《根本法门经》的注释·地节的注释
1. 根本法门品义注 · 112 段
地节的注释巴利
Pathavīvāravaṇṇanā
像这样指出凡夫之后,现在为了说明他在大地等事物上,由一切有身之法所产生的“认为”,就说了“地是地”等话。其中,地有四种:相地、有成分地、所缘地、假名地。在“贤友,什么是内地界?即内、自身的硬、粗糙性”等经文中说的,是相地。在“若掘地或令掘”等经文中说的,是有成分地。而发等二十种身分,以及铁、铜等外部事物,因为它们和显色等成分聚在一起而成为地,所以叫有成分地。在“某人认知地遍”等经文中出现的,是所缘地,也叫相地。得到地遍禅那的人投生天界,依其转生而获得“地天神”的名称,应当知道这是假名地。这里,这四种地都可以得到。在这四种地当中,这个凡夫从任何一种地来认知它:他以“这是地”的想来认知,以地的部分来认知,执取世间的言说,依靠想颠倒而认知它为“地”。这样,他完全不离开地的部分,而以“有情”“有情的”等方式去认知。为什么他会这样认知呢?不该这么问,因为凡夫就像疯狂者一样,他会以任何方式执取任何事物。而这里的原因,只是没有见过圣者等差别。或者,就像世尊随后所说的那样:“因为对它未遍知”,世尊自己已经说出了原因。巴利
Evaṃ puthujjanaṃ niddisitvā idāni tassa pathavīādīsu vatthūsu sabbasakkāyadhammajanitaṃ maññanaṃ dassento, pathaviṃ pathavitotiādimāha. Tattha lakkhaṇapathavī sasambhārapathavī ārammaṇapathavī sammutipathavīti catubbidhā pathavī. Tāsu ‘‘katamā ca, āvuso, ajjhattikā pathavīdhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigata’’ntiādīsu (vibha. 173) vuttā lakkhaṇapathavī. ‘‘Pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā’’tiādīsu (pāci. 85) vuttā sasambhārapathavī. Ye ca kesādayo vīsati koṭṭhāsā, ayolohādayo ca bāhirā. Sā hi vaṇṇādīhi sambhārehi saddhiṃ pathavīti sasambhārapathavī. ‘‘Pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādīsu (dī. ni. 3.360) āgatā pana ārammaṇapathavī, nimittapathavītipi vuccati. Pathavīkasiṇajjhānalābhī devaloke nibbatto āgamanavasena pathavīdevatāti nāmaṃ labhati. Ayaṃ sammutipathavīti veditabbā. Sā sabbāpi idha labbhati. Tāsu yaṃkañci pathaviṃ ayaṃ puthujjano pathavito sañjānāti, pathavīti sañjānāti, pathavībhāgena sañjānāti, lokavohāraṃ gahetvā saññāvipallāsena sañjānāti pathavīti. Evaṃ pathavībhāgaṃ amuñcantoyeva vā etaṃ ‘‘sattoti vā sattassā’’ti vā ādinā nayena sañjānāti. Kasmā evaṃ sañjānātīti na vattabbaṃ. Ummattako viya hi puthujjano. So yaṃkiñci yena kenaci ākārena gaṇhāti. Ariyānaṃ adassāvitādibhedameva vā ettha kāraṇaṃ. Yaṃ vā parato ‘‘apariññātaṃ tassā’’ti vadantena bhagavatāva vuttaṃ.
他以颠倒的想,把地认知为地之后,因为“想确实是戏论的因”这句话,后来就以强有力的渴爱、慢、见这三种戏论——在这里用“认为”这个名称来表达——去认为、构想、分别,以种种方式颠倒地执取。因此说“认为地”。为了粗略地显示他这样认为时的那些认为,就以“这头发、这体毛”等方式,说明了分为二十种的内地。而《分别论》中说:“其中,什么是外地界?就是外部的硬、粗糙、坚硬、坚硬的状态,在外非所执受的。比如:铁、铜、锡、铅、银、珍珠、宝石、琉璃、螺、石、珊瑚、白银、黄金、红宝石、玛瑙、草、木、砂砾、陶片、大地、岩石、山。”这样说明了外地。对于内所缘三聚中的相地,也拿来在这里一并作意义论究。巴利
Pathaviṃ pathavito saññatvāti so taṃ pathaviṃ evaṃ viparītasaññāya sañjānitvā, ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880) vacanato aparabhāge thāmapattehi taṇhāmānadiṭṭhipapañcehi idha maññanānāmena vuttehi maññati kappeti vikappeti, nānappakārato aññathā gaṇhāti. Tena vuttaṃ ‘‘pathaviṃ maññatī’’ti. Evaṃ maññato cassa tā maññanā oḷārikanayena dassetuṃ ‘‘yā ayaṃ kesā lomā’’tiādinā nayena vīsatibhedā ajjhattikā pathavī vuttā. Yā cāyaṃ vibhaṅge ‘‘tattha katamā bāhirā pathavīdhātu? Yaṃ bāhiraṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ kakkhaḷattaṃ kakkhaḷabhāvo bahiddhā anupādinnaṃ. Seyyathidaṃ, ayo lohaṃ tipu sīsaṃ sajjhaṃ muttā maṇi veḷuriyaṃ saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅko masāragallaṃ tiṇaṃ kaṭṭhaṃ sakkharā kaṭhalaṃ bhūmi pāsāṇo pabbato’’ti (vibha. 173) evaṃ bāhirā pathavī vuttā. Yā ca ajjhattārammaṇattike nimittapathavī, taṃ gahetvā ayamatthayojanā vuccati.
认为地:他以三种认为来认为——认为我是地,认为地是我的,认为他人是地,认为地是他人的;或者,他以渴爱的认为来认为内地,以慢的认为来认为,以见的认为来认为。怎么认为呢?这个人对头发等生起欲贪,对头发感到味著、欢喜、欢迎,执取而安住;对毛、爪、齿、皮,或者对任何其他可染著的事物也是如此。这样,他以渴爱的认为来认为内地。愿我未来有这样的头发,愿有这样的毛……以这样的方式,他对这些生起欢喜。或者,我依靠这样的戒……乃至……依靠这样的梵行,将来会成为拥有如此润泽、柔软、细滑、青黑头发的人,以这样的方式,他为获得尚未得到的而把心投向那里。这样,他也是以渴爱的认为来认为内地。巴利
Pathaviṃ maññatīti tīhi maññanāhi ahaṃ pathavīti maññati, mama pathavīti maññati, paro pathavīti maññati, parassa pathavīti maññati, atha vā ajjhattikaṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati, mānamaññanāya maññati, diṭṭhimaññanāya maññati. Kathaṃ? Ayañhi kesādīsu chandarāgaṃ janeti kese assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Lome, nakhe, dante, tacaṃ, aññataraṃ vā pana rajjanīyavatthuṃ. Evaṃ ajjhattikaṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati. Iti me kesā siyuṃ anāgatamaddhānaṃ. Iti lomātiādinā vā pana nayena tattha nandiṃ samannāneti. ‘‘Imināhaṃ sīlena vā…pe… brahmacariyena vā evaṃ siniddhamudusukhumanīlakeso bhavissāmī’’tiādinā vā pana nayena appaṭiladdhānaṃ paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Evampi ajjhattikaṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati.
同样,他依靠自己头发等的圆满或缺失而生起慢:“我胜过别人”“我和别人一样”“我比别人差”。这样,他以慢的执取来执取内在的地界。或者,按照“命就是身”这一说法,他把头发执取为“命”。对毛等也是如此。这样,他以见的执取来执取内在的地界。巴利
Tathā attano kesādīnaṃ sampattiṃ vā vipattiṃ vā nissāya mānaṃ janeti, ‘‘seyyohamasmīti vā sadisohamasmīti vā hīnohamasmīti vā’’ti. Evaṃ ajjhattikaṃ pathaviṃ mānamaññanāya maññati. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti (ma. ni. 2.187) āgatanayena pana kesaṃ ‘‘jīvo’’ti abhinivisati. Esa nayo lomādīsu. Evaṃ ajjhattikaṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati.
或者反过来,他以此运作方式之相反方法,把头发等不同种类的地界执取为“这是我的,这是我,这是我的我”——正如经中说“贤友,内在的地界和外在的地界都只是地界,这不是我的”(《中部》1.302)。如此,他也是以见的执取来执取内在的地界。以上便是他以三种执取来执取内在的地界。巴利
Atha vā ‘‘yā ceva kho panāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu, yā ca bāhirā pathavīdhātu, pathavīdhāturevesā , taṃ netaṃ mamā’’ti (ma. ni. 1.302) imissā pavattiyā paccanīkanayena kesādibhedaṃ pathaviṃ etaṃ mama esohamasmi eso me attāti abhinivisati. Evampi ajjhattikaṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ tāva ajjhattikaṃ pathaviṃ tīhi maññanāhi maññati.
就像对内地界一样,对外地界也是如此。怎么样的呢?这个人对铁、铜等生起欲贪,对铁、铜等感到味著、欢喜、欢迎,牢牢地执著不舍。他以“我的铁”“我的铜”等方式,把铁等当作是我的,守护它、保护它。这样,他以渴爱的妄执来执取外地界。或者,他在这里生起欢喜,认为“愿我未来能拥有这样的铁、铜等”;或者想:“我依靠这样的戒、这样的禁戒、这样的苦行、这样的梵行,将来就会成为一个拥有如此完备的铁、铜等资具的人”,为了得到还没得到的东西,他把心投向那里。这样,他也是以渴爱的妄执来执取外地界。巴利
Yathā ca ajjhattikaṃ evaṃ bāhirampi. Kathaṃ? ‘‘Ayañhi ayalohādīsu chandarāgaṃ janeti. Ayalohādīni assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Mama ayo mama lohantiādinā nayena ayādīni mamāyati rakkhati gopayati, evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati. Iti me ayalohādayo siyuṃ anāgatamaddhānanti vā panettha nandiṃ samannāneti, imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā evaṃ sampannaayalohādiupakaraṇo bhavissāmī’’ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Evampi bāhiraṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati.
同样,他依靠自己的铁、铜等物的丰足或匮乏而生起慢心:“我凭这个更优胜”“我凭这个同等”“我凭这个更低劣”(《分别论》832)。就这样,他以慢的妄计来执取外部的地界。可是,当他生起“有生命”的想法时,就坚持认为这是“命者”。对铜等物也是同样的道理。就这样,他以见的妄计来执取外部的地界。巴利
Tathā attano ayalohādīnaṃ sampattiṃ vā vipattiṃ vā nissāya mānaṃ janeti ‘‘imināhaṃ seyyosmīti vā, sadisosmīti vā hīnosmīti vā’’ti (vibha. 832) evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ mānamaññanāya maññati. Aye jīvasaññī hutvā pana ayaṃ ‘‘jīvo’’ti abhinivisati. Esa nayo lohādīsu. Evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati.
或者,有人把地遍执取为“我”。就像《无碍解道》里说的:“在这里,有人把地遍看作是我。地遍就是我,我就是地遍,他把地遍和我看作是不二的。”(《无碍解道》1.131)他就按照《无碍解道》所说的方式,把取相的地遍执取为“我”。这样,他以见的执取来执取外在的地。同样,他也以三种执取来执取外在的地。到这里,在“执取地”这句话中,应当知道有三种执取。接下来,我只作简要的说明。巴利
Atha vā ‘‘idhekacco pathavīkasiṇaṃ attato samanupassati. Yaṃ pathavīkasiṇaṃ, so ahaṃ. Yo ahaṃ, taṃ pathavīkasiṇanti pathavīkasiṇañca attañca advayaṃ samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.131) paṭisambhidāyaṃ vuttanayeneva nimittapathaviṃ ‘‘attā’’ti abhinivisati. Evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati. Evampi bāhiraṃ pathaviṃ tīhi maññanāhi maññati. Evaṃ tāva ‘‘pathaviṃ maññatī’’ti ettha tissopi maññanā veditabbā. Ito paraṃ saṅkhepeneva kathayissāma.
在这里,“于地”这个词是依格表达。因此,这里的含义是:他执取“我于地”,执取“我的某物、我的系缚于地”,执取“他人于地”,执取“他人的某物、他人的系缚于地”。巴利
Pathaviyāmaññatīti ettha pathaviyāti bhummavacanametaṃ. Tasmā ahaṃ pathaviyāti maññati, mayhaṃ kiñcanaṃ palibodho pathaviyāti maññati, paro pathaviyāti maññati, parassa kiñcanaṃ palibodho pathaviyāti maññatīti ayamettha attho.
或者,这里所说的“他如何在色中观见我?在此,有人把受……想……行……识观为我,他这样想:这是我的我,我的我在这色中,这样就是在色中观见我”(《无碍解道》1.131),这个义理已经说过了。按照同样的方式,把受等法执取为我之后,在内外各地之中,把任何一种地设想为它的处所,然后认为“我的这个我就在这块地中”,这就是对地产生认为,这是他的见的认为。然而,当他对于那个我生起贪爱,并以那个我为依据生起慢时,也应该知道有爱和慢的认为。可是,当他以同样的方式认为“他的那个我在地”时,就只有见的认为才说得通。其他的认为,其他人也主张如此。巴利
Atha vā yvāyaṃ ‘‘kathaṃ rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati? Idhekacco vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, tassa evaṃ hoti, ayaṃ kho me attā, so kho pana me attā imasmiṃ rūpeti evaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.131) etassa atthanayo vutto, eteneva nayena vedanādidhamme attato gahetvā tato ajjhattikabāhirāsu pathavīsu yaṃkiñci pathaviṃ tassokāsabhāvena parikappetvā so kho pana me ayaṃ attā imissā pathaviyāti maññanto pathaviyā maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Yadā pana teneva nayena so kho panassa attā pathaviyāti maññati, tadā diṭṭhimaññanā eva yujjati. Itarāyopi pana icchanti.
“从地认为”这句话里,“从地”是分离格。因此应当这样理解:一个人认为,自己或他人连同所属物品,按前面说的各种类别,是从地生出来的,或者是从地出去的,或者认为“我是异于地的另一个我”——这样做就是在“从地认为”;要知道,这就是他的“见的认为”。另外,他既以“见的认为”构想那件事,就会在那件事上生起贪爱和慢,因此也应当知道还有“爱和慢的认为”。另有一种说法:修习了小的地遍之后,取一个与此不同的无量我,认为“在地之外也有我的我”,这样就是在“从地认为”。巴利
Pathavito maññatīti ettha pana pathavitoti nissakkavacanaṃ. Tasmā saupakaraṇassa attano vā parassa vā yathāvuttappabhedato pathavito uppattiṃ vā niggamanaṃ vā pathavito vā añño attāti maññamāno pathavito maññatīti veditabbo, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Apare āhu pathavīkasiṇaṃ parittaṃ bhāvetvā tato aññaṃ appamāṇaṃ attānaṃ gahetvā pathavito bahiddhāpi me attāti maññamāno pathavito maññatīti.
在“认为地是我的”这一句里,应当知道:这里其实只找到一种由渴爱而生的认为,也就是依“以渴爱把大地执为‘我的’”这种方式生起的一种认为。而这种认为,应当套用到前面所说的各种内外之地上,比如“我的头发、我的体毛、我的铁、我的铜”。巴利
Pathaviṃ meti maññatīti ettha pana kevalañhi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyatīti iminā nayena pavattā ekā taṇhāmaññanā eva labbhatīti veditabbā. Sā cāyaṃ mama kesā, mama lomā, mama ayo, mama lohanti evaṃ yathāvuttappabhedāya sabbāyapi ajjhattikabāhirāya pathaviyā yojetabbāti.
“他欢喜地”的意思是:对如前所说的那种地,以贪爱等而欢喜、乐著、执取。这样说,就是在表达这个意思。有人问:既然“认为地”这一句已经把这个意思说清楚了,为什么还要说这一句呢?古来的注师们对此没有细加分析。但依我自己的看法,这是为了展现教法的善巧丰赡,或者是为了显示过患。因为世尊对法界善巧通达,具足种种方便和教法上的善巧丰赡。所以,先以“认为”的方式显示烦恼的生起,现在再以“欢喜”的方式显示,这就是从教法善巧丰赡的角度说的。又或者,一个人认为地、于地认为、从地认为、认为“地是我的”,由于他不能断除对地的贪爱或邪见,所以必定会欢喜地。而欢喜地就是欢喜苦,苦就是过患——这是从显示过患的角度说的。世尊也这样说过:“诸比丘,若欢喜地界,就是欢喜苦;若欢喜苦,我说此人还没有从苦中解脱。”巴利
Pathaviṃabhinandatīti vuttappakārameva pathaviṃ taṇhādīhi abhinandati, assādeti, parāmasati cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pathaviṃ maññatī’’ti eteneva etasmiṃ atthe siddhe kasmā etaṃ vuttanti ce. Avicāritametaṃ porāṇehi. Ayaṃ pana attano mati, desanāvilāsato vā ādīnavadassanato vā. Yassā hi dhammadhātuyā suppaṭividdhattā nānānayavicitradesanāvilāsasampanno, ayaṃ sā bhagavatā suppaṭividdhā. Tasmā pubbe maññanāvasena kilesuppattiṃ dassetvā idāni abhinandanāvasena dassento desanāvilāsato vā idamāha . Yo vā pathaviṃ maññati, pathaviyā maññati, pathavito maññati, pathaviṃ meti maññati, so yasmā na sakkoti pathavīnissitaṃ taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā pahātuṃ, tasmā pathaviṃ abhinandatiyeva. Yo ca pathaviṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati, dukkhañca ādīnavoti ādīnavadassanatopi idamāha. Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘yo, bhikkhave, pathavīdhātuṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati, yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmī’’ti.
像这样,先讲了以地为基础而产生的认为和欢喜,现在为了说明他为什么认为、为什么欢喜,就说出这个原因:“那是因何缘故?我说他未遍知。”它的意思是:那个凡夫为什么认为地?以什么原因认为、欢喜?回答是“我说他未遍知”,也就是说,那个所缘他还没有遍知。因为那个所缘他还没有遍知,所以这样说。凡是遍知地的人,都是以三种遍知来遍知的:知遍知、度遍知、断遍知。巴利
Evaṃ pathavīvatthukaṃ maññanaṃ abhinandanañca vatvā idāni yena kāraṇena so maññati, abhinandati ca, taṃ kāraṇaṃ āvikaronto āha taṃ kissa hetu, apariññātaṃ tassāti vadāmīti. Tassattho, so puthujjano taṃ pathaviṃ kissa hetu maññati, kena kāraṇena maññati, abhinandatīti ce. Apariññātaṃ tassāti vadāmīti, yasmā taṃ vatthu tassa apariññātaṃ, tasmāti vuttaṃ hoti. Yo hi pathaviṃ parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānāti ñātapariññāya tīraṇapariññāya pahānapariññāyāti.
在这里,什么是知遍知?他遍知地界:“这是内地界,这是外地界,这是它的特相,这些是它的味、现起、足处。”这就是知遍知。什么是审察遍知?这样了知之后,以无常、苦、病等四十二种行相审察地界,这就是审察遍知。什么是断遍知?这样审察之后,以最上道舍断对地界的欲贪,这就是断遍知。巴利
Tattha katamā ñātapariññā. Pathavīdhātuṃ parijānāti, ayaṃ pathavīdhātu ajjhattikā, ayaṃ bāhirā, idamassā lakkhaṇaṃ, imāni rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti, ayaṃ ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā pathavīdhātuṃ tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi, ayaṃ tīraṇapariññā. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena pathavīdhātuyā chandarāgaṃ pajahati, ayaṃ pahānapariññā.
或者,名色分别智就是知遍知;从聚的观照等开始,一直到随顺智为止,则是审察遍知;圣道上的智是断遍知。凡是能遍知地的人,都是通过这三种遍知来遍知的。凡夫却没有这三种遍知,因此由于尚未遍知的缘故,就对地生起执取,也对地生起欢喜。所以世尊说:诸比丘,在这里,无闻凡夫……他执取地、执取于地、从地而执取、执取“地是我的”,并且欢喜于地。这是什么原因呢?我说,是因为他还没有遍知地。巴利
Nāmarūpavavatthānaṃ vā ñātapariññā. Kalāpasammasanādianulomapariyosānā tīraṇapariññā. Ariyamagge ñāṇaṃ pahānapariññāti. Yo pathaviṃ parijānāti, so imāhi tīhi pariññāhi parijānāti, assa ca puthujjanassa tā pariññāyo natthi, tasmā apariññātattā pathaviṃ maññati ca abhinandati cāti. Tenāha bhagavā – idha, bhikkhave, assutavā puthujjano…pe… pathaviṃ maññati, pathaviyā maññati, pathavito maññati, pathaviṃ meti maññati, pathaviṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? Apariññātaṃ tassāti vadāmī’’ti.
关于“水从水”这个词,这里的水也有四种:按特相、按组成条件、按所缘、按假名。其中,在“什么是内水界?即内在的、自身的、属于水的、水性的、湿润的、湿性的、色的结缚、内在的、已执取的”等(《分别论》174)中所说的是特相水。在“修习水遍的人,在水中取相”等中所说的是有组成条件的水。其余一切都和地界部分所说的一样。只是在结合方式上,应当了知:按“胆汁、痰”等方式所说的十二种内水界;以及按“什么是外水界?即外在的、属于水的、水性的、湿润的、湿性的、色的结缚、外在的、未执取的。例如:根汁、干汁、皮汁、叶汁、花汁、果汁、乳、酪、酥、生酥、油、蜜、糖,以及地上的水或空中的水”(《分别论》174)所说的外水界;还有在内所缘三法中的相水。巴利
Āpaṃāpatoti etthāpi lakkhaṇasasambhārārammaṇasammutivasena catubbidho āpo. Tesu ‘‘tattha, katamā ajjhattikā āpodhātu. Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ, sineho sinehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa ajjhattaṃ upādinna’’ntiādīsu (vibha. 174) vutto lakkhaṇaāpo. ‘‘Āpokasiṇaṃ uggaṇhanto āpasmiṃ nimittaṃ gaṇhātī’’tiādīsu vutto sasambhārāpo. Sesaṃ sabbaṃ pathaviyaṃ vuttasadisameva. Kevalaṃ yojanānaye pana ‘‘pittaṃ semha’’ntiādinā nayena vuttā dvādasabhedā ajjhattikā āpodhātu, ‘‘tattha, katamā bāhirā āpodhātu? Yaṃ bāhiraṃ āpo āpogataṃ, sineho sinehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa bahiddhā anupādinnaṃ. Seyyathidaṃ, mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ bhummāni vā udakāni antalikkhāni vā’’ti (vibha. 174) evaṃ vuttā ca bāhirā āpodhātu veditabbā, yo ca ajjhattārammaṇattike nimittaāpo.
关于“火”这一项,在火的部分也应依照同样的方式详细说明。不过在搭配方式上,这里应当知道内火界有四种,如经中所说:“由此而温暖,由此而衰老,由此而烧灼,由此而使所食、所饮、所嚼、所尝的得以完全消化。”(《分别论》175)外火界则如经中所说:“其中,什么是外火界?即外在的火、属于火的、热、属于热的、温、属于温的,外在的、不被执取的。例如:柴火、秸秆火、草火、牛粪火、谷壳火、垃圾火、闪电火、火的热、太阳的热、柴堆的热、草堆的热、谷物堆的热、物品堆的热。”(《分别论》175)应当知道,这就是所说的外火界。巴利
Tejaṃ tejatoti imasmiṃ tejovārepi vuttanayeneva vitthāro veditabbo. Yojanānaye panettha ‘‘yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatī’’ti (vibha. 175) evaṃ vuttā catuppabhedā ajjhattikā tejodhātu. ‘‘Tattha katamā bāhirā tejodhātu? Yaṃ bāhiraṃ tejo tejogataṃ usmā usmāgataṃ usumaṃ usumagataṃ bahiddhā anupādinnaṃ. Seyyathidaṃ, kaṭṭhaggi palālaggi tiṇaggi gomayaggi thusaggi saṅkāraggi indaggi aggisantāpo sūriyasantāpo kaṭṭhasannicayasantāpo tiṇasannicayasantāpo dhaññasannicayasantāpo bhaṇḍasannicayasantāpo’’ti (vibha. 175) evaṃ vuttā ca bāhirā tejodhātu veditabbā.
关于“风”中的“风”,在结合风界的方式中,也应当了知内风界,即所说的:“向上的风、向下的风、腹内的风、肠内的风、随行于肢节各处的风、刀风、剃刀风、青莲花风、入息、出息。”而外风界则如《分别论》所说:“其中,什么是外风界?即外在的风、属于风的、色的僵挺性,在外的不被执取。具体来说:东风、西风、北风、南风、有尘风、无尘风、冷风、热风、小风、大风、黑风、毘蓝婆风、翼风、金翅鸟风、扇风、扇拂风。”应当了知,这就是所说的外风界。其余则与前面所说相同。至此,这个——巴利
Vāyaṃ vāyatoti imassa vāyavārassāpi yojanānaye pana ‘‘uddhaṅgamā vātā adhogamā vātā kucchisayā vātā koṭṭhāsayā vātā aṅgamaṅgānusārino vātā satthakavātā khurakavātā uppalakavātā assāso passāso’’ti evaṃ vuttā ajjhattikā vāyodhātu. ‘‘Tattha katamā bāhirā vāyodhātu? Yaṃ bāhiraṃ vāyo vāyogataṃ thambhitattaṃ rūpassa bahiddhā anupādinnaṃ. Seyyathidaṃ, puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā kāḷavātā verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālavaṇṭavātā vidhūpanavātā’’ti (vibha. 176) evaṃ vuttā ca bāhirā vāyodhātu veditabbā. Sesaṃ vuttanayamevāti. Ettāvatā ca yvāyaṃ –
“ 当一法被宣说时,凡是与它同相的法,
这些都得到了解说,所以称为‘特相理趣’。”巴利
‘‘Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena; Vuttā bhavanti sabbe, iti vutto lakkhaṇo hāro’’ti. –
《导论》里已经讲了叫“相”的理趣。按照这个理趣,四大种一旦被执取,所造色也就同样被执取了,因为它没有离开色的特相。而大种和所造色就是色蕴。所以,当说“无闻凡夫执取地、执取水、执取火、执取风”时,从义理上说,也就是在说“他把色看作我”。当说“他在地中、在水中、在火中、在风中执取”时,也就是在说“他在色中看我”。当说“他从地、从水、从火、从风执取”时,因为“色之外另有我”已经成立,也就是在说“他看我有色”或“他看色在我中”。应当知道,这四种就是以色为依托的有身见的执取。其中,一种是断见,三种是常见,所以正好成为两种见——这也是应当知道的义理差别。巴利
Evaṃ nettiyaṃ lakkhaṇo nāma hāro vutto, tassa vasena yasmā catūsu bhūtesu gahitesu upādārūpampi gahitameva bhavati, rūpalakkhaṇaṃ anatītattā. Yañca bhūtopādārūpaṃ so rūpakkhandho. Tasmā ‘‘assutavā puthujjano pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ maññatī’’ti vadantena atthato rūpaṃ attato samanupassatītipi vuttaṃ hoti. ‘‘Pathaviyā āpasmiṃ tejasmiṃ vāyasmiṃ maññatī’’ti vadantena rūpasmiṃ vā attānaṃ samanupassatīti vuttampi hoti. ‘‘Pathavito āpato tejato vāyato maññatī’’ti vadantena rūpato añño attāti siddhattā rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ samanupassatītipi vuttaṃ hoti. Evametā catasso rūpavatthukā sakkāyadiṭṭhimaññanā veditabbā. Tattha ekā ucchedadiṭṭhi, tisso sassatadiṭṭhiyoti dveva diṭṭhiyo hontīti ayampi atthaviseso veditabbo.
大种节等之注释巴利
Bhūtavārādivaṇṇanā
3 像这样,先通过色这一入口,说明了以行为依托的“认为”,现在,因为凡夫对那些被施设、依于诸行的众生也生起“认为”,所以为了指出那些众生,就说了“于已生者知为已生”等话。在这里,bhūta这个词出现在五蕴、非人、界、存在者、漏尽者、众生、树木等语境中。比如在“诸比丘,你们观察‘这是已生的’”等经文中,它出现在五蕴上;在“凡已聚集于此的已生者们”中,它指非人;在“诸比丘,四大种是原因”中,它指界;在“于存在有波逸提”等戒条中,它指存在的;在“那个已吃时食的已生者”中,它指漏尽者;在“世间一切已生者终将舍弃身躯”中,它指众生;在“破坏草木”中,它指树木等。但在这里,这个词指的是众生,不过并不是不加区分地指一切众生。因为这里所说的“已生者”,是指四大王天以下的众生。巴利
3. Evaṃ rūpamukhena saṅkhāravatthukaṃ maññanaṃ vatvā idāni ye saṅkhāre upādāya sattā paññapīyanti, tesu saṅkhāresu sattesupi yasmā puthujjano maññanaṃ karoti, tasmā te satte niddisanto bhūte bhūtato sañjānātītiādimāha. Tatthāyaṃ bhūtasaddo pañcakkhandhaamanussadhātuvijjamānakhīṇāsavasattarukkhādīsu dissati. ‘‘Bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.401) hi ayaṃ pañcakkhandhesu dissati. ‘‘Yānīdha bhūtāni samāgatānī’’ti (su. ni. 224) ettha amanussesu. ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetū’’ti (ma. ni. 3.86) ettha dhātūsu. ‘‘Bhūtasmiṃ pācittiya’’ntiādīsu (pāci. 69) vijjamāne. ‘‘Yo ca kālaghaso bhūto’’ti (jā. 1.10.190) ettha khīṇāsave. ‘‘Sabbeva nikkhipissanti bhūtā loke samussaya’’nti (dī. ni. 2.220) ettha sattesu. ‘‘Bhūtagāmapātabyatāyā’’ti (pāci. 90) ettha rukkhādīsu. Idha panāyaṃ sattesu vattati, no ca kho avisesena. Cātumahārājikānaṃ hi heṭṭhā sattā idha bhūtāti adhippetā.
这里,“于众生起众生想”等句,和前面所说的一样。但在“认为众生”等句中,则应结合三种“认为”来理解。怎么结合呢?
这个人依照“他见到居士或居士子,具备、拥有五种欲乐”这样的说法,把众生执取为可爱、快乐的,于是生起贪染;见到时贪染,听到时也贪染,闻到、尝到、触到、知道时也都贪染。像这样,他通过“渴爱式的认为”来认为众生。
或者,他依照“但愿我能投生到与刹帝利大富豪们同处”等说法,为了得到尚未得到的东西而发愿。像这样,也是通过“渴爱式的认为”来认为众生。
再者,他依据自己和他人的成就与衰败,或者认为自己更胜;在众生当中,认为某个众生低劣,或者认为自己低劣;认为某个众生殊胜,或者认为自己与某个众生相似,或者认为某个众生与自己相似。正如经文所说:“在此,有一类人,或者依出身……或者依某种理由,先前认为自己与他人相似,后来认为自己更胜、他人更低劣。凡是这样的慢……这称为慢过慢。”像这样,他通过“慢式的认为”来认为众生。巴利
Tattha bhūte bhūtato sañjānātītiādi vuttanayameva. Bhūte maññatītiādīsu pana tissopi maññanā yojetabbā. Kathaṃ? Ayañhi ‘‘so passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgibhūta’’nti (a. ni. 7.50) vuttanayena bhūte subhā sukhitāti gahetvā rajjati, disvāpi ne rajjati, sutvāpi, ghāyitvāpi, sāyitvāpi, phusitvāpi, ñatvāpi. Evaṃ bhūte taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Aho vatāhaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyya’’ntiādinā (dī. ni. 3.337) vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati, evampi bhūte taṇhāmaññanāya maññati. Attano pana bhūtānañca sampattivipattiṃ nissāya attānaṃ vā seyyaṃ dahati. Bhūtesu ca yaṃkiñci bhūtaṃ hīnaṃ attānaṃ vā hīnaṃ, yaṃkiñci bhūtaṃ seyyaṃ . Attānaṃ vā bhūtena, bhūtaṃ vā attanā sadisaṃ dahati. Yathāha ‘‘idhekacco jātiyā vā…pe… aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṃ parehi sadisaṃ attānaṃ dahati. Aparakālaṃ attānaṃ seyyaṃ dahati. Pare hīne dahati, yo evarūpo māno …pe… ayaṃ vuccati mānātimāno’’ti (vibha. 876-880). Evaṃ bhūte mānamaññanāya maññati.
对于众生,如果有人这样想:“它们是常的、坚固的、永恒的、不变易的”,或者认为:“一切众生、一切生命、一切生类、一切命者都没有自在、没有力量、没有精进,被命运、遭遇、本性所转变,在六种出生中感受苦乐”,他这样思量,就是通过“见的思量”来思量。像这样,对于众生,通过三种思量来思量。巴利
Bhūte pana ‘‘niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’’ti vā ‘‘sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’ti (dī. ni. 1.168) vā maññamāno diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ bhūte tīhi maññanāhi maññati.
众生是怎样被“认为”的?他在各种众生当中,期望自己投生到那里,或者期望投生到快乐的地方。这就是通过渴爱的“认为”来对众生起认为。或者,他因为期望投生到众生当中,就行布施、持戒、做布萨。这样也是通过渴爱的“认为”来对众生起认为。但如果他把众生整体地抓取过来,然后在其中把某些众生看成更优胜,把某些看成相等或更低劣,这就是通过慢的“认为”来对众生起认为。同样地,他把某些众生认为常的、坚固的,把某些认为无常的、不坚固的,或者认为“我也是众生当中的一员”,这就是通过见的“认为”来对众生起认为。巴利
Kathaṃ bhūtesu maññati? Tesu tesu bhūtesu attano upapattiṃ vā sukhuppattiṃ vā ākaṅkhati. Evaṃ tāva taṇhāmaññanāya bhūtesu maññati. Bhūtesu vā upapattiṃ ākaṅkhamāno dānaṃ deti, sīlaṃ samādiyati, uposathakammaṃ karoti. Evampi bhūtesu taṇhāmaññanāya maññati. Bhūte pana samūhaggāhena gahetvā tattha ekacce bhūte seyyato dahati, ekacce sadisato vā hīnato vāti. Evaṃ bhūtesu mānamaññanāya maññati. Tathā ekacce bhūte niccā dhuvāti maññati. Ekacce aniccā adhuvāti, ahampi bhūtesu aññatarosmīti vā maññati. Evaṃ bhūtesu diṭṭhimaññanāya maññati.
“从众生认为”这里应当这样理解:如果有人把自己或别人连同用具,认为是从任何一处、从众生而生的,这就是“从众生认为”,这是他的“见之认为”。而就在这个“见之认为”所执取的对象上,由于他也生起了爱着和傲慢,所以也应了知这里有“渴爱之认为”和“慢之认为”。关于“认为‘众生是我的’”,这里只找得到一种“渴爱之认为”。应当了知,这种认为是以“我的儿子、我的女儿、我的山羊和绵羊、鸡和猪、象牛马母马”等方式,把事物执取为“我所有的”而运转的。关于“欣喜众生”,说法和前面一样。关于“由于未被遍知故”,这里应当理解为:依着诸行而施设的“众生”这个概念,因诸行未被遍知,所以众生未被遍知。句子的连接方式也应按前面所说的来理解。巴利
Bhūtato maññatīti ettha pana saupakaraṇassa attano vā parassa vā yato kutoci bhūtato uppattiṃ maññamāno bhūtato maññatīti veditabbo, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Bhūte meti maññatīti ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati. Sā cāyaṃ ‘‘mama puttā, mama dhītā, mama ajeḷakā, kukkuṭasūkarā, hatthigavassavaḷavā’’ti evamādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā. Bhūte abhinandatīti etaṃ vuttanayameva. Apariññātaṃ tassāti ettha pana ye saṅkhāre upādāya bhūtānaṃ paññatti, tesaṃ apariññātattā bhūtā apariññātā hontīti veditabbā. Yojanā pana vuttanayeneva kātabbā.
像这样,先按“行”和“众生”两方面简要说明了“认为”的对象,现在再按地的差别等分类,详细地把它显示出来,于是说“诸天神、天”等。其中,“天”是指他们以五种欲乐,或者以自己的神通力,游戏、放光,所以叫“天”,意思是游戏和光明。天有三种:假名天、再生天、清净天。所谓“假名天”,就是国王、王后、王子。所谓“再生天”,就是从四大王天开始往上的诸天神。所谓“清净天”,就是阿拉汉、诸漏尽者。但这里应当理解为再生天,不过并不是不加区分地指一切再生天。这里所说的“天”,是指除了他化自在天世界的魔及其眷属之外,其余六欲界天。这些解释都应当按照“众生品”中已说的方法来理解。巴利
Evaṃ saṅkhepato saṅkhāravasena ca sattavasena ca maññanāvatthuṃ dassetvā idāni bhūmivisesādinā bhedena vitthāratopi taṃ dassento deve devatotiādimāha. Tattha dibbanti pañcahi kāmaguṇehi attano vā iddhiyāti devā, kīḷanti jotenti cāti attho. Te tividhā sammutidevā upapattidevā visuddhidevāti. Sammutidevā nāma rājāno deviyo rājakumārā. Upapattidevā nāma cātumahārājike deve upādāya tatuttaridevā. Visuddhidevā nāma arahanto khīṇāsavā. Idha pana upapattidevā daṭṭhabbā, no ca kho avisesena. Paranimmitavasavattidevaloke māraṃ saparisaṃ ṭhapetvā sesā cha kāmāvacarā idha devāti adhippetā. Tattha sabbā atthavaṇṇanā bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.
说到“生主”,这里要明白,魔就是生主。但有些人说:“这是对各位天界统领者——比如大天王等——的称呼。”这种说法在《大注疏》里已被否定,认为不合理,因为那些天已经被“天”这个词涵盖进去了。而这里所说的“生主”,指的正是魔,因为他是有情众生之主宰。他住在哪里?住在他化自在天。据说在那里,自在天王治理着王国,而魔住在某个区域,在自己的眷属中行使支配权,就像王国边境上一位叛逆的王子那样住着。这里提到魔,也应该理解为同时提到了魔的眷属。这里的关联方式是:当人看到或听说生主容貌端好、长寿、享乐丰厚,因而心生贪染时,他就是以渴爱来执取“生主”。或者,他以“但愿我能投生到生主的同伴中去”这样的方式,为了获得尚未得到的东西而发愿,这也是以渴爱来执取“生主”。而已经获得生主身份的人,生起“我是众生之主、是主宰”的慢心,这就是以慢来执取“生主”。如果认为“生主是常的、恒存的”,或者认为“他会断灭、会毁灭”,或者认为“他无力、无能、没有精进,被命运、结合、本性所支配,只是在六种生类中感受苦乐”,那就是以邪见来执取“生主”。应当这样理解。巴利
Pajāpatinti ettha pana māro pajāpatīti veditabbo. Keci pana ‘‘tesaṃ tesaṃ devānaṃ adhipatīnaṃ mahārājādīnametaṃ adhivacana’’nti vadanti. Taṃ devaggahaṇeneva tesaṃ gahitattā ayuttanti mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ, māroyeva pana sattasaṅkhātāya pajāya adhipatibhāvena idha pajāpatīti adhippeto. So kuhiṃ vasati? Paranimmitavasavattidevaloke . Tatra hi vasavattirājā rajjaṃ kāreti. Māro ekasmiṃ padese attano parisāya issariyaṃ pavattento rajjapaccante dāmarikarājaputto viya vasatīti vadanti. Māraggahaṇeneva cettha māraparisāyapi gahaṇaṃ veditabbaṃ. Yojanānayo cettha pajāpatiṃ vaṇṇavantaṃ dīghāyukaṃ sukhabahulaṃ disvā vā sutvā vā rajjanto taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Aho vatāhaṃ pajāpatino sahabyataṃ upapajjeyya’’ntiādinā vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahantopi pajāpatiṃ taṇhāmaññanāya maññati. Pajāpatibhāvaṃ pana patto samāno ahamasmi pajānamissaro adhipatīti mānaṃ janento pajāpatiṃ mānamaññanāya maññati. ‘‘Pajāpati nicco dhuvo’’ti vā ‘‘ucchijjissati vinassissatī’’ti vā ‘‘avaso abalo avīriyo niyatisaṅgatibhāvapariṇato chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedetī’’ti vā maññamāno pana pajāpatiṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.
关于“在生主中”,这里只适合用邪见想来解释。它的生起方式应当这样理解:有人这样认为:“在生主那里存在的一切法,全都是常的、恒存的、永住的、不变易的。”或者这样认为:“在生主那里没有罪恶,在他那里找不到恶业。”巴利
Pajāpatisminti ettha pana ekā diṭṭhimaññanāva yujjati. Tassā evaṃ pavatti veditabbā. Idhekacco ‘‘pajāpatismiṃ ye ca dhammā saṃvijjanti, sabbe te niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā’’ti maññati. Atha vā ‘‘pajāpatismiṃ natthi pāpaṃ, na tasmiṃ pāpakāni kammāni upalabbhantī’’ti maññati.
关于“从生主(执取)”,这里可以有三类想。怎么讲呢?比如有人这样认为:自己或他人带着各种用具,是从生主那里出生,或者从生主那里出来的——这是他的邪见想。而就在这个被邪见想所认定的对象上,由于他对它生起贪爱和慢心,所以也应该知道还有渴爱想和慢想。至于“生主是我的”这一句,这里只有一种渴爱想。应当知道,这是以“生主是我的导师、我的主人”等方式,把生主执取为“我的”而生起的。其余部分按前面所说的方式理解。巴利
Pajāpatitoti ettha tissopi maññanā labbhanti. Kathaṃ? Idhekacco saupakaraṇassa attano vā parassa vā pajāpatito uppattiṃ vā niggamanaṃ vā maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Pajāpatiṃ meti ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati. Sā cāyaṃ ‘‘pajāpati mama satthā mama sāmī’’tiādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.
梵天神、梵天神:在这里,通过种种殊胜功德而得以增长,所以称为梵天神。另外,梵天神也用来称呼大梵天神、如来、婆罗门、父母和最胜者。因为在“一千梵天神、二千梵天神”等说法中,大梵天神被称为梵天神;而在“比丘们,梵天神确实是如来的同义词”这里,指的是如来。巴利
Brahmaṃ brahmatoti ettha brūhito tehi tehi guṇavisesehīti brahmā. Apica brahmāti mahābrahmāpi vuccati, tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi seṭṭhampi. ‘‘Sahasso brahmā dvisahasso brahmā’’tiādīsu (ma. ni. 3.165-166) hi mahābrahmā brahmāti vuccati. ‘‘Brahmāti kho, bhikkhave , tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti ettha tathāgato.
“ 破除黑暗的佛陀,拥有遍及一切的眼力,
已到达世间尽头、超越了一切存在。
诸漏已尽,一切苦已断;
名为真实者,梵天神,是我所侍奉。”巴利
‘‘Tamonudo buddho samantacakkhu, Lokantagū sabbabhavātivatto; Anāsavo sabbadukkhappahīno, Saccavhayo brahme upāsito me’’ti. (cūḷani. 104) –
在这里,婆罗门。巴利
Ettha brāhmaṇo.
‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare’’ti. (itivu. 106; jā. 2.20.181) –
在这里,“梵天神”是指父母。而在“他转动梵轮”这句里,“梵天神”指的是最殊胜者。但在当前语境中,“梵天神”指的是最初化生、寿命长达一劫的梵天神。由于提到了他,也应当理解为已经包含了梵辅天和梵众天。至于这里的义理注释,则应按照生主那部分所说的方式来理解。巴利
Ettha mātāpitaro. ‘‘Brahmacakkaṃ pavattetī’’ti (ma. ni. 1.148; a. ni. 5.11) ettha seṭṭhaṃ. Idha pana paṭhamābhinibbatto kappāyuko brahmā adhippeto. Taggahaṇeneva ca brahmapurohitabrahmapārisajjāpi gahitāti veditabbā. Atthavaṇṇanā panettha pajāpativāre vuttanayeneva veditabbā.
在光音天这一节里,就像火炬的火焰一样,光明从他们的身体中一段一段地断裂、散落、流溢开来,所以叫光音天。举出光音天,也就把整个第二禅地都包括进来了。应当知道,少光天、无量光天、光音天这些天众,全都住在同一层天。巴利
Ābhassaravāre daṇḍadīpikāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassarā. Tesaṃ gahaṇena sabbāpi dutiyajjhānabhūmi gahitā, ekatalavāsino eva cete sabbepi parittābhā appamāṇābhā ābhassarāti veditabbā.
在遍净天这一节中,这些天人的清净之色遍满、散布,他们以身体清净的光明之色,犹如一整块放在金匣中炽燃的金块那样庄严辉煌,所以称为遍净天。举出遍净天,也就总摄了整个第三禅那地。应当知道,所有少净天、无量净天、遍净天,都是同住在一层天中的。巴利
Subhakiṇhavāre subhena okiṇṇā vikiṇṇā subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanā suvaṇṇamañjūsāya ṭhapitasampajjalitakañcanapiṇḍasassirikāti subhakiṇhā. Tesaṃ gahaṇena sabbāpi tatiyajjhānabhūmi gahitā. Ekatalavāsino eva cete sabbepi parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhāti veditabbā.
在广果天这一节里,“广果”的意思是果报广大。第四禅那地的梵天神,就被称为广果天。至于这三节(光音天、遍净天、广果天)的义理解释,应当依照“已生”部分所说的方式来理解。巴利
Vehapphalavāre, vipulā phalāti vehapphalā. Catutthajjhānabhūmi brahmāno vuccanti. Atthanayayojanā pana imesu tīsupi vāresu bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.
在“征服者”这一节中,“征服者”就是abhibhū,意思是“已征服”。他征服了什么?征服了四种无色蕴。这是“无想有”的另一种叫法。无想有情天人与广果天处在同一层天、同一个地方,他们以投生时的行住坐卧姿态,一直到寿命结束都保持不变,就像画出来的人像一样。这里,所有这些无想有情都被“征服者”这个词涵盖。有些人则用“所谓征服者就是一千梵天神”这样的方式,在各处解释那些作主宰的梵天神。但是,因为一提到“梵天神”就已经把他们包括进去了,所以应该知道那种解释是不合理的。这里的释义方式是:听闻“征服者容貌庄严、寿命长久”之后,对它生起欲贪,以渴爱的妄计去认定“这就是征服者”;或者以“啊,愿我能投生到征服者的同伴中”这样的方式,为了获得尚未获得的而发愿,这也是以渴爱的妄计去认定“这就是征服者”;如果把自己看得低劣、把征服者看得殊胜,那就是以我慢的妄计去认定“这就是征服者”;如果以“征服者是恒常的、不变的”这样的方式去执取,就应该知道,这是以邪见的妄计去认定“这就是征服者”。其余内容,和“生主”那一节所说的一样。巴利
Abhibhūvāre abhibhavīti abhibhū. Kiṃ abhibhavi? Cattāro khandhe arūpino. Asaññabhavassetaṃ adhivacanaṃ. Asaññasattā devā vehapphalehi saddhiṃ ekatalāyeva ekasmiṃ okāse yena iriyāpathena nibbattā, teneva yāvatāyukaṃ tiṭṭhanti cittakammarūpasadisā hutvā. Te idha sabbepi abhibhūvacanena gahitā. Keci abhibhū nāma sahasso brahmāti evamādinā nayena tattha tattha adhipatibrahmānaṃ vaṇṇayanti. Brahmaggahaṇeneva pana tassa gahitattā ayuttametanti veditabbaṃ. Yojanānayo cettha abhibhū vaṇṇavā dīghāyukoti sutvā tattha chandarāgaṃ uppādento abhibhuṃ taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Aho vatāhaṃ abhibhuno sahabyataṃ upapajjeyya’’ntiādinā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahantopi abhibhuṃ taṇhāmaññanāya maññati. Attānaṃ hīnato abhibhuṃ seyyato dahanto pana abhibhuṃ mānamaññanāya maññati. ‘‘Abhibhū nicco dhuvo’’tiādinā nayena parāmasanto abhibhuṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo. Sesaṃ pajāpativāre vuttanayameva.
空无边处等部分的注释巴利
Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā
4 世尊这样依次展示天界时,又通过“胜者”这句话指出了无想有情界。现在,因为这里讲的是轮回,而净居天是站在还灭这一边的,那些天人确实都是不来者和漏尽者。或者说,那些天人有几千劫的寿命,只在佛陀出世时才出现。可是佛陀在无数劫中也不出世,那时候那个地方就是空的。就像国王安营扎寨的地方一样,净居天是诸佛的住处。正因为这个原因,他们也不被算在识住和众生住里面。但这些妄想在任何时候都存在。所以,为了显示那些始终存在的处所,世尊越过净居天,说了“空无边处”等。其中,“空无边处”是指属于那个地方的四种蕴——善、异熟、唯作。而且,因为这是关于界分别的讨论,应该把它们只看作已经投生到那里的人。同样的道理也适用于识无边处等。这四个部分中的义释,应该按照“胜者”那一节里说过的方式来理解。其中的慢和妄想,也适合按照“生主”那一节里说过的方式来理解。巴利
4. Evaṃ bhagavā paṭipāṭiyā devaloke dassentopi abhibhūvacanena asaññabhavaṃ dassetvā idāni yasmā ayaṃ vaṭṭakathā, suddhāvāsā ca vivaṭṭapakkhe ṭhitā, anāgāmikhīṇāsavā eva hi te devā. Yasmā vā katipayakappasahassāyukā te devā, buddhuppādakāleyeva honti. Buddhā pana asaṅkheyepi kappe na uppajjanti, tadā suññāpi sā bhūmi hoti. Rañño khandhāvāraṭṭhānaṃ viya hi buddhānaṃ suddhāvāsabhavo. Te teneva ca kāraṇena viññāṇaṭṭhitisattāvāsavasenapi na gahitā, sabbakālikā pana imā maññanā. Tasmā tāsaṃ sadāvijjamānabhūmiṃ dassento suddhāvāse atikkamitvā, ākāsānañcāyatanantiādimāha. Tattha ākāsānañcāyatananti tabbhūmikā cattāro kusalavipākakiriyā khandhā. Te ca tatrūpapannāyeva daṭṭhabbā bhavaparicchedakathā ayanti katvā. Esa nayo viññāṇañcāyatanādīsu. Atthayojanā pana catūsupi etesu vāresu abhibhūvāre vuttanayeneva veditabbā. Mānamaññanā cettha pajāpativāre vuttanayenāpi yujjati.
已见、已闻等部分的注释巴利
Diṭṭhasutavārādivaṇṇanā
5 像这样,先按地界差别等分类,详细展示了妄想的对象;现在,为了把一切妄想的对象——也就是属于有身、三地法的分类——用“所见”等四种方式归纳起来展示,所以说了“所见,以所见”等话。巴利
5. Evaṃ bhūmivisesādinā bhedena vitthāratopi maññanāvatthuṃ dassetvā idāni sabbamaññanāvatthubhūtaṃ sakkāyapariyāpannaṃ tebhūmakadhammabhedaṃ diṭṭhādīhi catūhi saṅgaṇhitvā dassento, diṭṭhaṃ diṭṭhatotiādimāha.
在这里,“所见”是指用肉眼看到的,也是指用天眼看到的。这是色处的同义词。其中,“对所见加以认为”是指以三种认为的方式对所见加以认为。是哪三种呢?当人把色处看作好看的、看作快乐的,就在那里生起欲贪,对它贪著、欢喜。世尊也这样说过:“比丘们,众生对女色贪染、迷恋、执著、昏醉、紧抓不放,他们长久地忧愁,因为随顺女色的支配。”(《增支部》5.55)像这样,就是以渴爱的方式对所见加以认为。或者心里想:“愿我将来也有这样的色”,对此生起欢喜;或者渴望色上的圆满而行布施等(详细展开也是如此)。这样也是以渴爱的方式对所见加以认为。又依着自己和别人的色的圆满或衰败而生起慢心,想“我比这更殊胜”,或“我和这差不多”,或“我比这更低劣”,这样就是以慢的方式对所见加以认为。又把色处认为常、恒、永住,认为是我、是我所有的,认为是吉祥、是不吉祥,这样就是以见解的方式对所见加以认为。就这样,以三种方式对所见加以认为。那么,怎样是“在所见之中认为”呢?以观察“色中有我”的方式去认为,就是在所见之中认为。或者像对财富、对谷物那样。同样,在色上生起贪等而认为,也是在所见之中认为。这是他的见解式的认为。然而,就在他以见解的方式所认为的那个对象上,由于生起贪爱和慢心,也应当知道有渴爱式的认为和慢式的认为。这样就是在所见之中认为。其余部分应当依照“地遍”那段所说的方法来理解。巴利
Tattha diṭṭhanti maṃsacakkhunāpi diṭṭhaṃ, dibbacakkhunāpi diṭṭhaṃ. Rūpāyatanassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha diṭṭhaṃ maññatīti diṭṭhaṃ tīhi maññanāhi maññati. Kathaṃ? Rūpāyatanaṃ subhasaññāya sukhasaññāya ca passanto tattha chandarāgaṃ janeti, taṃ assādeti abhinandati. Vuttampi hetaṃ bhagavatā ‘‘itthirūpe, bhikkhave, sattā rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā, te dīgharattaṃ socanti itthirūpavasānugā’’ti (a. ni. 5.55). Evaṃ diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Iti me rūpaṃ siyā anāgatamaddhānanti vā panettha nandiṃ samannāneti, rūpasampadaṃ vā pana ākaṅkhamāno dānaṃ detī’’ti vitthāro. Evampi diṭṭhaṃ taṇhāmaññanāya maññati. Attano pana parassa ca rūpasampattiṃ vipattiṃ nissāya mānaṃ janeti. ‘‘Imināhaṃ seyyosmī’’ti vā ‘‘sadisosmī’’ti vā ‘‘hīnosmī’’ti vāti evaṃ diṭṭhaṃ mānamaññanāya maññati. Rūpāyatanaṃ pana niccaṃ dhuvaṃ sassatanti maññati, attānaṃ attaniyanti maññati, maṅgalaṃ amaṅgalanti maññati, evaṃ diṭṭhaṃ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṃ diṭṭhaṃ tīhi maññanāhi maññati. Kathaṃ diṭṭhasmiṃ maññati? Rūpasmiṃ attānaṃ samanupassananayena maññanto diṭṭhasmiṃ maññati. Yathā vā dhane dhaññe. Evaṃ rūpasmiṃ rāgādayoti maññantopi diṭṭhasmiṃ maññati. Ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiññeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Evaṃ diṭṭhasmiṃ maññati. Sesaṃ pathavīvāre vuttanayeneva veditabbaṃ.
所谓“所闻”,是指用肉耳听到的,也是指用天耳听到的。这是声处的同义词。巴利
Sutanti maṃsasotenapi sutaṃ, dibbasotenapi sutaṃ, saddāyatanassetaṃ adhivacanaṃ.
“所觉”:是指通过触和思(了知)而执取到的;意思是“接触并到达”。这是说,当诸根与诸所缘彼此结合时,就被识知了。这是香处、味处、触处的同义词。巴利
Mutanti mutvā munitvā ca gahitaṃ, āhacca upagantvāti attho, indriyānaṃ ārammaṇānañca aññamaññasaṃsilese viññātanti vuttaṃ hoti, gandharasaphoṭṭhabbāyatanānametaṃ adhivacanaṃ.
“已识知”是指由意识所识知的,这是其余七处的同义词,或者是法所缘的同义词。不过在这里,只取属于有身的部分。详细的解释应当依照“已见”那一节所说的方法来理解。巴利
Viññātanti manasā viññātaṃ, sesānaṃ sattannaṃ āyatanānametaṃ adhivacanaṃ dhammārammaṇassa vā. Idha pana sakkāyapariyāpannameva labbhati. Vitthāro panettha diṭṭhavāre vuttanayeneva veditabbo.
单一性等章节的注释巴利
Ekattavārādivaṇṇanā
6 就这样,先用见等四种把一切有身分别讲完之后,现在再按入定者和未入定者两种方式,把同一内容分成两方面来说明,于是说出“单一性”“差异性”等话。巴利
6. Evaṃ sabbaṃ sakkāyabhedaṃ diṭṭhādīhi catūhi dassetvā idāni tameva samāpannakavārena ca asamāpannakavārena ca dvidhā dassento ekattaṃ nānattantiādimāha.
用“单一性”这个词,是在显示已入定的那一类情况;用“差异性”这个词,是在显示未入定的那一类情况。它们的意思是这样的:成为一体,就是“单一性”;成为种种不同的状态,就是“差异性”。至于这里怎么把它们搭配起来理解,则应当把已入定这一类按四蕴来区分,把未入定这一类按五蕴来区分,再依照教法的方式,比如“把色看作我”等等,以及依照注疏中在“地品”等地方所说的方式,随其相应而审察、了知。不过,有些人说“单一性”是指单一性的道理,“差异性”是指差异性的道理。还有些人则抱着这样的见解:“有一个具有单一想之我,无病,死后”,“有一个具有差异想之我”等等。这些都不是这里所要表达的意思,所以全都不合理。巴利
Ekattanti iminā hi samāpannakavāraṃ dasseti. Nānattanti iminā asamāpannakavāraṃ. Tesaṃ ayaṃ vacanattho ekabhāvo ekattaṃ. Nānābhāvo nānattanti. Yojanā panettha samāpannakavāraṃ catūhi khandhehi, asamāpannakavārañca pañcahi khandhehi bhinditvā ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā sāsananayena pathavīvārādīsu vuttena ca aṭṭhakathānayena yathānurūpaṃ vīmaṃsitvā veditabbā. Keci pana ekattanti ekattanayaṃ vadanti nānattanti nānattanayaṃ. Apare ‘‘ekattasaññī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, nānattasaññī attā hotī’’ti evaṃ diṭṭhābhinivesaṃ. Taṃ sabbaṃ idha nādhippetattā ayuttameva hoti.
像这样把整个有身从两个方面展示之后,现在再把同一个有身归纳为一个方面来展示,于是说了“一切,一切”等话。这里的连接方式应当这样理解:乐于一切的人,是以渴爱的方式去认为一切;以“这些众生是我所造”等这类方式,以为一切是自己所造的人,是以慢的方式去认为一切;以“一切是过去所造业之因,一切是自在天所造之因,一切无因无缘,一切存在,一切不存在”等这类方式去认为的人,应当知道,他是以邪见的方式去认为一切。那么,怎样在一切中认为呢?这里有人持这样的见解:“我有一个大我。”他构想一切世间众生居住的地方就是那个大我的处所,于是认为:“我的这个我,就在一切之中。”这是他以邪见的方式在认为。而他对这个我生起贪爱,并因此生起慢心,也应当知道,这是他以渴爱的方式在认为,也是他以慢的方式在认为。其余内容,应当依照大地品中所说的方法来理解。巴利
Evaṃ sabbaṃ sakkāyaṃ dvidhā dassetvā idāni tameva ekadhā sampiṇḍetvā dassento sabbaṃ sabbatotiādimāha. Yojanānayo panettha sabbaṃ assādento sabbaṃ taṇhāmaññanāya maññati. ‘‘Mayā ete sattā nimmitā’’tiādinā nayena attanā nimmitaṃ maññanto sabbaṃ mānamaññanāya maññati. ‘‘Sabbaṃ pubbekatakammahetu, sabbaṃ issaranimmānahetu, sabbaṃ ahetuapaccayā, sabbaṃ atthi, sabbaṃ natthī’’tiādinā nayena maññanto sabbaṃ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo. Kathaṃ sabbasmiṃ maññati? Idhekacco evaṃdiṭṭhiko hoti ‘‘mahā me attā’’ti. So sabbalokasannivāsaṃ tassokāsabhāvena parikappetvā so kho pana me ayaṃ attā sabbasminti maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Sesaṃ pathavīvāre vuttanayeneva veditabbaṃ.
像这样,先把整个有身用同一种方式显示出来,现在又用另一种方法把它归结为一种来显示,于是说“涅槃,涅槃”。在这里,“涅槃”应当理解为:依照“贤者啊,当这个我具备五种欲乐、拥有五种欲乐、享受五种欲乐时,贤者啊,到这一步,这个我就达到了最上的现法涅槃”这类说法,以五种方式出现的“最上现法涅槃”。在那里,如果贪著涅槃的滋味,就是以渴爱的执取来执取涅槃;如果因为那个涅槃而生起慢心,想着“我证得了涅槃”,就是以慢的执取来执取涅槃;如果那明明不是涅槃,却把它当成涅槃,当成常恒等等来执取,就应当知道,这是以邪见的执取来执取涅槃。巴利
Evaṃ sabbaṃ sakkāyaṃ ekadhā dassetvā idāni aparenapi nayena taṃ ekadhā dassento nibbānaṃ nibbānatoti āha. Tattha nibbānanti ‘‘yato kho, bho, ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricāreti. Ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’’tiādinā nayena pañcadhā āgataṃ paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ veditabbaṃ. Tattha nibbānaṃ assādento taṇhāmaññanāya maññati. Tena nibbānena ‘‘ahamasmi nibbānaṃ patto’’ti mānaṃ janento mānamaññanāya maññati. Anibbānaṃyeva samānaṃ taṃ nibbānato niccādito ca gaṇhanto diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.
不过,如果有人执取一个不同于涅槃的我,心里想着“这个我就是在这个涅槃里”,那他就是在对涅槃起执取,这是他的见执取。而当他对自己这个我生起贪爱,并生起以这个我为依据的慢心时,也应该知道这就是渴爱与慢的执取。同样的道理也适用于从涅槃出发的执取。因为在那种情况下,他也是执取一个不同于涅槃的我,心里想着“这是涅槃,这是我,而我这个我是不同于这个涅槃的”,这样就是从涅槃出发起执取,这是他的见执取。而当他对自己这个我生起贪爱,并生起以这个我为依据的慢心时,也应该知道这就是渴爱与慢的执取。但如果他想着“啊,我的涅槃真是快乐”,那就应该知道,他是在执取“涅槃是我的”。其余部分和前面说过的相同。这里有一首摄颂:巴利
Nibbānato pana aññaṃ attānaṃ gahetvā so kho pana me ayaṃ attā imasmiṃ nibbāneti maññanto nibbānasmiṃ maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Esa nayo nibbānato maññanāyapi. Tatrapi hi nibbānato aññaṃ attānaṃ gahetvā ‘‘idaṃ nibbānaṃ, ayaṃ attā, so kho pana me ayaṃ attā ito nibbānato añño’’ti maññanto nibbānato maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. ‘‘Aho sukhaṃ mama nibbāna’’nti maññanto pana nibbānaṃ meti maññatīti veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva. Ayaṃ panettha anugīti –
这个有身是何等,对不如实了知它者,它即如是。
凡夫在五取蕴这个有身上,会生起一切妄想。
这个身体是可厌的、会坏灭的,是苦的,不受人掌控;
愚人从对立面抓取它,抓取观念。
把五取蕴看成是清净的、快乐的,
就像飞蛾之于火焰一样,渴爱的妄想计度也是如此。
他决意持守“恒常”想,看见那人的福报。
就像在粪便中(生起)粪便等(想),是以慢心而有的思量。
无智之人观彼,执为我、我所、我所有;
如镜中身形,由邪见而生虚妄分别。
而这名为计度者,其实就是微细的魔缚。
它虽然松垮,却很难挣脱,凡夫就是被它绑住的。
就算拼命挣扎,也逃不出“有身”的掌控。
就像被拴在竖起的坚固柱子上的狗。
彼为有身之垢所染污,
恒被生、老及病等诸苦猛烈摧逼。
诸位贤善,我告诉你们:要观察这个有身。
从不合意、不清净、会坏灭、没有实我这四个角度。
觉者这样观察,就看清了它的真实本性。
舍弃了一切妄想之后,就从一切苦中解脱出来。巴利
Yādiso esa sakkāyo, tathā naṃ avijānato; Puthujjanassa sakkāye, jāyanti sabbamaññanā. Jeguccho bhiduro cāyaṃ, dukkho apariṇāyako; Taṃ paccanīkato bālo, gaṇhaṃ gaṇhāti maññanaṃ. Subhato sukhato ceva, sakkāyaṃ anupassato; Salabhasseva aggimhi, hoti taṇhāya maññanā. Niccasaññaṃ adhiṭṭhāya, sampattiṃ tassa passato; Gūthādī viya gūthasmiṃ, hoti mānena maññanā. Attā attaniyo meti, passato naṃ abuddhino; Ādāse viya bondhissa, diṭṭhiyā hoti maññanā. Maññanāti ca nāmetaṃ, sukhumaṃ mārabandhanaṃ; Sithilaṃ duppamuñcañca, yena baddho puthujjano. Bahuṃ vipphandamānopi, sakkāyaṃ nātivattati; Samussitaṃ daḷhatthambhaṃ, sāva gaddulabandhano. Sa’so sakkāyamalīno, jātiyā ca jarāya ca; Rogādīhi ca dukkhehi, niccaṃ haññati bāḷhaso. Taṃ vo vadāmi bhaddante, sakkāyaṃ anupassatha; Asātato asubhato, bhedato ca anattato. Eso sabhāvo hetassa, passaṃ evamimaṃ budho; Pahāya maññanā sabbā, sabbadukkhā pamuccatīti.
有学品第二理路的注释巴利
Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā
7 世尊这样在地等事物上,先说明了凡夫以整个有身之法为根本的活动方式,现在要说明有学在同样那些事物上的活动方式,于是说“诸比丘,若有比丘是有学……”等等。其中,“yo”是提示主题的词,“so”是具体说明的词。“pi”这个字表示统合,就像在“这也是法,是不定”等语句中那样。这是按所缘的同类来统合人,而不是按人本身的同类来统合,因为前面那些人是见坏失的,这里是具足正见的,他们之间没有同类性。但所缘对前面那些人和对这些人是一样的。所以说“按所缘的同类来统合人,而不是按人本身的同类”。“yopi so”这整个说法,应当理解为是在指出现在要说的有学。“诸比丘,比丘”这一句,则按前面已说过的方式理解。巴利
7. Evaṃ bhagavā pathavīādīsu vatthūsu sabbasakkāyadhammamūlabhūtaṃ puthujjanassa pavattiṃ dassetvā idāni tesveva vatthūsu sekkhassa pavattiṃ dassento yopi so, bhikkhave, bhikkhu sekkhotiādimāha. Tattha yoti uddesavacanaṃ. Soti niddesavacanaṃ. Pikāro sampiṇḍanattho ayampi dhammo aniyatotiādīsu viya. Tena ca ārammaṇasabhāgena puggalaṃ sampiṇḍeti, no puggalasabhāgena, heṭṭhato hi puggalā diṭṭhivipannā, idha diṭṭhisampannā, na tesaṃ sabhāgatā atthi. Ārammaṇaṃ pana heṭṭhā puggalānampi tadeva, imesampi tadevāti. Tena vuttaṃ ‘‘ārammaṇasabhāgena puggalaṃ sampiṇḍeti no puggalasabhāgenā’’ti. Yopi soti iminā pana sakalena vacanena idāni vattabbaṃ sekkhaṃ dassetīti veditabbo. Bhikkhave, bhikkhūti idaṃ vuttanayameva.
“有学”是以什么含义而称为有学?因为获得了有学之法,所以是有学。这确实是世尊所说的:“尊者,到底怎样才是有学呢?比丘们,在这里,一位比丘具备有学的正见……乃至……具备有学的正定。比丘们,到这种程度,就是有学。”(《相应部》5.13)另外,因为他在学习,所以也是有学。这确实是世尊所说的:“比丘,正因为他在学习,所以称为有学。他学习什么?他学习增上戒,也学习增上心,也学习增上慧。比丘,正因为他在学习,所以称为有学。”(《增支部》3.86)巴利
Sekkhoti kenaṭṭhena sekkho? Sekkhadhammappaṭilābhato sekkho. Vuttañhetaṃ ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, sekkho hotīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sekkhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti…pe… sekkhena sammāsamādhinā samannāgato hoti. Ettāvatā kho bhikkhu, sekkho hotī’’ti (saṃ. ni. 5.13). Apica sikkhatītipi sekkho. Vuttañhetaṃ ‘‘sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati, sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccatī’’ti (a. ni. 3.86).
即使是善凡夫,只要他沿着随顺之道修行并圆满实践,具足戒行,守护根门,饮食知量,勤修初夜后夜的警寤,持续投入于菩提分法的修习,心里想着“今天或明天我要证得某个沙门果”,他也被称为“正在学习”,所以是“有学”。不过,在这个含义上,只有已经通达证悟的人才是这里所说的“有学”,凡夫不算。巴利
Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati – ‘‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’’ti, sopi vuccati sikkhatīti sekkhoti. Imasmiṃ panatthe paṭivedhappattova sekkho adhippeto, no puthujjano.
“未达心”就是(以)尚未达到(阿拉汉果)之心(而得名),所以叫“未达心者”。这里“心”既可以指贪,也可以指心,还可以指阿拉汉果。在“行于虚空的罗网,那个以心而行”这句里,“心”指的是贪。在“心、意、心”这句里,“心”指的是心。在“未达心的有学,闻名于人者应死去”这句里,“心”指的是阿拉汉果。这里要表达的也是阿拉汉果。因此,这句话的意思就是:尚未证得阿拉汉果。巴利
Appattaṃ mānasaṃ etenāti appattamānaso. Mānasanti rāgopi cittampi arahattampi. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (mahāva. 33; saṃ. ni. 1.151) ettha hi rāgo mānasaṃ. ‘‘Cittaṃ mano mānasa’’nti (dha. sa. 65) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā janesutā’’ti (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ. Tena appattārahattoti vuttaṃ hoti.
“无上”就是最殊胜的意思,也就是无与伦比。“轭安稳”是指从四种轭中解脱出来、得到安稳,不再被束缚,这里指的就是阿拉汉果。“希求”有两种:一种是渴爱的希求,一种是善法欲的希求。在“对于希求者,确实有种种渴求;对于已筹划者,则有动摇”(《经集》908)这句里,说的是渴爱的希求。巴利
Anuttaranti seṭṭhaṃ, asadisanti attho. Catūhi yogehi khemaṃ ananuyuttanti yogakkhemaṃ, arahattameva adhippetaṃ. Patthayamānoti dve patthanā taṇhāpatthanā ca, chandapatthanā ca. ‘‘Patthayamānassa hi pajappitāni, pavedhitaṃ vāpi pakappitesū’’ti (su. ni. 908) ettha taṇhāpatthanā.
“ 魔罗的洪流已被切断,已被粉碎,已被分解;
比丘们,你们要满怀欢喜,已经到达安稳之地。”巴利
‘‘Chinnaṃ pāpimato sotaṃ, viddhastaṃ vinaḷīkataṃ; Pāmojjabahulā hotha, khemaṃ pattattha bhikkhavo’’ti. (ma. ni. 1.352) –
这里所说的“想要做”,就是对善法的欲求与希愿。这里指的正是这种欲求。因此,“希求者”应当理解为:他渴望那轭安稳,想要达到、想要证得,心倾注于它、朝向它、倾向于它。“住”是指用另一种姿势断开前一种姿势带来的苦,让身体持续而不衰败。或者,也可以按照“以信胜解‘一切行无常’而住”这类教导方式来理解这里的含义。“胜知地是地”:就是依地的地性而胜知地,不像凡夫那样以完全颠倒的想去了知;而且是以殊胜的智慧了知。也就是说,他确定这就是地性,并如此胜知它为无常、为苦、为无我。说了这些,就是在说:这样胜知之后,不妄想地。“妄想”就是妄想。然而,对有学既不能说他是“妄想者”,也不能说他是“不妄想者”。要知道,这里是为了表达这个意思才这样下这个词的。那么,这里的意思到底是什么呢?应当说:凡夫因为一切妄想都未断除,所以说是“妄想”;漏已尽者因为已断除,所以“不妄想”。但有学已断除了见解上的妄想,其余的妄想也变得薄弱,因此他既不能像凡夫那样说是“妄想者”,也不能像漏已尽者那样说是“不妄想者”。巴利
Ettha kattukamyatā kusalacchandapatthanā. Ayameva idhādhippetā. Tena patthayamānoti taṃ yogakkhemaṃ pattukāmo adhigantukāmo tanninno tappoṇo tappabbhāroti veditabbo. Viharatīti aññaṃ iriyāpathadukkhaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ kāyaṃ harati. Atha vā ‘‘sabbe saṅkhārā aniccāti adhimuccanto saddhāya viharatī’’tiādināpi niddesanayenettha attho daṭṭhabbo. Pathaviṃ pathavito abhijānātīti pathaviṃ pathavībhāvena abhijānāti, na puthujjano viya sabbākāraviparītāya saññāya sañjānāti. Apica kho abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti, evaṃ pathavīti etaṃ pathavībhāvaṃ adhimuccanto eva naṃ aniccātipi dukkhātipi anattātipi evaṃ abhijānātīti vuttaṃ hoti. Evañca naṃ abhiññatvā pathaviṃ mā maññīti vuttaṃ hoti. Maññatīti maññi. Ayaṃ pana maññī ca na maññī ca na vattabboti. Etasmiñhi atthe idaṃ padaṃ nipātetvā vuttanti veditabbaṃ. Ko panettha adhippāyoti. Vuccate, puthujjano tāva sabbamaññanānaṃ appahīnattā maññatīti vutto. Khīṇāsavo pahīnattā na maññatīti. Sekkhassa pana diṭṭhimaññanā pahīnā, itarā pana tanubhāvaṃ gatā, tena so maññatītipi na vattabbo puthujjano viya, na maññatītipi na vattabbo khīṇāsavo viyāti.
对于那个有学来说,这个产生妄想的对象应当被三种遍知所遍知——因为他已经进入决定正性,又最终以正觉为归宿;而不像凡夫那样还有未被遍知、未曾了知的情况,也不像漏尽者那样已经遍知。其余各处都按照前面说过的方式理解。巴利
Pariññeyyaṃ tassāti tassa sekkhassa taṃ maññanāvatthu okkantaniyāmattā sambodhiparāyaṇattā ca tīhi pariññāhi pariññeyyaṃ, apariññeyyañca apariññātañca na hoti puthujjanassa viya, nopi pariññātaṃ khīṇāsavassa viya. Sesaṃ sabbattha vuttanayameva.
漏尽者品第三等理趣的注释巴利
Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
8 像这样,先说明了有学在土地等所缘上的生起方式之后,现在要说明漏尽者的生起方式,于是说“诸比丘,又有那样的比丘是阿拉汉”等等。其中,“又有那样的”里的“pi”这个词表示集合、总括。由此表明,在这里也能成立两者的共通性。为什么呢?因为有学与漏尽者同为圣补特伽罗,所以彼此有共通之处,这便成立了补特伽罗上的共通;而所缘上的共通,则正如前面所说的那样。“阿拉汉”的意思是:烦恼已远离、烦恼已远去、烦恼已断除。世尊也这样说过:“诸比丘,比丘怎样才是阿拉汉呢?那些恶的、不善的、有杂染的、导致再生的、令人恐惧的、带来苦果的、将来会生老病死的法,都已远离他。诸比丘,这样的比丘就是阿拉汉。”(《中部》1.434)“漏尽者”:有四种漏——欲漏……乃至……无明漏。这四种漏在阿拉汉身上已经灭尽、已经断除、已经彻底断绝、已经止息,不可能再生起,已被智慧之火焚烧,因此称为漏尽者。巴利
8. Evaṃ pathavīādīsu vatthūsu sekkhassa pavattiṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa pavattiṃ dassento yopi so, bhikkhave, bhikkhu arahantiādimāha. Tattha yopīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena idha ubhayasabhāgatāpi labbhatīti dasseti. Sekkho hi khīṇāsavena ariyapuggalattā sabhāgo, tena puggalasabhāgatā labbhati, ārammaṇasabhāgatā pana vuttanayā eva. Arahanti ārakakileso, dūrakileso pahīnakilesoti attho. Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘kathañca , bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hoti? Ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hotī’’ti. (Ma. ni. 1.434) khīṇāsavoti cattāro āsavā kāmāsavo…pe… avijjāsavo, ime cattāro āsavā arahato khīṇā pahīnā samucchinnā paṭippassaddhā, abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, tena vuccati khīṇāsavoti.
已住完成:在依止共住、圣道共住以及十种圣者住处中,他已经住、遍住、度过、遍度过,所以是已住完成,也就是已修习梵行。应作已作:从凡夫善士以上,七有学依四种道而作应作之事;而漏尽者一切应作都已作、已圆满,对他来说,为了证得苦灭再没有更进一步的应作之事,所以是应作已作。关于这一点也有这样的偈颂:巴利
Vusitavāti garusaṃvāsepi ariyamaggasaṃvāsepi dasasu ariyavāsesupi vasi parivasi vuttho parivuttho, so vutthavāso ciṇṇacaraṇoti vusitavā katakaraṇīyoti puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekkhā catūhi maggehi karaṇīyaṃ karonti nāma, khīṇāsavassa sabbakaraṇīyāni katāni pariyositāni, natthi tassa uttari karaṇīyaṃ dukkhakkhayādhigamāyāti katakaraṇīyo. Vuttampi hetaṃ –
“ 对于那位已正确解脱、内心寂静的比丘,
对于已作之事,不存在再积聚,也没有什么是应当再造作的。”巴利
‘‘Tassa sammā vimuttassa, santacittassa bhikkhuno; Katassa paṭicayo natthi, karaṇīyaṃ na vijjatī’’ti. (theragā. 642);
已放下重担:有三种重担,就是蕴的重担、烦恼的重担、行(造作)的重担。他的这三种重担已经放下、卸下、搁置、丢弃,所以称为“已放下重担”。已证得自义:已经证得了自义,也就是所说的“自己的利益”。这里把 ka 变成了 da;“自义”应当理解为阿拉汉果。因为它以摄持自身之义、不舍自身之义、以及自身究竟之义,所以称为“自己的利益”。巴利
Ohitabhāroti tayo bhārā khandhabhāro kilesabhāro abhisaṅkhārabhāroti, tassime tayo bhārā ohitā oropitā nikkhittā pātitā, tena vuccati ohitabhāroti. Anuppattasadatthoti anuppatto sadatthaṃ, sakatthanti vuttaṃ hoti. Kakārassāyaṃ dakāro kato, sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ. Tañhi attupanibandhanaṭṭhena attānaṃ avijahanaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano attho sakatthoti vuccati.
“已灭尽有结”:“有结”就是十种结——欲贪结、嗔结、慢结、见结、疑结、戒禁取结、有贪结、嫉妒结、悭吝结、无明结。这些结把众生绑在种种“有”里,把他们系缚、缠住,或者让一种“有”和另一种“有”连在一起,所以叫“有结”。阿拉汉的这些有结已经彻底灭尽、断除,被智慧之火完全烧掉了,因此说他“已灭尽有结”。
“以正智解脱”:这里的“正智”就是正确地、如实地了知。这话说的是什么呢?就是正确地、如实地了知——蕴的蕴义、处的处义、界的界义、苦的逼迫义、集的生起义、灭的寂静义、道的照见义,以及“一切行皆无常”等等这些差别,通过如实了知、判断、衡量、辨明,把它们弄得清清楚楚。巴利
Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti bhavasaṃyojanānīti dasa saṃyojanāni kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanaṃ. Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti, bhavaṃ vā bhavena saṃyojenti, tasmā ‘‘bhavasaṃyojanānī’’ti vuccanti. Imāni bhavasaṃyojanāni arahato parikkhīṇāni pahīnāni ñāṇagginā daḍḍhāni, tena vuccati ‘‘parikkhīṇabhavasaṃyojano’’ti. Sammadaññā vimuttoti ettha sammadaññāti sammā aññāya. Kiṃ vuttaṃ hoti – khandhānaṃ khandhaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ dhātuṭṭhaṃ, dukkhassa pīḷanaṭṭhaṃ, samudayassa pabhavaṭṭhaṃ, nirodhassa santaṭṭhaṃ, maggassa dassanaṭṭhaṃ, sabbe saṅkhārā aniccāti evamādiṃ vā bhedaṃ sammā yathābhūtaṃ aññāya jānitvā tīrayitvā tulayitvā vibhāvetvā vibhūtaṃ katvāti.
已解脱:解脱有两种,就是心的解脱和涅槃。阿拉汉因为心已经从一切烦恼中解脱,所以依心的解脱而解脱;因为已经决意于涅槃,所以也依涅槃而解脱。因此说他是“以正智而解脱”。他的那个已被遍知:那位阿拉汉的妄想对象,已经被三种遍知所遍知。因此,他不再对那个对象生起妄想,或者说不再生起那种妄想,其余部分和前面所说的一样。巴利
Vimuttoti dve vimuttiyo cittassa ca vimutti nibbānañca. Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyāpi vimutto. Nibbānaṃ adhimuttattā nibbānepi vimutto. Tena vuccati ‘‘sammadaññā vimutto’’ti. Pariññātaṃ tassāti tassa arahato taṃ maññanāvatthu tīhi pariññāhi pariññātaṃ. Tasmā so taṃ vatthuṃ na maññati, taṃ vā maññanaṃ na maññatīti vuttaṃ hoti, sesaṃ vuttanayameva.
在涅槃这一章里,则说了“由贪的灭尽……”等三个部分。这些也应在地遍等部分中详细展开。而且,这个“已遍知”部分在涅槃章中也应详细展开。展开时,应把“他的已遍知”与所有句子结合起来,再接上“由贪的灭尽,因离贪”等。其余部分也是同样的道理。不过,开示在一处所说的,就等于在一切处所说的,所以这里简略说。巴利
Nibbānavāre pana khayā rāgassātiādayo tayo vārā vuttā. Te pathavīvārādīsupi vitthāretabbā. Ayañca pariññātavāro nibbānavārepi vitthāretabbo. Vitthārentena ca pariññātaṃ tassāti sabbapadehi yojetvā puna khayā rāgassa vītarāgattāti yojetabbaṃ. Esa nayo itaresu. Desanā pana ekattha vuttaṃ sabbattha vuttameva hotīti saṃkhittā.
“由贪的灭尽而离贪”这句话里,外道虽然对诸欲离贪,但并非因贪已灭尽而离贪;而阿拉汉才是因贪已灭尽而离贪,所以说“由贪的灭尽而离贪”。对嗔和痴也是同样的道理。就像即使说了“我说他已遍知”,意思是因为已经遍知,所以他不再妄想那个对象或那种妄想;这里也应当这样理解:因为离贪,所以他不再妄想那个对象或那种妄想。巴利
Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha ca yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo, na khayā rāgassa vītarāgo. Arahā pana khayā yeva, tasmā vuttaṃ ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā’’ti. Esa nayo dosamohesupi. Yathā ca ‘‘pariññātaṃ tassāti vadāmī’’ti vuttepi pariññātattā so taṃ vatthuṃ taṃ vā maññanaṃ na maññatīti attho hoti, evamidhāpi vītarāgattā so taṃ vatthuṃ taṃ vā maññanaṃ na maññatīti daṭṭhabbo.
在这里,“他的已遍知”这一部分,是为了说明道修习已经圆满才说的;其余几部分,则应当理解为是为了说明果证得已经圆满。或者说,阿拉汉不执取,有两个原因:因为对所依处已经遍知,以及因为不善根已经被断除。因此,通过“已遍知”这一部分,说明他对所依处的遍知;通过其余部分,说明不善根的断除。在这里,后三部分中应当知道这样的差别:在这三部分中,看见贪的过患而安住于随观苦的人,通过无愿解脱而解脱,由于贪的灭尽而离贪;看见嗔的过患而安住于随观无常的人,通过无相解脱而解脱,由于嗔的灭尽而离嗔;看见痴的过患而安住于随观无我的人,通过空解脱而解脱,由于痴的灭尽而离痴。巴利
Ettha ca pariññātaṃ tassāti ayaṃ vāro maggabhāvanāpāripūridassanatthaṃ vutto. Itare pana phalasacchikiriyāpāripūridassanatthanti veditabbā. Dvīhi vā kāraṇehi arahā na maññati vatthussa ca pariññātattā akusalamūlānañca samucchinnattā. Tenassa pariññātavārena vatthuno vatthupariññaṃ dīpeti, itarehi akusalamūlasamucchedanti. Tattha pacchimesu tīsu vāresu ayaṃ viseso veditabbo, tīsu hi vāresu rāge ādīnavaṃ disvā dukkhānupassī viharanto appaṇihitavimokkhena vimutto khayā rāgassa vītarāgo hoti. Dose ādīnavaṃ disvā aniccānupassī viharanto animittavimokkhena vimutto khayā dosassa vītadoso hoti. Mohe ādīnavaṃ disvā anattānupassī viharanto suññatavimokkhena vimutto khayā mohassa vītamoho hotīti.
如果这样,那么“一个人并不能由三种解脱而解脱,这不应当说两次”这种说法就不成立。为什么呢?因为这是不确定的说法。经文只是不确定地说:“比丘们,凡是那位应供的比丘……”但并没有说“他是以无愿解脱而解脱”或“是以另一种解脱而解脱”。因此,凡是与应供者相应的,这一切都应当说。巴利
Evaṃ sante na eko tīhi vimokkhehi vimuccatīti dve vārā na vattabbā siyunti ce, taṃ na. Kasmā? Aniyamitattā. Aniyamena hi vuttaṃ ‘‘yopi so, bhikkhave, bhikkhu araha’’nti. Na pana vuttaṃ appaṇihitavimokkhena vā vimutto, itarena vāti, tasmā yaṃ arahato yujjati, taṃ sabbaṃ vattabbamevāti.
或者,笼统地说,任何一位阿拉汉,即使在贪等灭尽相同的情况下,因为已经彻底了知变易苦,所以贪灭尽,因此被称为离贪;因为已经彻底了知苦苦,所以嗔灭尽,因此被称为离嗔;因为已经彻底了知行苦,所以痴灭尽,因此被称为离痴。又或者,因为已经彻底了知可爱所缘,所以贪灭尽,因此是离贪;因为已经彻底了知不可爱所缘,所以嗔灭尽,因此是离嗔;因为已经彻底了知中性所缘,所以痴灭尽,因此是离痴。又或者,因为乐受中的贪随眠已被彻底断除,所以贪灭尽,因此是离贪;因为其余受中的嗔随眠和痴随眠已被彻底断除,所以是离嗔和离痴。因此,为了显示这个差别,经文才说“由贪灭尽而离贪……乃至……由痴灭尽而离痴”。巴利
Avisesena vā yo koci arahā samānepi rāgādikkhaye vipariṇāmadukkhassa pariññātattā khayā rāgassa vītarāgoti vuccati, dukkhadukkhassa pariññātattā khayā dosassa vītadosoti. Saṅkhāradukkhassa pariññātattā khayā mohassa vītamohoti. Iṭṭhārammaṇassa vā pariññātattā khayā rāgassa vītarāgo. Aniṭṭhārammaṇassa pariññātattā khayā dosassa vītadoso. Majjhattārammaṇassa pariññātattā khayā mohassa vītamoho. Sukhāya vā vedanāya rāgānusayassa samucchinnattā khayā rāgassa vītarāgo, itarāsu paṭighamohānusayānaṃ samucchinnattā vītadoso vītamoho cāti. Tasmā taṃ visesaṃ dassento āha ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā…pe… vītamohattā’’ti.
以漏尽者为依据的第三、第四、第五、第六种说法的解说终巴利
Khīṇāsavavasena tatiyacatutthapañcamachaṭṭhanayakathā niṭṭhitā.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14