10. 豺狼品·一切有牙者本生注释
2. 二集义注 · 183 段
10. 豺狼品巴利
10. Siṅgālavaggo
一切有牙者本生注释巴利
[241] 1. Sabbadāṭhajātakavaṇṇanā
“豺毛因慢而僵”这件事,是导师住在竹林精舍时,因提婆达多而说的。提婆达多让阿阇世生起信心后,所得到的利养恭敬没能长久维持。自从那罗祇梨象那件事中显现神通的那一刻起,他的那些利养恭敬就消失了。有一天,比丘们在法堂里议论:“贤友,提婆达多生起了利养恭敬,却没能让它长久维持啊。”导师过来后问:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”他们回答:“谈的就是这件事。”导师便说:“比丘们,提婆达多不只是现在才让自己生起的利养恭敬消失,过去他也曾让它消失过。”说完,就讲起了过去的事。巴利
Siṅgālomānatthaddhoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Devadatto ajātasattuṃ pasādetvā uppāditaṃ lābhasakkāraṃ ciraṭṭhitikaṃ kātuṃ nāsakkhi, nāḷāgiripayojane pāṭihāriyassa diṭṭhakālato paṭṭhāya tassa so lābhasakkāro antaradhāyi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatto lābhasakkāraṃ uppādetvā ciraṭṭhitikaṃ kātuṃ nāsakkhī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva attano uppannaṃ lābhasakkāraṃ antaradhāpeti, pubbepi antaradhāpesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨是他的国师,通达三部吠陀和十八种技艺。他懂得一种叫“大地胜利咒”的咒语,这咒语也叫“支配咒”。有一天,菩萨心想:“我要诵习这个咒语。”就走到一处庭院里,坐在一块大石板上开始诵习。据说这个咒语不能在心思散乱、定力不足的时候让人听到,所以他特意选在这样的地方诵习。就在他诵习的时候,一只豺躺在洞里听到了这个咒语,当下就记熟了。据说这只豺在前一世曾是个精通大地胜利咒的婆罗门。菩萨诵完起身,说道:“我已经把这个咒语背熟了。”豺从洞里出来,说:“喂,婆罗门!这个咒语我比你背得还熟。”说完就跑了。菩萨心想:“这只豺要造下大不善业了。”便喊着“抓住它!抓住它!”追了一小段路。豺逃脱后,跑进了森林。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa purohito ahosi tiṇṇaṃ vedānaṃ aṭṭhārasannañca sippānaṃ pāraṃ gato. So pathavījayamantaṃ nāma jānāti. Pathavījayamantoti āvaṭṭanamanto vuccati. Athekadivasaṃ bodhisatto ‘‘taṃ mantaṃ sajjhāyissāmī’’ti ekasmiṃ aṅgaṇaṭṭhāne piṭṭhipāsāṇe nisīditvā sajjhāyamakāsi. Taṃ kira mantaṃ aññavihitaṃ dhitivirahitaṃ sāvetuṃ na sakkā, tasmā naṃ so tathārūpe ṭhāne sajjhāyati. Athassa sajjhāyanakāle eko siṅgālo ekasmiṃ bile nipanno taṃ mantaṃ sutvāva paguṇamakāsi. So kira anantarātīte attabhāve paguṇapathavījayamanto eko brāhmaṇo ahosi. Bodhisatto sajjhāyaṃ katvā uṭṭhāya ‘‘paguṇo vata me ayaṃ manto’’ti āha. Siṅgālo bilā nikkhamitvā ‘‘ambho brāhmaṇa, ayaṃ manto tayāpi mameva paguṇataro’’ti vatvā palāyi. Bodhisatto ‘‘ayaṃ siṅgālo mahantaṃ akusalaṃ karissatī’’ti ‘‘gaṇhatha gaṇhathā’’ti thokaṃ anubandhi. Siṅgālo palāyitvā araññaṃ pāvisi.
它去了以后,轻轻咬了一只母豺的身体。母豺问“怎么了,主人?”它就问:“你认不认识我?”母豺回答:“是的,我认识。”就顺从了它。它转动大地胜利咒,号令了好几百只豺,把象、马、狮子、老虎、猪、鹿等所有四足动物都叫到自己跟前。然后,它成了名叫“一切牙”的国王,立那只母豺为第一王后。两头大象的背上站着一头狮子,狮子背上,一切牙豺王和第一王后母豺坐在一起,名声大得不得了。它被这巨大的名声冲昏了头,生起了傲慢,心想:“我要夺取波罗奈城的王位。”于是,它被所有四足动物簇拥着,来到了离波罗奈不远的地方,随行的队伍有十二由旬那么长。它停在近处,派人给国王传话:“要么把王位交出来,要么就开战。”波罗奈的居民又怕又慌,关上城门,严阵以待。巴利
So gantvā ekaṃ siṅgāliṃ thokaṃ sarīre ḍaṃsi, ‘‘kiṃ, sāmī’’ti ca vutte ‘‘mayhaṃ jānāsi na jānāsī’’ti āha. Sā ‘‘āma, jānāmī’’ti sampaṭicchi. So pathavījayamantaṃ parivattetvā anekāni siṅgālasatāni āṇāpetvā sabbepi hatthiassasīhabyagghasūkaramigādayo catuppade attano santike akāsi. Katvā ca pana sabbadāṭho nāma rājā hutvā ekaṃ siṅgāliṃ aggamahesiṃ akāsi. Dvinnaṃ hatthīnaṃ piṭṭhe sīho tiṭṭhati, sīhapiṭṭhe sabbadāṭho siṅgālo rājā siṅgāliyā aggamahesiyā saddhiṃ nisīdati, mahanto yaso ahosi. So yasamahantena pamajjitvā mānaṃ uppādetvā ‘‘bārāṇasirajjaṃ gaṇhissāmī’’ti sabbacatuppadaparivuto bārāṇasiyā avidūraṭṭhānaṃ sampāpuṇi, parisā dvādasayojanā ahosi. So avidūre ṭhitoyeva ‘‘rajjaṃ vā detu, yuddhaṃ vā’’ti rañño sāsanaṃ pesesi. Bārāṇasivāsino bhītatasitā nagaradvārāni pidahitvā aṭṭhaṃsu.
菩萨走到国王面前,说:“大王,别害怕。跟一切牙豺打仗的事由我来担,除了我,没人能跟他交手。”这样安抚了国王和城中百姓之后,他心里想:“我倒要先问问,一切牙打算怎么夺取王位。”于是他登上城门楼,问道:“喂,一切牙,你打算怎么拿下这个王位?”他回答:“我要让狮子发出狮子吼,用吼声把大众吓住,这样来夺取。”菩萨知道他的底细后,从门楼上下来,命人击鼓巡城宣告:“波罗奈方圆十二由旬内的居民,全都用绿豆粉塞住自己的耳孔。”大众听到鼓令后,连猫在内的所有四足动物,以及人们自己,都用绿豆粉把耳孔塞得严严实实,让外面的声音一点也听不进去。巴利
Bodhisatto rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mā bhāyi, mahārāja, sabbadāṭhasiṅgālena saddhiṃ yuddhaṃ mama bhāro, ṭhapetvā maṃ añño tena saddhiṃ yujjhituṃ samattho nāma natthī’’ti rājānañca nāgare ca samassāsetvā ‘‘kinti katvā nu kho sabbadāṭho rajjaṃ gahessati, pucchissāmi tāva na’’nti dvāraṭṭālakaṃ abhiruhitvā ‘‘samma sabbadāṭha, kinti katvā imaṃ rajjaṃ gaṇhissasī’’ti pucchi. ‘‘Sīhanādaṃ nadāpetvā mahājanaṃ saddena santāsetvā gaṇhissāmī’’ti. Bodhisatto ‘‘attheta’’nti ñatvā aṭṭālakā oruyha ‘‘sakaladvādasayojanikabārāṇasinagaravāsino kaṇṇacchiddāni māsapiṭṭhena lañjantū’’ti bheriṃ carāpesi. Mahājano bheriyā āṇaṃ sutvā antamaso biḷāle upādāya sabbacatuppadānañceva attano ca kaṇṇacchiddāni yathā parassa saddaṃ sotuṃ na sakkā, evaṃ māsapiṭṭhena lañji.
这时,菩萨又登上高台,说道:“一切牙!”(豺问:)“什么事,婆罗门?”“你打算怎么夺取这个王位?”“我要让狮子发出狮子吼,吓住人们,让他们丧命,然后夺取王位。”“你没法让狮子发出狮子吼。那些出身高贵、手脚红润、长着鬃毛的狮子王,是不会听从你这样的老豺的命令的。”豺被傲慢冲昏了头,说:“别的狮子先放一边,我骑着的这头,我一定能让它吼。”菩萨说:“那你就让它吼吧,要是你做得到的话。”豺便用脚对自己骑着的那头狮子示意:“吼!”那头狮子把脸紧贴在象的额头上,发出了三遍不可退转的狮子吼。大象们极度恐惧,把豺摔到脚边,用脚踩碎了他的头,碾成粉末,一切牙就当场丧了命。那些大象听到狮子吼后,被死亡的恐惧所震慑,互相冲撞,也当场死去。除了狮子以外,其余的鹿、猪等,直到兔子和猫为止,所有四足动物全都当场丧命。狮子们则逃进了森林。方圆十二由旬内堆满了肉。菩萨从高台上下来,命人打开城门,在城中击鼓宣告:“大家把耳朵里的绿豆粉都取出来吧,想要肉的就去拿肉。”人们吃了新鲜的肉,剩下的晒干做成了肉干。据说,肉干这种做法就是那时候开始有的。巴利
Atha bodhisatto puna aṭṭālakaṃ abhiruhitvā ‘‘sabbadāṭhā’’ti āha. ‘‘Kiṃ, brāhmaṇā’’ti? ‘‘Imaṃ rajjaṃ kinti katvā gaṇhissasī’’ti? ‘‘Sīhanādaṃ nadāpetvā manusse tāsetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā gaṇhissāmī’’ti. ‘‘Sīhanādaṃ nadāpetuṃ na sakkhissasi. Jātisampannā hi surattahatthapādā kesarasīharājāno tādisassa jarasiṅgālassa āṇaṃ na karissantī’’ti. Siṅgālo mānatthaddho hutvā ‘‘aññe tāva sīhā tiṭṭhantu, yassāhaṃ piṭṭhe nisinno, taññeva nadāpessāmī’’ti āha. ‘‘Tena hi nadāpehi, yadi sakkosī’’ti. So yasmiṃ sīhe nisinno, tassa ‘‘nadāhī’’ti pādena saññaṃ adāsi. Sīho hatthikumbhe mukhaṃ uppīḷetvā tikkhattuṃ appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadi. Hatthī santāsappattā hutvā siṅgālaṃ pādamūle pātetvā pādenassa sīsaṃ akkamitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ akaṃsu, sabbadāṭho tattheva jīvitakkhayaṃ patto. Tepi hatthī sīhanādaṃ sutvā maraṇabhayatajjitā aññamaññaṃ ovijjhitvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇiṃsu, ṭhapetvā sīhe sesāpi migasūkarādayo sasabiḷārapariyosānā sabbe catuppādā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇiṃsu. Sīhā palāyitvā araññaṃ pavisiṃsu, dvādasayojaniko maṃsarāsi ahosi. Bodhisatto aṭṭālakā otaritvā nagaradvārāni vivarāpetvā ‘‘sabbe attano kaṇṇesu māsapiṭṭhaṃ apanetvā maṃsatthikā maṃsaṃ āharantū’’ti nagare bheriṃ carāpesi. Manussā allamaṃsaṃ khāditvā sesaṃ sukkhāpetvā vallūramakaṃsu. Tasmiṃ kira kāle vallūrakaraṇaṃ udapādīti vadanti.
导师讲完这段法教后,说了这些自觉的偈颂,然后把本生故事连接起来:巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā imā abhisambuddhagāthā vatvā jātakaṃ samodhānesi –
‘‘Siṅgālo mānatthaddho ca, parivārena atthiko; Pāpuṇi mahatiṃ bhūmiṃ, rājāsi sabbadāṭhinaṃ.
“ 同样地,在人当中,谁拥有众多眷属,
因为在那里,他确实算是个大人物,就像那只有獠牙的豺一样。”巴利
‘‘Evameva manussesu, yo hoti parivāravā; So hi tattha mahā hoti, siṅgālo viya dāṭhina’’nti.
这里,“因慢而僵”是指依靠眷属而生起的慢,因此变得僵硬。“需要眷属”是指还想要更多的眷属。“广大之地”是指广大的成就。“为一切有牙者之王”是说它是一切有牙众生之王。他确实在那里成为大人物,意思是这个拥有眷属的人,在那些眷属当中被称为大人物。像豺一样有牙,是说正如那只豺在有牙众生中成了大人物,他也同样成了大人物;但后来他就像那只豺一样,陷入放逸,依靠那些眷属,最终走向毁灭。巴利
Tattha mānatthaddhoti parivāraṃ nissāya uppannena mānena thaddho. Parivārena atthikoti uttarimpi parivārena atthiko hutvā. Mahatiṃ bhūminti mahantaṃ sampattiṃ. Rājāsi sabbadāṭhinanti sabbesaṃ dāṭhīnaṃ rājā āsi. So hi tattha mahā hotīti so parivārasampanno puriso tesu parivāresu mahā nāma hoti. Siṅgālo viya dāṭhinanti yathā siṅgālo dāṭhīnaṃ mahā ahosi, evaṃ mahā hoti, atha so siṅgālo viya pamādaṃ āpajjitvā taṃ parivāraṃ nissāya vināsaṃ pāpuṇātīti.
那时,豺是提婆达多,国王是舍利弗,而国师就是我。巴利
‘‘Tadā siṅgālo devadatto ahosi, rājā sāriputto, purohito pana ahameva ahosi’’nti.
狗本生注释 第二巴利
[242] 2. Sunakhajātakavaṇṇanā
“这狗真蠢!”——这是导师住在祇园精舍时,在斋堂的储食间里,因一只吃斋饭的狗而说的话。据说,那只狗从刚出生起,就被运水的人们抱来放在那里养着。后来它在那里吃斋饭,长得身体肥壮。有一天,一个村民来到那个地方,看见那只狗,就给运水的人们一件上衣和一枚迦哈巴那币,用绳子把狗拴住,带着它走了。那狗被牵着走的时候并不吠叫,只是一路吃着给它的食物,跟在后面走。那人想:“这狗现在喜欢上我了。”就把绳子解开了。狗一被放开,就一口气径直跑回了斋堂。比丘们看见它,知道了它离开的原因,傍晚时分在法堂里议论起来:“贤友们,斋堂那只狗真会挣脱束缚,一被放开就又跑回来了。”导师走来,问道:“比丘们,你们现在聚在这里议论什么?”比丘们说:“是这件事。”导师说:“比丘们,那只狗不只是现在会挣脱束缚,过去世也一样擅长。”于是,导师讲起了过去世的事。巴利
Bālo vatāyaṃ sunakhoti idaṃ satthā jetavane viharanto ambaṇakoṭṭhake āsanasālāya bhattabhuñjanasunakhaṃ ārabbha kathesi. Taṃ kira jātakālato paṭṭhāya pānīyahārakā gahetvā tattha posesuṃ. So aparabhāge tattha bhattaṃ bhuñjanto thūlasarīro ahosi. Athekadivasaṃ eko gāmavāsī puriso taṃ ṭhānaṃ patto sunakhaṃ disvā pānīyahārakānaṃ uttarisāṭakañca kahāpaṇañca datvā gaddūlena bandhitvā taṃ ādāya pakkāmi. So gahetvā nīyamāno na vassi, dinnaṃ dinnaṃ khādanto pacchato pacchato agamāsi. Atha so puriso ‘‘ayaṃ idāni maṃ piyāyatī’’ti gaddūlaṃ mocesi, so vissaṭṭhamatto ekavegena āsanasālameva gato. Bhikkhū taṃ disvā tena gatakāraṇaṃ jānitvā sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, āsanasālāya sunakho bandhanamokkhakusalo vissaṭṭhamattova puna āgato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, so sunakho idāneva bandhanamokkhakusalo, pubbepi kusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生在迦尸国一个非常富有的家族里,长大成年后便过起了在家生活。那时,波罗奈里有个人的一条狗,因为总能讨到饭团吃,长得膘肥体壮。有一天,一个村民来到波罗奈,看见那条狗,就给了狗主人一件上衣和一些钱,把狗买了下来,用皮绳拴住,牵着绳头往回走。走到森林入口,他进了一间厅堂,把狗拴好,自己躺在木板上睡着了。就在那时,菩萨因为某件事进入森林,看见那条狗被皮绳拴着站在那里,便说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe ekasmiṃ mahābhogakule nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ aggahesi. Tadā bārāṇasiyaṃ ekassa manussassa sunakho ahosi, so piṇḍibhattaṃ labhanto thūlasarīro jāto. Atheko gāmavāsī bārāṇasiṃ āgato taṃ sunakhaṃ disvā tassa manussassa uttarisāṭakañca kahāpaṇañca datvā sunakhaṃ gahetvā cammayottena bandhitvā yottakoṭiyaṃ gahetvā gacchanto aṭavimukhe ekaṃ sālaṃ pavisitvā sunakhaṃ bandhitvā phalake nipajjitvā niddaṃ okkami. Tasmiṃ kāle bodhisatto kenacideva karaṇīyena aṭaviṃ paṭipanno taṃ sunakhaṃ yottena bandhitvā ṭhapitaṃ disvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 这只狗真是愚痴,竟然不去咬断那根皮绳。
应当从束缚中解脱出来,吃饱了,然后回家去。”巴利
‘‘Bālo vatāyaṃ sunakho, yo varattaṃ na khādati; Bandhanā ca pamuñceyya, asito ca gharaṃ vaje’’ti.
在这里,“应解脱”就是应当脱开,也可以按这个读法来理解。“吃饱了便回家”是说,吃饱满足之后,回到自己住的地方。巴利
Tattha pamuñceyyāti pamoceyya, ayameva vā pāṭho. Asito ca gharaṃ vajeti asito suhito hutvā attano vasanaṭṭhānaṃ gaccheyya.
狗听完之后,说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā sunakho dutiyaṃ gāthamāha –
“ 我把它放在心里,也记在了心上;
我在等一个合适的时机,等到大家都睡着。”巴利
‘‘Aṭṭhitaṃ me manasmiṃ me, atho me hadaye kataṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, yāva passupatū jano’’ti.
在那里,你们说“我已下定决心在心中”,其实那是我已经下定决心的事,它就在我心里。还有“它已经放在我心上”,意思是说,你们的话也确实被我记在了心里。“我等待时机”,就是我在等候合适的时候。“直到人们都睡着”,是说等到大众都睡下、进入梦乡,在这之前我一直等着。不然的话,就会有人喊“那条狗跑了”,所以我要等到夜里所有人都睡熟的时候,咬断皮绳逃走。他这样说完之后,等大众都睡着了,就咬断绳子,心满意足地逃回自己主人的家里。巴利
Tattha aṭṭhitaṃ me manasmiṃ meti yaṃ tumhe kathetha, taṃ mayā adhiṭṭhitameva, manasmiṃyeva me etaṃ. Atho me hadaye katanti atha ca pana me tumhākaṃ vacanaṃ hadaye katameva. Kālañca paṭikaṅkhāmīti kālaṃ paṭimānemi. Yāva passupatū janoti yāvāyaṃ mahājano pasupatu niddaṃ okkamatu, tāvāhaṃ kālaṃ paṭimānemi . Itarathā hi ‘‘ayaṃ sunakho palāyatī’’ti ravo uppajjeyya, tasmā rattibhāge sabbesaṃ suttakāle cammayottaṃ khāditvā palāyissāmīti. So evaṃ vatvā mahājane niddaṃ okkante yottaṃ khāditvā suhito hutvā palāyitvā attano sāmikānaṃ gharameva gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的那只狗,就是现在的这只狗;而那位有智慧的人,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sunakhova etarahi sunakho, paṇḍitapuriso pana ahameva ahosi’’nti.
郭提罗本生注释巴利
[243] 3. Guttilajātakavaṇṇanā
“七弦琴音极甜美”这句话,是导师住在竹林精舍时,因提婆达多而说的。那时,比丘们对提婆达多说:“贤友提婆达多,正自觉者是您的老师,您依止正自觉者学了三藏,生起了四禅。对老师不该成为怨敌。”提婆达多说:“贤友们,沙门乔达摩怎么是我的老师?我难道不是凭自己的力量学了三藏、生起了四禅吗?”他就这样否认了老师。比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,提婆达多否认了老师,成了正自觉者的怨敌,遭到了大毁灭。”导师走来问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答“在谈这件事”。导师说:“比丘们,提婆达多不是现在才否认老师、成为我的怨敌而遭毁灭的,过去他也曾遭过。”于是导师讲说了过去的事。巴利
Sattatantiṃ sumadhuranti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi kāle bhikkhū devadattaṃ āhaṃsu – ‘‘āvuso devadatta, sammāsambuddho tuyhaṃ ācariyo, tvaṃ sammāsambuddhaṃ nissāya tīṇi piṭakāni uggaṇhi, cattāri jhānāni uppādesi, ācariyassa nāma paṭisattunā bhavituṃ na yutta’’nti. Devadatto ‘‘kiṃ pana me, āvuso, samaṇo gotamo ācariyo, nanu mayā attano baleneva tīṇi piṭakāni uggahitāni, cattāri jhānāni uppāditānī’’ti ācariyaṃ paccakkhāsi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto ācariyaṃ paccakkhāya sammāsambuddhassa paṭisattu hutvā mahāvināsaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva ācariyaṃ paccakkhāya mama paṭisattu hutvā vināsaṃ pāpuṇāti, pubbepi pattoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治时,菩萨出生在一个乾闼婆家族,大家给他取名叫“古帝喇童子”。他长大后,在乾闼婆技艺上达到了圆满,被称为古帝喇乾闼婆,成了整个赡部洲最出色的乾闼婆。他没有娶妻成家,而是赡养双目失明的父母。那时,波罗奈的商人们为了做生意前往优禅尼城,正赶上节日庆典,大家凑集了资金,带来许多花、香、涂香以及各种嚼食、啖食,聚在游乐的地方,说道:“我们出酬金,请一位乾闼婆来吧。”当时优禅尼城有一位年长的乾闼婆,名叫木西罗,他们便把他请来,让他为自己演奏乾闼婆乐。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbatti, ‘‘guttilakumāro’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto gandhabbasippe nipphattiṃ patvā guttilagandhabbo nāma sakalajambudīpe aggagandhabbo ahosi. So dārābharaṇaṃ akatvā andhe mātāpitaro posesi. Tadā bārāṇasivāsino vāṇijā vaṇijjāya ujjeninagaraṃ gantvā ussave ghuṭṭhe chandakaṃ saṃharitvā bahuṃ mālāgandhavilepanañca khajjabhojjādīni ca ādāya kīḷanaṭṭhāne sannipatitvā ‘‘vetanaṃ datvā ekaṃ gandhabbaṃ ānethā’’ti āhaṃsu. Tena ca samayena ujjeniyaṃ mūsilo nāma jeṭṭhagandhabbo hoti, te taṃ pakkosāpetvā attano gandhabbaṃ kāresuṃ.
木西罗弹着维那琴,先用最高的音调调好弦来弹。那些早已熟悉古帝喇乾闼婆音乐的人听了,只觉得那琴声像用席子挠痒一样,没有一个人露出欢喜的样子。木西罗见他们不表示满意,心想:“大概是我弹得太尖太急了。”于是用中等音调调好弦,用中等的声音来弹,他们还是没什么反应。接着他又想:“这些人大概什么都不懂吧。”于是自己也装成不懂的样子,把琴弦放松了弹,他们仍然一句话也没说。于是木西罗对他们说:“喂,商人们,我弹琴的时候,你们为什么不喜欢呢?”他们说:“你哪里是在弹琴?我们还以为你是在调弦呢。”木西罗说:“那你们是认识比我更高明的老师,还是因为你们自己不懂才不满意?”商人们说:“我们在波罗奈城听过古帝喇乾闼婆的琴声,你弹出来的声音就像女人哄小孩的声音。”木西罗说:“那好吧,你们把给我的酬金拿回去,我不需要这个。不过,你们要是去波罗奈,请带上我一起走。”他们答应说“好”,出发的时候就带着他一起去了波罗奈,告诉他“这就是古帝喇住的地方”,然后各自回了自己的住处。巴利
Mūsilo vīṇaṃ vādanto vīṇaṃ uttamamucchanāya mucchitvā vādesi. Tesaṃ guttilagandhabbassa gandhabbe jātaparicayānaṃ tassa gandhabbaṃ kilañjakaṇḍūvanaṃ viya hutvā upaṭṭhāsi, ekopi pahaṭṭhākāraṃ na dassesi. Mūsilo tesu tuṭṭhākāraṃ adassentesu ‘‘atikharaṃ katvā vādemi maññe’’ti majjhimamucchanāya mucchitvā majjhimasarena vādesi, te tatthapi majjhattāva ahesuṃ. Atha so ‘‘ime na kiñci jānanti maññe’’ti sayampi ajānanako viya hutvā tantiyo sithile vādesi, te tatthapi na kiñci āhaṃsu. Atha ne mūsilo ‘‘ambho vāṇijā, kiṃ nu kho mayi vīṇaṃ vādente tumhe na tussathā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ vīṇaṃ vādesi, mayañhi ‘ayaṃ vīṇaṃ mucchetī’ti saññaṃ akarimhā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tumhe mayā uttaritaraṃ ācariyaṃ jānātha, udāhu attano ajānanabhāvena na tussathā’’ti. Vāṇijā ‘‘bārāṇasiyaṃ guttilagandhabbassa vīṇāsaddaṃ sutapubbānaṃ tava vīṇāsaddo itthīnaṃ dārake tosāpanasaddo viya hotī’’ti āhaṃsu. ‘‘Tena hi, handa, tumhehi dinnaparibbayaṃ paṭiggaṇhatha, na mayhaṃ etenattho, apica kho pana bārāṇasiṃ gacchantā maṃ gaṇhitvā gaccheyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā gamanakāle taṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā tassa ‘‘etaṃ guttilassa vasanaṭṭhāna’’nti ācikkhitvā sakasakanivesanaṃ agamiṃsu.
木西罗走进菩萨的家,看见菩萨那张家传的维那琴挂在那里,就取下来弹了起来。当时菩萨的父母因为双目失明,看不见他,以为是老鼠在啃琴,便发出“嘘嘘”的声音。木西罗放下琴,向菩萨的父母行礼。他们问他“你从哪里来”,他回答说:“我从优禅尼来,想在老师身边学技艺。”他们说了声“好”,他又问:“老师在哪里?”听说“孩子,他出门去了,今天会回来”,他就坐在那里等着。见到菩萨回来,他和菩萨互相问候,然后说明了自己的来意。菩萨精通相术,看出这人不是善类,就说:“去吧,孩子,你学不了这门技艺。”木西罗却抱住菩萨父母的脚,讨好他们,求他们帮忙说:“请让我学到技艺吧。”菩萨被父母一再劝说,没法推脱,只好把技艺教给了他。后来,他跟着菩萨一起去国王的住处。国王看见他,问:“老师,这是谁?”菩萨回答:“大王,这是我的弟子。”他渐渐得到了国王的信任。菩萨没有留一手,按照自己所知的次第把全部技艺都教给了他,然后说:“孩子,你的技艺已经学完了。”巴利
Mūsilo bodhisattassa gehaṃ pavisitvā laggetvā ṭhapitaṃ bodhisattassa jātivīṇaṃ disvā gahetvā vādesi, atha bodhisattassa mātāpitaro andhabhāvena taṃ apassantā ‘‘mūsikā maññe vīṇaṃ khādantī’’ti saññāya ‘‘susū’’ti āhaṃsu. Tasmiṃ kāle mūsilo vīṇaṃ ṭhapetvā bodhisattassa mātāpitaro vanditvā ‘‘kuto āgatosī’’ti vutte ‘‘ācariyassa santike sippaṃ uggaṇhituṃ ujjenito āgatomhī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti vutte ‘‘kahaṃ ācariyo’’ti pucchitvā ‘‘vippavuttho, tāta, ajja āgamissatī’’ti sutvā tattheva nisīditvā bodhisattaṃ āgataṃ disvā tena katapaṭisanthāro attano āgatakāraṇaṃ ārocesi. Bodhisatto aṅgavijjāpāṭhako, so tassa asappurisabhāvaṃ ñatvā ‘‘gaccha tāta, natthi tava sippa’’nti paṭikkhipi. So bodhisattassa mātāpitūnaṃ pāde gahetvā upakāraṃ karonto te ārādhetvā ‘‘sippaṃ me dāpethā’’ti yāci. Bodhisatto mātāpitūhi punappunaṃ vuccamāno te atikkamituṃ asakkonto sippaṃ adāsi. So bodhisatteneva saddhiṃ rājanivesanaṃ gacchati. Rājā taṃ disvā ‘‘ko esa, ācariyā’’ti pucchi. ‘‘Mayhaṃ antevāsiko, mahārājā’’ti. So anukkamena rañño vissāsiko ahosi. Bodhisatto ācariyamuṭṭhiṃ akatvā attano jānananiyāmena sabbaṃ sippaṃ sikkhāpetvā ‘‘niṭṭhitaṃ te, tāta, sippa’’nti āha.
他心想:“我的技艺已经纯熟,而这波罗奈是整个赡部洲最上等的城市,老师又已经年迈,我正应该就住在这里。”于是他对老师说:“老师,我想去侍奉国王。”老师说:“好的,孩子,我去禀告国王。”老师便去对国王说:“我们的弟子想侍奉大王,请大王定下该给他的供养。”国王说:“从你们应得的供养中分一半给他。”老师把这件事告诉了木西罗。木西罗说:“我能得到和你们一样多的份额,就侍奉;得不到,就不侍奉。”老师问:“为什么?”木西罗说:“难道我不是完全掌握了你们所知的全部技艺吗?”老师说:“是的,你掌握了。”木西罗说:“既然这样,为什么只给我一半?”菩萨把这事禀告了国王。国王说:“如果这样,只要他能展示出与你们同等的技艺,就能得到同等的份额。”菩萨把国王的话转告给他,他说:“好,我会展示。”菩萨又把这事禀告国王,国王说:“好,让他展示吧,定在哪一天比试?”菩萨说:“从今天起第七天,大王。”巴利
So cintesi – ‘‘mayhaṃ sippaṃ paguṇaṃ, idañca bārāṇasinagaraṃ sakalajambudīpe agganagaraṃ, ācariyopi mahallako, idheva mayā vasituṃ vaṭṭatī’’ti. So ācariyaṃ āha – ‘‘ācariya ahaṃ rājānaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti. Ācariyo ‘‘sādhu, tāta, rañño ārocessāmī’’ti gantvā ‘‘amhākaṃ antevāsiko devaṃ upaṭṭhātuṃ icchati, deyyadhammamassa jānāthā’’ti rañño ārocetvā raññā ‘‘tumhākaṃ deyyadhammato upaḍḍhaṃ labhissatī’’ti vutte taṃ pavattiṃ mūsilassa ārocesi. Mūsilo ‘‘ahaṃ tumhehi samakaññeva labhanto upaṭṭhahissāmi, na alabhanto’’ti āha . ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Nanu ahaṃ tumhākaṃ jānanasippaṃ sabbaṃ jānāmī’’ti? ‘‘Āma, jānāsī’’ti. ‘‘Evaṃ sante kasmā mayhaṃ upaḍḍhaṃ detī’’ti? Bodhisatto rañño ārocesi. Rājā ‘‘yadi evaṃ tumhehi samakaṃ sippaṃ dassetuṃ sakkonto samakaṃ labhissatī’’ti āha. Bodhisatto rañño vacanaṃ tassa ārocetvā tena ‘‘sādhu dassessāmī’’ti vutte rañño taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘sādhu dassetu, kataradivasaṃ sākacchā hotū’’ti vutte ‘‘ito sattame divase hotu, mahārājā’’ti āha.
国王把木西罗叫来,问他说:“听说你真的要跟老师进行辩论?”木西罗回答:“确实如此,大王。”国王劝他说:“跟老师争论是不合适的,别这么做。”但木西罗还是说:“大王,不必多说了,第七天我一定要跟老师辩论,到时候就知道我们俩谁的本事不行了。”国王说“好吧”,同意之后,就让人击鼓宣告:“从今天算起第七天,古帝喇老师和弟子木西罗将在王宫门前互相辩论、展示技艺。请市民们都聚集来观看技艺。”巴利
Rājā mūsilaṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ ācariyena saddhiṃ sākacchaṃ karissasī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, devā’’ti vutte ‘‘ācariyena saddhiṃ viggaho nāma na vaṭṭati, mā karī’’ti vāriyamānopi ‘‘alaṃ, mahārāja, hotuyeva me ācariyena saddhiṃ sattame divase sākacchā, katarassa jānibhāvaṃ jānissāmā’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘ito kira sattame divase ācariyaguttilo ca antevāsikamūsilo ca rājadvāre aññamaññaṃ sākacchaṃ katvā sippaṃ dassessanti, nāgarā sannipatitvā sippaṃ passantū’’ti bheriṃ carāpesi.
菩萨心想:“这个木西罗年轻力壮,我已经老了,体力衰退。老年人做事,终究是比不过的。弟子输了倒还没什么,可要是弟子赢了,我这张老脸往哪儿搁?与其这样,不如躲进山林里死了算了。”于是他走进山林,可又怕死,退了回来;想到丢脸,又往前走。就这样来来回回,过了六天,脚下的草都踩死了,踩出了一条小路。就在那时,帝释天神的宫殿发热了。帝释天神一观察,知道了这件事:“古帝喇乾闼婆因为怕弟子,在山林里受着大苦,我应该去给他做依靠。”他赶紧过去,站在菩萨面前,问:“老师,你为什么进了山林?”菩萨问:“你是谁?”帝释天神说:“我是帝释天神。”于是菩萨对他说:“天帝,我是因为怕输给弟子,才进了山林。”接着说了第一首偈颂——巴利
Bodhisatto cintesi – ‘‘ayaṃ mūsilo daharo taruṇo, ahaṃ mahallako parihīnathāmo, mahallakassa kiriyā nāma na sampajjati. Antevāsike nāma parājitepi viseso natthi, antevāsikassa pana jaye sati pattabbalajjato araññaṃ pavisitvā maraṇaṃ varatara’’nti. So araññaṃ pavisitvā maraṇabhayena nivattati, lajjābhayena gacchati. Evamassa gamanāgamanaṃ karontasseva cha divasā atikkantā, tiṇāni matāni, jaṅghamaggo nibbatti. Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjamāno taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘guttilagandhabbo antevāsikassa bhayena araññe mahādukkhaṃ anubhoti , etassa mayā avassayena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti vegena gantvā bodhisattassa purato ṭhatvā ‘‘ācariya, kasmā araññaṃ paviṭṭhosī’’ti pucchitvā ‘‘kosi tva’’nti vutte ‘‘sakkohamasmī’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto ‘‘ahaṃ kho, devarāja, antevāsikato parājayabhayena araññaṃ paviṭṭho’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 我曾演奏一把七弦琴,极其甜美,令人心生欢喜;
他竟在竞技场上召唤我,请你做我的皈依处吧,枭氏族人。”巴利
‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ, rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ; So maṃ raṅgamhi avheti, saraṇaṃ me hoti kosiyā’’ti.
这句话的意思是:天王啊,我曾按自己所知的教法,教导过一个叫木西罗的弟子弹奏七弦琴,那琴有七根弦,声音极为甜美悦耳。如今他却在竞技场上召唤我,㤭尸迦啊,请你做我的皈依处。巴利
Tassattho – ahaṃ, devarāja, mūsilaṃ nāma antevāsikaṃ sattatantiṃ sumadhuraṃ rāmaṇeyyaṃ vīṇaṃ attano jānananiyāmena sikkhāpesiṃ, so maṃ idāni raṅgamaṇḍale pakkosati, tassa me tvaṃ, kosiyagotta, saraṇaṃ hohīti.
帝释天神听完他的话,说道:“别害怕,我是你的庇护和归依。”接着说了第二首偈颂——巴利
Sakko tassa vacanaṃ sutvā ‘‘mā bhāyi, ahaṃ te tāṇañca leṇañcā’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 我是你的皈依处,善友,我是尊师的供养者;
学生不会战胜你,老师,你会战胜学生。”巴利
‘‘Ahaṃ taṃ saraṇaṃ samma, ahamācariyapūjako; Na taṃ jayissati sisso, sissamācariya jessasī’’ti.
在这里,所谓“我是你的皈依”,意思是:我成为你的皈依、依靠和依止处,以此来保护你。“善哉”这个说法,是一种亲切的称呼。所谓“老师,你将战胜学生”,意思是:老师啊,你弹奏维那琴的时候,将会战胜学生。而且,你弹琴时如果弄断了一根弦,就在剩下的六根弦上弹奏,你的维那琴仍然会发出原来的声音。穆西罗也会把弦弄断,但那时他的琴就不会有声音了。就在那一刻,他就会落败。知道他已经落败之后,你再第二次、第三次、第四次、第五次,乃至第七次把弦弄断,最后只用一根光秃秃的琴杆来弹奏;从断弦的末端发出的声音,会传遍方圆十二由旬的波罗奈,一直响彻不散。巴利
Tattha ahaṃ taṃ saraṇanti ahaṃ saraṇaṃ avassayo patiṭṭhā hutvā taṃ tāyissāmi. Sammāti piyavacanametaṃ. Sissamācariya, jessasīti, ācariya, tvaṃ vīṇaṃ vādayamāno sissaṃ jinissasi. Apica tvaṃ vīṇaṃ vādento ekaṃ tantiṃ chinditvā cha vādeyyāsi, vīṇāya te pakatisaddo bhavissati. Mūsilopi tantiṃ chindissati, athassa vīṇāya saddo na bhavissati. Tasmiṃ khaṇe so parājayaṃ pāpuṇissati. Athassa parājayabhāvaṃ ñatvā dutiyampi tatiyampi catutthampi pañcamampi sattamampi tantiṃ chinditvā suddhadaṇḍakameva vādeyyāsi, chinnatantikoṭīhi saro nikkhamitvā sakalaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasinagaraṃ chādetvā ṭhassatīti.
帝释天神说完这些话,交给菩萨三粒骰子,然后这样说道:“当琴声传遍整座城的时候,你就把一粒骰子抛向空中,这时会有三百天女落到你面前跳舞。在她们跳舞的时候,你再抛第二粒,这时又会有三百天女降下来,在你的琴颈上跳舞。接着你抛第三粒,这时又会有三百天女降下来,在舞台中央跳舞。我也会来到你身边。去吧,不要害怕。”他就这样安慰了菩萨。菩萨在上午回到家中。城里的人们在王宫门口附近搭好棚子,给国王铺好座位。国王从宫殿下来,坐在装饰华丽的棚子正中的狮子座上。一万两千名盛装女子,还有大臣、婆罗门、居士等人围绕在国王身边,所有市民都聚集过来,在王宫广场上搭起一层又一层的看台。巴利
Evaṃ vatvā sakko bodhisattassa tisso pāsakaghaṭikā datvā evamāha – ‘‘vīṇāsaddeneva pana sakalanagare chādite ito ekaṃ pāsakaghaṭikaṃ ākāse khipeyyāsi, atha te purato otaritvā tīṇi accharāsatāni naccissanti. Tāsaṃ naccanakāle ca dutiyaṃ khipeyyāsi, athāparānipi tīṇi satāni otaritvā tava vīṇādhure naccissanti. Tato tatiyaṃ khipeyyāsi, athāparāni tīṇi satāni otaritvā raṅgamaṇḍale naccissanti. Ahampi te santikaṃ āgamissāmi, gaccha mā bhāyī’’ti bodhisattaṃ assāsesi. Bodhisatto pubbaṇhasamaye gehaṃ agamāsi. Nāgarā rājadvārasamīpe maṇḍapaṃ katvā rañño āsanaṃ paññapesuṃ. Rājā pāsādā otaritvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīdi, dvādasasahassā alaṅkatitthiyo amaccabrāhmaṇagahapatikādayo ca rājānaṃ parivārayiṃsu, sabbe nāgarā sannipatiṃsu, rājaṅgaṇe cakkāticakke mañcātimañce bandhiṃsu.
菩萨也沐浴涂香,吃了各种上等美味的饭食,叫人拿来维那琴,坐在为自己铺好的座位上。帝释天神以隐身之身前来,停在虚空中,只有菩萨能看见他。穆西喇也来了,坐在自己的座位上。大众围拢过来,一开始两人弹得不相上下。大众对两人的演奏都很满意,发出上千次欢呼。帝释天神站在空中,只让菩萨听见,说道:“断一根弦。”菩萨断了一根弦,弦虽断了,断端仍发出声音,像天界的乾闼婆乐音一样。穆西喇也断了弦,从此却发不出声音。老师又断了第二根……乃至第七根。只凭琴身弹奏时,声音遍满全城,久久回荡。大众挥动上千件衣服,发出上千次欢呼。菩萨把一粒骰子抛向空中,三百天女降下来跳舞。抛第二粒、第三粒时也一样,各有三百天女降下,如前一样跳舞。巴利
Bodhisattopi nhātānulitto nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ gāhāpetvā attano paññattāsane nisīdi. Sakko adissamānakāyena āgantvā ākāse aṭṭhāsi, bodhisattoyeva naṃ passati. Mūsilopi āgantvā attano āsane nisīdi. Mahājano parivāresi, āditova dvepi samasamaṃ vādayiṃsu. Mahājano dvinnampi vāditena tuṭṭho ukkuṭṭhisahassāni pavattesi. Sakko ākāse ṭhatvā bodhisattaññeva sāvento ‘‘ekaṃ tantiṃ chindā’’ti āha. Bodhisatto tantiṃ chindi, sā chinnāpi chinnakoṭiyā saraṃ muñcateva, devagandhabbaṃ viya vattati. Mūsilopi tantiṃ chindi, tato saddo na nikkhami. Ācariyo dutiyampi chindi …pe… sattamampi chindi. Suddhadaṇḍakaṃ vādentassa saddo nagaraṃ chādetvā aṭṭhāsi. Celukkhepasahassāni ceva ukkuṭṭhisahassāni ca pavattayiṃsu. Bodhisatto ekaṃ pāsakaṃ ākāse khipi, tīṇi accharāsatāni otaritvā nacciṃsu. Evaṃ dutiye ca tatiye ca khitte tīṇi tīṇi accharāsatāni otaritvā vuttanayeneva nacciṃsu.
那时,国王向大众使了个眼色,大众就站起来,呵斥穆西喇说:“你跟老师闹翻,还硬要逞能说‘我要跟你比个高下’,真是不知自己有几斤几两!”于是众人随手抓起石块、棍棒之类的东西,把穆西喇砸成粉末,结果了他的性命,然后抓住他的脚,扔到垃圾堆里。国王满心欢喜,像天降大雨一样,赐给菩萨大量财物,城里的人也纷纷供养。帝释天神与菩萨亲切交谈后,说:“智者,我会让人为你备好一辆由千匹骏马拉的良种宝车,随后派摩得利去接你;你登上那辆千匹骏马拉的韦迦亚塔宝车,到天界来吧。”说完就离开了。巴利
Tasmiṃ khaṇe rājā mahājanassa iṅgitasaññaṃ adāsi, mahājano uṭṭhāya ‘‘tvaṃ ācariyena saddhiṃ virujjhitvā ‘samakāraṃ karomī’ti vāyamasi, attano pamāṇaṃ na jānāsī’’ti mūsilaṃ tajjetvā gahitagahiteheva pāsāṇadaṇḍādīhi saṃcuṇṇetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pāde gahetvā saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. Rājā tuṭṭhacitto ghanavassaṃ vassāpento viya bodhisattassa bahuṃ dhanaṃ adāsi, tathā nāgarā. Sakko bodhisattena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ahaṃ te, paṇḍita, sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ gāhāpetvā pacchā mātaliṃ pesessāmi, tvaṃ sahassayuttaṃ vejayantarathavaraṃ abhiruyha devalokaṃ āgaccheyyāsī’’ti vatvā pakkāmi.
这时,天女们走到坐在红毯石上的帝释天神身边,问他:“大王,您去哪儿了?”帝释天神就把事情的原委详细讲给她们听,还称赞了菩萨的戒行和功德。天女们说:“大王,我们也想见见这位老师,请您把他带到这里来吧。”帝释天神就叫来摩得利,吩咐道:“亲爱的,天女们想见古帝拉乾闼婆,你去让他坐上最胜车,把他带来。”摩得利答应一声“好”,就去了,把菩萨带了回来。帝释天神和菩萨互相问候之后,说:“老师,听说这些天女想听您演奏乾闼婆音乐。”菩萨说:“大王,我们乾闼婆是靠技艺吃饭的,拿到报酬才演奏。”帝释天神说:“你演奏吧,我给你报酬。”菩萨说:“我不需要别的报酬,只要这些天女各自讲讲自己做过的好事,我就演奏。”于是天女们对他说:“我们做过的好事,稍后再讲给您听,老师,您先演奏乾闼婆音乐吧。”菩萨就为天神们演奏了七天乾闼婆音乐,那乐声胜过了天乐,传扬开来。到了第七天,他从头开始,逐一询问天女们做过的好事。他问一位天女:“在迦叶正自觉佛住世时,你曾布施一位比丘一件上等衣服,因此命终后成为帝释天神的侍女,拥有一千名天女随从——这位‘上等衣天女’,你前世做了什么业才投生到这里?”他提问的方式和对方的回答,在《天宫事》里已有记载。那里这样说——巴利
Atha naṃ gantvā paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnaṃ ‘‘kahaṃ gatāttha, mahārājā’’ti devadhītaro pucchiṃsu. Sakko tāsaṃ taṃ kāraṇaṃ vitthārena kathetvā bodhisattassa sīlañca guṇañca vaṇṇesi. Devadhītaro ‘‘mahārāja, mayampi ācariyaṃ daṭṭhukāmā, idha naṃ ānehī’’ti āhaṃsu. Sakko mātaliṃ āmantetvā ‘‘tāta, devaccharā guttilagandhabbaṃ daṭṭhukāmā, gaccha naṃ vejayantarathe nisīdāpetvā ānehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti gantvā bodhisattaṃ ānesi. Sakko bodhisattena saddhiṃ sammoditvā ‘‘devakaññā kira te, ācariya, gandhabbaṃ sotukāmā’’ti āha. ‘‘Mayaṃ mahārāja, gandhabbā nāma sippaṃ nissāya jīvāma, mūlaṃ labhantā vādeyyāmā’’ti. ‘‘Vādehi, ahaṃ te mūlaṃ dassāmī’’ti. ‘‘Na mayhaṃ aññena mūlenattho, imā pana devadhītaro attano attano kalyāṇakammaṃ kathentu, evāhaṃ vādessāmī’’ti . Atha naṃ devadhītaro āhaṃsu – ‘‘amhehi kataṃ kalyāṇakammaṃ pacchā tumhākaṃ kathessāma, gandhabbaṃ karohi ācariyā’’ti. Bodhisatto sattāhaṃ devatānaṃ gandhabbaṃ akāsi, taṃ dibbagandhabbaṃ abhibhavitvā pavatti. Sattame divase ādito paṭṭhāya devadhītānaṃ kalyāṇakammaṃ pucchi. Ekaṃ kassapasammāsambuddhakāle ekassa bhikkhuno uttamavatthaṃ datvā sakkassa paricārikā hutvā nibbattaṃ accharāsahassaparivāraṃ uttamavatthadevakaññaṃ ‘‘tvaṃ purimabhave kiṃ kammaṃ katvā nibbattā’’ti pucchi. Tassa pucchanākāro ca vissajjanā ca vimānavatthumhi āgatameva. Vuttañhi tattha –
天女啊,你以殊胜的容色站立,
遍照诸方,犹如药草(星)与群星。
“ 你因何而有如此容色?你在此因何成就?
凡是心所喜爱的种种受用,皆会为你生起。
“ 我问你,有大威力的天女:你生而为人时,做了什么福业?
你因何而有这般炽盛的威光,你的容色遍照一切方向?”
把最上等的衣服布施出去的女人,在男人和女人当中都是最出色的。
她这样布施了可爱又让人欢喜的东西,命终之后就投生到天界,得到了天界的居所。
请看我的天宫,我是容颜迷人的天女;
千名天女之中我最殊胜,请看这福业的果报。
由此我具如是色相,由此我于此地所愿成就;
凡诸心所爱乐之受用,亦皆为我而生起。
“ 由此,我以这般炽燃的威德,
容色也能照亮一切方向。”巴利
‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ‘‘Vatthuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu; Evaṃ piyarūpadāyikā manāpaṃ, dibbaṃ sā labhate upecca ṭhānaṃ. ‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi; Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. ‘‘Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā; Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. (vi. va. 329-331, 333-336);
又有另一位,在比丘托钵游行时,为了供养他而献上花;另一位说“请把五指涂香供养到塔庙去”,就供养了五指涂香;另一位供养了各种甘甜的水果;另一位供养了甘蔗汁;另一位在迦叶佛的塔庙供养了五指涂香;另一位在俗家住处,在行于道路并已到俗家投宿的比丘和比丘尼身边听闻了法;另一位在船快靠岸时,站在水里,把水供养给已经吃完饭的比丘;另一位在家生活时,不发怒,侍奉公婆;另一位连自己分到的那一份食物也先分给别人,然后自己才吃,并且持戒清净;另一位在别人家里做女奴,不生气,没有傲慢,把自己分到的那一份分给别人,后来转生成了那位天王的侍女。就这样,《古帝喇天宫事》里提到的三十六位天女,各自都是做了某种业之后才转生到那里的。菩萨一一问了她们。她们也都用偈颂向菩萨讲述了自己所造的业。菩萨听了之后说:“我真是获益了,真是幸运啊!我来到这里,听到了仅凭微小的善业就能获得天界福报的事。从今以后,我要回到人间,去做布施等善业。”说完,便说出了这个感叹——巴利
Aparā piṇḍāya caramānassa bhikkhuno pūjanatthāya pupphāni adāsi, aparā ‘‘cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ dethā’’ti gandhe adāsi, aparā madhurāni phalāphalāni adāsi, aparā ucchurasaṃ adāsi, aparā kassapadasabalassa cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ adāsi, aparā maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca kulagehe vāsaṃ upagatānaṃ santike dhammaṃ assosi, aparā nāvāya upakaṭṭhāya velāya bhuttassa bhikkhuno udake ṭhatvā udakaṃ adāsi, aparā agāramajjhe vasamānā akkodhanā hutvā sassusasuravattaṃ akāsi, aparā attano laddhakoṭṭhāsatopi saṃvibhāgaṃ katvāva paribhuñji, sīlavatī ca ahosi, aparā paragehe dāsī hutvā nikkodhanā nimmānā attano laddhakoṭṭhāsato saṃvibhāgaṃ katvā devarañño paricārikā hutvā nibbattā (vi. va. aṭṭha. 328-336). Evaṃ sabbāpi guttilavimānavatthusmiṃ āgatā chattiṃsa devadhītā yaṃ yaṃ kammaṃ katvā tattha nibbattā, sabbaṃ bodhisatto pucchi. Tāpissa attano katakammaṃ gāthāhiyeva kathesuṃ. Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, svāhaṃ idhāgantvā appamattakenapi kammena paṭiladdhadibbasampattiyo assosiṃ. Ito dāni paṭṭhāya manussalokaṃ gantvā dānādīni kusalakammāneva karissāmī’’ti vatvā imaṃ udānaṃ udānesi –
今天对我来说真是善来,真是美好的清晨,真是美好的起身。
我亲眼见到了那些容貌可爱、令人心生爱欲的天女。
“ 我听了她们的法之后,会做很多善事。
通过布施、善行、自制和调伏。
我将去那里,到了那里就不会忧伤。”巴利
‘‘Svāgataṃ vata me ajja, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ; Yaṃ addasāmi devatāyo, accharākāmavaṇṇiyo. ‘‘Imāsāhaṃ dhammaṃ sutvā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ; Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca; Svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 617-618);
七天后,天王吩咐车夫摩得利,让他扶那人上车坐好,直接送回波罗奈城。那人到了波罗奈后,就把自己在天界亲眼见到的事情告诉人们。从那时起,人们都积极踊跃,想要行善积福。巴利
Atha naṃ sattāhaccayena devarājā mātalisaṅgāhakaṃ āṇāpetvā rathe nisīdāpetvā bārāṇasimeva pesesi. So bārāṇasiṃ gantvā devaloke attanā diṭṭhakāraṇaṃ manussānaṃ ācikkhi. Tato paṭṭhāya manussā saussāhā puññāni kātuṃ maññiṃsu.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,牟西罗是提婆达多,帝释天神是阿那律,国王是阿难,而乐师古帝喇乾闼婆就是我本人。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mūsilo devadatto ahosi, sakko anuruddho, rājā ānando, guttilagandhabbo pana ahameva ahosi’’nti.
4. 离欲求本生注释巴利
[244] 4. Vigaticchajātakavaṇṇanā
“看见什么就不想要什么”——这句话是导师住在祇园精舍时,针对一个逃跑的游方者说的。据说,那个游方者在整个赡部洲都找不到能跟他辩论的人,他来到舍卫城,问:“有谁能跟我辩论?”听说“正自觉者”之后,他就被一大群人簇拥着去了祇园精舍,见到世尊正在四众弟子中间说法,便提出了问题。世尊回答了他的问题,然后反问他:“‘一’是什么意思?”他答不上来,就起身逃走了。在座的会众说:“尊者,这个游方者一句话就被折服了。”世尊说:“诸位近事男,我不只是现在才用一句话折服他,以前也照样折服过他。”说完,就讲起了过去的事。巴利
Yaṃpassati na taṃ icchatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ palāyikaṃ paribbājakaṃ ārabbha kathesi. So kira sakalajambudīpe paṭivādaṃ alabhitvā sāvatthiṃ āgantvā ‘‘ko mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho’’ti pucchitvā ‘‘sammāsambuddho’’ti sutvā mahājanaparivuto jetavanaṃ gantvā bhagavantaṃ catuparisamajjhe dhammaṃ desentaṃ pañhaṃ pucchi. Athassa satthā taṃ vissajjetvā ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti pañhaṃ pucchi, so taṃ kathetuṃ asakkonto uṭṭhāya palāyi. Nisinnaparisā ‘‘ekapadeneva vo, bhante, paribbājako niggahito’’ti āhaṃsu. Satthā ‘‘nāhaṃ, upāsakā, idānevetaṃ ekapadeneva niggaṇhāmi, pubbepi niggaṇhiṃyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨出生在迦尸国的一个婆罗门家庭。长大成人后,他舍弃了对欲乐的贪求,出家做了隐士,长期住在雪山里。后来他下山,依傍一个小镇,在恒河转弯处的一间树叶棚里住了下来。那时,有一个游方者走遍了整个赡部洲都找不到对手辩论,他来到那个小镇,问:“有没有人能跟我辩论?”人们回答“有”,并告诉他菩萨的威德。于是他在大众簇拥下来到菩萨住的地方,互相问候之后坐了下来。菩萨问他:“您想喝这带着色泽和香气的恒河水吗?”游方者想用辩论压过对方,就说:“什么是恒河?沙是恒河,水是恒河,此岸是恒河,彼岸是恒河。”菩萨说:“那么,游方者,除了水、沙、此岸和彼岸,你到哪里去找恒河呢?”游方者答不上来,起身就逃走了。他逃走之后,菩萨为在座的众人说法,说了下面这些偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā dīgharattaṃ himavante vasi. So pabbatā oruyha ekaṃ nigamagāmaṃ nissāya gaṅgānivattane paṇṇasālāyaṃ vāsaṃ kappesi. Atheko paribbājako sakalajambudīpe paṭivādaṃ alabhitvā taṃ nigamaṃ patvā ‘‘atthi nu kho koci mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho’’ti pucchitvā ‘‘atthī’’ti bodhisattassa ānubhāvaṃ sutvā mahājanaparivuto tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā nisīdi. Atha naṃ bodhisatto ‘‘vaṇṇagandhaparibhāvitaṃ gaṅgāpānīyaṃ pivissatī’’ti pucchi. Paribbājako vādena ottharanto ‘‘kā gaṅgā, vālukā gaṅgā, udakaṃ gaṅgā, orimatīraṃ gaṅgā, pārimatīraṃ gaṅgā’’ti āha. Bodhisatto ‘‘tvaṃ pana, paribbājaka, ṭhapetvā udakaṃ vālukaṃ orimatīraṃ pārimatīrañca kahaṃ gaṅgaṃ labhissasī’’ti āha. Paribbājako appaṭibhāno hutvā uṭṭhāya palāyi. Tasmiṃ palāte bodhisatto nisinnaparisāya dhammaṃ desento imā gāthā avoca –
他看见的,他并不想要;他没看见的,他却偏偏渴望。
我想,他会长久地流转下去,因为他得不到自己想要的。巴利
‘‘Yaṃ passati na taṃ icchati, yañca na passati taṃ kiricchati; Maññāmi ciraṃ carissati, na hi taṃ lacchati yaṃ sa icchati.
“ 得到了却不满足,对渴望已久终于到手的东西又瞧不起;
欲望确实漫无边际,所以我们向已离欲者行礼致敬。”巴利
‘‘Yaṃ labhati na tena tussati, yañca pattheti laddhaṃ hīḷeti; Icchā hi anantagocarā, vigaticchāna namo karomase’’ti.
在这里,他看见什么,就是指他看见了水等东西,却并不认为那是恒河。他没有看见什么,就是指他没有看见那脱离水等特征的恒河,却偏偏想要它。我想他会走很久,意思是:我这样认为——这个游方者为了寻找那样的恒河,会走很久。或者,就像寻找那脱离水等特征的恒河一样,他也在寻找那脱离色等特征的“我”,因此会在轮回中走很久。因为他得不到它,意思是:即使走了很久,他想要的那种恒河或“我”,终究得不到。他所得到的,意思是:对于得到的水或色等东西,他并不因此满足。对所希求的所得却轻视,意思是:这样对所得不满足,他每求到一种成就,得到后就轻视它、看不起它,说“这有什么用”。欲望确实漫无边际,意思是:因为轻视已得的东西,又不断贪求别的所缘,这种叫“欲求”的渴爱,确实漫无边际。我们向离欲者致敬,意思是:因此,对那些像佛陀等已经远离欲求的圣者,我们向他们行礼致敬。巴利
Tattha yaṃ passatīti yaṃ udakādiṃ passati, taṃ gaṅgāti na icchati. Yañca na passatīti yañca udakādivinimuttaṃ gaṅgaṃ na passati, taṃ kiricchati. Maññāmi ciraṃ carissatīti ahaṃ evaṃ maññāmi – ayaṃ paribbājako evarūpaṃ gaṅgaṃ pariyesanto ciraṃ carissati. Yathā vā udakādivinimuttaṃ gaṅgaṃ, evaṃ rūpādivinimuttaṃ attānampi pariyesanto saṃsāre ciraṃ carissati. Na hi taṃ lacchatīti ciraṃ carantopi yaṃ taṃ evarūpaṃ gaṅgaṃ vā attānaṃ vā icchati, taṃ na lacchati. Yaṃ labhatīti yaṃ udakaṃ vā rūpādiṃ vā labhati, tena na tussati. Yañca pattheti laddhaṃ hīḷetīti evaṃ laddhena atussanto yaṃ yaṃ sampattiṃ pattheti, taṃ taṃ labhitvā ‘‘kiṃ etāyā’’ti hīḷeti avamaññati. Icchā hi anantagocarāti laddhaṃ hīḷetvā aññamaññaṃ ārammaṇaṃ icchanato ayaṃ icchā nāma taṇhā anantagocarā. Vigaticchāna namo karomaseti tasmā ye vigaticchā buddhādayo, tesaṃ mayaṃ namakkāraṃ karomāti.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:那时的游方者就是现在的这位游方者,而那位苦行者正是我自己。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paribbājako etarahi paribbājako ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
根本法门本生注释巴利
[245] 5. Mūlapariyāyajātakavaṇṇanā
“时间吞噬众生”——这是导师住在炬立城附近的妙喜林时,以《根本法门经》为缘而说的。据说,那时有五百位婆罗门,通达三部吠陀,在教法中出家,学了三藏后,被慢与醉所支配,心想:“正自觉者也不过是知道三藏,我们也知道这些,既然如此,他和我们有什么差别?”于是他们不去拜见佛陀,抱着对立的心态生活。巴利
Kālo ghasati bhūtānīti idaṃ satthā ukkaṭṭhaṃ nissāya subhagavane viharanto mūlapariyāyasuttantaṃ ārabbha kathesi. Tadā kira pañcasatā brāhmaṇā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sāsane pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggaṇhitvā mānamadamattā hutvā ‘‘sammāsambuddhopi tīṇeva piṭakāni jānāti, mayampi tāni jānāma, evaṃ sante kiṃ tassa amhehi nānākaraṇa’’nti buddhupaṭṭhānaṃ na gacchanti, paṭipakkhā hutvā caranti.
有一天,导师来到他们那里。他们坐到导师跟前之后,导师用八种层面详细开示了《根本法门经》,但他们什么都没能领会。于是他们心里想:“我们以为没有和我们一样的智者,所以生起我慢;现在却什么都不知道。确实没有能和诸佛相比的智者,啊,佛陀的功德真是不可思议!”从那时起,他们断除了慢心,就像被拔掉毒牙的蛇一样,不再伤人。导师在优伽咤城随意住了一段时间后,前往毗舍离城,在乔达摩塔宣说了名为《乔达摩经》的经,一万个世界都震动了。那些比丘听了之后,证得了阿拉汉果。然而,当《根本法门经》讲完时,导师还住在优伽咤城,比丘们就在法堂里议论起来:“贤友们,佛陀的威神之力真是不可思议!那些婆罗门出家的比丘,那么贡高我慢,世尊只靠开示根本法门就让他们断除了慢心。”导师回来后问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答说:“在谈这件事。”导师说:“比丘们,不只是现在,过去我也曾对那些被慢心冲昏头脑、昂首而行的人,断除他们的慢心。”于是讲起了过去的事。巴利
Athekadivasaṃ satthā tesu āgantvā attano santike nisinnesu aṭṭhahi bhūmīhi paṭimaṇḍetvā mūlapariyāyasuttantaṃ kathesi, te na kiñci sallakkhesuṃ. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ amhehi sadisā paṇḍitā natthī’ti mānaṃ karoma, idāni pana na kiñci jānāma, buddhehi sadiso paṇḍito nāma natthi, aho buddhaguṇā nāmā’’ti. Te tato paṭṭhāya nihatamānā hutvā uddhaṭadāṭhā viya sappā nibbisevanā jātā. Satthā ukkaṭṭhāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā vesāliṃ gantvā gotamakacetiye gotamakasuttantaṃ nāma kathesi, dasasahassilokadhātu kampi, taṃ sutvā te bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Mūlapariyāyasuttantapariyosāne pana satthari ukkaṭṭhāyaṃ viharanteyeva bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, aho buddhānaṃ ānubhāvo, te nāma brāhmaṇapabbajitā tathā mānamadamattā bhagavatā mūlapariyāyadesanāya nihatamānā katā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepāhaṃ ime evaṃ mānapaggahitasire vicarante nihatamāne akāsiṃyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨出生在一个婆罗门家庭。他长大成人后,精通三部吠陀,成为名闻四方、受人敬仰的导师,教导五百名年轻学子学习经典。那五百人学成之后,专心于自己的学问,心想:“我们所懂的,老师也不过就懂这么多,没什么差别。”于是他们变得骄慢固执,不再去老师身边侍奉,也不履行应尽的义务。有一天,老师坐在枣树下,他们想羞辱老师,就用指甲敲着枣树说:“这棵树根本没有坚实的心材。”菩萨知道他们是在借机讽刺自己,便对学生们说:“我要问你们一个问题。”他们听了非常高兴,说:“请问吧,我们来回答!”老师为了提问,说出了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū disāpāmokkho ācariyo hutvā pañca māṇavakasatāni mante vācesi. Te pañcasatāpi niṭṭhitasippā sippe anuyogaṃ datvā ‘‘yattakaṃ mayaṃ jānāma, ācariyopi tattakameva, viseso natthī’’ti mānatthaddhā hutvā ācariyassa santikaṃ na gacchanti, vattapaṭivattaṃ na karonti. Te ekadivasaṃ ācariye badarirukkhamūle nisinne taṃ vambhetukāmā badarirukkhaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘nissārovāyaṃ rukkho’’ti āhaṃsu. Bodhisatto attano vambhanabhāvaṃ ñatvā antevāsike ‘‘ekaṃ vo pañhaṃ pucchissāmī’’ti āha. Te haṭṭhatuṭṭhā ‘‘vadetha, kathessāmā’’ti. Ācariyo pañhaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 时间吞噬一切众生,连同它自身;
而那位已经吞噬了时间的有情,则烹煮了那烹煮众生者。”巴利
‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā; Yo ca kālaghaso bhūto, sa bhūtapacaniṃ pacī’’ti.
这里,“时间”指饭前时分、饭后时分等等。“众生”是有情的别名。并不是说时间撕扯众生的皮肉来吃,而是说它耗尽众生的寿命、容貌和体力,摧折青春,毁坏健康,所以称为“吞食”“吞噬”。这样吞噬的时候,它什么都不放过,一切都吞。而且它不只吞噬众生,连自己也一并吞掉——饭前时分到不了饭后时分。饭后等时分也是同样的道理。“吞噬时间者”是对漏尽者的称呼。因为他以圣道灭尽、吞噬了未来结生之时,并安住下来,所以称为“吞噬时间者”。他烹煮了烹煮众生者:那在恶趣中烹煮众生的渴爱,他用智慧之火将其烹煮、烧毁,化为灰烬,因此说他“烹煮了烹煮众生者”。也有读作“pajani”的,意思是能生的、令出生的。巴利
Tattha kāloti purebhattakālopi pacchābhattakālopīti evamādi. Bhūtānīti sattādhivacanametaṃ, na kālo bhūtānaṃ cammamaṃsādīni luñcitvā khādati, apica kho nesaṃ āyuvaṇṇabalāni khepento yobbaññaṃ maddanto ārogyaṃ vināsento ghasati khādatīti vuccati. Evaṃ ghasanto ca na kiñci vajjeti, sabbāneva ghasati. Na kevalañca bhūtāneva, apica kho sahattanā attānampi ghasati, purebhattakālo pacchābhattakālaṃ na pāpuṇāti. Esa nayo pacchābhattakālādīsu. Yo ca kālaghaso bhūtoti khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ . So hi ariyamaggena āyatiṃ paṭisandhikālaṃ khepetvā khāditvā ṭhitattā ‘‘kālaghaso bhūto’’ti vuccati . Sa bhūtapacaniṃ pacīti so yāyaṃ taṇhā apāyesu bhūte pacati, taṃ ñāṇagginā paci dahi bhasmamakāsi, tena ‘‘bhūtapacaniṃ pacī’’ti vuccati. ‘‘Pajani’’ntipi pāṭho, janikaṃ nibbattakinti attho.
听了这个问题以后,那些青年里连一个能弄懂的人都没有。于是菩萨对他们说:“你们别以为这个问题存在于三部吠陀里。你们自以为‘我知道的,就是全部都知道’,把我当成一棵枣树一样。你们不知道,我还有很多你们所不了解的智慧。去吧,我给你们七天时间,好好思考这个问题。”他们向菩萨行礼后,各自回到自己的住处,想了整整七天,还是看不到这个问题的尽头和边际。到了第七天,他们来到老师面前,行礼后坐下。老师问:“贤首们,问题弄明白了吗?”他们回答:“我们不明白。”于是菩萨责备他们,说出第二首偈颂:巴利
Imaṃ pañhaṃ sutvā māṇavesu ekopi jānituṃ samattho nāma nāhosi. Atha ne bodhisatto ‘‘mā kho tumhe ‘ayaṃ pañho tīsu vedesu atthī’ti saññaṃ akattha, tumhe ‘yamahaṃ jānāmi, taṃ sabbaṃ jānāmā’ti maññamānā maṃ badarirukkhasadisaṃ karotha, mama tumhehi aññātassa bahuno jānanabhāvaṃ na jānātha, gacchatha sattame divase kālaṃ dammi, ettakena kālena imaṃ pañhaṃ cintethā’’ti. Te bodhisattaṃ vanditvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā sattāhaṃ cintetvāpi pañhassa neva antaṃ, na koṭiṃ passiṃsu. Te sattamadivase ācariyassa santikaṃ gantvā vanditvā nisīditvā ‘‘kiṃ, bhadramukhā, jānittha pañha’’nti vutte ‘‘na jānāmā’’ti vadiṃsu. Atha bodhisatto te garahamāno dutiyaṃ gāthamāha –
“ 许多人的头,毛发浓密,而且巨大;
它们挂在脖子上,这里头有一个是有耳朵的。”巴利
‘‘Bahūni narasīsāni, lomasāni brahāni ca; Gīvāsu paṭimukkāni, kocidevettha kaṇṇavā’’ti.
这句话的意思是:人们能看见许多人的头,这些头全都长着头发,全都很大,而且都安在脖子上,不像棕榈果那样可以用手握住;在这些方面,它们之间没有任何差别。不过,这里有人说“有耳者”,是指他自己。“有耳者”就是有智慧的人,可是耳孔谁没有呢?于是他责备那些年轻人说:“你们这些愚人,只有耳孔,没有智慧。”然后回答了问题。那些年轻人听了之后,说:“啊,老师真是了不起!”于是请求原谅,放下了傲慢,开始侍奉菩萨。巴利
Tassattho – bahūni narānaṃ sīsāni dissanti, sabbāni ca tāni lomasāni, sabbāni mahantāni gīvāsuyeva ṭhapitāni, na tālaphalaṃ viya hatthena gahitāni, natthi tesaṃ imehi dhammehi nānākaraṇaṃ. Ettha pana kocideva kaṇṇavāti attānaṃ sandhāyāha. Kaṇṇavāti paññavā, kaṇṇachiddaṃ pana na kassaci natthi. Iti te māṇavake ‘‘kaṇṇachiddamattameva tumhākaṃ bālānaṃ atthi, na paññā’’ti garahitvā pañhaṃ vissajjesi. Te sutvā – ‘‘aho ācariyā nāma mahantā’’ti khamāpetvā nihatamānā bodhisattaṃ upaṭṭhahiṃsu.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事联系起来,说道:“那时候的五百位年轻人,就是现在的这些比丘,而那位老师就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pañcasatā māṇavakā ime bhikkhū ahesuṃ, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.
第246段 6.愚者教诫本生注释巴利
[246] 6. Bālovādajātakavaṇṇanā
“杀、砍、杀害”这句话,是导师住在毗舍离附近的尖顶阁讲堂时,以狮子将军为因缘而说的。狮子将军皈依了世尊,邀请世尊应供,第二天供养了带肉的饭食。尼干陀众听说后,又气又恼,想加害如来,就骂道:“沙门乔达摩明知是专门为他杀的肉,还照样吃。”比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,尼干陀若提子带着徒众到处辱骂,说‘沙门乔达摩明知是专门为他杀的肉,还照样吃’。”世尊听到这话后说:“比丘们,尼干陀若提子不是现在才因为我吃专为他杀的肉而指责我,过去也指责过。”说完,世尊便讲起了过去的事。巴利
Hantvāchetvā vadhitvā cāti idaṃ satthā vesāliṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharanto sīhasenāpatiṃ ārabbha kathesi. So hi bhagavantaṃ saraṇaṃ gantvā nimantetvā punadivase samaṃsakabhattaṃ adāsi. Nigaṇṭhā taṃ sutvā kupitā anattamanā tathāgataṃ viheṭhetukāmā ‘‘samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ bhuñjatī’’ti akkosiṃsu. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, nigaṇṭho nāṭaputto ‘samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ bhuñjatī’ti saddhiṃ parisāya akkosanto āhiṇḍatī’’ti. Taṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, nigaṇṭho nāṭaputto idāneva maṃ uddissakatamaṃsakhādanena garahati, pubbepi garahiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨出生在一个婆罗门家庭,长大成人后出家做了苦行者。为了食用咸酸之物,他从雪山来到波罗奈,第二天进城乞食。这时,有个居士心想:“我要让这个苦行者难堪。”就把他请进家里,让他坐在准备好的座位上,用鱼肉招待他。等他吃完饭,居士坐到一边说:“这肉是专门为您杀了众生做成的,这个不善业不要只算在我们头上,也该算在您头上。”说完,便说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā loṇambilasevanatthāya himavantato bārāṇasiṃ gantvā punadivase nagaraṃ bhikkhāya pāvisi. Atheko kuṭumbiko ‘‘tāpasaṃ viheṭhessāmī’’ti gharaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpetvā macchamaṃsena parivisitvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīditvā ‘‘imaṃ maṃsaṃ tumheyeva uddissa pāṇe māretvā kataṃ, idaṃ akusalaṃ mā amhākameva, tumhākampi hotū’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 杀了、砍了、又打杀之后,毫无自制地拿东西去布施;
吃着这样的饭,他就会被恶业染污。”巴利
‘‘Hantvā chetvā vadhitvā ca, deti dānaṃ asaññato; Edisaṃ bhattaṃ bhuñjamāno, sa pāpena upalippatī’’ti.
这里,“杀害”就是打;“切割”就是让人受苦;“杀死”就是夺命。“无调伏者行布施”,是说一个不自制、戒行败坏的人这样去布施。吃这样的饭,他就会被恶业染污——意思是,吃这种专门为某人杀生而准备的食物,即使是沙门,也会被恶业染污,必定和恶业绑在一起。巴利
Tattha hantvāti paharitvā. Chetvāti kilametvā. Vadhitvāti māretvā. Deti dānaṃ asaññatoti asaññato dussīlo evaṃ katvā dānaṃ deti. Edisaṃ bhattaṃ bhuñjamāno, sa pāpena upalippatīti edisaṃ uddissakatabhattaṃ bhuñjamāno so samaṇopi pāpena upalippati saṃyujjatiyevāti.
菩萨听完这话,就说了第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
“ 就算杀了儿女和妻子,未调伏者照样去布施;
有智慧的人即使正在吃,也不会被恶业染污。”巴利
‘‘Puttadārampi ce hantvā, deti dānaṃ asaññato; Bhuñjamānopi sappañño, na pāpena upalippatī’’ti.
在这里,别的肉暂且不说——就算一个正在吃东西的人是有智慧的:即使是破戒的人杀了儿女妻子之后所布施的肉,一个有智慧、具足忍辱和慈爱等功德的人吃了它,也不会被恶业染污。菩萨这样为他说法之后,就从座位上起身离开了。巴利
Tattha bhuñjamānopi sappaññoti tiṭṭhatu aññaṃ maṃsaṃ, puttadāraṃ vadhitvāpi dussīlena dinnaṃ sappañño khantimettādiguṇasampanno taṃ bhuñjamānopi pāpena na upalippatīti. Evamassa bodhisatto dhammaṃ kathetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
导师讲完这段法义后,把本生故事连接起来说:“那时候的居士,就是尼干陀·若提子;而那位苦行者,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kuṭumbiko nigaṇṭho nāṭaputto ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
7. 合掌本生注释巴利
[247] 7. Pādañjalijātakavaṇṇanā
“确实,合掌于一切……”这件事,是导师住在祇园精舍时,因拉鲁陀夷长老而说的。有一天,两位上首弟子正在审断一个问题,比丘们听着审断,都称赞这两位长老。可拉鲁陀夷长老坐在大众中间,心想:“他们跟我们一样,能知道什么?”于是撇了撇嘴。两位长老看见后,就起身离开了,大众也散了。在法堂里,比丘们议论起来:“拉鲁陀夷贤友讥嫌两位上首弟子,还撇了撇嘴。”导师听说后,说:“比丘们,他不是现在才这样,过去的拉鲁陀夷除了撇嘴,也不会别的了。”接着便讲了过去的事。巴利
Addhā pādañjalī sabbeti idaṃ satthā jetavane viharanto lāḷudāyītheraṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase dve aggasāvakā pañhaṃ vinicchinanti, bhikkhū pañhaṃ suṇantā there pasaṃsanti. Lāḷudāyīthero pana parisantare nisinno ‘‘ete amhehi samaṃ kiṃ jānantī’’ti oṭṭhaṃ bhañji. Taṃ disvā therā uṭṭhāya pakkamiṃsu, parisā bhijji. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso lāḷudāyī, dve aggasāvake garahitvā oṭṭhaṃ bhañjī’’ti. Taṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi lāḷudāyī ṭhapetvā oṭṭhabhañjanaṃ tato uttari aññaṃ na jānātī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨是那位国王身边一位辅佐他、教导正法的大臣。国王有个儿子名叫足合掌,愚笨又迟钝。后来,国王去世了。大臣们办完国王的丧事后,商量说:“我们该给王子灌顶,让他继承王位。”于是他们对国王的儿子足合掌说了这件事。菩萨却说:“这位王子愚笨又迟钝,我们先考验考验他,再给他灌顶。”大臣们于是安排了一场审案,让王子坐在旁边,胡乱判案,没有公正裁决。他们把无主之物判为有主,然后问王子:“王子,我们判得怎么样?”王子只是抿了抿嘴唇。菩萨心想:“这位王子说不定真是个聪明人,看来他已经看出这是误判了。”于是诵出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Rañño pādañjalī nāma putto lālo dandhaparisakkano ahosi. Aparabhāge rājā kālamakāsi. Amaccā rañño matakiccāni katvā ‘‘taṃ rajje abhisiñcissāmā’’ti mantayamānā rājaputtaṃ pādañjaliṃ āhaṃsu. Bodhisatto pana ‘‘ayaṃ kumāro lālo dandhaparisakkano, pariggahetvā naṃ abhisiñcissāmā’’ti āha. Amaccā vinicchayaṃ sajjetvā kumāraṃ samīpe nisīdāpetvā aḍḍaṃ vinicchinantā na sammā vinicchiniṃsu. Te assāmikaṃ sāmikaṃ katvā kumāraṃ pucchiṃsu – ‘‘kīdisaṃ, kumāra, suṭṭhu aḍḍaṃ vinicchinimhā’’ti. So oṭṭhaṃ bhañji. Bodhisatto ‘‘paṇḍito vata maññe kumāro, asammāvinicchitabhāvo tena ñāto bhavissatī’’ti maññamāno paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 确实,足合掌以智慧超越所有人;
他这样把嘴唇一撇,想必是看到了更殊胜的东西。”巴利
‘‘Addhā pādañjalī sabbe, paññāya atirocati; Tathā hi oṭṭhaṃ bhañjati, uttariṃ nūna passatī’’ti.
这句话的意思是:足合掌王子单以智慧就超胜我们所有人。正因如此,他噘了噘嘴唇,想必是看到了其他更深的理由。巴利
Tassattho – ekaṃsena pādañjalikumāro sabbe amhe paññāya atirocati. Tathā hi oṭṭhaṃ bhañjati, nūna uttariṃ aññaṃ kāraṇaṃ passatīti.
第二天,他们又准备好审判,妥善地审完另一桩案子,然后问道:“大王,审得好不好?”那位王子还是只动了动嘴唇。菩萨看出他愚钝无知,就说出第二首偈颂——巴利
Te aparasmimpi divase vinicchayaṃ sajjetvā aññaṃ aḍḍaṃ suṭṭhu vinicchinitvā ‘‘kīdisaṃ, deva, suṭṭhu vinicchinita’’nti pucchiṃsu. So punapi oṭṭhameva bhañji. Athassa andhabālabhāvaṃ ñatvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
“ 他分不清什么是法、什么是非法,也看不清什么是义、什么是不义。
除了动动嘴唇,他什么都不知道。”巴利
‘‘Nāyaṃ dhammaṃ adhammaṃ vā, atthānatthañca bujjhati; Aññatra oṭṭhanibbhogā, nāyaṃ jānāti kiñcana’’nti.
大臣们知道足合掌王子是个傻子,就给菩萨举行了灌顶礼,立他为王。巴利
Amaccā pādañjalikumārassa lālabhāvaṃ ñatvā bodhisattaṃ rajje abhisiñciṃsu.
导师讲完这段法后,把故事归结到本生,说道:“那时候的合掌王子就是拉鲁陀夷,而那位智慧大臣就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pādañjalī lāḷudāyī ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
[248] 8.紧叔迦树譬喻本生注释巴利
[248] 8. Kiṃsukopamajātakavaṇṇanā
“众人都见过紧叔迦树”这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕《紧叔迦树譬喻经》讲的。当时有四位比丘来到如来跟前,请求教导修行法门,导师就为他们讲了修行法门。他们领受了修行法门后,各自回到自己白天和夜间安住的地方。四人当中,一人通过观察六触处证得了阿拉汉果,一人通过观察五蕴,一人通过观察四大种,一人通过观察十八界。他们各自把自己证得的殊胜成果禀告了导师。这时,另一位比丘心里生起一个念头:“他们修的修行法门各不相同,而涅槃只有一个,为什么他们都能证得阿拉汉果?”他就去问导师。导师说:“比丘,你在这里产生的疑惑,跟那些见过紧叔迦树的王子们有什么不同?”比丘们请求说:“尊者,请您为我们讲讲其中的缘由。”于是导师引出了一段过去的故事。巴利
Sabbehikiṃsuko diṭṭhoti idaṃ satthā jetavane viharanto kiṃsukopamasuttantaṃ ārabbha kathesi. Cattāro hi bhikkhū tathāgataṃ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṃ yāciṃsu, satthā tesaṃ kammaṭṭhānaṃ kathesi. Te kammaṭṭhānaṃ gahetvā attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni agamiṃsu. Tesu eko cha phassāyatanāni pariggaṇhitvā arahattaṃ pāpuṇi, eko pañcakkhandhe, eko cattāro mahābhūte, eko aṭṭhārasa dhātuyo. Te attano attano adhigatavisesaṃ satthu ārocesuṃ. Athekassa bhikkhuno parivitakko udapādi – ‘‘imesaṃ kammaṭṭhānāni nānā, nibbānaṃ ekaṃ, kathaṃ sabbehi arahattaṃ patta’’nti. So satthāraṃ pucchi. Satthā ‘‘kiṃ te, bhikkhu, kiṃsukadiṭṭhabhātikehi nānatta’’nti vatvā ‘‘idaṃ no, bhante, kāraṇaṃ kathethā’’ti bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈国由梵授王治理国政的时候,他有四个儿子。有一天,他们叫来车夫,说:“朋友,我们想看金苏迦树,你带我们去看金苏迦树吧。”车夫说:“好的,我带你们去看。”但他没有让四个人一起去看,而是先让大王子坐上马车,带他到树林里。那时金苏迦树还是枯桩,他就指给大王子看:“这就是金苏迦树。”对第二个王子,他趁枝叶茂盛的时候指给他看;对第三个王子,趁开花的时候;对第四个王子,趁结果的时候。后来,四兄弟坐在一起,谈论起来:“金苏迦树到底是什么样的?”于是其中一个说:“就像烧焦的木桩。”第二个说:“就像孟加拉榕树。”第三个说:“就像一块肉。”第四个说:“就像尸利莎树。”他们彼此不认同对方的话,就来到父亲那里,问道:“父王,金苏迦树到底是什么样的?”国王反问:“你们各自是怎么说的?”他们就把自己说的告诉了国王。国王说:“你们四个人都见到了金苏迦树。只是给你们看金苏迦树的车夫,你们并没有问过他:‘在这个时节,金苏迦树是这样的;在那个时节,是那样的’,让他为你们分别说明,所以你们才生起了疑惑。”说完,便说出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa cattāro puttā ahesuṃ. Te ekadivasaṃ sārathiṃ pakkosetvā ‘‘mayaṃ, samma, kiṃsukaṃ daṭṭhukāmā, kiṃsukarukkhaṃ no dassehī’’ti āhaṃsu. Sārathi ‘‘sādhu, dassessāmī’’ti vatvā catunnampi ekato adassetvā jeṭṭharājaputtaṃ tāva rathe nisīdāpetvā araññaṃ netvā ‘‘ayaṃ kiṃsuko’’ti khāṇukakāle kiṃsukaṃ dassesi. Aparassa bahalapalāsakāle, aparassa pupphitakāle, aparassa phalitakāle. Aparabhāge cattāropi bhātaro ekato nisinnā ‘‘kiṃsuko nāma kīdiso’’ti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Tato eko ‘‘seyyāthāpi jhāmathūṇo’’ti āha. Dutiyo ‘‘seyyathāpi nigrodharukkho’’ti, tatiyo ‘‘seyyathāpi maṃsapesī’’ti, catuttho ‘‘seyyathāpi sirīso’’ti. Te aññamaññassa kathāya aparituṭṭhā pitu santikaṃ gantvā ‘‘deva, kiṃsuko nāma kīdiso’’ti pucchitvā ‘‘tumhehi kiṃ kathita’’nti vutte attanā kathitanīhāraṃ rañño kathesuṃ. Rājā ‘‘catūhipi tumhehi kiṃsuko diṭṭho, kevalaṃ vo kiṃsukassa dassento sārathi ‘imasmiṃ kāle kiṃsuko kīdiso , imasmiṃ kīdiso’ti vibhajitvā na pucchito, tena vo kaṅkhā uppannā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 你们所有人都已经看见金苏迦树了,为什么还在这里犹豫怀疑?
因为那位御者并没有在所有情况下都被仔细问过。”巴利
‘‘Sabbehi kiṃsuko diṭṭho, kiṃ nvettha vicikicchatha; Na hi sabbesu ṭhānesu, sārathī paripucchito’’ti.
在这里,确实不是在所有情况下都向御者问清楚了,所以你们大家都看见了金苏迦树,为什么还在这里疑惑呢?在一切情况下,这正是金苏迦树,但你们并没有在所有情况下都向御者问清楚,因此你们才生起了疑惑。巴利
Tattha na hi sabbesu ṭhānesu, sārathī paripucchitoti sabbehi vo kiṃsuko diṭṭho, kiṃ nu tumhe ettha vicikicchatha, sabbesu ṭhānesu kiṃsukoveso, tumhehi pana na hi sabbesu ṭhānesu sārathi paripucchito, tena vo kaṅkhā uppannāti.
导师说明这件事的缘由后,说道:“比丘,就像那四位兄弟作了划分后因为没有询问,才对金苏迦树生起疑惑一样,同样地你也对此法生起了疑惑。”说完之后,已经证得正等觉的导师诵出了第二首偈颂:巴利
Satthā imaṃ kāraṇaṃ dassetvā ‘‘yathā, bhikkhu, te cattāro bhātikā vibhāgaṃ katvā apucchitattā kiṃsuke kaṅkhaṃ uppādesuṃ, evaṃ tvampi imasmiṃ dhamme kaṅkhaṃ uppādesī’’ti vatvā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 凡未以一切智了知诸法者,
于法生疑,如诸兄弟于金苏迦树。”巴利
‘‘Evaṃ sabbehi ñāṇehi, yesaṃ dhammā ajānitā; Te ve dhammesu kaṅkhanti, kiṃsukasmiṃva bhātaro’’ti.
它的意思是:就像那些兄弟因为从没见过金苏迦树的全貌,所以在各种情况下都心存疑惑;同样,有些人没有以一切观智了知依六触处、蕴、大种、界等分类的一切法,因为还没有证得入流道,所以未能通达,他们便对这些触处等法心生疑惑,就像那四位兄弟只对一棵金苏迦树生疑一样。巴利
Tassattho – yathā te bhātaro sabbesu ṭhānesu kiṃsukassa adiṭṭhattā kaṅkhiṃsu, evaṃ sabbehi vipassanāñāṇehi yesaṃ sabbe chaphassāyatanakhandhabhūtadhātubhedā dhammā ajānitā, sotāpattimaggassa anadhigatattā appaṭividdhā, te ve tesu phassāyatanādidhammesu kaṅkhanti yathā ekasmiṃyeva kiṃsukasmiṃ cattāro bhātaroti.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时的波罗奈国王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā ahameva ahosi’’nti.
[249] 9. 娑罗迦本生注释巴利
[249] 9. Sālakajātakavaṇṇanā
“你会是我的独子”这个故事,是导师住在祇园精舍时,因为一位大长老而说的。据说那位大长老让一个男孩出家后,却一直折磨他。沙弥受不了折磨,就还俗了。大长老跑去哄他说:“孩子,你的袈裟还是你的,钵也是你的,连我自己的钵和袈裟也都归你。来吧,出家吧。”那孩子说:“我不出家了。”可是被一遍又一遍地劝,最后还是又出了家。结果从出家那天起,大长老又开始折磨他。他受不了,再次还俗。后来不管怎么劝,他对那位大长老说:“你根本容不下我,你也离不开我。你走吧,我绝不出家了。”于是就没有再出家。比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,那孩子真是心肠好,他看透了那位大长老的性子,就不出家了。”导师走过来问:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”大家回答说:“在谈这件事。”导师说:“比丘们,这孩子不只是现在心肠好,过去生中也是心肠好。他有一次看清了那个人的毛病,就再也不靠近他了。”于是导师讲起了过去的事。巴利
Ekaputtako bhavissasīti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mahātheraṃ ārabbha kathesi. So kirekaṃ kumārakaṃ pabbājetvā pīḷento tattha viharati. Sāmaṇero pīḷaṃ sahituṃ asakkonto uppabbaji. Thero gantvā taṃ upalāpeti ‘‘kumāra, tava cīvaraṃ taveva bhavissati pattopi, mama santakaṃ pattacīvarampi taveva bhavissati, ehi pabbajāhī’’ti. So ‘‘nāhaṃ pabbajissāmī’’ti vatvāpi punappunaṃ vuccamāno pabbaji . Atha naṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya puna thero viheṭhesi. So pīḷaṃ asahanto puna uppabbajitvā anekavāraṃ yācantepi tasmiṃ ‘‘tvaṃ neva maṃ sahasi, na vinā vattituṃ sakkosi, gaccha na pabbajissāmī’’ti na pabbaji. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, suhadayo vata so dārako mahātherassa āsayaṃ ñatvā na pabbajī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevesa suhadayo, pubbepi suhadayova, ekavāraṃ etassa dosaṃ disvā na puna upagacchī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生在一个居士家里,长大成人后,靠卖粮食过日子。那时还有一个耍蛇人,训练了一只猴子,教它去采药,然后靠让猴子和蛇玩耍来谋生。有一次,波罗奈宣布要举行节庆,耍蛇人想去参加节庆玩乐,就把这只猴子交到那个粮商手里,说:“别把它疏忽了。”自己去参加节庆,到第七天才回到粮商那里,问:“猴子在哪儿?”猴子一听到主人的声音,就飞快地从粮铺里跑了出来。耍蛇人就用竹片打它的背,然后带着它到园林里,把它拴在一边,自己躺下睡着了。猴子知道他睡着了,就解开自己的绑绳逃走,爬上一棵芒果树,吃熟芒果,还把果核扔到耍蛇人身上。耍蛇人醒来,抬头看见它,心想:“我要用甜言蜜语骗它,把它从树上哄下来,再抓住它。”于是他就哄骗那只猴子,说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kuṭumbikakule nibbattitvā vayappatto dhaññavikkayena jīvikaṃ kappesi. Aññataropi ahituṇḍiko ekaṃ makkaṭaṃ sikkhāpetvā osadhaṃ gāhāpetvā tena sappaṃ kīḷāpento jīvikaṃ kappesi. So bārāṇasiyaṃ ussave ghuṭṭhe ussavaṃ kīḷitukāmo ‘‘imaṃ mā pamajjī’’ti taṃ makkaṭaṃ tassa dhaññavāṇijassa hatthe ṭhapetvā ussavaṃ kīḷitvā sattame divase tassa santikaṃ gantvā ‘‘kahaṃ makkaṭo’’ti pucchi. Makkaṭo sāmikassa saddaṃ sutvāva dhaññāpaṇato vegena nikkhami. Atha naṃ so veḷupesikāya piṭṭhiyaṃ pothetvā ādāya uyyānaṃ gantvā ekamante bandhitvā niddaṃ okkami. Makkaṭo tassa niddāyanabhāvaṃ ñatvā attano bandhanaṃ mocetvā palāyitvā ambarukkhaṃ āruyha ambapakkaṃ khāditvā aṭṭhiṃ ahituṇḍikassa sarīre pātesi. So pabujjhitvā ullokento taṃ disvā ‘‘madhuravacanena naṃ vañcetvā rukkhā otāretvā gaṇhissāmī’’ti taṃ upalāpento paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 你将是我家的独子,也将成为一家之主;
下来吧,八哥儿,从树上下来,咱们这就回家去。”巴利
‘‘Ekaputtako bhavissasi, tvañca no hessasi issaro kule; Oroha dumasmā sālaka, ehi dāni gharakaṃ vajemase’’ti.
这句话的意思是:你会成为我唯一的儿子,也是我家里财富的主人。从那棵树上下来吧,来,我们回家去。他叫着名字喊他:“舍罗迦。”巴利
Tassattho – tvaṃ mayhaṃ ekaputtako bhavissasi, kule ca me bhogānaṃ issaro, etamhā rukkhā otara, ehi amhākaṃ gharaṃ gamissāma. Sālakāti nāmena ālapanto āha.
猴子听了之后,说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā makkaṭo dutiyaṃ gāthamāha –
“ 你难道不觉得我是心地善良的吗?可你却拿竹棍打我。
我们在这片芒果熟了的林子里玩得开心,你爱回家就回家去吧。”巴利
‘‘Nanu maṃ suhadayoti maññasi, yañca maṃ hanasi veḷuyaṭṭhiyā; Pakkambavane ramāmase, gaccha tvaṃ gharakaṃ yathāsukha’’nti.
这里,你难道不是把我想成“好心人”吗?意思就是:你难道不认为我是“好心人”?也就是你认为“这个人是好心人”。至于你还用竹竿打我——你既然这样看不起我,又用竹片打我,所以我不来了——这是他表达的意思。然后猴子对他说:“我们在这片果实成熟的芒果园里玩得开心,你随心所欲回家去吧!”说完就跳起来进了森林。捕蛇人也很不高兴,回自己家去了。巴利
Tattha nanu maṃ suhadayoti maññasīti nanu tvaṃ maṃ ‘‘suhadayo’’ti maññasi, ‘‘suhadayo aya’’nti maññasīti attho. Yañca maṃ hanasi veḷuyaṭṭhiyāti yaṃ maṃ evaṃ atimaññasi, yañca veḷupesikāya hanasi, tenāhaṃ nāgacchāmīti dīpeti. Atha naṃ ‘‘mayaṃ imasmiṃ pakkambavane ramāmase, gaccha tvaṃ gharakaṃ yathāsukha’’nti vatvā uppatitvā vanaṃ pāvisi. Ahituṇḍikopi anattamano attano gehaṃ agamāsi.
导师讲完这个法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,猴子是沙弥,捕蛇人是大长老,而那个粮商就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo sāmaṇero ahosi, ahituṇḍiko mahāthero, dhaññavāṇijo pana ahameva ahosi’’nti.
10. 猴本生注释巴利
[250] 10. Kapijātakavaṇṇanā
“这位仙人乐于寂止与调伏”——这是导师住在祇园时,针对一个狡诈的比丘讲的。那个比丘的狡诈行径在比丘们当中已经传开了。比丘们在法堂里议论说:“贤友,某某比丘在导向解脱的佛陀教法里出家,却干起了狡诈的勾当。”导师来了以后,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈什么?”听说是这件事后,导师说:“比丘们,这个比丘不只是现在狡诈,过去也狡诈过。他曾经为了一点火,变成猴子耍了骗术。”于是讲起了过去的事。巴利
Ayaṃ isī upasamasaṃyame ratoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tassa hi kuhakabhāvo bhikkhūsu pākaṭo jāto. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko bhikkhu niyyānike buddhasāsane pabbajitvā kuhakavattaṃ pūretī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, esa bhikkhu idāneva, pubbepi kuhakoyeva, aggimattassa kāraṇā makkaṭo hutvā kohaññamakāsī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王在位的时候,菩萨投生在迦尸国的一个婆罗门家庭。他长大成人后,当儿子到了能跑前跑后、四处游玩的年纪时,婆罗门妻子去世了。于是他把儿子抱在怀里,进入雪山出家修行,把儿子也收作苦行童子,一起住在茅草棚里。雨季时节,大雨连绵不断,一只猴子被冻得牙齿打颤、浑身发抖地走来走去。菩萨搬来大块木柴,生了火,躺在床榻上,他的儿子则坐在旁边给他揉脚。那只猴子穿上并披上一位死去苦行者的树皮衣,把羚羊皮搭在肩上,拿着三叉杖和水壶,装成苦行者的样子来到茅草棚门口,为了骗到火而站在那里。苦行童子看见后,向父亲恳求道:“父亲,有位苦行者冻得直发抖,正站在那儿,叫他过来烤烤火吧。”于是说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto puttassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle brāhmaṇiyā matāya puttaṃ aṅkenādāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā tampi puttaṃ tāpasakumārakaṃ katvā paṇṇasālāya vāsaṃ kappesi. Vassārattasamaye acchinnadhāre deve vassante eko makkaṭo sītapīḷito dante khādanto kampanto vicarati. Bodhisatto mahante dārukkhandhe āharitvā aggiṃ katvā mañcake nipajji, puttakopissa pāde parimajjamāno nisīdi. So makkaṭo ekassa matatāpasassa santakāni vakkalāni nivāsetvā ca pārupitvā ca ajinacammaṃ aṃse katvā kājakamaṇḍaluṃ ādāya isivesenāgantvā paṇṇasāladvāre aggissa kāraṇā kuhakakammaṃ katvā aṭṭhāsi. Tāpasakumārako taṃ disvā ‘‘tāta, tāpaso eko sītapīḷito kampamāno tiṭṭhati, idha naṃ pakkosatha, visibbessatī’’ti pitaraṃ āyācanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 这位仙人乐于寂止与律仪,受寒冷的威胁所逼恼,就那样站着。
来吧,让他进这小屋,好驱除寒冷和疲惫,一丝不留。”巴利
‘‘Ayaṃ isī upasamasaṃyame rato, sa tiṭṭhati sisirabhayena aṭṭito; Handa ayaṃ pavisatumaṃ agārakaṃ, vinetu sītaṃ darathañca kevala’’nti.
在这里,乐于寂止与调伏,是指乐于贪等烦恼的平息,也乐于戒律的守护。他站着,就是他还站在那里。因为怕冷,是指对风雨带来的寒冷感到害怕。被逼迫,就是被折磨。让他进来,就是让他进到这里来。全部,就是整个、一点不剩。巴利
Tattha upasamasaṃyame ratoti rāgādikilesaupasame ca sīlasaṃyame ca rato. Sa tiṭṭhatīti so tiṭṭhati. Sisirabhayenāti vātavuṭṭhijanitassa sisirassa bhayena. Aṭṭitoti pīḷito. Pavisatumanti pavisatu imaṃ. Kevalanti sakalaṃ anavasesaṃ.
菩萨听到儿子的话,起身一看,认出那是只猴子,就说出第二首偈颂:巴利
Bodhisatto puttassa vacanaṃ sutvā uṭṭhāya olokento makkaṭabhāvaṃ ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 此非乐于寂止调伏之仙人,乃游于胜树枝头之猕猴;
彼实破坏者、嗔恼者、出身卑劣,倘其入来,亦必毁我屋宅。”巴利
‘‘Nāyaṃ isī upasamasaṃyame rato, kapī ayaṃ dumavarasākhagocaro; So dūsako rosako cāpi jammo, sace vajemampi dūseyyagāra’’nti.
在这里,“以殊胜树枝为活动范围”就是指以殊胜树木的树枝为活动范围。至于“他既是破坏者、又是激怒者、还是卑劣之徒”:因为他走到哪里就破坏那里,所以是破坏者;因为他爱冲撞骚扰,所以是激怒者;因为他本性低劣,所以是卑劣之徒。如果他说“进去”,意思是:假如他进了这间叶屋,就会用大小便和放火把一切都毁掉。巴利
Tattha dumavarasākhagocaroti dumavarānaṃ sākhagocaro. So dūsako rosako cāpi jammoti so evaṃ gatagataṭṭhānassa dūsanato dūsako, ghaṭṭanatāya rosako, lāmakabhāvena jammo. Sace vajeti yadi imaṃ paṇṇasālaṃ vaje paviseyya, sabbaṃ uccārapassāvakaraṇena ca aggidānena ca dūseyyāti.
菩萨这样说完之后,就拿起火把,把那只猴子吓跑赶走了。猴子跳起来逃进森林,就这样逃走了,再也没有回到那个地方。菩萨修成了神通和等至,又给那位苦行者少年讲解了遍作处的方法,少年也生起了神通和等至。他们两人都禅那不退失,最终往生梵天。巴利
Evañca pana vatvā bodhisatto ummukaṃ gahetvā taṃ santāsetvā palāpesi. So uppatitvā vanaṃ pakkhanto tathā pakkhantova ahosi, na puna taṃ ṭhānaṃ agamāsi. Bodhisatto abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā tāpasakumārassa kasiṇaparikammaṃ ācikkhi, sopi abhiññā ca samāpattiyo ca uppādesi. Te ubhopi aparihīnajjhānā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.
导师说:“比丘们,他不只是现在才是个骗子,从很久以前开始就一直是个骗子。”说完这个法教开示,揭示了诸谛,然后把本生故事连接起来。在揭示诸谛结束时,有些人成了入流者,有些人成了一来者,有些成了不来者,有些成了阿拉汉。“那时候的猴子就是那个骗人的比丘,儿子是罗睺罗,父亲就是我。”巴利
Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, porāṇato paṭṭhāyapesa kuhakoyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā makkaṭo kuhakabhikkhu ahosi, putto rāhulo, pitā pana ahameva ahosi’’nti.
一切有牙者与犬,古帝罗及离贪者;
根本法门、愚者教诫、礼足合掌、甄叔迦树喻本生。
沙罗猴与这十则。巴利
Sabbadāṭhī ca sunakho, guttilo vigaticchā ca; Mūlapariyāyaṃ bālovādaṃ, pādañjali kiṃ sukopamaṃ; Sālakaṃ kapi te dasa.
接下来是各品的摄颂。巴利
Atha vagguddānaṃ –
坚固品与亲近,善法、无双二本生;
鲁哈卡及坚固品,毗罗那草柱、迦沙婆。
乌帕哈那和辛伽罗,在双集中共有十品。巴利
Daḷhavaggo ca santhavo, kalyāṇadhammāsadiso; Rūhako daḷhavaggo ca, bīraṇathambhakāsāvo; Upāhano siṅgālo ca, dasavaggā duke siyuṃ.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10