第10章 《念处经》的注释·觉支品的注释
1. 根本法门品义注 · 54 段
觉支品的注释
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
118118. 这样,按内六处和外六处把法随观分别讲完之后,现在要按觉支来分别,于是又说“再者,比丘们……”等作为开头。其中,“在诸觉支中”是指在能觉悟的有情者的支分中。“存在”是指以已获得的方式而现前。“念觉支”就是名为念的正觉支。这里,从开始修观的行者起就能觉悟,所以叫正觉;或者,他凭借那由念等七种法组成的和合而觉悟、从烦恼的睡眠中醒来,或者通达诸谛,那法的和合就是正觉。那正觉的支分,或者对于那正觉来说的支分,就是正觉支。因此说“名为念的正觉支”。其余的觉支也应当按同样的方式理解词义。
118. Evaṃ cha ajjhattikabāhirāyatanavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni bojjhaṅgavasena vibhajituṃ puna caparanti ādimāha. Tattha bojjhaṅgesūti bujjhanakasattassa aṅgesu. Santanti paṭilābhavasena saṃvijjamānaṃ. Satisambojjhaṅganti satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅgaṃ. Ettha hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhi, yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi. Tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅganti sambojjhaṅgaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅga’’nti. Sesasambojjhaṅgesupi imināva nayena vacanattho veditabbo.
“不存在”是指由于没有得到所以不存在。至于“未生起”等说法中,先拿念觉支来说:“比丘们,有作为念觉支生起基础的法,在那里如理作意并反复修习,这就是让未生起的念觉支得以生起、让已生起的念觉支增长、扩大、修习、圆满的食。”像这样,念觉支就生起了。其中,念本身就是作为念觉支生起基础的法。如理作意就是前面说过的那个特征,当人在那里反复修习它时,念觉支就会生起。
Asantanti appaṭilābhavasena avijjamānaṃ. Yathā ca anuppannassātiādīsu pana satisambojjhaṅgassa tāva – ‘‘atthi, bhikkhave, satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā satisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.183) evaṃ uppādo hoti . Tattha satiyeva satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyeva, taṃ tattha bahulaṃ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati.
另外,有四种法能帮助念觉支生起:念与正知、避开失念的人、亲近具念的人、心倾向于念。也就是说,在前进、后退等七种场合中具足念与正知,避开像把食物丢在一边的乌鸦那样失念的人,亲近像帝须达多长老、无畏长老那样具念的人,并且在站立、坐下等场合,为了让念生起而使心倾向于、偏向于、朝向于念,念觉支就会生起。这样,由四种原因生起的念觉支,通过阿拉汉道达到修习圆满,他如实了知。
Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena tissadattattheraabhayattherasadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati. Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
关于择法觉支,则是这样说的:“比丘们,有善与不善的法……乃至……有黑白相对的法。在那里,反复如理作意,这就是尚未生起的择法觉支得以生起的食,也是已经生起的择法觉支得以增长、扩大、修习、圆满的食。”(《相应部》5.232)它就是这样生起的。
Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana – ‘‘atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā…pe… kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti.
另外,有七种法能帮助择法觉支生起:多提问、使依处清净、平衡诸根、远离愚钝的人、亲近有智慧的人、反复观察甚深智慧的行境、心倾向于它。其中,多提问是指对蕴、界、处、根、力、觉支、道支、禅支、止、观的义理,广泛地提问请教。
Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti. Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā.
让依处清净,就是让内在的依处和外在的依处都变得清净。当一个人的头发、指甲、体毛长得太长,或者身体积了太多污垢,又被汗水和污秽弄脏,这时候内在的依处就不清净、不干净。当衣服破旧、肮脏、发臭,或者坐卧的地方杂乱不洁,这时候外在的依处就不清净、不干净。所以,应该让人剪掉头发、指甲等,再用催吐、通便等方法让身体变得轻快,还要擦拭身体、沐浴,这样来使内在的依处清净。
Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomā atidīghā honti, sarīraṃ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca, tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ . Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiraṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Tasmā kesādicchedāpanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananhāpanena ca ajjhattikaṃ vatthu visadaṃ kātabbaṃ.
应当通过缝衣、洗衣、染衣、涂地等行为,使外在的依处变得清净。因为当内在和外在的依处不清净时,生起的心与心所,其智也不清净,就像依靠不干净的灯盏、灯盘、灯芯和油而生起的灯焰,它的光明也不清净。反之,当内在和外在的依处清净时,生起的心与心所,其智也清净,就像依靠干净的灯盏、灯盘、灯芯和油而生起的灯焰,它的光明也清净。因此说:“使依处清净,能促成择法觉支的生起。”
Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiraṃ vatthu visadaṃ kātabbaṃ. Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthusmiṃ avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṃ hoti, aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti, parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Tena vuttaṃ – ‘‘vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī’’ti.
所谓“使诸根平衡”,就是让信等诸根达到均等状态。如果他的信根过强,其他诸根就会变弱。这样一来,精进根就无法发挥策励的作用,念根无法发挥安住的作用,定根无法发挥不散乱的作用,慧根无法发挥了见的作用。因此,对于因作意而变得过强的信根,应当通过审察诸法的自性,或者以适当的方式,用不作意来使它减弱。这里可以举婆迦梨长老的事为例。如果精进根变得过强,那么信根就无法发挥决意的作用,其他诸根也无法各自完成各自的作用。因此,应当通过修习轻安等来使它减弱。关于这一点,也应当举首那长老的事为例。同样地,应当了知:在其余诸根中,只要有一根变强,其他诸根就无法圆满完成各自的作用。
Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni. Tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittherassa vatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.
这里特别要赞叹信与慧、定与精进这两对达到平衡。因为信强而慧弱的人,就成了盲目轻信的人,会对不该信的对象生起信心。慧强而信弱的人,则会落入狡诈虚伪那一类,就像由药物引起的疾病一样,难以治愈。他心想“只要生起一念善心就够了”,于是越过本分,不去做布施等善行,结果投生到地狱。两者平衡时,他才只对真正值得信的对象生起信心。再者,定强而精进弱时,因为定属于懈怠那一方,懈怠就会占上风。精进强而定弱时,因为精进属于掉举那一方,掉举就会占上风。但定如果被精进约束住,就不会陷入懈怠;精进如果被定约束住,就不会陷入掉举。所以,这两者应当保持平衡。只有两者平衡,安止才能生起。
Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānaṃ ca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhāpasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati. Bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati . Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ adhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ adhibhavati . Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati. Vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.
另外,对修定的人来说,即使信很强,也是合适的。因为他这样深信、确信,就能达到安止。不过在定和慧这两者当中,修定的人以一境性(定)强为合适,这样他才能达到安止;修观的人以慧强为合适,这样他才能通达诸法之相。而两者平衡时,也同样能达到安止。但念在任何情况下都应该强而有力。因为念能保护心:当信、精进、慧这些偏向掉举方面的心所起作用时,念能防止心掉入掉举;当定这种偏向懈怠方面的心所起作用时,念能防止心掉入懈怠。所以,念就像一切味道中的盐,又像国王所有事务中的全能大臣,在一切方面都应当被需要。因此世尊说:念在一切处都是必要的。为什么呢?因为心以念为依靠,念的作用是守护,没有念,就无法对心进行策励和抑制。
Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati, evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati, evañhi so lakkhaṇappaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato, kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha – ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā. Kiṃ kāraṇā? Cittañhi sati paṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na ca vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ti.
远离愚痴之人,指的是彻底避开那些对蕴等种种差别没有深入通达的愚钝无慧之人。亲近有智慧的人,指的是亲近那些具备能把握五十种相的生灭智之人。观察甚深智慧的行境,指的是对在甚深蕴等处生起的甚深智慧,审察它的种种差别。心倾向于彼,指的是在站、坐等姿势中,为了让择法觉支生起,心倾注、朝向、转向。对于这样生起的择法觉支,他了知:以阿拉汉道,它的修习达到圆满。
Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakāva parivajjanaṃ. Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
精进觉支——“比丘们,有发勤界、勤奋界、勇猛界。在那里,如理作意、反复修习,这就是让尚未生起的精进觉支得以生起的食,也是让已经生起的精进觉支增长、广大、修习圆满的食。”(《相应部》5.232)精进觉支就是这样生起的。
Vīriyasambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, ārabbhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti.
另外,有十一种法能帮助精进觉支生起:省察恶趣的恐怖、看到修行的利益、省察所行之道、恭敬对待钵食、省察传承的伟大、省察导师的伟大、省察出身的伟大、省察同梵行者的伟大、远离懈怠的人、亲近已发起精进的人,以及一心倾向于精进。
Apica ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti apāyabhayapaccavekkhaṇatā ānisaṃsadassāvitā gamanavīthipaccavekkhaṇatā piṇḍapātāpacāyanatā dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā satthumahattapaccavekkhaṇatā jātimahattapaccavekkhaṇatā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā kusītapuggalaparivajjanatā āraddhavīriyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.
在这里,就算是在地狱里,从遭受五种束缚刑罚开始,即便在承受巨大痛苦的时候;在畜生道,被网、钩、笼等捉住的时候,或者被刺棒、荆棘等打伤,被驱使拉车等时候;在饿鬼界,哪怕经过数千年甚至一整佛间隔那么久,被饥渴逼迫的时候;在黑瘦阿修罗中,身体高达六十肘或八十肘,仅剩皮包骨,承受风、热等苦的时候——在这些时候,精进觉支都不可能生起。只有现在才是你该精勤的时候,比丘!像这样省察恶趣的怖畏,精进觉支就会生起。
Tattha nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi, tiracchānayoniyaṃ jālakkhipakumīnādīhi gahitakālepi, pājanakaṇṭakādippahāratunnassa pana sakaṭavāhanādikālepi, pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturitakālepi, kālakañjikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ. Ayameva te bhikkhu kālo vīriyakaraṇāyāti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati.
懈怠的人不可能证得九种出世间法,只有真正发起精进的人才能证得,这就是精进带来的利益。像这样看到精进的好处,精进觉支也会生起。他又想:一切佛、独觉佛和大弟子们走过的路,我也必须走;而懈怠的人根本走不了这条路。像这样反复思量所行之道,精进觉支也会生起。他又想:那些用饮食等来供养我的人,既不是我的亲戚,也不是我的奴仆或雇工,更不是想着依靠我活命才布施这些上好的饮食等,他们是希望自己所做的供养能带来大果报才布施的。导师也不是因为看到我受用这些资具后身体强健、安乐而住才允许我接受资具,而是因为看到我受用这些资具后能修习沙门法、从轮回之苦中解脱出来,才允许我接受资具。现在我却懈怠而住,那就辜负了这一钵饭;只有真正发起精进的人,才称得上恭敬对待钵食。像这样反复思量恭敬钵食的道理,精进觉支也会生起,就像大友长老那样。
‘‘Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṃ laddhuṃ, āraddhavīriyeneva sakkā ayamānisaṃso vīriyassā’’ti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati. ‘‘Sabbabuddhapaccekabuddhamahāsāvakehi te gatamaggo gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati. ‘‘Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi ‘taṃ nissāya jīvissāmā’ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti, atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti, satthārāpi ‘ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṃ viharissatī’ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā, atha kho ‘ayaṃ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī’ti te paccayā anuññātā, so dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍaṃ apacāyissasi, āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotī’’ti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati mahāmittattherassa viya.
据说,长老住在农夫窟。在他托钵的村子里,有一位大近事女把他当作儿子一样照顾。有一天,她要去森林时对女儿说:“女儿,某个地方有旧米,某个地方有牛奶,某个地方有酥油,某个地方有糖蜜。等你那位圣友兄弟来了,就煮饭,配上牛奶、酥油和糖蜜给他,你自己也吃。我昨天是把煮好的别住食拌着酸粥吃了。”“母亲,那你白天吃什么?”“你放点菜叶,用碎米煮点酸粥放着就行,女儿。”
Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati. Tassa ca gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha – ‘‘amma asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṃ khīraṃ, asukasmiṃ sappi, asukasmiṃ phāṇitaṃ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi, tvaṃ ca bhuñjeyyāsi, ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjikena bhuttāmhī’’ti. Divā kiṃ bhuñjissasi ammāti? Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi ammāti.
长老披好袈裟,正要取出钵时听到了那番话,便这样教诫自己:“听说这位大近事女拌着酸粥吃了别住食,白天也将只吃菜叶碎米酸粥。可是为了你,她却吩咐准备旧米等细软食物。她这样做,并不指望田地、房产、饭食或衣服,而是希求三种成就才作布施。你能给她这些成就吗?还是不能?再说,这团托钵食,你绝不能用带着贪、嗔、痴的心去接受。”于是他把钵放回袋中,解开袋口的结,转身回到农夫窟,把钵放在床下,把袈裟搭在衣竿上,下定决心:“不证得阿拉汉果,我绝不起座离开!”便这样发奋精进,坐了下来。这位长久以来不曾放逸的比丘,增修观禅,就在食前证得了阿拉汉果,如同盛开的莲花一般。这位大漏尽者面带微笑,走了出来。住在洞口树上的天神便说:
Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi – ‘‘mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñji, divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati, tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati, taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati, tisso pana sampattiyo patthayamānā deti, tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi na sakkhissasīti, ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitunti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi. Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasitaṃ viya padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nikkhami. Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –
“礼敬您,人中良骏!礼敬您,人中无上者!
你的诸漏已尽,你是值得受人供养的人,贤友。”
‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisā’’ti. –
说完这段感叹语后,她又说:“尊者,像您这样的阿拉汉进村乞食,老妇人们供养食物给您这样的阿拉汉后,就能从苦中解脱。”
Evaṃ udānaṃ udānetvā ‘‘bhante, piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī’’ti āha.
长老起身,打开门看了看时间,知道还是清晨,就拿起钵和袈裟进了村。那个女孩也把饭做好了,坐在那里望着门口,心里想:“现在我的哥哥该来了,现在该来了。”长老来到她家门口时,她接过钵,盛满拌了酥油和糖蜜的乳粥,放在他手里。长老念了随喜祝福:“愿你快乐。”然后就离开了。她也一直望着他离去。那时长老的肤色非常清净,诸根明净,面容就像从束缚中解脱出来的熟棕榈果一样,格外光耀。大近事女从阿兰若回来,问:“女儿,你哥哥来了吗?”女孩就把全部经过告诉了她。近事女知道:“今天我的儿子完成了出家应做的事。”就说:“女儿,你哥哥在佛陀的教法中得到安乐,不会厌倦了。”
Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento pātoyevāti ñatvā pattacīvaramādāya gāmaṃ pāvisi. Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘idāni me bhātā āgamissati , idāni āgamissatī’’ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi. Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi. Thero ‘‘sukhaṃ hotū’’ti anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sāpi taṃ olokayamānāva aṭṭhāsi. Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni, mukhaṃ bandhanā pamuttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha. Mahāupāsikā araññā āgantvā ‘‘kiṃ amma, bhātiko te āgato’’ti pucchi. Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Sā upāsikā ‘‘ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti ñatvā ‘‘abhiramati te amma bhātā buddhasāsane na ukkaṇṭhatī’’ti āha.
“导师留下的遗产实在伟大,也就是所谓的七圣财,懈怠的人根本拿不到。就像行为不端的儿子,父母会说‘这不是我们的儿子’,把他赶出去,父母去世后他就得不到遗产;同样,懈怠的人也得不到这份圣财遗产,只有真正精进的人才能得到。”当他这样反复观察这份遗产的伟大时,喜觉支就会生起。
“你的导师实在伟大:导师入母胎、大出离、成正觉、转法轮、显现双神变、从天降下、舍弃寿行、入般涅槃的时候,十千世界都震动了。你在这样一位伟大导师的教法里出家,却还懈怠,这像话吗?”当他这样反复观察导师的伟大时,喜觉支也会生起。
‘‘Mahantaṃ kho panetaṃ satthu dāyajjaṃ, yadidaṃ sattaariyadhanaṃ nāma, taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ. Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ayaṃ amhākaṃ aputto’ti paribāhiraṃ karonti, so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati, evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati, āraddhavīriyova labhatī’’ti dāyajjamahattataṃ paccavekkhatopi uppajjati. ‘‘Mahā kho pana te satthā, satthuno hi mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkappavattanayamakapāṭihāriyadevorohaṇa-āyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu kampittha, yuttaṃ nu te evarūpassa satthuno sāsane ‘pabbajitvā kusītena bhavitu’’’nti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.
他也会通过省察自己的出身而让喜觉支生起:“你现在出身并不低贱,你来自没有混杂的大选王统,生于甘蔗王族,是净饭大王和摩耶夫人的孙子,是罗睺罗跋陀的弟弟。你既然是这样一个胜者之子,却懈怠度日,这并不合适。”当他这样省察出身的尊贵时,喜觉支也会生起。他也会通过省察同梵行者的伟大而让喜觉支生起:“舍利弗、目犍连以及八十位大弟子,都是靠精进才证悟出世间法的。你作为他们的同梵行者,是要走上这条路,还是不走呢?”当他这样省察同梵行者的伟大时,喜觉支也会生起。他远离那些像吃饱了的蟒蛇一样身心懈怠放逸的懈怠者,亲近那些已发起精进、心志坚定的人,并且在站立、坐着等各种姿势中,其心为发起精进而倾向于、朝向、斜向于彼,喜觉支也会生起。对于这样生起的喜觉支,他了知:通过阿拉汉道,修习就达到圆满了。
Jātiyāpi – ‘‘tvaṃ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgato, ukkākarājavaṃse jātosi, suddhodhanamahārājassa mahāmāyādeviyā ca nattā, rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitu’’nti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati. ‘‘Sāriputtamoggallānā ceva asīti ca mahāsāvakā vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu, tvaṃ etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjissasi na paṭipajjissasī’’ti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati. Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjantassāpi, āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
关于喜觉支,经文里说:“比丘们,有一些法能作为喜觉支生起的基础。对它们反复进行如理作意,这就是让尚未生起的喜觉支得以生起的食,也是让已经生起的喜觉支进一步增长、扩大、修习、圆满的食。”(《相应部》5.232)喜觉支就是这样生起的。其中,喜本身就是所谓“能作为喜觉支生起基础的法”;而能令它生起的作意,就叫如理作意。
Pītisambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti. Tattha pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma, tassa uppādakamanasikāro yonisomanasikāro nāma.
另外,有十一种法能帮助喜觉支生起:佛随念、法随念、僧随念、戒随念、施随念、天随念、寂止随念、避开粗野的人、亲近柔和的人、省察能让人生起净信的经典,以及把心倾向于此。
Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti buddhānussati dhammasaṅghasīlacāgadevatānussati upasamānussati lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti.
随念佛的功德时,喜觉支会生起,遍满全身,一直到近行定。随念法、僧的功德时也是这样;长时间毫无缺损地守护四遍清净戒,回顾自己的戒行时也是这样;在家人回顾自己所持的十戒或五戒时也是这样;遇到饥荒等怖畏时,把上好的饮食布施给同梵行者,然后回顾“我们做了这样的布施”这份舍德时也是这样;在家人那时回顾对持戒者所作的布施时也是这样;回顾“那些天神具备怎样的功德而得以生为天神,那样的功德在我身上也存在”时也是这样;回顾“被等至镇伏的烦恼,六十年、七十年都不再现行”时也是这样;避开那些粗劣的人——他们礼敬塔庙、菩提树、长老时做得不恭敬,显出粗劣的样子,对佛等没有净信与敬爱,像驴背上的尘土一样粗涩——避开这种人时,喜觉支也会生起;亲近那些对佛等净信深厚、心柔软温润的人时,也会生起;回顾那些阐明三宝功德、令人净信的经典时,也会生起;在站立、坐下等威仪中,为了让喜生起,把心倾向、朝向、投向它时,也会生起。当它这样生起之后,他就了知:这个喜觉支依阿拉汉道而达到修习圆满。
Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati. Dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi, gihino dasasīlapañcasīlaṃ paccavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘evaṃ nāma adamhā’’ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi, yehi guṇehi samannāgatā devatā devattaṃ pattā, tathārūpānaṃ guṇānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi, ‘‘samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi, sattatipi vassāni na samudācarantī’’ti paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjantassāpi, buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīye suttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
关于轻安觉支,它的生起是这样的:比丘们,有身轻安和心轻安。在那里,反复如理作意,就是尚未生起的轻安觉支得以生起的食,也是已经生起的轻安觉支得以增长、扩大、修习、圆满的食。
Passaddhisambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, kāyapassaddhi cittapassaddhi, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti.
另外,有七种法能帮助生起轻安觉支:吃好的食物、处在舒适的气候里、采用舒服的姿势动作、保持中舍的用功、避开身体躁动的人、亲近身体轻安的人,以及内心倾向于轻安。
Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paṇītabhojanasevanatā utusukhasevanatā iriyāpathasukhasevanatā majjhattapayogatā sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā passaddhakāyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.
吃下殊胜、柔滑、合宜的食物时,或者在寒冷、炎热等气候中,在站立、行走等姿势中,采用适合的气候和姿势时,轻安也会生起。不过,这话不是针对那种大人物种性、对一切气候和一切姿势都能忍受的人来说的。对于在气候和姿势上有适应与不适应之分的人,只要他避开不适应的气候和姿势,采用适应的,轻安也会生起。所谓中舍的加行,就是省察自己和他人都是业的所有者,依靠这种中舍的加行,轻安也会生起。有人拿着土块、棍棒等伤害别人而行,远离这种身体躁动的人,亲近那些手脚收摄、身体轻安的人;心为了在站立、坐下等姿势中生起轻安而倾向于、朝向、倾斜的人,轻安也会生起。对于这样生起的轻安,他了知:通过阿拉汉道,它的修习达到圆满。
Paṇītañhi siniddhaṃ sappāyabhojanaṃ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu iriyāpathesu sappāyaṃ utuṃ ca iriyāpathaṃ ca sevantassāpi passaddhi uppajjati. Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassāpi uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatāpaccavekkhaṇā, iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamānova vicarati. Evarūpaṃ sāraddhakāyaṃ puggalaṃ parivajjantassāpi, saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
定觉支的生起是这样的:正如经中所说:“比丘们,有止相,有不散乱相。在那里,反复地如理作意,这就是尚未生起的定觉支得以生起的食,也是已经生起的定觉支得以增长、广大、修习、圆满的食。”(《相应部》5.232)在这里,止本身就是止相;从“不散乱”这个含义来说,它也是不散乱相。
Samādhisambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti. Tattha samathova samathanimittaṃ, avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti.
另外,有十一种法能帮助定觉支生起:依处清净、诸根平衡、善巧于相、适时策励心、适时抑制心、适时令心喜悦、适时令心舍置、远离未得定的人、亲近已得定的人、省察禅那与解脱、心倾向于定。其中,依处清净和诸根平衡,应当依照前面所说的方式来理解。
Apica ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti vatthuvisadakiriyatā indriyasamattapaṭipādanatā nimittakusalatā samaye cittassa paggahaṇatā samaye cittassa niggahaṇatā samaye sampahaṃsanatā samaye ajjhupekkhanatā asamāhitapuggalaparivajjanatā samāhitapuggalasevanatā jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā.
善巧于相,就是指善于把握遍相的取相。适时策励心,是指当心因为精进太过松弛等原因而变得消沉时,就在那个时候通过发起择法觉支和精进觉支来策励那颗心。适时抑制心,是指当心因为精进太过紧绷等原因而变得掉举时,就在那个时候通过发起轻安觉支、定觉支和舍觉支来抑制那颗心。适时令心喜悦,是指当心因为运用智慧的力度薄弱,或者因为还没有证得寂静之乐而变得没有滋味时,就在那个时候通过省察八种悚惧事来令它生起悚惧。八种悚惧事就是:生、老、病、死这四种,恶趣之苦是第五,过去以轮回为根源的苦,未来以轮回为根源的苦,现在以寻觅食物为根源的苦。再通过随念三宝的功德来让净信生起。这就叫作适时令心喜悦。
Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā. Samaye cittassa paggahaṇatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggahaṇaṃ. Samaye cittassa niggahaṇatāti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggahaṇaṃ. Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ hoti, tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati ‘‘samaye sampahaṃsanatā’’ti.
所谓“适时舍置”,是指当心依靠正行道,不昏沉、不掉举、不枯燥,在所缘上平稳运转,进入奢摩他的轨道时,那时心对策励、抑制和令喜悦不再起作用,就像御者对于已经平稳奔跑的马一样。这就叫作“适时舍置”。所谓“远离未得定的人”,是指远远避开那些还没有达到近行定或安止定、心散乱的人。所谓“亲近得定的人”,是指依靠近行定或安止定,去亲近、结交、侍奉那些心得定的人。所谓“心倾向于那一点”,是指在行、立、坐、卧等处,心只为了生起定而朝向定、倾向定、偏向定。这样修行的人,定觉支就会生起。对于已经这样生起的定觉支,他了知:通过阿拉汉道,它的修习已经圆满。
Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathi viya samappavattesu. Assesu. Ayaṃ vuccati ‘‘samaye ajjhupekkhanatā’’ti. Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthaṃyeva ninnapoṇapabbhāracittatā. Evañhi paṭipajjato esa uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
舍觉支的生起是这样的:“比丘们,有能作为舍觉支生起基础的法。对这些法如理作意并反复修习,就是尚未生起的舍觉支得以生起的食,也是已经生起的舍觉支得以增长、扩大、修习、圆满的食。”(《相应部》5.232)在这里,所谓“能作为舍觉支生起基础的法”,指的就是舍本身。
Upekkhāsambojjhaṅgassa – ‘‘atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti. Tattha upekkhāyeva upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma.
另外,有五种法能帮助舍觉支生起:对众生的中舍、对诸行的中舍、避开偏爱众生与诸行的人、亲近对众生与诸行保持中舍的人,以及内心倾向于舍。
Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.
在这里,通过两种方式生起对有情的中舍:一是省察业为自己的所有——“你是依自己的业而来,也将依自己的业而去;这个人也是依自己的业而来,将依自己的业而去,你贪恋他做什么?”二是省察没有有情——“从究竟真理来看,根本没有有情,你贪恋他做什么?”通过这两种方式生起对有情的中舍。通过两种方式生起对诸行的中舍:一是省察无主——“这件袈裟会逐渐变色、变旧,最终成为擦脚布,被扔在棍子尖上丢弃;如果它有主人,就不会让它这样毁坏。”二是省察暂时性——“这是不持久的,只是暂时的。”通过这两种方式生起对诸行的中舍。对袈裟如此,对钵等物品也应当这样套用。
Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammena gamissasi, esopi attano kammena āgantvā attano kammena gamissati, tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ kammassakatāpaccavekkhaṇena ca, ‘‘paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena ca. Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāraṃ ceva jiṇṇabhāvaṃ ca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya, nāssa evaṃ vinassituṃ dadeyyā’’ti evaṃ asāmikabhāvaṃ paccavekkhaṇena, ‘‘anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālika’’nti evaṃ tāvakālikatāpaccavekkhaṇena ca. Yathā ca cīvare, evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā.
远离贪恋有情和贪恋诸行的人:这里,如果一个人——不管是在家人贪爱自己的儿女等,还是出家人贪爱自己的弟子、同参、亲教师等——亲手给他们剃头发、缝衣服、洗袈裟、染袈裟、煮钵等,片刻不见就四处张望:“某某沙弥在哪里?某某小比丘在哪里?”像迷路的鹿一样东看西看;别人为了剃发等事求他“请暂时让某某来一下”,他也不放人,说:“我们自己都舍不得让他做自己的事,你们把他带去只会让他受累。”这种人就叫贪恋有情的人。如果有人贪爱自己的钵、袈裟、铜碗、游方杖等物,连别人用手碰一下都不让,别人临时借用时,他说:“我自己爱惜这东西都舍不得用,凭什么给你们?”这种人就叫贪恋诸行的人。如果有人对这两类事物都保持中立、无所谓,就叫对有情和诸行保持中舍的人。如此,舍觉支会在这样的人身上生起:他远离贪恋有情和诸行的人,亲近对有情和诸行保持中舍的人,并且在行、住、坐、卧等一切姿势中,让心倾向于生起舍觉支。当它这样生起之后,他清楚地知道:通过阿拉汉道,它的修习就圆满了。
Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike, pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati, sahattheneva nesaṃ kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti, muhuttampi apassanto ‘‘asuko sāmaṇero kuhiṃ, asuko daharo kuhi’’nti bhantamigo viya ito cito ca āloketi , aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā’’ti yācīyamānopi ‘‘amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema, tumhe taṃ gahetvā kilamessathā’’ti na deti. Ayaṃ sattakelāyano nāma. Yo pana pattacīvarathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena parāmasitumpi na deti, tāvakālikaṃ yācito ‘‘mayampi idaṃ mamāyantā na paribhuñjāma, tumhākaṃ kiṃ dassāmā’’ti vadati. Ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma. Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino. Ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma. Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanaṃ puggalaṃ ārakā parivajjantassāpi, sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
如是或于内这句是说:像这样,先执持自己身上的七觉支,或者执持别人身上的;有时执持自己的觉支,有时执持别人的觉支,然后就在诸法之中,随观诸法而安住。这里觉支的生起与灭去,应当从它们生起和坏灭的角度来理解。从这里往后,所说的方式和前面一样。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā satta sambojjhaṅge pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa bojjhaṅge pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha bojjhaṅgānaṃ nibbattinirodhavasena veditabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.
在这里,只要把把握觉支的念和“苦圣谛”这样连接起来理解,就应该知道:这位把握觉支的比丘的解脱门。其余部分和前面所说的一样。
Kevalañhi idha bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā bojjhaṅgapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
四谛部分的注释
Catusaccapabbavaṇṇanā
119119. 这样,按七觉支把法随观分析完之后,现在为了按四圣谛来分析,又接着说了“再者,诸比丘……”等话。
119. Evaṃ sattabojjhaṅgavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni catusaccavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha.
在这里,“如实了知此是苦”的意思是:除了渴爱之外,对三界中的诸法,按照它们各自的真实本性了知“这是苦”;对于能产生、能生起这苦的先前渴爱,了知“这是苦集”;对于两者都不再生起的涅槃,了知“这是苦灭”;对于遍知苦、舍断集、证悟灭的圣道,了知“这是导向苦灭之道”,按照它们的真实本性了知。这就是这段话的含义。其余关于圣谛的讨论,在《清净道论》中已经详细说明了。
Tattha idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmake dhamme ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathāsabhāvato pajānāti, tasseva kho pana dukkhassa janikaṃ samuṭṭhāpikaṃ purimataṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti, ubhinnaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti, dukkhaparijānanaṃ samudayapajahanaṃ nirodhasacchikaraṇaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathāsabhāvato pajānātīti attho. Avasesā ariyasaccakathā visuddhimagge vitthāritāyeva.
就这样,或者把握自己身上的四圣谛,或者把握他人身上的四圣谛,或者有时把握自己身上的、有时把握他人身上的四圣谛,然后在诸法上随观诸法而安住。这里四圣谛的“生灭”,则应当根据四种圣谛各自的情况,从生起和止息的角度来理解。从这里往后,解说方式都和前面所说的一样。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā cattāri saccāni pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa cattāri saccāni pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha catunnaṃ saccānaṃ yathāsambhavato uppattinivattivasena veditabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.
在这里,只要把把握四圣谛的念和“苦圣谛”这样连接起来理解,就能知道那位把握圣谛的比丘的出离之门。其余部分和前面一样。
Kevalañhi idha catusaccapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā saccapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
到这里为止,一共讲了二十一种业处,也就是:入出息念、四威仪、四正知、三十二身分、四界差别、九种墓墟观、受随观、心随观、盖的把握、蕴的把握、处的把握、觉支的把握、谛的把握。其中,入出息念、三十二身分和九种墓墟观,这十一种属于安止业处。不过,长部诵者大西瓦长老说:“九种墓墟观是作为过患随观来说的。”所以按照他的看法,安止业处只有两种,其余的都是近行业处。那么,在所有这些业处当中,都会生起倾向吗?不会。因为在威仪、正知、盖和觉支当中,倾向不会生起,在其余的业处当中才会生起。可是大西瓦长老说:“在这些当中也会生起倾向。因为他是这样把握的:我有四威仪吗?还是没有?我有四正知吗?还是没有?我有五盖吗?还是没有?我有七觉支吗?还是没有?所以,在一切处都会生起倾向。”
Ettāvatā ānāpānaṃ catuiriyāpathaṃ catusampajaññaṃ dvattiṃsākāraṃ catudhātuvavatthānaṃ navasivathikā vedanānupassanā cittānupassanā nīvaraṇapariggaho khandhapariggaho āyatanapariggaho bojjhaṅgapariggaho saccapariggahoti ekavīsati kammaṭṭhānāni vuttāni. Tesu ānāpānaṃ dvattiṃsākāro navasivathikāti ekādasa appanākammaṭṭhānāni honti. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero pana ‘‘navasivathikā ādīnavānupassanāvasena vuttā’’ti āha. Tasmā tassa matena dveyeva appanākammaṭṭhānāni, sesāni upacārakammaṭṭhānāni. Kiṃ panetesu sabbesu abhiniveso jāyatīti? Na jāyati. Iriyāpathasampajaññanīvaraṇabojjhaṅgesu hi abhiniveso na jāyati, sesesu jāyatīti. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘etesupi abhiniveso jāyati, ayañhi atthi nu kho me cattāro iriyāpathā, udāhu natthi, atthi nu kho me catusampajaññaṃ, udāhu natthi, atthi nu kho me pañcanīvaraṇā, udāhu natthi, atthi nu kho me sattabojjhaṅgā, udāhu natthīti evaṃ pariggaṇhāti, tasmā sabbattha abhiniveso jāyatī’’ti.
137“诸比丘,无论何人”:就是指比丘、比丘尼、近事男或近事女。“应如此修习”:就是按照开头所说的修习次第来修习。“可预期”:意思是应当预期,必定会发生。“证知”:指阿拉汉果。“若还有余取”:就是如果执取的残余还在、还没有完全断尽。“不来”:就是不来果的状态。
137.Yo hi koci, bhikkhaveti yo hi koci bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā. Evaṃ bhāveyyāti ādito paṭṭhāya vuttena bhāvanānukkamena bhāveyya. Pāṭikaṅkhanti paṭikaṅkhitabbaṃ, avassaṃ bhāvīti attho. Aññāti arahattaṃ. Sati vā upādiseseti upādānasese vā sati aparikkhīṇe. Anāgāmitāti anāgāmibhāvo.
像这样,用七年时间说明了教法能引导人走向解脱之后,为了再显示在比那更短的时间里也能做到,又说了“诸比丘,且停下……”等话。这一切都是针对中等根器、可以引导的人说的。至于利根的人,则是这样说的:“早上受到教导,傍晚就能证得殊胜;傍晚受到教导,早上就能证得殊胜。”
Evaṃ sattannaṃ vassānaṃ vasena sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassetvā puna tato appatarepi kāle dassento ‘‘tiṭṭhantu, bhikkhave’’tiādimāha. Sabbampi cetaṃ majjhimasseva neyyapuggalassa vasena vuttaṃ. Tikkhapaññaṃ pana sandhāya – ‘‘pāto anusiṭṭho sāyaṃ visesaṃ adhigamissati, sāyaṃ anusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissatī’’ti (ma. ni. 2.345) vuttaṃ.
世尊这样开示“比丘们,我的教法是如此导向出离的”,然后为了把在二十一处以阿拉汉果为顶点所说的教法作个总结,说道:“比丘们,这是一条唯一的道路……前面所说的那段话,正是针对这个而说的。”其余的内容意思都很浅显易懂。
Iti bhagavā ‘‘evaṃniyyānikaṃ, bhikkhave, mama sāsana’’nti dassetvā ekavīsatiyāpi ṭhānesu arahattanikūṭena desitaṃ desanaṃ niyyātento ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo…pe… iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti āha. Sesaṃ uttānatthamevāti.