”是指一或二个省察智,就本质而言必然生起,这是法的规律性。对道、果、涅槃的省察,确实会在从相应的道出起之后生起。说“一、二”是为了显示其已生起的状态。显示巴利原文
Kāḷasilāyaṃ katavihāro kāḷasilāvihāro. Maggavimokkhatthāyāti aggamaggavimokkhādhigamāya. Devatāti suddhāvāsadevatā. Alāmakaṃ nāma puthujjanakālakiriyāya abhāvato. Tenāha ‘‘thero kirā’’tiādi . Ekaṃ dve ñāṇānīti ekaṃ dve paccavekkhaṇañāṇāni sabhāvato avassaṃ uppajjanti, ayaṃ dhammatā. Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni taṃtaṃmaggavuṭṭhāne uppajjanti eva. Ekaṃ dveti vacanaṃ uppannabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.
“冒烟的状态”是指如冒烟般的样貌;同样地,“黑暗的状态”是指如黑暗般的样貌。显示巴利原文
Dhūmāyanabhāvo dhūmākāratā, tathā timirāyanabhāvo.
6. 《阿说示经》注释显示巴利原文
6. Assajisuttavaṇṇanā
88 「平息后」是指灭去之后。「而非那个我」是说“而不是那个(所谓的)我”。(他)之所以退失,是「因其有易败坏的性质」。「这个」指的是仅关于定的精髓,若仅就戒来说,则无可言说。「如何会产生呢?」是指如何会有喜悦?「遭遇了苦」是指由于遭遇了苦,转而希求乐,心想:“这样,我的苦热就不会产生了”。「从何部分」是说由于哪个部分。在说过“确实是在希求苦”之后,接着说明了其中的原因:「因为乐的变化……」等。在乐的变异中,存在着由乐变易而产生的苦。因此,喜欢乐的人,实质上即是在喜欢苦。显示巴利原文
88.Passambhitvāti nirodhetvā. No ca svāhanti no ca su ahaṃ. Parihāyi kuppadhammattā. Etanti samādhimattasāraṃ, sīlamatte pana vattabbameva natthi. Kathaṃ hotīti kathaṃ abhinandanā hoti. Dukkhaṃ patvāti dukkhuppattihetu sukhaṃ pattheti ‘‘evaṃ me dukkhapariḷāho na bhavissatī’’ti. Yadaggenāti yena bhāgena. ‘‘Dukkhaṃ patthetiyevā’’ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘sukhavipariṇāmena hī’’tiādi. Sukhaviparivatte sukhavipariṇāmadukkhaṃ, tasmā sukhaṃ abhinandanto atthato dukkhaṃ abhinandati nāma.
7. 《堪玛咖经》注释显示巴利原文
7. Khemakasuttavaṇṇanā
89 「我所」指由见行者所施设的、属于自我的所有物,因此说“自身的资具”。由于阿拉汉果尚未证得,所以证得的是渴爱慢,而非见慢;欲贪与嗔恚也是如此。据说堪玛咖尊者是一位不来者,但也有人说他是“一来者”。「流转」指以不断游走的方式,因此说“以反复地来去”。“以四次地来去”指四次去与四次来,因此说:“在那天,他游化了二由旬的路程”。「了知后」指了知内心的意乐之后。「尊者」指堪玛咖尊者。显示巴利原文
89.Attaniyanti diṭṭhigatikaparikappitassa attano santakaṃ. Tenāha ‘‘attano parikkhārajāta’’nti. Taṇhāmāno adhigato arahattassa anadhigatattā, no diṭṭhimāno adhigato, tathā kāmarāgabyāpādāpi. Anāgāmī kira khemakatthero, ‘‘sakadāgāmī’’ti keci vadanti. Sandhāvanikāyāti sañcaraṇena. Tenāha ‘‘punappunaṃ gamanāgamanenā’’ti. Catukkhattuṃ gamanāgamanenāti catukkhattuṃ gamanena ca āgamanena ca. Tenāha – ‘‘taṃ divasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍī’’ti. Ñatvāti ajjhāsayaṃ ñatvā. Theroti khemakatthero.
所谓「说“我就是色”」,是指将色蕴作为执取“我”的依据而说。(彼)证得了渴爱慢,但并非证得见慢或阿拉汉果。显示巴利原文
Rūpameva asmīti vadatīti rūpakkhandhameva ‘‘asmī’’ti gāhassa vatthuṃ katvā vadati. Adhigato taṇhāmāno.
Aṇusahagato 指达到微细的状态,故说“微细的”。如同三种碱能净除垢秽,三种随观是为了净化心的染污。以戒香等功德之香。显示巴利原文
Aṇusahagatoti aṇubhāvaṃ gato. Tenāha ‘‘sukhumo’’ti. Tayo khārā viya tisso anupassanā cittasaṃkilesassa visodhanato. Sīlagandhādīhi guṇagandhehi.
说(kathetuṃ)指以总说的方式来说。阐明(pakāsetuṃ)指以详细解说的方式来阐明其义。使人知晓(jānāpetuṃ)指以说明理由的方式来让人知晓。确立(patiṭṭhāpetuṃ)指通过言教来确立。使显露(vivaṭaṃ kātuṃ)指通过举例解说使之明显。善加分别(suvibhattaṃ kātuṃ)指从随顺和遮遣两方面善巧地分别。使浅显(uttānakaṃ kātuṃ)指通过喻例和结论使该义变得浅显明白。以另一种引导(aññena nīhārena):指以与观解脱相应的心来引导的方式。显示巴利原文
Kathetunti uddesavasena kathetuṃ. Pakāsetunti niddesavasena tamatthaṃ pakāsetuṃ. Jānāpetunti kāraṇavasena jānāpetuṃ. Patiṭṭhāpetunti kathāpetuṃ. Vivaṭaṃ kātunti udāharaṇaṃ vaṇṇetvā pākaṭaṃ kātuṃ . Suvibhattaṃ kātunti anvayato byatirekato suṭṭhu, vibhattaṃ kātuṃ. Uttānakaṃ kātunti upanayanigamehi tamatthaṃ vibhūtaṃ kātuṃ. Aññena nīhārenāti vipassanāvimuttena cittābhinīhārena.
8. 《车匿经》注释显示巴利原文
8. Channasuttavaṇṇanā
90 Makkhī:指具足贬损者,贬损以覆没他人功德为特征。Paḷāsī:指具足欺瞒者,欺瞒以执取两端为特征。他说了此言:“请教诫我……能见到。”显示巴利原文
90.Makkhīti guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Etaṃ avocāti ‘‘ovadantu maṃ…pe… passeyya’’nti etaṃ avoca.
「长老」是指车匿长老。由于他自身的错误执取,甚至可能作出某种责难,因此才有“据说他们就这样想……”等语。先使他成为无过失,即从一开始便采取适宜的方式,然后再宣说正法。显示巴利原文
Theranti channattheraṃ. Attano duggahaṇena kañci upārambhampi kareyya. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ kira nesaṃ ahosī’’tiādi. Niddosamevassa katvāti ādito anurūpattameva katvā saddhammaṃ kathessāmāti.
「怖畏执著」即怖畏性的执著,也就是「见取」。在无我的情况下,对于“无我所作的业,又由哪个我来承受?”这一思虑,便生起怖畏执著与见取。「退转」是指他从已发起的观中退转出来,意即他无法再继续修观了。为何此人在专心修观时,会产生这样的想法呢?此处说明其缘由:“据说此人……”等等。所谓“那样”,是指“什么是我的我?”这样的想法不会生起。所谓“有那样的自信”,意思是:他心中有着“请为我说法”这句话所表达的深信。这是指他得见《迦旃延经》的意思。“迦旃延!世间依著于二……”等,是破除邪见;“迦旃延!不落于这两端……”等,是显示佛陀之力。显示巴利原文
Paritassanā upādānanti bhayaparitassanā diṭṭhupādānaṃ. Anattani sati anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantīti bhayaparitassanā ceva diṭṭhupādānañca uppajjati. Paṭinivattatīti yathāraddhavipassanāto paṭinivattati, nāsakkhīti attho. Kasmā panetassa vipassanamanuyuñjantassa evaṃ ahosīti tattha kāraṇaṃ vadati ‘‘ayaṃ kirā’’tiādinā. Evanti ‘‘ko nu kho me attā’’ti evaṃ na hoti. Tāvatikā vissatthīti ‘‘mayhaṃ dhammaṃ desetū’’ti vuttavissāso atthīti attho. Idaṃ kaccānasatthaṃ addasāti yojanā. ‘‘Dvayanissito, kaccāna, loko’’tiādi diṭṭhiviniveṭhanā. ‘‘Ete te, kaccāna, ubho ante anupagammā’’tiādi buddhabaladīpanā.
9-10. 关于《罗睺罗经》等的注疏显示巴利原文
9-10. Rāhulasuttādivaṇṇanā
91-92 这些均为经。「此处所集」是指结集者将它们收录在此品中。显示巴利原文
91-92.Etāni suttāni. Idhāgatānīti imasmiṃ vagge ānītāni saṅgītikārehīti.
第十品 花品显示巴利原文
10. Pupphavaggo
《河经》的注疏讲解显示巴利原文
1. Nadīsuttavaṇṇanā
93 “Pabbateyyā”:意为从山上而来。正因如此,它冲刷一切,这显示了它湍急的水流。“Dūraṃ gacchatī”:意为远行,这显示了它的大瀑流。显示巴利原文
93.Pabbateyyāti pabbatato āgatā. Tato eva ohārinī. Tenassā caṇḍasotataṃ dasseti. Dūraṃ gacchatīti dūraṅgamā. Tenassā mahoghataṃ dasseti.
“Sota”:指轮回之流。“Catūhi gāhehi”:指四种执取,即依‘视色为我’等(方式)生起的四种执取。“Palujjanattā”:意为由于破坏,即被切断。“Sokādibyasanappattī”:指遭受悲伤等不幸,也就是产生悲伤等灾祸。显示巴利原文
Soteti vaṭṭasote. Catūhi gāhehīti ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinayappavattehi catūhi gāhehi. Palujjanattāti chinnattā. Sokādibyasanappattīti sokādianatthuppatti.
《花经》注疏显示巴利原文
2. Pupphasuttavaṇṇanā
94 “Vivadatī”意为进行争论。“Vadanto”指不如实而言者。“Vivadati”即违背法性而说。“Lokadhammo”是指以破坏为本质的法。那么它是什么呢?他说是“五蕴”。因此他说“那确实是”等。“Kathaṃ karomī”意为:我以何种方式使无知的愚者得以知晓?因此他说“我的确是”等。同样,他也说“我向汝等宣说了道路”等(《法句经》275)。在说了“三种世间被宣说”之后,为了解释其义,他又说:“比丘们,我不……”等。显示巴利原文
94.Vivadatīti vivādaṃ karoti. Vadantoti ayathāsabhāvena vadanto. Vivadati dhammatāya viruddhaṃ katvā vadati. Lokadhammoti lujjanasabhāvadhammo. Ko pana soti āha ‘‘khandhapañcaka’’nti. Tenāha ‘‘taṃ hī’’tiādi. Kathaṃ karomīti kena pakārenāhaṃ bālaṃ ajānantaṃ karomi. Tenāha ‘‘mayhaṃ hī’’tiādi. Tathā cāha ‘‘akkhāto vo mayā maggo’’tiādi (dha. pa. 275). ‘‘Tayo lokā kathitā’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘nāhaṃ, bhikkhave’’tiādimāha.
《泡沫聚喻经》注显示巴利原文
3. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā
95 “Ayujjhā”意指:因某种缘由交战后无法捉取,故名为不可捉取。“Nivattanaṭṭhāne”指水流回旋之处,即水流折返的地方。显示巴利原文
95. Kenaci kāraṇena yujjhitvā gahetuṃ na sakkāti ayujjhā nāma. Nivattanaṭṭhāneti udakappavāhassa nivattitaṭṭhāne.
“顺流而至”:指顺流为来因,或可读作“由顺流而至”。“次第增长”:即各处生起的小泡沫聚与大泡沫聚,彼此接触后,从各个方面增长。“引来”:即带来之后冲走。“以因审察”:即以智慧审察。在说了“所谓核心会是什么”之后,为了显示全无,便说“即溶解消散”。这也表明色由于无实质,必定坏灭。正如由无常而成立无实质,同样,由无实质也成立无常。因此,仅由无常便说明“这里并没有所谓常恒的核心、坚固的核心、持久的核心,没有作为主宰者、居住者、作者而于自体上运转的事物”,所以他说“色……乃至……确实无实质”。“流”即泡沫聚。即使以方便把握,也不能达成其目的,因为不适当。它由众多间隙组合,成为如此这般组合而成。显示巴利原文
Anusotāgamaneti anusotaṃ āgamanahetu, ‘‘anusotāgamanenā’’ti vā pāṭho. Anupubbena pavaḍḍhitvāti tattha tattha uṭṭhitānaṃ khuddakamahantānaṃ pheṇapiṇḍānaṃ saṃsaggena pakārato vuddhiṃ patvā. Āvaheyyāti ānetvā vaheyya. Kāraṇena upaparikkheyyāti ñāṇena vīmaṃseyya. ‘‘Sāro nāma kiṃ bhaveyyā’’ti vatvā sabbaso tadabhāvaṃ dassento ‘‘vilīyitvā viddhaṃseyyevā’’ti āha. Tena rūpampi nissāratāya bhijjatevāti dasseti. Yathā hi aniccatāya asāratāsiddhi, evaṃ asāratāyapi aniccatāsiddhīti aniccatāya eva niccasāraṃ thirabhāvasāraṃ dhuvasāraṃ sāmīnivāsīkārakabhūtassa attano vase pavattanampettha natthīti āha ‘‘rūpampi…pe… nissāramevā’’ti. Soti pheṇapiṇḍo. Gahitopi upāyena tamatthaṃ na sādheti anarahattā. Anekasandhighaṭito tathā tathā ghaṭito hutvā.
「长约一寻」也是就现在的人而言。「必定破坏」:成为被波浪撞击后,必定破坏。显示巴利原文
Byāmamattampi etarahi manussānaṃ vasena. Avassameva bhijjati taraṅgabbhāhataṃ hutvā.
于各个水滴落下之处。「水面」:即水之表面。从别处落下的水滴。「水垢」:即成为连续状态而住立的水之秽物。因为将此秽物搅聚后,水便形成泡囊,在此泡囊中假名为水泡。「处」:即眼等处。「所缘」:即色等所缘。「烦恼垢」:如前文已成立,或正在获得的烦恼之秽。「触和合」:即触的会合。因其愉悦仅持续片刻,故如水泡。因为于炎热时,在日光所生炽热光芒之网落下的地方,于他们地界各处,被风势拔起腾扬的草木丛中,回旋的微细极微尘埃之类聚集,假名为阳焰,故从一切方面皆无实质,因此说「想由无实质之义而似阳焰」。又因观看者大多见为水之相状,故说「取而欲饮」等。「为领受青等」:即是为了领受青等所缘。「动摇」:于未断渴爱的补特伽罗而言,如成动摇之相。「诳惑」:诳惑未断颠倒的补特伽罗。故说“这是青”等。由想颠倒而有心颠倒,由此而有见颠倒。「以诳惑」:即以变异的方式执取所缘。因此执取是以变异的方式而起,即见非水为水、见非城为城的乾闼婆幻剧等。显示巴利原文
Tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi patite. Udakatalanti udakapiṭṭhiṃ. Aññato patantaṃ udakabinduṃ. Udakajallanti santānakaṃ hutvā ṭhitaṃ udakamalaṃ. Tañhi saṃkaḍḍhitvā tato udakaṃ puṭaṃ karoti, tasmiṃ puṭe pubbuḷasamaññā. Vatthunti cakkhādivatthuṃ. Ārammaṇanti rūpādiārammaṇaṃ. Kilesajallanti purimasiddhaṃ, paṭilabbhamānaṃ vā kilesamalaṃ. Phassasaṅghaṭṭananti phassasamodhānaṃ. Pubbuḷasadisā muhuttaramaṇīyatāya. Yasmā ghammakāle sūriyātapasantāpābhinibbattarasmijālanipāte tādise bhūmipadese ito cito samuggatavātavegasamuddhaṭaviruḷhasaṅkhātesu paribbhamantesu aṇuparamāṇutajjārippakāresu bhūtasaṅghātesu marīcisamaññā, tasmā sabbaso sāravirahitāti vuttaṃ ‘‘saññāpi asārakaṭṭhena marīcisadisā’’ti. Yasmā ca passantānaṃ yebhuyyena udakākārena khāyati, tasmā ‘‘gahetvā pivituṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Nīlādianubhavanatthāyāti nīlādiārammaṇassa anubhavanatthāya. Phandatīti phandanākārappattā viya hoti appahīnataṇhassa puggalassa. Vippalambheti appahīnavipallāsaṃ puggalaṃ. Tenāha ‘‘idaṃ nīlaka’’ntiādi. Saññāvipallāsato hi cittavipallāso, tato diṭṭhivipallāsoti. Vippalambhanenāti vippakāravaseneva ārammaṇassa lambhanena. Vippakāravasena hi etaṃ lambhanaṃ, yadidaṃ anudakameva udakaṃ katvā dassanaṃ anagarameva nagaraṃ katvā gandhabbanāṭakādidassanaṃ.
「Kukkuka」是指芭蕉树干中所有叶鞘内部的梗,故说「无蕉生者」:即内部未生起坚密之梗。「不成如彼」:为某一目的而取用,却不能达成该目的。「种种相」:即种种自性。「即行蕴」:只是说为一个行蕴而已。显示巴利原文
Kukkukaṃ vuccati kadalikkhandhassa sabbapattavaṭṭīnaṃ abbhantare daṇḍakanti āha ‘‘akukkukajātanti anto asañjātaghanadaṇḍaka’’nti. Na tathā hotīti yadatthāya upanītaṃ, tadatthāya na hoti. Nānālakkhaṇoti nānāsabhāvo. Saṅkhārakkhandhovāti eko saṅkhārakkhandhotveva vuccati.
“他的”:指人的。“脱离了膜与脾病”:即离开了膜的过失与脾的过失。“堪见无实质”:即能洞见不实之物的不实状态。“短暂”:指时间极短,不能长久安住。因此说“速现起”。“而到来时心则又不同”:这也是仅从粗显层面而言。实际上,在一弹指间,便有百千俱胝十万数量的心识生灭。幻术所变现的形色称为幻。“任何”:即瓦片、碎石、沙砾等。“欺骗”:以非金示为金、以非珍珠示为珍珠等,以此方式行骗。那么,想不也如同阳焰一般诳惑欺骗吗?而识不也如同幻术一般欺骗吗?它们的差别在哪里呢?其语词意义是共通的。然而,想是以将非水作水而令人执取、将非人作人而令人执取的方式,于狭小范围内行诳惑;而识则能执取任何并非那自性的事物,并将其显示为那个自性,就像幻术一样,行于广大范围。因此才说“任何”等。“亦然”:正是由于这种极其快速的转变特性,它也如同幻一般相似。显示巴利原文
Assāti purisassa. Apagatapaṭalapiḷakanti apagatapaṭaladosañceva apagatapiḷakadosañca. Asārabhāvadassanasamatthanti asārassa asārabhāvadassanasamatthaṃ. Ittarāti parittakālā, na ciraṭṭhitikā. Tenāha ‘‘lahupaccupaṭṭhānā’’ti. Aññadeva ca āgamanakāle cittanti idañca oḷārikavaseneva vuttaṃ. Tathā hi ekaccharakkhaṇe anekakoṭisatasahassasaṅkhāni cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Māyāya dassitaṃ rūpaṃ māyāti vuttaṃ. Yaṃkiñcideva kapāliṭṭhakapāsāṇavālikādiṃ. Vañcetīti asuvaṇṇameva suvaṇṇanti, amuttameva muttātiādinā vañceti. Nanu ca saññāpi marīci viya vippalambheti vañceti, idampi viññāṇaṃ māyā viya vañcetīti ko imesaṃ visesoti? Vacanattho nesaṃ sādhāraṇo. Tathāpi saññā anudakaṃyeva udakaṃ katvā gāhāpentī, apurisaññeva purisaṃ katvā gāhāpentī vippalambhanavasena appavisayā, viññāṇaṃ pana yaṃ kiñci ataṃsabhāvaṃ taṃ katvā dassentī māyā viya mahāvisayā. Tenāha ‘‘yaṃkiñcidevā’’tiādi. Evampīti ativiya lahuparivattibhāvenapi māyāsadisanti.
“已说”:即已用泡沫聚等譬喻如此宣说。显示巴利原文
Desitāti evaṃ desitā pheṇapiṇḍādiupamāhi.
“广慧”:大地被称为广,因其具有柔和与广大的含义,其智慧如同大地一般,故为广慧者。因此说“以柔和慧及”等。“如走兽等”:以“等”字来包含诸多兀鹰等类。“传统”:即法的相续。“幼稚言说者”:即说“我、我的”等语者。“其余诸界”在执取时即告坏灭,因其同生同灭,且依于所依色为所缘缘,故不会另外执取为“此”。“因有杀害的状态”:即因杀害与死亡存在之故。“皈依”:即所依止之处。显示巴利原文
Bhūri vuccati pathavī, saṇhaṭṭhena vipulaṭṭhena ca bhūrisadisapaññatāya bhūripañño. Tenāha ‘‘saṇhapaññena cevā’’tiādi. Kimigaṇādīnanti ādi-saddena anekagijjhādike saṅgaṇhāti. Paveṇīti dhammapabandho. Bālalāpinī ‘‘ahaṃ mamā’’tiādinā. Sesadhātuyo gahetvāva bhijjati ekuppādekanirodhattā, vatthurūpanissayapaccayattā ‘‘aya’’nti na visuṃ gahitaṃ. Vadhabhāvatoti vadhassa maraṇassa atthibhāvato. Saraṇanti paṭisaraṇaṃ.
4-6. 牛粪团经等注释显示巴利原文
4-6. Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā
96-98 “常住”(sassatiyo):指在任何时候乃至劫初都存在的,如须弥山等。“与它们同时”(samaṃ samakālaṃ):即与那些常住的事物同时存在。“由此”(anena):指世尊。在“nayidaṃ”中,ya 音是连词,idaṃ 是转引词。它(idaṃ)随所关联而变化,通于三性,故说“此道梵行住”。在说了“不被觉知”(na paññāyeyyā)之后,为显其义,乃说“道因为……”等。“回转”(vivaṭṭento):即令其回转,使之不再转起。显示巴利原文
96-98. Sassataṃ sabbakālaṃ yāva kappavuṭṭhānā hontīti sassatiyo, sineruādayo. Tāhi samaṃ samakālaṃ. Anenāti bhagavatā. Nayidanti ettha ya-kāro padasandhikaro, idanti nipātapadaṃ. Taṃ pana yena yena sambandhīyati, taṃ tiliṅgova hotīti ‘‘ayaṃ maggabrahmacariyavāso’’ti vuttaṃ. ‘‘Na paññāyeyyā’’ti vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘maggo hī’’tiādi vuttaṃ. Vivaṭṭentoti vinivaṭṭento appavattiṃ karonto.
「王都」:国王居住的都城。「线制的」:指由彩色线球制成的。显示巴利原文
Rājadhānīti rañño nivāsanagaraṃ. Suttamayanti cittavaṇṇavaṭṭikāmayaṃ.
7. 狗绳绑缚经注释显示巴利原文
7. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā
99 在“大海”(yaṃ mahāsamuddo)这个词语中,yaṃ 是对时间的指称。此词用于处所义时是对格,故说“在那时”。为指明该时间即是“第五个太阳升起之时”,乃作此说。我不说分际,因为未能证得能划定分际的最上道智。凡夫如同狗,依着轮回,其本质即是漏。见缚犹如狗绳。有身即是漏的体性。对于凡夫,“有身随转”是指“于相续中假立为有情”,这是将此与其他区别开来,以差别的方式宣说。显示巴利原文
99.Yaṃ mahāsamuddoti ettha yanti samayassa paccāmasanaṃ. Bhummatthe cetaṃ paccattavacananti āha ‘‘yasmiṃ samaye’’ti. So ca samayo ayanti dassento ‘‘pañcame sūriye uṭṭhite’’ti āha. Paricchedaṃ na vadāmi paricchedakārikāya aggamaggavijjāya anadhigatattā. Sunakho viya vaṭṭanissito bālo asavasabhāvato. Gaddulo viya diṭṭhibandho. Sakkāyo tassa asavasabhāvato. Puthujjanassa sakkāyānuparivattananti ‘‘santāne sattavohāro’’ti taṃ tato aññaṃ katvā bhedena niddeso.
8. 第二狗绳绑缚经注释显示巴利原文
8. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā
100 “依于见绳”:由于俱生缘等诸缘的力量,它依着见绳而转起,且唯依此而转起,无法将自己从中分离出来。“由于心的染污”:即因十种烦恼事而令心染污。由于证得圣道,心得清净,故说“净化”,亦即变得清净。显示巴利原文
100.Diṭṭhigaddulanissitāyāti sahajātādipaccayavasena diṭṭhigaddulanissitāya nissāyeva pavattati tato attānaṃ vivecetuṃ asakkuṇeyyattā. Cittasaṃkilesenevāti dasavidhakilesavatthuvasena cittassa saṃkiliṭṭhabhāvena. Ariyamaggādhigamanena cittassa vodānattā vodāyanti visujjhanti.
“游转心”:指执取之后而游转的心。“数论名称者”:指被称为这一名称的人。“婆罗门外道”:指种姓上是婆罗门,却执持九十六种外道中称为数论的外道而游转的人。“布匹市场”:即布匹店铺。他们显示这心就是随业而往的业果心,于是执取那个市场心而游转。因为经过思惟后才造作,例如:“此色的手足应当这样画,面容应当这样画,形态与所取衣饰应当这样,动作的差别应当这样,动作的区分应当这样,各类有情的区分应当这样”,以及它的起立、投掷、运转等作用——这一切都是如此思惟之后才造作的,故名为“心所思惟”。“方便寻求心”:即依前面所说“手足应当这样画”等方便而生起的心,也依之前所作的整地、配色、调配颜料等方便而生起的心。“比它更心胜”:指比那画工的心更殊胜,因为画家所构思的一切种类,在画作中都无法真正成就。“由业心”:即由业识,或者说由业而成为心。应知,业的种种差别是由渴爱产生的。这一义理在《殊胜义论疏》中有阐明。“如此种种心”:即如此种种差别的心。“导入生处”:指前往卵生等种种不同的生处,如同颜色映显示巴利原文
Vicaraṇacittanti gahetvā vicaraṇavasena vicaraṇacittaṃ. Saṅkhānāmāti evaṃnāmakā. Brāhmaṇapāsaṇḍikāti jātiyā brāhmaṇā, channavutiyā pāsaṇḍesu taṃ saṅkhāsaññitaṃ pāsaṇḍaṃ paggayha vicaraṇakā. Paṭakoṭṭhakanti dussāpaṇakaṃ. Dassentāti yathāgatikammavipākacittataṃ dassentā . Taṃ cittanti taṃ paṭakoṭṭhakacittaṃ gahetvā vicaranti. Cintetvā katattāti ‘‘imassa rūpassa evaṃ hatthapādā, evaṃ mukhaṃ likhitabbaṃ, evaṃ ākāravatthaggahaṇāni, evaṃ kiriyāvisesā, evaṃ kiriyāvibhāgaṃ, sattavisesānaṃ vibhāgaṃ kātabba’’nti tassa ubbattanakhipanapavattanādipayojanañcāti sabbametaṃ tathā cintetvā katattā cittena manasā cintitaṃ nāma. Upāyapariyesanacittanti ‘‘hatthapādā evaṃ likhitabbā’’tiādinā yathāvuttaupāyassa ceva pubbe pavattassa bhūmiparikammavaṇṇadhātusammāyojanupāyassa ca vasena pavattaṃ cittaṃ. Tatopi cittataranti tato cittakammatopi cittataraṃ cittakārena cintitappakārānaṃ sabbesaṃyeva cittakamme anipphajjanato. Kammacittenāti kammaviññāṇena. Kammacittenāti vā kammassa cittabhāvena. So kammassa vicittabhāvo taṇhāvasena jāyatīti veditabbo. Svāyamattho aṭṭhasālinīṭīkāyaṃ vibhāvito. Evaṃ cittāti evaṃ cittarūpavisesā. Yoniṃ upanetīti taṃ taṃ aṇḍajādibhedaṃ yonivisesaṃ pāpeti vaṇṇaviseso viya phalikamaṇikaṃ. Na hi visesā hitavicittasāmatthiyakammaṃ yoniṃ upaneti, tassa tassa vipākuppattiyā paccayo hoti. Yonimūlako tesaṃ cittabhāvoti yaṃ yaṃ yoniṃ kammaṃ satte upaneti, taṃtaṃyonimūlako tesaṃ sattānaṃ cittavicittabhāvo. Tenāha ‘‘yoniupagatā’’tiādi. Sadisacittāva sadisacittabhāvā eva. Itītiādi vuttasseva atthassa uppaṭipāṭiyā nigamanaṃ.
为了显示即使是畜生道之心,心仍有其特有的殊异造作,故说“而且”等语。其中,应知所谓“心”即指那更殊异的心,如此连接。“以俱生法之心性”:即贪、信等法的种种差别状态。“以地之心性”:即依止心的状态。业的差异是这些的根本因,故名为“业差异为根”。性别的差异,当知既通过女根等差异,也通过各各形态的差异而存在。想的差异,通过女人、男人、天人等想的差异而存在。称谓的差异,通过“提沙”等各种称谓的差异而存在。“种种的心”:那些种种称谓的差异也是由心所安立的,犹如通过染色、铸金等方便而令布着色者,称为染工或画师。凡夫所谓“有身”的色之生起是决定、必然的,因此说为“凡夫”。再联系“产生美丽之色”。显示巴利原文
Tiracchānagatacittabhāvato cittasseva savisesaṃ cittabhāvakaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittaṃ nāmetaṃ cittatarameva veditabbanti sambandho. Sahajātadhammacittatāyāti rāgādisaddhādidhammavicittabhāvena. Bhūmicittatāyāti adhiṭṭhānacittatāya. Kammanānattaṃ mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti kammanānattamūlakā, tesaṃ. Liṅganānattaṃ itthiliṅgādinānattavasena ceva taṃtaṃsaṇṭhānanānattavasena ca veditabbaṃ. Saññānānattaṃ itthipurisadevamanussādisaññānānattavasena . Vohāranānattaṃ tissotiādivohāranānattavasena. Cittānaṃ vicittānaṃ. Taṃtaṃvohāranānattampi citteneva paññapīyati. Raṅgajātarūpasamuṭṭhāpanādinā vatthaṃ rañjayatīti rajako, vaṇṇakāro. Puthujjanassa attabhāvasaññitarūpasamuṭṭhāpanatā niyatā ekantikāti puthujjanaggahaṇaṃ. ‘‘Abhirūpaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti ānetvā sambandho.
9. 斧柄经注释显示巴利原文
9. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā
101 「Atthassa」即利益。称「不成就」,是因为在「不致力于修习随行」中所说的是不致力者。「另一者」指白分譬喻。「成就」,是因为致力于修习随行。须知那正是他的成就。「在可能义上」:指在胜义上的可能。由此,即使在黑分中,取用「亦」字也成就了意义。或者,「可能义」即假设义,这是它的含义。对于应以数字说明的意义,当不作决定地说时,应使用表示不决定义的「或」字,因此说「八或」等。「不足或超出」:即使有不足或超出的情况,然而应取定数,所以说了「八或十或十二」。基于此说,才说「为了语言流畅」等。以脚爪尖,不扰动地正卧于卵上。「热」:指体温之热,依身体而说。因此说「由热力而温暖」。「培育」:指通过母鸡的孵化而被培育。通过正确地卧等种种作为,以此而行不放逸。「安稳地破出」:指无障碍地从卵中出来。现在为了阐明此义而说:「那些……」 「自己」:指卵。「成熟」:指成熟到适于出壳。显示巴利原文
101.Atthassāti hitassa. Asādhikā ‘‘bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassā’’ti ananuyuttassa vuttattā. Itarāti sukkapakkhaupamā. Sādhikā bhāvanāyogassa anuyuttattā. Tañhi tassa sādhikā veditabbā. Sambhāvanattheti paramatthasambhāvane. Evañhi kaṇhapakkhepi apisaddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Sambhāvanattheti vā parikappanattheti attho. Saṅkhātabbe atthe aniyamato vuccamāne saṅkhāto aniyamattho vāsaddo vattabboti ‘‘aṭṭha vā’’tiādi vuttaṃ. Ūnādhikānīti ūnānipi adhikānipi kiñcāpi honti, ekaṃso pana gahetabboti ‘‘aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā’’ti vuttaṃ. Evaṃ vacanaṃ sandhāya ‘‘vacanasiliṭṭhatāyā’’tiādi vuttaṃ. Pādanakhasikhāhi akopanavasena sammā adhisayitāni. Utunti uṇhautuṃ kāyusmāvasena. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Bhāvitānīti kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇena imaṃ appamādaṃ katvā. Sotthinā abhinibbhijjitunti anantarāyena tato nikkhamituṃ. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘te hī’’tiādimāha. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripakkaṃ bahinikkhamanayoggataṃ.
「那」:指譬喻的建立。「如是」:指以现在所说的方式。「以义」:即以所譬喻的意义。将它们配合而正确地结合。应知依相应法,智有锐利等状态。因为智的锐利性,由自性及念的亲近而有;英勇性,由定而有;清净性,由信而有;成熟性,由精进而有。「成熟时」:即强力观之时。「增长时」:即出起观之时。处于随顺位的观已摄取了胎儿,那时已摄取了道的胎儿。「同类」:即适合于那观之随行的。导师也以偈颂击破无明的卵壳,令其破碎。显示巴利原文
Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena. Saṃsanditvā sammā yojetvā. Sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhādibhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena sūrabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo , vīriyavasena pariṇāmabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhitakāloti vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhānassa hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati bhindāpeti.
「称为欧蓝巴卡」:指名为《欧蓝巴卡经》。「Pala」是那部经的名称。「持近」:指为了知道木材该丢弃等而取近。「取木之结节者」即是Palagaṇḍa,这里用Palagaṇḍa一词,是省略前分而作的诠释。「执取处」:指用手执取的地方。通过它正确地断除身恶行等,这只是略说。对于致力于观的补特伽罗,每日漏尽,此处所要阐明的是「观之功德」。以冷季为因。或者这个语词表示处所,意思是冷季。「止息」:指成为止息的果,因此说「成为腐败的」。显示巴利原文
Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. Palanti tassa suttassa nāmaṃ. Dhāretvāti dārūnaṃ heyyādijānanatthaṃ upanetvā. Dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena palena gaṇḍahāro ‘‘palagaṇḍo’’ti pacchimapade uttarapadalopena niddesoti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne. Sammadeva khepīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, tena. Vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalasseva divase divase āsavānaṃ parikkhayo idha ‘‘vipassanāyānisaṃso’’ti adhippeto. Hemantikena karaṇabhūtena. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti.
「教法如大海」:以其自性甚深。「瑜伽行者如船」:以其能渡越瀑流。「遍取」:即周围不充满。「被吞食」:指如同正被咀嚼般,被水流冲走、卷走的那些系缚。「微薄」:指由于无力生起缠缚而呈现的虚弱状态。「以观智之喜悦」:指由观智所生起的喜与悦。「被减损、被除去」:由种种行道而被减损,由反照观而被除去。所谓「仅以少许努力,诸结便止息、成为腐败」,即指出了它的虚弱性。显示巴利原文
Mahāsamuddo viya sāsanaṃ sabhāvagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttaraṇato. Pariyādānaṃ viyāti parito aparipūraṇaṃ viya. Khajjamānānanti saṅkhādantena viya udakena khepiyamānānaṃ bandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānuppattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāne pakkhāyamāneti vividhapaṭipattiyā ukkhāyamāne paṭisaṅkhānupassanāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā.
第十《无常想经》注释显示巴利原文
10. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā
102 「修习」:指修习观道者所生起的想。因此说「遍尽一切欲贪」等。「令持续」:即遍满耕作处,完全铺展开来。「烦恼」:指随烦恼等种类之烦恼。「以无常想智」:即与无常想俱行的智。显示巴利原文
102.Bhāventassāti vipassanāya maggaṃ bhāventassa uppannasaññā. Tenāha – ‘‘sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādi. Santānetvāti kasanaṭṭhānaṃ sabbaso vitanetvā pattharitvā. Kilesāti upakkilesappabhedā kilesā. Aniccasaññāñāṇenāti aniccasaññāsahagatena ñāṇena.
「割」:无常想智如同割、如同引导、如同拔除。依此义——即如前所述经义——诸譬喻应相配合:此处,瑜伽行者犹如割草人。正如割草人以割等动作完成工作后而感满意,这位瑜伽行者则在彻底断除一切烦恼后,以果等至之乐安度时日。显示巴利原文
Lāyananti lāyanaṃ viya nayanaṃ viya nicchoṭanaṃ viya ca aniccasaññāñāṇaṃ. Iminā atthenāti iminā yathāvuttena pāḷiyā atthena, upamā saṃsandetabbāti ettha pabbajalāyako viya yogāvacaro. Lāyanādinā tassa tattha katakiccatāya parituṭṭhi viya imassa kilese sabbaso chinditvā phalasamāpattisukhena kālassa vītināmanā.
「到达尖顶」:指通过边缘到达尖顶。「以进入尖顶的方式」:即以尖端进入顶孔的方式。「聚集」:指在孔中,以随入及碰触安立的方式汇聚一处而安住。如同尖顶,无常想由于以无常随观而安立,故为其根本。如同椽子,四地善法都以无常想为根。尖顶即为顶端,因为它是一切椽子如此安立的主要因。「无常想为最上」:此处也是同样的道理。「无常想是世间的」:这是对无常想随观而言的。通过无常随观之门所证得的圣道中生起的想,也可称为“无常想”,因此说:“诸比丘,修习、多修习无常想,能遍尽一切欲贪”等。确实,在《法集论》中,当说到“于何时修习出世间想”等时,也引出了想。「于所有譬喻中」:即根续喻等五种譬喻。「以前的诸喻」:即农夫喻、割草喻、芒果团喻,这些譬喻展示了无常想的功用,因为它们以根续的割裂、割草的断茎等方式,显示了无常想对对立面的断除。「以后的诸喻」:则展示了力,因为阐明了超越对立面。显示巴利原文
Kūṭaṃ gacchantīti pārimantena kūṭaṃ gacchanti. Kūṭaṃ pavisanabhāvenāti kūṭacchiddaṃ aggena pavisanavasena. Samosaritvāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avaṭṭhānena ca samosaritvā ṭhitā. Kūṭaṃ viya aniccasaññā aniccānupassanāvasena avaṭṭhānassa mūlabhāvato. Gopānasiyo viya catubhūmakakusalā dhammā aniccasaññāmūlakattā. Kūṭaṃ aggaṃ sabbagopānasīnaṃ tathāadhiṭṭhānassa padhānakāraṇattā. Aniccasaññā aggāti etthāpi eseva nayo. Aniccasaññā lokiyāti idaṃ aniccasaññānupassanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aniccānupassanāmukhena adhigataariyamagge uppannasaññā aniccasaññāti vattabbataṃ labhatīti ‘‘aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi dhammasaṅgahe (dha. sa. 357, 360) ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ saññaṃ bhāvetī’’tiādinā saññāpi uddhaṭā. Sabbāsu upamāsūti mūlasantānaupamādīsu pañcasu upamāsu. Purimāhīti kassakapabbajalāyanaambapiṇḍiupamāhi aniccasaññāya kiccaṃ vuttaṃ mūlasantānakapadālanapabbajalāyanavaṇṭacchedanapadesena aniccasaññāya paṭipakkhapacchedanassa dassitattā. Pacchimāhi balaṃ dassitaṃ paṭipakkhātibhāvassa jotitattā.
一、《边经》注释显示巴利原文
1. Antasuttavaṇṇanā
103 「以互不混杂的方式运行活动,所以称为边(anto),也就是部分(bhāga)」——因此说:「边是指部分。」「有身灭边」(sakkāyanirodhanto),因为提到了灭缘,所以解释说「以四谛来统合五蕴」。「边」……(中略)……是依听众的意乐而说,因为经中的教导是一种随顺开示。显示巴利原文
103. Aññamaññaṃ asaṃsaṭṭhabhāvena eti gacchatīti anto, bhāgoti āha ‘‘antāti koṭṭhāsā’’ti. ‘‘Sakkāyanirodhanto’’ti nirodhapaccayassa gahitattā vuttaṃ ‘‘catusaccavasena pañcakkhandhe yojetvā’’ti. Antoti…pe… ajjhāsayavasena vuttaṃ yathānulomadesanattā suttantadesanāya.
2-3.《苦经》等注释显示巴利原文
2-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā
104-105 “第二经亦”中的“亦”(api)字是连词,表总括、汇总之义。因此,不唯第一经如此,第二经亦复如是。显示巴利原文
104-105.Dutiyampīti api-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ paṭhamasuttameva, atha kho dutiyampīti.
“第三经亦同理”一句,是将“以四谛统摄五蕴”这一解释,同样应用于第三经。显示巴利原文
Tatiyampi tathevāti iminā ‘‘pañcakkhandhe catusaccavasena yojetvā’’ti idaṃ upasaṃharati.
4. 《应遍知经》的注释显示巴利原文
4. Pariññeyyasuttavaṇṇanā
106 第106经中,“应遍知”(pariññeyya)包含三种遍知:知遍知、度遍知、断遍知。其中,知遍知只是为了度遍知,度遍知又只是为了断遍知。在此,为了从最殊胜的遍知所起作用的角度来阐明其意义,便说“应遍知”即“应了知、应超越”,也就是应当断除。因此世尊说:“诸比丘,什么是遍知?即是贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。”所以,所说的“超越”是指断除的方法。“已超越而住立”即是已断除而住立,这便是此处的含义。显示巴利原文
106.Pariññeyyeti ettha tisso pariññā ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti. Tāsu ñātapariññā yāvadeva tīraṇapariññatthā. Tīraṇapariññā ca yāvadeva pahānapariññatthāti . Tattha ukkaṭṭhāya pariññāya kiccadassanavasena atthaṃ dassento ‘‘pariññeyyeti parijānitabbe samatikkamitabbe’’ti, pahātabbeti attho. Tenāha bhagavā – ‘‘katamā ca, bhikkhave, pariññā? Rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti, tasmā samatikkamanti, samatikkantaṃ pahānassa upāyaṃ. Samatikkamitvā ṭhitanti pajahitvā ṭhitanti ayamettha attho.
5-10. 《沙门经》等的注释显示巴利原文
5-10. Samaṇasuttādivaṇṇanā
107-112 第107-112经:因开示了味著等之集起等,故说四圣谛已阐明。显示巴利原文
107-112.Cattārisaccāni kathitāni assādādīnaṃ samudayādīnañca desitattā.
因彰显了贪的断除,故说烦恼的断除已开示。显示巴利原文
Kilesappahānaṃ kathitaṃ rāgappahānassa jotitattā.
第十二 说法者品显示巴利原文
12. Dhammakathikavaggo
1-2. 无明经等的注释显示巴利原文
1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā
113-114 “Yāvatā”(到此程度):意即“以此为缘”。以“他不如实了知‘这是苦’”等方法所开示的、在四圣谛中本质为无明的迷乱——即无明——而具足。“Ettāvatā”(至此程度):即以此因缘,他到达、具足无明,或可说是称为具足无明者。显示巴利原文
113-114.Yāvatāti yasmā. Imāya…pe… samannāgatoti ‘‘idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā nayena vuttāya catūsu ariyasaccesu aññāṇasabhāvāya avijjāya sammohena samannāgato. Ettāvatāti ettakena kāraṇena avijjāgato samaṅgībhūtena upagato, avijjāya vā upeto nāma hoti.
“第二”(经)指的是《明经》。因这是“依明而说”的教示,为显此差别,故说“同此方法”。显示巴利原文
Dutiyepīti vijjāsutte. ‘‘Vijjāvasena desanā’’ti ayameva visesoti āha ‘‘eseva nayo’’ti.
3. 说法者经的注释显示巴利原文
3. Dhammakathikasuttavaṇṇanā
115 “115.”第一经中,因说“他说法”,故说明了说法者;第二经中,因说“他行道”,故说明了有学地;第三经中,因说“他无取著而解脱”,故说明了无学地。当有人问说法者时,世尊以此回答。通过区别,即从说法者的状态中加以区别并提升。两地即是有学地与无学地。显示巴利原文
115.Paṭhamenadhammakathiko kathito ‘‘dhammaṃ desetī’’ti vuttattā. Dutiyena sekhabhūmi kathitā ‘‘paṭipanno hotī’’ti vuttattā, tatiyena asekhabhūmi kathitā ‘‘anupādāvimutto hotī’’ti vuttattā. Dhammakathikaṃ pucchitena bhagavatā. Visesetvāti dhammakathikabhāvato visesetvā ukkaṃsetvā. Dve bhūmiyoti sekkhāsekkhabhūmiyo.
4. 《第二说法者经》注释显示巴利原文
4. Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā
116 “三个回答”(Tīṇivissajjanānī):随其问处而作的三项回答。显示巴利原文
116.Tīṇivissajjanānīti yathāpucchaṃ tīṇi vissajjanāni.
5-9. 《束缚经》等的注释显示巴利原文
5-9. Bandhanasuttādivaṇṇanā
117-121 117-121. 轮回被称为“此岸”(tīraṃ),取“此岸”(orimatīra)之义。因此他说:“而此其余众生,却只随逐此岸”(《法句经》85)。涅槃被称为“彼岸”(Pāraṃ),取“轮回之彼岸”(saṃsārassa pārima)之义。“被缚”(Baddhoti):因未断除随眠,故为烦恼之缚所缚。即使在善分(sukkapakkhe)中,此处也仅是通过“见随观”来遮破对色等对象的执着之缚,并非意指解脱。这部经宣说了轮回之苦;而由于有“见岸者、见彼岸者,我说他已从苦中解脱”(tīradassī pāradassī, parimutto so dukkhasmāti vadāmī)这一句,故说此经既宣说了轮回,也宣说了还灭。显示巴利原文
117-121.Tīraṃ vuccati vaṭṭaṃ orimatīranti katvā. Tenāha ‘‘athāyaṃ itarā pajā, tīramevānudhāvatī’’ti (dha. pa. 85). Pāraṃ vuccati nibbānaṃ saṃsārassa pārimanti katvā. Baddhoti anusayappahānassa akatattā kilesabandhanena baddho, sukkapakkhepi diṭṭhisamanupassanāya rūpādibandhanassa paṭikkhepamattameva vuttaṃ, na vimokkhanti adhippāyo. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathitanti ‘‘tīradassī pāradassī, parimutto so dukkhasmāti vadāmī’’ti āgatattā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathikanti vattuṃ sakkā.
第六及随后诸经,其义自明,因前文已述其理趣。显示巴利原文
Chaṭṭhādīni uttānatthāneva heṭṭhā vuttanayattā.
10. 对《持戒者经》的注释显示巴利原文
10. Sīlavantasuttavaṇṇanā
122 「以恼害之义」:从最初生起时开始,便有逼迫、损害之义。「以内有过恶之义」:即仅于内部,有变坏、扰动之义。「以挖掘之义」:即宰杀之义。「以苦之义」:仅仅是苦,以苦的体性。因为在世间,苦被称为「恶(agha)」,因为它极具杀伐性。「不相称……乃至……以缘之义」:即对于如常运转的地界等,成为不相称的大种所生疾病之缘的状态。「以非我所之义」:即不属于我。「以离散之义」:即以某种方式破裂之义。「以众生空之义」:即所谓「众生」这一自我的空无。「以无我状态」:即由见趣所构想的我之不存在。关于「由空而观无我」一句,此处应将「异(para)」一词摄入,因此应说「由两种作意无我」。显示巴利原文
122.Ābādhaṭṭhenāti ādito uppattito paṭṭhāya bādhanaṭṭhena rujanaṭṭhena. Antodosaṭṭhenāti abbhantare eva dussanaṭṭhena kuppanaṭṭhena. Khaṇanaṭṭhenāti sasanaṭṭhena. Dukkhaṭṭhenāti dukkhamattā dukkhabhāvena. Dukkhañhi loke ‘‘agha’’nti vuccati ativiya hananato. Visabhāgaṃ …pe… paccayaṭṭhenāti yathāpavattamānānaṃ dhātādīnaṃ visabhāgabhūtamahābhūtasamuṭṭhānassa ābādhassa paccayabhāvena. Asakaṭṭhenāti anattaniyato. Palujjanaṭṭhenāti pakārato bhijjanaṭṭhena. Sattasuññataṭṭhenāti sattasaṅkhātaattasuññataṭṭhena. Attābhāvenāti diṭṭhigatikaparikappitassa attano abhāvena. Suññato anattatoti ettha ‘‘parato’’ti padassa saṅgaho kātabbo, tasmā ‘‘dvīhi anattamanasikāro’’ti vattabbaṃ.
11. 对《多闻者经》的注释显示巴利原文
11. Sutavantasuttavaṇṇanā
123 「如是,第十一」中的「如是」一词,是将「只是浅显的」这一内容引来接续。「这里」即指第十一经。依于业处的执取、忆持、熟悉和作意而生起的智,由于是通过听闻业处而成就的,故说为「闻」。显示巴利原文
123.Tathāekādasameti ettha tathā-saddena ‘‘uttānamevā’’ti idaṃ ākaḍḍhati. Idhāti ekādasame. Kammaṭṭhānassa uggahadhāraṇaparicayamanasikāravasena pavattañāṇaṃ kammaṭṭhānasutavasena nipphajjanato ‘‘suta’’nti vuttaṃ.
12-13. 对《劫经》等的注释显示巴利原文
12-13. Kappasuttādivaṇṇanā
124-125 「与《罗睺罗教诫经》相似」:即与《罗睺罗教诫经》(《中部·第二品》第113经等)中所出的经文相似。显示巴利原文
124-125.Rāhulovādasadisānīti rāhulovādasutte (ma. ni. 2.113 ādayo) āgatasuttasadisāni.
13. 无明品显示巴利原文
13. Avijjāvaggo
1-10. 《集法经》等注释显示巴利原文
1-10. Samudayadhammasuttādivaṇṇanā
126-135 在《无明品》中,仅阐述了四谛。因为前面已说明其方法,所以此处义理只是浅显的。显示巴利原文
126-135.Imasminti avijjāvagge. Catusaccameva kathitaṃ, tasmā heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti adhippāyo.
14. 草炬品显示巴利原文
14. Kukkuḷavaggo
1-14. 《草炬经》等注释显示巴利原文
1-14. Kukkuḷasuttādivaṇṇanā
136-149 “内有大火,有大灰堆,若踏此热灰高低不平处,乃至毛发端末亦被烧灼,故是可憎之坑,即火堆;而色、受等较彼更久烧灼,且因大热恼之义犹如火堆,故亦称火堆。”“无常相等”指无常、苦、无我之相。显示巴利原文
136-149. Anto aggi mahanto chārikarāsi, tattha ukkuḷavikulato akkamantaṃ yāva kesaggaṃ anudahatāya kucchitaṃ kuḷanti kukkuḷaṃ , rūpavedanādi pana tatopi kañci kālaṃ anudahanato mahāpariḷāhanaṭṭhena ca kukkuḷaṃ viyāti kukkuḷaṃ. Aniccalakkhaṇādīnīti aniccadukkhānattalakkhaṇāni.
15. 见品显示巴利原文
15. Diṭṭhivaggo
1-9. 《内经》等注释显示巴利原文
1-9. Ajjhattasuttādivaṇṇanā
150-158 “执以为缘”即以执取为缘。“等”字包含了邪见、有身见、我随见、结、执取、心缚、耽着。其中,执取指渴爱、慢、见。心缚指如“于身未离贪者”等(《长部》第3品第320;《中部》第1品第186)所说之心缚。耽着即渴爱之耽着与见之耽着。其余则易解。显示巴利原文
150-158.Paccayaṃ katvāti abhinivesapaccayaṃ katvā. Ādisaddena micchādiṭṭhisakkāyadiṭṭhiattānudiṭṭhi saññojanābhinivesa-vinibandhaajjhosānāni saṅgaṇhāti. Tattha abhinivesā taṇhāmānadiṭṭhiyo. Vinibandhā ‘‘kāye avītarāgo hotī’’tiādinā (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) āgatacetasovinibandhā . Ajjhosānāti taṇhādiṭṭhijjhosānāni. Sesāni suviññeyyāneva.
《阿难经》的注释显示巴利原文
10.Ānandasuttavaṇṇanā
159 「在世时」即活着的时候。「不见弃舍」:据说长老对世尊怀有极深厚的情感。「我将执取心」意为「我将取悦心」。「应去」,因此而有障碍。「令心喜悦」即令心觉醒。解脱……乃至……生起,它于未来是证悟的缘,而非当时能带来殊胜,故称「抉择分」。显示巴利原文
159.Dharamānakāleti jīvamānakāle. Pahānaṃ apassantoti therassa kira bhagavati pemaṃ adhimattaṃ. Cittaṃ gaṇhissāmīti cittaṃ ārādhessāmi. Gantabbaṃ hoti, tasmā sapalibodho. Cittaṃ sampahaṃsamānoti cittassa vibodhano. Vimutti…pe… jāto āyatiṃ paṭivedhapaccayattā, na pana tadā visesāvahabhāvā nibbedhabhāgiyo.