第10章 《念处经》的注释·九种墓地品的注释
1. 根本法门品义注 · 73 段
九种墓地品的注释
Navasivathikapabbavaṇṇanā
112112. 像这样以界作意的方式分析了身随观之后,现在为了以九种墓地品来分别,又说“再者,比丘们”等起始文句。其中,“正如会看到”意思是如同会看到。“身”指死尸。“被弃于墓地”指被丢弃在坟场。“死了一日者的”即一日死的。“死了二日者的”即二日死的。“死了三日者的”即三日死的。命终之后,身体像风箱一样次第膨胀起来,因为膨胀的状态,所以叫“膨胀”。“青瘀”指颜色变异。呈现青瘀的状态本身就是“青瘀的”。又因为不净可厌,所以那令人厌恶的青瘀就叫“青瘀的”。在肉丰满的地方呈红色,在脓积聚的地方呈白色,而大多数地方呈青色,就好像披着青布的死尸一样,这是对这种尸体的称呼。从破裂处或九个疮口流出的脓,叫“流脓”。流脓的状态本身就是“流脓的”,又因为不净可厌,所以那令人厌恶的流脓就叫“流脓的”。已经变成流脓那样的状态,就叫“变成流脓的”。
112. Evaṃ dhātumanasikāravasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni navahi sivathikapabbehi vibhajituṃ, puna caparantiādimāha. Tattha seyyathāpi passeyyāti yathā passeyya. Sarīranti matasarīraṃ. Sivathikāya chaḍḍītanti susāne apaviddhaṃ. Ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ. Dvīhaṃ matassa assāti dvīhamataṃ. Tīhaṃ matassa assāti tīhamataṃ. Bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātakaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ. Vilīnameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhānesu nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi visandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ. Vipubbameva vipubbakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Vipubbakaṃ jātaṃ tathābhāvaṃ gatanti vipubbakajātaṃ.
那位比丘把自己这个身体,用智慧与那个身体结合起来、对照起来。怎么结合呢?就是:这个身体也是这样的性质,会变成这样,逃不过这样的结局。这里说的是:因为有寿命、体温、识这三样东西存在,这个身体才能站立、行走等等;一旦这三样东西消失,这个身体也就同样是这种性质,本质上就是会腐烂发臭的,将来会变成膨胀等种种状态,逃不过变成膨胀等样子的结局。
So imameva kāyanti so bhikkhu imaṃ attano kāyaṃ tena kāyena saddhiṃ ñāṇena upasaṃharati upaneti. Kathaṃ? Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyu, usmā, viññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ atthitāya ayaṃ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti imesaṃ pana vigamā ayampi evaṃdhammo evaṃpūtikasabhāvoyeva, evaṃbhāvī evaṃuddhumātādibhedo bhavissati, evaṃanatīto evaṃuddhumātādibhāvaṃ anatikkantoti.
如是所谓“或于内”,通过执取膨胀相等相,有时于自身,有时于他身,于身随观身而住。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ uddhumātādipariggahaṇena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.
被吃:指落在腹部等处,啄食腹部肉、嘴唇肉、眼眶等,一口一口地吃。有肉有血:还连着残余的肉和血。无肉有血涂:肉虽然已经耗尽,血还没有干,就是针对这个情况说“无肉有血涂”。以其他方向部分:指用别的方向部分。手骨:即使手骨按分类有六十四块,也都各自散落。足骨等也是同样的道理。超过一年:经过了一年以上的时间。腐烂:暴露在露天,受到风、阳光、雨水侵袭,超过一年的骨头就会腐烂;埋在地下的则能保存更久。变成粉末:碎成粉末而散落。在所有这些情形中,都应按照前面所说的方法,依“被吃”等来作组合。
Khajjamānanti udarādīsu nisīditvā udaramaṃsaoṭṭhamaṃsaakkhikūṭādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṃ. Samaṃsalohitanti sesāvasesamaṃsalohitayuttaṃ. Nimaṃsalohitamakkhitanti maṃse khīṇepi lohitaṃ na sussati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nimaṃsalohitamakkhita’’nti. Aññenāti aññena disābhāgena. Hatthaṭṭhikanti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṃ pāṭiyekkaṃ vippakiṇṇaṃ. Pādaṭṭhikādīsupi eseva nayo. Terovassikānīti atikkantasaṃvaccharāni. Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti. Antobhūmigatāni pana cirataraṃ tiṭṭhanti. Cuṇṇakajātānīti cuṇṇaṃ cuṇṇaṃ hutvā vippakiṇṇāni. Sabbattha so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṃ vasena yojanā kātabbā.
就这样,所谓“内”或,如此以把握“被吃”等情形,乃至变成粉末的状态,在自身身体上或他人身体上,有时在自身身体上、有时在他人身体上,于身随观身而住。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ khajjamānādipariggahaṇena yāva cuṇṇakabhāvā attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.
在这里,应当先停下来,把九种墓地观归并起来。按“死了一日”等说法讲到的所有情况,合为一类;“被乌鸦等啄食”等,合为一类;“有肉有血、由筋腱相连的骨架”,合为一类;“没有肉、只剩血污、由筋腱相连”,合为一类;“血肉都已去掉、由筋腱相连”,合为一类;“骨头已经散开”等,合为一类;“骨头变白、像螺壳的颜色”,合为一类;“堆在一起超过三年”,合为一类;“腐烂变成粉末”,合为一类。
Idha pana ṭhatvā navasivathikā samodhānetabbā. ‘‘Ekāhamataṃ vā’’tiādinā nayena vuttā sabbāpi ekā, ‘‘kākehi vā khajjamāna’’ntiādikā ekā, ‘‘aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandha’’nti ekā, ‘‘nimaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandha’’nti ekā, ‘‘apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandha’’nti ekā, ‘‘aṭṭhikāni apagatasambandhānī’’tiādikā ekā, ‘‘aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgānī’’ti ekā, ‘‘puñjakitāni terovassikānī’’ti ekā, ‘‘pūtīni cuṇṇakajātānī’’ti ekā.
“比丘们,正是如此。”这句话是世尊在开示了九种墓地观之后,为总结身随观而说的。其中,以九种墓地观为所缘的念是苦谛,能生起它的先前渴爱是集谛,这两者不再生起是灭谛,遍知苦、舍断集、以灭为所缘的圣道是道谛。这样,依四谛之力逐步提升,最终证得寂灭。这就是那些以九种墓地观为修行的比丘们,直到证得阿拉汉果的解脱之门。
Evaṃ kho, bhikkhaveti idaṃ navasivathikā dassetvā kāyānupassanaṃ niṭṭhapento āha. Tattha navasivathikapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavaseneva ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idaṃ navasivathikapariggāhakānaṃ bhikkhūnaṃ yāva arahattā niyyānamukhanti.
到这里,入出息这一节、威仪这一节、四正知这一节、不净作意这一节、界作意这一节,以及九种墓地诸节——这十四节就完成了身随观。
Ettāvatā ca ānāpānapabbaṃ iriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ paṭikūlamanasikārapabbaṃ dhātumanasikārapabbaṃ navasivathikapabbānīti cuddasapabbā kāyānupassanā niṭṭhitā hoti.
在这其中,入出息节和不净作意节仅此两种是安止业处。而墓地诸节因为是依过患随观来说的,所以其余十二种只是近行业处。
Tattha ānāpānapabbaṃ paṭikūlamanasikārapabbanti imāneva dve appanākammaṭṭhānāni. Sivathikānaṃ pana ādīnavānupassanāvasena vuttattā sesāni dvādasāpi upacārakammaṭṭhānānevāti.
受随观的注释
Vedanānupassanāvaṇṇanā
113113. 世尊这样用十四种方式讲完身随观念处之后,现在要用九种方式讲受随观,于是说“云何,诸比丘”等话。其中,“乐受”——当体验身体的乐受或心理的乐受时,他了知“我体验乐受”,这就是意思所在。在这里,即便是仰卧的婴儿,在吸奶等时候虽然也体验乐受,也知道“我们体验乐受”,但这里说的并不是这种了知。因为这种了知不舍弃对众生的执取,不破除众生想,既不是业处,也不是念处的修习。而这位比丘的了知则舍弃对众生的执取,破除众生想,既是业处,也是念处的修习。这里正是针对这种正知感受而说的:“谁在感受?是谁的受?因为什么原因而有受?”
113. Evaṃ bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni navavidhena vedanānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha sukhaṃ vedananti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ahaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānātīti attho. Tattha kāmaṃ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṃ vedayamānā ‘‘sukhaṃ vedayāmā’’ti pajānanti, na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpaṃ jānanaṃ hi sattūpaladdhiṃ na jahati, sattasaññaṃ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ jahati , sattasaññaṃ ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ ceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi ‘‘ko vedayati, kassa vedanā, kiṃ kāraṇā vedanā’’ti evaṃ sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ.
在这里,“谁在感受?”——并不是有某个众生或某个人在感受。“是谁的受?”——也不是某个众生或某个人的受。“以什么为原因而有受?”——其实只是以身为基础、以境为所缘,才有受。因此他这样了知:“以种种乐等为基础、为所缘,只是受在感受。而只是依据这受的生起,才假立了‘我在感受’这样的说法而已。”当他这样观察——“只是受以身为基础、以境为所缘,只是受在感受”——就应当知道,这就是在了知“我感受乐受”。就像住在质多罗山的那位长老一样。据说那位长老在身体不适时,因为强烈的苦受而呻吟,翻来覆去。一个年轻比丘问他:“尊者,您哪个部位疼?”(长老回答:)“贤友,并没有什么单独疼的地方;只是以身为基础、以境为所缘,只是受在感受罢了。”(年轻比丘说:)“尊者,那么从这样了知的时候起,就应该忍耐了吧?”“贤友,我在忍耐。”“尊者,忍耐更好。”长老就忍耐下来。此后,风病一直撕裂到心脏,肠子堆落在床上。长老指给那个年轻比丘看:“贤友,够了,能忍到这个地步就行了。”年轻比丘沉默了。长老调匀精进,连同无碍解一起证得阿拉汉果,成为等首者而入般涅槃。
Tattha ko vedayatīti na koci satto vā puggalo vā vedayati. Kassa vedanāti na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā. Kiṃ kāraṇā vedanāti vatthuārammaṇāva panassa vedanā. Tasmā esa evaṃ pajānāti – ‘‘taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati. Taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti. Evaṃ vedanāva vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti sallakkhento esa ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānātīti veditabbo. Cittalapabbate aññataro thero viya. Thero kira aphāsukakāle balavavedanāya nitthunanto aparāparaṃ parivattati. Tameko daharo āha ‘‘kataraṃ vo, bhante, ṭhānaṃ rujjatī’’ti. Āvuso, pāṭiyekkaṃ rujjanaṭṭhānaṃ nāma natthi, vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti. Evaṃ jānanakālato paṭṭhāya adhivāsetuṃ vaṭṭati no, bhanteti. Adhivāsemi āvusoti. Adhivāsanā, bhante, seyyāti. Thero adhivāsesi. Tato vāto yāva hadayā phālesi, mañcake antāni rāsikatāni ahesuṃ. Thero daharassa dassesi ‘‘vaṭṭatāvuso, ettakā adhivāsanā’’ti. Daharo tuṇhī ahosi. Thero vīriyasamataṃ yojetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitvā samasīsī hutvā parinibbāyi.
就像对乐受一样,对苦受……乃至当他感受非世俗的不苦不乐受时,他了知“我感受非世俗的不苦不乐受”。这样,世尊说完色业处之后,接着讲无色业处时,是依受来开示的。业处有两种:色业处和无色业处,这也叫做“色把握”和“无色把握”。其中,世尊讲色业处时,无论是以简略作意的方式,还是以详细作意的方式,都教导了四界差别。这两种方式在《清净道论》中都已经完整说明了。
Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhaṃ…pe… nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti. Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena kathesi. Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ rūpakammaṭṭhānañca arūpakammaṭṭhānañca. Rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccati. Tattha bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ kathesi. Tadubhayampi sabbākārato visuddhimagge dassitameva.
讲到无色业处时,大多数情况下是依受来讲解的。因为在无色业处中,确实有三种契入方式:依触、依受、依心。怎么讲呢?有的人以简略的方式或以详细的方式把握了色业处之后,在那个所缘上,心和心所最初投向所缘、正在触及那个所缘时生起的触,变得明显。有的人则是正在体验那个所缘时生起的受,变得明显。有的人则是正在把握、了知那个所缘时生起的识,变得明显。其中,对于触变得明显的人,他也这样把握:并不是只有触生起,与它一起,体验同一个所缘的受也生起,认取标记的想也生起,思惟造作的思也生起,了别的识也生起。这样,他就在以触为第五的这组法里把握。对于受变得明显的人,他这样把握:并不是只有受生起,与它一起,触及同一个所缘的触也生起,认取标记的想也生起,思惟造作的思也生起,了别的识也生起。这样,他也在以触为第五的这组法里把握。对于识变得明显的人,他这样把握:并不是只有识生起,与它一起,触及同一个所缘的触也生起,体验的受也生起,认取标记的想也生起,思惟造作的思也生起。这样,他也在以触为第五的这组法里把握。
Arūpakammaṭṭhānaṃ pana kathento yebhuyyena vedanāvasena katheti. Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena vedanāvasena cittavasenāti. Kathaṃ? Ekaccassa hi saṃkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti. Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi ‘‘na kevalaṃ phassova uppajjati, tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī’’ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa vedanā pākaṭā hoti. So ‘‘na kevalaṃ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānanamānaṃ viññāṇampi uppajjatī’’ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, so ‘‘na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānanamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi uppajjatī’’ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.
他这样审察:“这些以触为第五的法,是依什么而存在的?”然后知道:“它们是依所依而存在的。”所谓所依,就是业所生的身体,经里就是针对这个而说:“我的这个识依在这里,系在这里。”从实质上说,它既是诸界,也是所造色。因此,他在这里只见到名色,也就是:“所依是色,以触为第五的是名。”这里,色是色蕴,名是四种非色的蕴,这样就成了只是五蕴。因为离开了名色就没有五蕴,离开了五蕴也没有别的名色。
So ‘‘ime phassapañcamakā dhammā kiṃ nissitā’’ti upadhārento ‘‘vatthuṃ nissitā’’ti pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘idañca me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’’nti (dī. ni. 1.234,235; ma. ni. 2.252). So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca. Evamettha ‘‘vatthu rūpaṃ, phassapañcamakā nāma’’nti nāmarūpamattameva passati. Rūpaṃ cettha rūpakkhandho, nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti. Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā, pañcakkhandhavinimuttañca nāmarūpaṃ natthi.
他这样审察:“这五蕴是以什么为因的?”于是看到:“是以无明等为因的。”由此他明白:这里只有缘以及缘所生之法,并没有另一个众生或人,纯粹只是诸行的堆积而已。这样,他依据有缘的名色而安立三相,顺着观修的次第,反复思惟“无常、苦、无我”而修行。
So ‘‘ime pañcakkhandhā kiṃ hetukā’’ti upaparikkhanto ‘‘avijjādihetukā’’ti passati. Tato paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ, añño satto vā puggalo vā natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevāti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti sammasanto vicarati.
他盼着“今天就能证悟,今天就能证悟”,在那样一个时节合适、人合适、饮食合适、闻法合适的日子里,得到这样的条件后,以盘腿坐姿坐下,把观修推到顶点,最终安住在阿拉汉果。这样一来,对这三类人,业处就已经讲到了阿拉汉果为止。
So ‘‘ajja ajjā’’ti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāya puggalasappāya bhojanasappāya dhammassavanasappāyaṃ labhitvā ekapallaṅkena nisinno vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti. Evaṃ imesampi tiṇṇaṃ janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti.
在这里,世尊开示无色业处时,是依受来说的。因为如果依触或依识来说,就不清楚,像一片黑暗。但依受来说就清楚。为什么?因为受的生起很清楚。乐受和苦受的生起确实很明显。当乐生起时,它搅动整个身体,压迫、遍满、灌注全身,就像让人吃下百次提炼的酥油,像涂上百次提炼的油,像用一千罐水浇灭灼热,它生起时让人喊出:“啊,乐啊!啊,乐啊!”当苦生起时,它搅动整个身体,压迫、遍满、灌注全身,像把烧红的铁片插进去,像浇下熔化的铜汁,像在干草枯木的林中扔下燃烧的柴捆,它生起时让人发出“啊,苦啊!啊,苦啊!”的狂乱叫喊。这样,乐受和苦受的生起就很清楚。
Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāvasena kathesi. Phassavasena vā hi viññāṇavasena vā kathīyamānaṃ na pākaṭaṃ hoti, andhakāraṃ viya khāyati. Vedanāvasena pana pākaṭaṃ hoti. Kasmā? Vedanānaṃ uppattipākaṭatāya. Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā. Yadā sukhaṃ uppajjati, sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ satadhotaṃ sappiṃ khādāpayantaṃ viya satapākatelaṃ makkhayamānaṃ viya ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati. Yadā dukkhaṃ uppajjati, sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya vilīnatambalohena āsiñcantaṃ viya sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāruukkākalāpaṃ khipamānaṃ viya ‘‘aho dukkhaṃ aho dukkha’’nti vippalāpayamānameva uppajjati. Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā hoti.
不苦不乐受则难以显示,像黑暗一样不清楚。当苦与乐消失时,它以排斥乐与不乐、处于中舍状态的方式,被称为不苦不乐受——对于这样依理路来把握它的人来说,它就是清楚的。像什么呢?就像猎人追踪一只爬上平坦岩石后逃走的鹿。他在平坦岩石的这一侧和那一侧都看到了足迹,虽然中间看不到,但他依理路知道:它从这里爬上去,从这里下来,在中间一定是沿着这个区域过去的。同样,就像爬上去处的足迹,乐受的生起是清楚的;就像下来处的足迹,苦受的生起是清楚的;而就像依理路把握在这里爬上去、在这里下来、在中间这样经过,对于在苦与乐消失时以排斥乐与不乐、处于中舍状态的方式依理路把握不苦不乐受的人来说,它就是清楚的。就这样,世尊先讲了色的业处,之后才依受生起无色的业处来显示它。
Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārāva avibhūtā. Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātappaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Yathā kiṃ? Yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṃ ārohitvā palātassa migassa anupathaṃ gacchanto migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāgepi parabhāgepi padaṃ disvā majjhe apassantopi ‘‘ito āruḷho, ito oruḷho, majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī’’ti nayato jānāti, evaṃ āruḷhaṭṭhāne padaṃ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti. Oruḷhaṭṭhāne padaṃ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti. ‘‘Ito āruyha ito oruyha majjhe evaṃ gato’’ti nayato gahaṇaṃ viya sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātappaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Evaṃ bhagavā paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvāva dassesi.
世尊并不只是在这里才这样显示。在《小渴爱灭尽经》《大渴爱灭尽经》《小吠陀罗经》《大吠陀罗经》《赖吒和罗经》《摩犍提经》《界分别经》《不动适业经》,以及《长部》的《大因缘经》《帝释问经》《大念处经》,《相应部》的《小因缘经》《树譬喻经》《遍寻求经》,乃至整部《受相应》等许多经典中,世尊都是先讲色业处,然后才让无色业处生起,也就是依着受来显示它。就像在那些经典中一样,在这部《念处经》里,也是先讲色业处,之后让无色业处生起,即依着受来显示它。
Na kevalañca idheva evaṃ dassesi, cūḷataṇhāsaṅkhaye, mahātaṇhāsaṅkhaye, cūḷavedalle, mahāvedalle, raṭṭhapālasutte, māgaṇḍiyasutte, dhātuvibhaṅge, āneñjasappāye, dīghanikāyamhi mahānidāne, sakkapañhe, mahāsatipaṭṭhāne, saṃyuttamhi cūḷanidānasutte, rukkhopame, parivīmaṃsanasutte, sakale vedanāsaṃyutteti evaṃ anekesu suttesu paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassesi. Yathā ca tesu, evaṃ imasmimpi satipaṭṭhānasutte paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nibbattetvā dassesi.
在这里,“乐受”等说法中,还有另一种了知的方式:他感受乐受时,了知“我感受乐受”。也就是说,在乐受生起的那一刻,因为苦受不存在,正在感受乐受的人便了知“我感受乐受”。由于过去曾体验过的苦受如今已不存在,而这个乐受在此之前也还没有生起,所以受就是无常的、不持久的、会变坏的法。这样,他在这件事上就具足正知。
Tattha sukhaṃ vedanantiādīsu ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo – sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti. Tena yā pubbe anubhūtapubbā dukkhā vedanā, tassā idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṃ abhāvato vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā, itiha tattha sampajāno hoti.
世尊也确实这样说过:
Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
火种,当一个人感受乐受时,那时他既不感受苦受,也不感受不苦不乐受,那时他感受的只是乐受。火种,当他感受苦受……(中略)……当他感受不苦不乐受时,那时他既不感受乐受,也不感受苦受,那时他感受的只是不苦不乐受。火种,乐受也是无常的、有为的、缘生的、灭尽法、衰灭法、离贪法、灭法。苦受也是……(中略)……火种,不苦不乐受也是无常的……(中略)……灭法。火种,这样观察的多闻圣弟子,对乐受、对苦受、对不苦不乐受都厌离;因为厌离而离贪,因为离贪而解脱;在解脱时,生起“已解脱”的智。他了知:“生已尽,梵行已立,应作已作,不再有此后之生。”
‘‘Yasmiṃ aggivessana samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti, yasmiṃ aggivessana samaye dukkhaṃ…pe… adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, adukkhamasukhaññeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Sukhāpi kho aggivessana vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi kho…pe… adukkhamasukhāpi kho aggivessana vedanā aniccā…pe… nirodhadhammā. Evaṃ passaṃ aggivessana sutavā ariyasāvako sukhāyapi vedanāya dukkhāyapi vedanāya adukkhamasukhāyapi vedanāya nibbindati, nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti (ma. ni. 2.205).
在“有染着的乐”等说法中,所谓“有染着的乐”,是指依止于五种欲乐之染的六种与在家相应的悦受。所谓“无染着的乐”,是指六种与出离相应的悦受。所谓“有染着的苦”,是指六种与在家相应的忧受。所谓“无染着的苦”,是指六种与出离相应的忧受。所谓“有染着的不苦不乐”,是指六种与在家相应的舍受。所谓“无染着的不苦不乐”,是指六种与出离相应的舍受。对它们的分别,在《后五十经篇》的经文中已经讲到了。
Sāmisaṃ vā sukhantiādīsu sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehasitasomanassavedanā. Nirāmisā sukhā nāma cha nekkhammasitasomanassavedanā. Sāmisā dukkhā nāma cha gehasitadomanassavedanā. Nirāmisā dukkhā nāma cha nekkhammasitadomanassavedanā. Sāmisā adukkhamasukhā nāma cha gehasitaupekkhā vedanā. Nirāmisā adukkhamasukhā nāma cha nekkhammasitaupekkhā vedanā. Tāsaṃ vibhāgo uparipaṇṇāsake pāḷiyaṃ āgatoyeva.
“于内”这句是说:像这样通过把握乐受等,他要么在自己的诸受上,要么在他人的诸受上,要么有时在自己的诸受上、有时在他人的诸受上,安住于随观诸受。“或随观集法、灭法”这句里则应当知道:通过“以无明集而有受集”等《无碍解道》1.50所说的五种、五种方式,观察诸受的集与灭,他要么安住于在诸受上随观集法,要么安住于在诸受上随观灭法,要么有时安住于在诸受上随观集法、有时安住于在诸受上随观灭法。从这里往后,和身随观里所说的一样。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ sukhavedanādipariggahaṇena attano vā vedanāsu, parassa vā vedanāsu, kālena vā attano, kālena vā parassa vedanāsu vedanānupassī viharati. Samudayavayadhammānupassī vāti ettha pana ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’tiādīhi (paṭi. ma. 1.50) pañcahi pañcahi ākārehi vedanānaṃ samudayañca vayañca passanto samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, kālena samudayadhammānupassī vā, kālena vayadhammānupassī vā vedanāsu viharatīti veditabbo. Ito paraṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayameva.
在这里,仅仅把把握受的正念连结为“苦谛”之后,就应当知道:对这位把握受的比丘来说,这就是出离之门。其余部分和前面所说的一样。
Kevalañhi idha vedanāpariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā vedanāpariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
心随观的注释
Cittānupassanāvaṇṇanā
114114. 这样用九种方式讲完受随观念处之后,现在为了用十六种方式讲心随观,说了“如何,诸比丘”等话。其中,“有贪”指八种与贪俱行的心。“离贪”指世间的善心和无记心。不过,因为这里是思惟观察,不是法的归类,所以在这里,即使一个词里也找不到出世间心。其余四种不善心,既不属于前一句,也不属于后一句。“有嗔”指两种与嗔俱行的心。“离嗔”指世间的善心和无记心。其余十种不善心,既不属于前一句,也不属于后一句。“有痴”指与疑俱行及与掉举俱行的两种心。然而因为痴生起于一切不善心中,所以那些不善心在此也同样适用。正是在这一对之中,十二种不善心被包揽无余。“离痴”指世间善心及无记心。“收缩的心”指被昏沉、睡眠所覆盖之心,因该心是蜷缩的。“散乱的心”指与掉举俱行之心,因该心是散乱的。
114. Evaṃ navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni soḷasavidhena cittānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha sarāganti aṭṭhavidhaṃ lobhasahagataṃ. Vītarāganti lokiyakusalābyākataṃ. Idaṃ pana yasmā sammasanaṃ na dhammasamodhānaṃ, tasmā idha ekapadepi lokuttaraṃ na labbhati. Sesāni cattāri akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. Sadosanti duvidhaṃ dosasahagataṃ . Vītadosanti lokiyakusalābyākataṃ. Sesāni dasākusalacittāni neva purimaṃ padaṃ, na pacchimaṃ padaṃ bhajanti. Samohanti vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcāti duvidhaṃ. Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā tānipi idha vaṭṭantiyeva. Imasmiṃyeva hi duke dvādasākusalacittāni pariyādiṇṇānīti. Vītamohanti lokiyakusalābyākataṃ. Saṃkhittanti thinamiddhānupatitaṃ, etañhi saṃkuṭitacittaṃ nāma. Vikkhittanti uddhaccasahagataṃ, etañhi pasaṭacittaṃ nāma.
广大心指色界与无色界的心。非广大心指欲界的心。有上指欲界的心。无上指色界与无色界的心。在这两者当中,色界心仍属有上,只有无色界心才是无上。有定心指具有安止定或近行定的心。无定心指两种定都没有的心。解脱心指通过彼分解脱和镇伏解脱而获得解脱的心。未解脱心指不具备这两种解脱的心;至于断解脱、止息解脱和出离解脱,在这里根本没有涉及。
Mahaggatanti rūpārūpāvacaraṃ. Amahaggatanti kāmāvacaraṃ. Sauttaranti kāmāvacaraṃ. Anuttaranti rūpāvacarañca arūpāvacarañca. Tatrāpi sauttaraṃ rūpāvacaraṃ, anuttaraṃ arūpāvacarameva. Samāhitanti yassa appanāsamādhi upacārasamādhi vā atthi. Asamāhitanti ubhayasamādhivirahitaṃ. Vimuttanti tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimuttaṃ. Avimuttanti ubhayavimuttivirahitaṃ, samucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṃ pana idha okāsova natthi.
“于内”这句是说:像这样,通过把握有贪等状态,对每一个刹那生起的那一颗心都一一观察,他或观察自己的心,或观察他人的心,或有时观察自己的心,或有时观察他人的心,如此随观心而安住。“随观集法与灭法”这里,则应当以各五种方式、共五种方式引出识的集起与灭去,比如“以无明集而有识集”这样。从这里往后,就按前面所说的方式理解。
Itiajjhattaṃ vāti evaṃ sarāgādipariggahaṇena yasmiṃ yasmiṃ khaṇe yaṃ yaṃ cittaṃ pavattati, taṃ taṃ sallakkhento attano vā citte, parassa vā citte, kālena vā attano, kālena vā parassa citte cittānupassī viharati. Samudayavayadhammānupassīti ettha pana ‘‘avijjāsamudayā viññāṇasamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) evaṃ pañcahi pañcahi ākārehi viññāṇassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Ito paraṃ vuttanayameva.
在这里,仅仅是把能把握心的那个念本身就当成了苦谛。这样联系起来之后,应当知道,对正在把握心的比丘来说,这就是出离之门。其余内容和前面所说的一样。
Kevalañhi idha cittapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā cittapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
法随观的盖部分注释
Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
115115. 像这样用十六种方式讲完心随观念处之后,现在为了用五种方式讲法随观,就说了“诸比丘,如何……”等话。另外,世尊通过身随观讲的是把握纯粹色法,通过受随观和心随观讲的是把握纯粹非色法。现在为了讲色法与非色法混合在一起的把握,就说了“诸比丘,如何……”等话。或者也可以说,身随观讲的就是对色蕴的把握,受随观讲的就是对受蕴的把握,心随观讲的就是对识蕴的把握;所以现在为了也讲想蕴和行蕴的把握,就说了“诸比丘,如何……”等话。
115. Evaṃ soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Apica bhagavatā kāyānupassanāya suddharūpapariggaho kathito, vedanācittānupassanāhi suddhaarūpapariggaho. Idāni rūpārūpamissakapariggahaṃ kathetuṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādimāha . Kāyānupassanāya vā rūpakkhandhapariggahova kathito, vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova, cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahovāti idāni saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampi kathetuṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādimāha.
在这里,“存在”是指由于反复现行、习以为常而存在。“不存在”是指由于不现行,或者由于已被断除,所以不存在。“以及怎样”是指欲贪生起的原因。“而且他了知此”是指他了知那个原因。按照这个方法,应当了知一切词句的含义。
Tattha santanti abhiṇhasamudācāravasena saṃvijjamānaṃ. Asantanti asamudācāravasena vā pahīnattā vā avijjamānaṃ. Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo hoti. Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṃ pajānāti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.
在这里,由于对净相的非理作意,欲贪就生起了。所谓净相,就是净本身是净相,以净为所缘的对象也是净相。所谓非理作意,就是不如理的作意、偏离正道的作意,比如把无常当作常、把苦当作乐、把无我当作我、把不净当作净,这样的作意。如果在那上面反复不断地运作,欲贪就会生起。因此世尊说:诸比丘,有净相,在那里反复多修非理作意,这就是让未生的欲贪生起的食,也是让已生的欲贪变得更多、更广大的食。
Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena kāmacchandassa uppādo hoti. Subhanimittaṃ nāma subhampi subhanimittaṃ, subhārammaṇampi subhanimittaṃ. Ayonisomanasikāro nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce niccanti vā dukkhe sukhanti vā anattani attāti vā asubhe subhanti vā manasikāro, taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, subhanimittaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
不过,对于不净相,通过如理作意,它就会被断除。所谓不净相,就是不净本身,以及不净所缘。所谓如理作意,就是方便作意、正道作意,即对无常的事物作无常想,对苦的事物作苦想,对无我的事物作无我想,对不净的事物作不净想。如果在那上面反复不断地修习,欲贪就会被断除。因此世尊说:诸比丘,有不净相,在那里多修习如理作意,这就是让未生的欲贪不生的非食,也是让已生的欲贪断除的非食。
Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Asubhanimittaṃ nāma asubhampi asubhārammaṇampi. Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro anicce aniccanti vā dukkhe dukkhanti vā anattani anattāti vā asubhe asubhanti vā manasikāro, taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando pahīyati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, asubhanimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamanāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
另外,有六种法能帮助断除欲贪:取不净相、修习不净、守护根门、饮食知量、亲近善知识、说适当的话。因为,取十种不净相的人能断除欲贪,修习不净的人也能,根门紧闭的人也能,当还有容纳四五口食物的余地时,喝水维持而饮食知量的人也能。因此这样说:
Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti asubhanimittassa uggaho asubhabhāvanānuyogo indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati, bhāventassāpi, indriyesu pihitadvārassāpi, catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tenetaṃ vuttaṃ –
“四五口不食,饮水以代之;
心志坚定之比丘,此足以令其安乐而住。”
‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);
亲近像修习不净业处帝须长老那样、乐于修习不净观的善知识,即使只是亲近这样的人,欲贪也会被断除;在站立、坐下等日常活动中,只要谈论与十种不净相关的、有助于修行的适当话题,欲贪也会被断除。因此说:“有六种法能导向欲贪的断除。”而通过这六种法已经断除了欲贪的人,他能清楚地知道:这欲贪在未来将因阿拉汉道而不再生起。
Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
而对可憎相不如理作意,嗔恨就会生起。这里,可憎的事物本身是可憎相,能引发嗔恨的所缘也是可憎相。不如理作意,在一切情况下都是同一个特征。若对那个相反复不断地发动这种作意,嗔恨就会生起。因此世尊说:诸比丘,有可憎相存在;在那里反复不如理作意,这就是让未生的嗔恨生起、已生的嗔恨增长广大的食。
Paṭighanimitte ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti. Tattha paṭighampi paṭighanimittaṃ, paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṃ. Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇova. Taṃ tasmiṃ nimitte bahulaṃ pavattayato byāpādo uppajjati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, paṭighanimittaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
通过慈心解脱的如理作意,嗔恨就被断除。在这里,凡是提到“慈”的时候,近行定和安止定都算数;而“心解脱”则只指安止定。如理作意的特征前面已经说过,是一样的。反复不断地让这种作意运转起来,嗔恨就被断除了。所以世尊说:“比丘们,有慈心解脱;在那里多修习如理作意,这就是让还没生起的嗔恨不生起、已经生起的嗔恨被断除的非食。”
Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tattha tattha ‘‘mettā’’ti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati. ‘‘Cetovimuttī’’ti appanāva. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato byāpādo pahīyati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, mettā cetovimutti, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamanāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya uppannassa vā byāpādassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
另外,有六种法能帮助断除嗔恨:修取慈心的相、投入慈心的修习、反复省察众生各随自己的业、多作如理观察、亲近善知识、说合适的话。因为,一个人不管是通过限定范围、不限定范围,还是遍满各个方向中的某一种方式来修取慈心,嗔恨都会被断除;通过限定范围、不限定范围、遍满各个方向来修习慈心,嗔恨也会被断除。像这样省察自己和别人的业自作:“你对他生气,又能把他怎么样?你能毁掉他的戒行等功德吗?你难道不是随着自己的业而来,也会随着自己的业而去吗?对别人发怒,就像想抓起烧透的火炭、烧红的铁棒、粪便之类的东西去打别人一样。这个对你生气的人,又能把你怎么样?他能毁掉你的戒行等功德吗?他也是随着自己的业而来,也会随着自己的业而去。就像没有被人接受的赠礼,又像逆风撒出去的尘土,他的愤怒只会落回他自己头上。”这样省察自己和别人的业自作;或者省察双方的业自作之后,安住在反复观察中;或者亲近像阿沙古答长老那样乐于修习慈心的善知识——通过这些,嗔恨都会被断除。在站立、坐下等威仪中,借着与慈心相应的合适谈论,嗔恨也会被断除。因此说“有六种法能帮助断除嗔恨”。而对于已经通过这六种法断除了嗔恨的人,他能了知:依靠不来道,这嗔恨在未来不会再产生。
Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti mettānimittassa uggaho mettābhāvanānuyogo kammassakatāpaccavekkhaṇā paṭisaṅkhānabahutā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Odhisakaanodhisakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati, odhiso anodhiso disāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi. ‘‘Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi, kimassa sīlādīni nāsetuṃ sakkhissasi, nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi, parassa kujjhanaṃ nāma vītaccitaṅgāra-tattaayasalāka-gūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti. Esopi tava kuddho kiṃ karissati, kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati, esa attano kammeneva āgantvā attano kammena gamissati, appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī’’ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi, ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
在不乐等状态中,由于不如理作意,昏沉睡眠就会生起。所谓不乐,就是心里厌倦。所谓懈怠,就是身体慵懒无力。所谓伸懒腰,就是身体扭动伸展。所谓饭后困倦,就是饭后昏沉、身体燥热。所谓心的消沉,就是心呈现低沉的状态。如果在这不乐等状态中反复不断地进行不如理作意,昏沉睡眠就会生起。因此说:诸比丘,有不乐、懈怠、伸懒腰、饭后困倦、心的消沉;对此多作不如理作意,这就是让未生起的昏沉睡眠生起、已生起的昏沉睡眠变得更多更广大的食粮。
Aratiādīsu ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti. Arati nāma ukkaṇṭhitā. Tandī nāma kāyālasiyatā. Vijambhitā nāma kāyavināmanā. Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho. Cetaso līnattaṃ nāma cittassa līnākāro. Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, arati tandī vijambhitā bhattasammado cetaso līnattaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
至于精进界等,则是靠如理作意来断除的。精进界,指的是最初发起的精进。出离界,因为已经从懈怠中出离,所以比前者更强。勇猛界,因为步步迈向更高的境地,所以又比前者更强。在这三种精进中,如果多修习如理作意,昏沉睡眠就会被断除。因此经中说:诸比丘,有精进界、出离界、勇猛界,对此多修习如理作意,这就是让未生起的昏沉睡眠不生起、已生起的昏沉睡眠得以断除的食粮。
Ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ. Nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantatāya tato balavataraṃ. Parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Imasmiṃ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ pahīyati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa anuppādāya uppannassa vā thinamiddhassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
另外,有六种法能帮助断除昏沉睡眠:在过量饮食时执取相、转换姿势、作意光明想、住在露天处、亲近善知识、以及适当的谈话。比如,有人吃了手长者所供的食物、阿拉毗人所供的食物、用衣布包着的食物、乌鸦啄剩的食物,或是吞下又吐出的食物之后,坐在夜间住处或白天住处修习沙门法,昏沉睡眠就会像一头巨象一样笼罩过来。反过来,如果比丘习惯只留四五团饭那么大的空间,喝点水维持着,就不会有这种情况。像这样,即使在过量饮食上执取其相,昏沉睡眠也能被断除。在哪种姿势中昏沉睡眠袭来,就转换到另一种姿势,这样也能断除;夜里作意月光、灯光、火炬光,白天作意日光,也能断除;住在露天处,也能断除;亲近像大迦叶长老那样已断除昏沉睡眠的善知识,也能断除;在站立、坐下等当中,依头陀支作适当的谈话,也能断除。因此说“有六种法能帮助断除昏沉睡眠”。以这六种法断除昏沉睡眠之后,他了知:这昏沉睡眠已由阿拉汉道断除,未来不再生起。
Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti, atibhojane nimittaggāho iriyāpathasamparivattanatā ālokasaññāmanasikāro abbhokāsavāso kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Āharahatthakatatravaṭṭakaalaṃsāṭakakākamāsakabhuttavamitakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati. Catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati. Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati, tato aññaṃ parivattentassāpi, rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi, abbhokāse vasantassāpi, mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī’’ti . Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
心里不平静的时候,如果不如理作意,掉举和后悔就会生起。所谓不平静,就是心不安静的状态,实际上说的就是掉举和后悔本身。在这里,如果反复地做不如理作意,掉举和后悔就会生起。所以经中说:“比丘们,有心的不平静,在那里,反复做不如理作意,这就是让还没生起的掉举和后悔生起、已经生起的掉举和后悔变得更多更广大的食粮。”
Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti. Avūpasamo nāma avūpasantākāro. Uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato uddhaccakukkuccaṃ uppajjati. Tenāha ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso avūpasamo, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
而在被称为“定”的心寂静之中,通过如理作意,它得以断除。因此说:“比丘们,存在心的寂静;在那里,反复修习如理作意,这就是让尚未生起的掉举后悔不生起、让已经生起的掉举后悔被断除的食粮。”
Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso vūpasamo, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya uppannassa vā uddhaccakukkuccassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
另外,有六种法能帮助断除掉举和后悔:多闻、喜欢发问、精通戒律、亲近年长有德的人、亲近善知识、以及有益的谈话。因为多闻的人,即使只是学习一部、两部、三部、四部或五部尼柯耶,无论从经文语句上还是从义理上学习,他的掉举和后悔也会被断除。经常问什么是允许的、什么是不允许的,也会断除;因为对戒律的制定非常熟练自在而精通戒律的人,也会断除;去拜访年长的大长老的人,也会断除;亲近像优波离长老那样持律的善知识的人,也会断除。在站立、坐下等日常活动中,谈论与允许不允许相关且有益的话题,也能断除。因此说:“有六种法能帮助断除掉举和后悔。”当这六种法已经断除了掉举和后悔之后,他了知:掉举在未来不再生起,是通过阿拉汉道断除的;后悔在未来不再生起,是通过不来道断除的。
Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti bahussutatā paripucchakatā vinaye pakataññutā vuddhasevitā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati. Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasibhāvatāya pakataññunopi, vuddhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
对于会成为疑的所依的诸法,由于不如理作意,疑就生起。所谓“会成为疑的所依的诸法”,就是那些一再成为疑之因的法,它们就是疑本身。在那里,对于不断使不如理作意大量生起者,疑就会产生。因此说:“诸比丘,有会成为疑的所依的诸法,在那里,不如理作意被反复修习,这就是使未生的疑生起、已生的疑进一步增长广大的食。”
Vicikicchāṭṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti. Vicikicchāṭṭhānīyā dhammā nāma punappunaṃ vicikicchāya kāraṇattā vicikicchāva. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato vicikicchā uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, vicikicchāṭṭhānīyā dhammā , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
在善等诸法中,依靠如理作意,疑惑就会被断除。因此说:“比丘们,有善与不善的法,有有罪与无罪的法,有应亲近与不应亲近的法,有低劣与殊胜的法,有黑与白相对的法;在那里,多修习如理作意,就是让未生起的疑惑不生起、让已生起的疑惑被断除的食物。”
Kusalādīsu dhammesu yonisomanasikārena panassā pahānaṃ hoti. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā sevitabbāsevitabbā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya anuppādāya uppannāya vā vicikicchāya pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
另外,有六种法能帮助断除疑惑:多闻、喜欢发问、对律精通、决意力强、亲近善知识、谈论合适的话题。因为即使一个人只是多闻,按经文和义理学习一部……乃至五部尼柯耶,疑惑也能被断除。对于经常就三宝发问的人,对于在律中修行纯熟、运用自如的人,对于对三宝具有坚定净信、决意力强的人,对于亲近像婆迦梨长老那样信解坚定的善知识的人,疑惑也能被断除。在站立、坐下等日常行为中,以三宝功德为依托的合适谈话,也能使疑惑断除。因此说:“六种法能帮助断除疑惑。”他清楚地知道,依靠这六种法断除了疑惑之后,通过入流道,未来不会再产生疑惑。
Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti bahussutatā paripucchakatā vinaye pakataññutā adhimokkhabahulatā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā…pe… pañca vā nikāye pāḷivasena atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati. Tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi, vinaye ciṇṇavasibhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi, saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
“或于内”这句话的意思是:像这样,通过把握这五种盖,他或是就自己的法、或是就他人的法,或有时就自己的法、有时就他人的法,随观法而安住。在这里,集与灭应当依照前面讲五盖时所说的方式,从净相、不净相等方面的不如理作意与如理作意来导出。从这里往后,都和前面所说的一样。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcanīvaraṇapariggahaṇena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha subhanimitta asubhanimittādīsu ayonisomanasikārayonisomanasikāravasena pañcasu nīvaraṇesu vuttanayena nīharitabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.
在这里,只要把“把握诸盖的念就是苦圣谛”这样连接起来理解,就应该知道:那位把握诸盖的比丘,其趣向解脱的门径是什么。其余部分和前面所说的一样。
Kevalañhi idha nīvaraṇapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā nīvaraṇapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
蕴品注释
Khandhapabbavaṇṇanā
116116. 这样以五盖分别法随观之后,现在为了以五蕴来分别,又说了“复次……”等话。其中,“在五取蕴中”的意思是:被取着的蕴就是取蕴,也就是作为取的缘而存在的法聚、法堆。这是这里的简要说明。详细的蕴的讨论则在《清净道论》中说过。他这样以自相了知色:“这是色,只有这么多色,没有超出这个之外的色。”受等也是这样。这是这里的简要说明。详细地说,色等则在《清净道论》的蕴论中已经说过。“色的集起”是指,像这样以无明集起等五种方式而有色的集起。“色的消失”是指,像这样以无明灭等五种方式而有色的消失,受等也是这样。这是这里的简要说明。详细内容则在《清净道论》的生灭智讨论部分说过。
116. Evaṃ pañcanīvaraṇavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni pañcakkhandhavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha pañcasu upādānakkhandhesūti upādānassa khandhā upādānakkhandhā, upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā dhammarāsayoti attho. Ayamettha saṅkhepo . Vitthārato pana khandhakathā visuddhimagge vuttā. Iti rūpanti ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthī’’ti sabhāvato rūpaṃ pajānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena pana rūpādīni visuddhimagge khandhakathāyameva vuttāni. Iti rūpassa samudayoti evaṃ avijjāsamudayādivasena pañcahākārehi rūpassa samudayo. Iti rūpassa atthaṅgamoti evaṃ avijjānirodhādivasena pañcahākārehi rūpassa atthaṅgamo, vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana visuddhimagge udayabbayañāṇakathāyaṃ vutto.
“或于内”等这一句是说:像这样通过把握五蕴,他就在自己的诸法上、或在他人的诸法上,有时在自己的诸法上、有时在他人的诸法上,随观诸法而安住。这里所说的集与灭,应当依据“无明集则色集”等,在五蕴中讲到的五十种相来导出。此后内容,方式就和前面所说的一样。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcakkhandhapariggahaṇena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādīnaṃ (paṭi. ma. 1.50) pañcasu khandhesu vuttānaṃ paññāsāya lakkhaṇānaṃ vasena nīharitabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.
这里,只要把能把握诸蕴的念当作苦圣谛来这样连接,就应当知道:那位把握诸蕴的比丘的出离之门。其余部分和前面一样。
Kevalañhi idha khandhapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā khandhapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
处品注释
Āyatanapabbavaṇṇanā
117像这样,先按五蕴分析了法随观,现在再按处来分析,于是又说“再者……”等话。其中,“在六内处和外处”是指:眼、耳、鼻、舌、身、意这六个内处,以及色、声、香、味、触、法这六个外处。“了知眼”,就是依照眼净色真实的特相和作用来了知它。“了知诸色”,就是依照外在的四等起色真实的特相和作用来了知它们。“以及缘于这两者而生起的结”,就是缘于眼和色这两者,生起欲贪结、嗔结、慢结、见结、疑结、戒禁取结、有贪结、嫉结、悭吝结、无明结这十种结,也同样依照它们真实的特相和作用来了知。
117. Evaṃ pañcakkhandhavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni āyatanavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesūti cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo manoti imesu chasu ajjhattikesu rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammāti imesu chasu bāhiresu. Cakkhuṃ ca pajānātīti cakkhupasādaṃ yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Rūpe ca pajānātīti bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojananti yañca taṃ cakkhuṃ ceva rūpe cāti ubhayaṃ paṭicca kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭigha-māna-diṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa-bhavarāga-issā-macchariyāvijjāsaṃyojananti dasavidhaṃ saṃyojanaṃ uppajjati, tañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti.
那么,这些结是怎么生起的呢?先说在眼门:当一个合意的所缘出现在眼前,人因为贪著欲乐而享受它、欢喜它,欲贪结就生起了。面对不合意的所缘而发怒时,瞋结就生起了。心里想“除了我,没有别人能把这个所缘讲清楚”,慢结就生起了。执取“这个色所缘是恒常的、不变的”,见结就生起了。对这个色所缘犹豫“这是有情吗?是有情所有的吗?”,疑结就生起了。心想“但愿在圆满的存在中,这个色所缘对我们来说变得容易得到”而渴求存在,有贪结就生起了。心想“将来也这样受持戒禁,就能得到它”而受持戒禁,戒禁取结就生起了。心想“但愿别人得不到这个色所缘”而嫉妒,嫉结就生起了。对自己得到的色所缘不肯与他人分享而悭吝,悭吝结就生起了。在这一切当中,由于与它们同时生起的无知,无明结就生起了。
Kathaṃ panetaṃ uppajjatīti? Cakkhudvāre tāva āpāthagataṃ iṭṭhārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. Aniṭṭhārammaṇe kujjhato paṭighasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Ṭhapetvā maṃ na koci añño etaṃ ārammaṇaṃ vibhāvetuṃ samattho atthī’’ti maññato mānasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Etaṃ rūpārammaṇaṃ niccaṃ dhuva’’nti gaṇhato diṭṭhisaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Etaṃ rūpārammaṇaṃ satto nu kho, sattassa nu kho’’ti vicikicchato vicikicchāsaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Sampattibhave vata no idaṃ sulabhaṃ jāta’’nti bhavaṃ patthentassa bhavarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Āyatimpi evarūpaṃ sīlabbataṃ samādiyitvā sakkā laddhu’’nti sīlabbataṃ samādiyantassa sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Aho vata etaṃ rūpārammaṇaṃ aññe na labheyyu’’nti usūyato issāsaṃyojanaṃ uppajjati. Attanā laddhaṃ rūpārammaṇaṃ aññassa maccharāyato macchariyasaṃyojanaṃ uppajjati. Sabbeheva sahajātaaññāṇavasena avijjāsaṃyojanaṃ uppajjati.
他怎样了知“未生起的结”?他以什么原因,了知那以尚未现行活动的方式而未生起的十种结将会生起,也了知那个原因。他怎样了知“已生起的结”?对于以尚未断除的状态存在、或者已经现行活动而生起的十种结,他了知它们通过什么原因而被断除。他怎样了知“已断除的结”?对于已经通过部分断除或镇伏断除而断除的十种结,他了知它们通过什么原因在未来不再生起。那么,它们通过什么原因在未来不再生起呢?见结、疑结、戒禁取结、嫉结、悭吝结这五种结,通过入流道在未来不再生起。欲贪结和瞋结这两者中,粗重的部分通过一来道在未来不再生起,细微的部分通过不来道在未来不再生起。慢结、有贪结、无明结这三种结,通过阿拉汉道在未来不再生起。
Yathā ca anuppannassāti yena kāraṇena asamudācāravasena anuppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa uppādo hoti, tañca kāraṇaṃ pajānāti. Yathā ca uppannassāti appahīnaṭṭhena pana samudācāravasena vā uppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa yena kāraṇena pahānaṃ hoti, tañca kāraṇaṃ pajānāti. Yathā ca pahīnassāti tadaṅgavikkhambhanappahānavasena pahīnassāpi tassa dasavidhassa saṃyojanassa yena kāraṇena āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti. Kena kāraṇena panassa āyatiṃ anuppādo hoti? Diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyabhedassa tāva pañcavidhassa saṃyojanassa sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hoti. Kāmarāgapaṭighasaṃyojanadvayassa oḷārikassa sakadāgāmimaggena, aṇusahagatassa anāgāmimaggena, mānabhavarāgāvijjāsaṃyojanattayassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti.
他同样了知耳和声等,这里的处理方式也一样。不过在这里,关于处的详细讨论,应当依照《清净道论》中“处分别”部分所讲的方式来了知。
Sotañca pajānāti sadde cā tiādīsupi eseva nayo. Apicettha āyatanakathā vitthārato visuddhimagge āyatananiddese vuttanayeneva veditabbā.
“或于内”的意思是:像这样,通过把握内处,或在自己的诸法上;通过把握外处,或在他人的诸法上;有时在自己的诸法上,有时在他人的诸法上,随观诸法而安住。至于这里的集与灭,应当依照“由无明集故眼集”等所说的方式推演:色处归入色蕴,无色处中意处归入识蕴,法处归入其余诸蕴。出世间法不应取。从此以后,都只是如前所说的方法。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ ajjhattikāyatanapariggahaṇena attano vā dhammesu, bāhirāyatanapariggahaṇena parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha ‘‘avijjāsamudayā cakkhusamudayo’’ti rūpāyatanassa rūpakkhandhe, arūpāyatanesu manāyatanassa viññāṇakkhandhe, dhammāyatanassa sesakkhandhesu vuttanayena nīharitabbā. Lokuttaradhammā na gahetabbā. Ito paraṃ vuttanayameva.
在这里,只要把能把握诸处的正念连结为“苦谛”来作意,就应当知道:对正在把握诸处的比丘来说,这就是出离之门。其余部分也和前面一样。
Kevalañhi idha āyatanapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā āyatanapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.