《思欲本生》注释巴利
[251] 1. Saṅkapparāgajātakavaṇṇanā
“被思惟与欲贪所洗涤”:这是导师住在祇园精舍时,针对一位心生厌离的比丘而说的。据说,舍卫城里有一位良家子,在教法中发心出家。有一天,他在舍卫城托钵乞食时,看见一个盛装打扮的女人,生起了欲贪,变得不乐于梵行,四处游荡。他的老师和戒师等人看到后,问他为什么不乐于梵行,知道他想还俗,就说:“贤友,导师会为那些被欲贪等烦恼压迫的人去除烦恼,开示四谛,让人证得入流果等。来,我们带你去见导师。”于是带着他一起去见导师。导师问:“诸比丘,你们怎么把一个不情愿的比丘带来了?”他们就把事情告诉了导师。导师问:“比丘,你真的心生厌离了吗?”比丘回答:“是的,尊者。”导师又问:“是什么原因?”比丘便说了事情的经过。于是导师对他说:“比丘,这些女人啊,过去连那些靠禅那之力压伏了烦恼、内心清净的众生,她们都能让他们生起染污。对那样脆弱的人,她们凭什么不能染污呢?连清净的众生都会被染污,连拥有至高荣誉的人都会遭到恶名,更何况是不清净的人。能撼动须弥山的风,难道吹不动一片枯叶吗?在菩提树下坐着即将觉悟的众生,这烦恼都能搅动他,像这样的人,它凭什么不能搅动呢?”说了这些之后,应他们请求,导师讲了过去的故事。巴利
Saṅkapparāgadhotenāti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthinagaravāsī kireko kulaputto sāsane uraṃ datvā pabbajitvā ekadivasaṃ sāvatthiyaṃ piṇḍāya caranto ekaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ itthiṃ disvā uppannakāmarāgo anabhirato vicari. Tamenaṃ ācariyupajjhāyādayo disvā anabhiratikāraṇaṃ pucchitvā vibbhamitukāmabhāvamassa ñatvā ‘‘āvuso, satthā nāma kāmarāgādikilesapīḷitānaṃ kilese hāretvā saccāni pakāsetvā sotāpattiphalādīni deti, ehi taṃ satthu santikaṃ nessāmā’’ti ādāya agamaṃsu. Satthārā ca ‘‘kiṃ nu kho, bhikkhave, anicchamānakaññeva bhikkhuṃ gahetvā āgatatthā’’ti vutte tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kiṃkāraṇā’’ti pucchi. So tamatthaṃ ārocesi. Atha naṃ satthā ‘‘itthiyo nāmetā, bhikkhu, pubbe jhānabalena vikkhambhitakilesānaṃ visuddhasattānampi saṃkilesaṃ uppādesuṃ, tādisaṃ tucchapuggalaṃ kiṃkāraṇā na saṃkilesissanti, visuddhāpi sattā saṃkilissanti, uttamayasasamaṅginopi āyasakyaṃ pāpuṇanti, pageva aparisuddhā. Sinerukampanakavāto purāṇapaṇṇakasaṭaṃ kiṃ na kampessati, bodhitale nisīditvā abhisambujjhanakasattaṃ ayaṃ kileso āloḷesi, tādisaṃ kiṃ na āloḷessatī’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治时,菩萨出生在一个拥有八亿财富的婆罗门富豪家族。成年后,他去塔迦尸喇学习一切技艺,然后回到波罗奈,娶妻成家。父母去世后,他料理完他们的后事,便从事守护金银财宝的工作。有一天,他这样思量:“这些财富明明还在这里,可是积攒它们的人却一个也见不到了。”这么一想,他生起了悚惧感,身上汗都流了出来。他在家中又住了很久,作了一场大布施后,便舍弃了对诸欲的贪著,抛下泪流满面的亲族,进入雪山,出家做了仙人。他在一处景色宜人的地方搭起一座草庵,靠拾穗和林中树根野果维持生活。不久,他就证得了神通与禅定,时常在禅那之乐中安住。这样过了很久,他心想:“我应该到人间去,尝尝咸酸之味。这样,我的身体会变得更强健,也能作徒步经行;同时,那些向像我这样戒行具足的人布施饮食、行礼致敬的人,也会因此积满生天的福德。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhave brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasiṃ paccāgantvā katadārapariggaho mātāpitūnaṃ accayena tesaṃ matakiccāni katvā hiraññolokanakammaṃ karonto ‘‘idaṃ dhanaṃ paññāyati, yehi panetaṃ sambhataṃ, te na paññāyantī’’ti āvajjento saṃvegappatto ahosi, sarīrā sedā mucciṃsu. So gharāvāse ciraṃ vasanto mahādānaṃ datvā kāme pahāya assumukhaṃ ñātisaṅghaṃ pariccajitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā ramaṇīye padese paṇṇasālaṃ māpetvā uñchācariyāya vanamūlaphalādīhi yāpento nacirasseva abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto ciraṃ vasitvā cintesi – ‘‘manussapathaṃ gantvā loṇambilaṃ upasevissāmi, evaṃ me sarīrañceva thiraṃ bhavissati, jaṅghavihāro ca kato bhavissati, ye ca mādisassa sīlasampannassa bhikkhaṃ vā dassanti, abhivādanādīni vā karissanti, te saggapuraṃ pūressantī’’ti.
他从雪山下来,一路次第游行,到了波罗奈。日落时分,他正找住处,看见国王的园林,心想:“这地方适合独自静修,我就住在这里吧。”于是走进园林,在一棵树下坐下,整夜安住在禅那的快乐中。第二天,他整理好身体,上午时分收拾好发髻、兽皮衣和树皮衣,拿起钵,诸根寂静,内心宁静,威仪具足,目光只垂视前方一轭之地。他以自身圆满的容貌光彩吸引着众人的目光,走进城里乞食,来到国王宫殿的门前。国王正在高楼上经行,从窗户间看见菩萨,单是见到他的威仪就生起了信心,心想:“如果真有所谓的寂静法,那一定在他心中。”于是国王命令一位大臣:“去,把那位苦行者请来。”大臣走过去,顶礼后接过钵,说:“尊者,国王请您过去。”菩萨说:“大福德者,你们的国王并不认识我。”大臣说:“那么,尊者,请在这里稍等,等我回来。”他回去禀报国王。国王说:“我们并没有常来往的苦行僧,去,把他请来。”国王自己也从窗户伸出手表示敬意,说:“尊者,请从这边上来。”菩萨把钵交给大臣,登上了高楼。巴利
So himavantā otaritvā anupubbena cārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patvā sūriyatthaṅgamanavelāya vasanaṭṭhānaṃ olokento rājuyyānaṃ disvā ‘‘idaṃ paṭisallānasāruppaṃ, ettha vasissāme’’ti uyyānaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinno jhānasukhena rattiṃ khepetvā punadivase katasarīrapaṭijaggano pubbaṇhasamaye jaṭājinavakkalāni saṇṭhapetvā bhikkhābhājanaṃ ādāya santindriyo santamānaso iriyāpathasampanno yugamattadassano hutvā sabbākārasampannāya attano rūpasiriyā lokassa locanāni ākaḍḍhento nagaraṃ pavisitvā bhikkhāya caranto rañño nivesanadvāraṃ pāpuṇi. Rājā mahātale caṅkamanto vātapānantarena bodhisattaṃ disvā iriyāpathasmiññeva pasīditvā ‘‘sace santadhammo nāma atthi, imassa tena abbhantare bhavitabba’’nti cintetvā ‘‘gaccha, taṃ tāpasaṃ ānehī’’ti ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi. So gantvā vanditvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā ‘‘rājā, bhante, taṃ pakkosatī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘mahāpuñña, amhe rājā na jānātī’’ti āha. ‘‘Tena hi, bhante, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti gantvā rañño ārocesi. Rājā ‘‘amhākaṃ kulūpakatāpaso natthi, gaccha, naṃ ānehī’’ti sayampi vātapānena hatthaṃ pasāretvā vandanto ‘‘ito etha, bhante’’ti āha. Bodhisatto amaccassa hatthe bhikkhābhājanaṃ datvā mahātalaṃ abhiruhi.
那时,国王向他行礼,请他坐上国王的宝座,亲手用自己备好的粥、嚼食和饭食来供养他。吃完饭以后,国王就问他问题。听了他的解答,国王更加生起净信,向他行礼后问:“尊者,您住在哪里?是从哪里来的?”他回答:“大王,我们住在雪山,是从雪山来的。”国王又问:“为什么来这里?”他说:“大王,雨季的时候,修行人应该有一个固定的住处。”国王就说:“既然如此,尊者,请住在我的王家园林里吧。这样你们不会缺少四种生活所需,我也能得到通往天界的功德。”菩萨答应了。国王吃过早饭后,就和菩萨一起去了园林,让人建了一座草叶小屋,又修了经行处,还把夜间住处、白天住处等都安排妥当,准备好了出家人用的各种用具,然后说:“尊者,请安心住下吧。”又把菩萨托付给守园人。从那时起,菩萨就在那里住了十二年。巴利
Atha naṃ rājā vanditvā rājapallaṅke nisīdāpetvā attano sampāditehi yāgukhajjakabhattehi parivisitvā katabhattakiccaṃ pañhaṃ pucchi. Pañhabyākaraṇena bhiyyosomattāya pasīditvā vanditvā ‘‘bhante, tumhe katthavāsikā , kuto āgatatthā’’ti pucchitvā ‘‘himavantavāsikā mayaṃ, mahārāja, himavantato āgatā’’ti vutte puna ‘‘kiṃkāraṇā’’ti pucchitvā ‘‘vassārattakāle, mahārāja, nibaddhavāso nāma laddhuṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘tena hi, bhante, rājuyyāne vasatha, tumhe ca catūhi paccayehi na kilamissatha, ahañca saggasaṃvattanikaṃ puññaṃ pāpuṇissāmī’’ti paṭiññaṃ gahetvā bhuttapātarāso bodhisattena saddhiṃ uyyānaṃ gantvā paṇṇasālaṃ kāretvā caṅkamaṃ māpetvā sesānipi rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni sampādetvā pabbajitaparikkhāre paṭiyādetvā ‘‘sukhena vasatha, bhante’’ti uyyānapālaṃ sampaṭicchāpesi. Bodhisatto tato paṭṭhāya dvādasa saṃvaccharāni tattheva vasi.
有一天,国王的边境发生了叛乱。国王想去平定它,就把王后叫来,说:“夫人,你得留在城里。”王后问:“大王,您凭什么这么说呢?”国王说:“凭那位持戒的苦行者,夫人。”王后说:“大王,我不会对他疏忽大意。照顾我们的圣尊是我的责任,您放心去吧。”国王出城走了以后,王后照样恭敬地侍奉菩萨。不过,国王走后,菩萨不再按固定时间来了,而是自己方便的时候才去王宫吃饭。巴利
Athekadivasaṃ rañño paccanto kupito. So tassa vūpasamanatthāya gantukāmo deviṃ āmantetvā ‘‘bhadde, tayā nagare ohīyituṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Kiṃ nissāya kathetha, devā’’ti. ‘‘Sīlavantaṃ tāpasaṃ, bhadde’’ti. ‘‘Deva, nāhaṃ tasmiṃ pamajjissāmi, amhākaṃ ayyassa paṭijagganaṃ mama bhāro, tumhe nirāsaṅkā gacchathā’’ti. Rājā nikkhamitvā gato, devīpi bodhisattaṃ tatheva sakkaccaṃ upaṭṭhāti. Bodhisatto pana rañño gatakāle nibaddhavelāyaṃ āgantvā attano rucitāya velāya rājanivesanaṃ gantvā bhattakiccaṃ karoti.
有一天,菩萨在外面耽搁得太久。王后准备好了各种软食和硬食,沐浴打扮完毕,铺了一张低矮的床座,一边望着菩萨来的方向,一边把一件细滑的衣服松松地披在身上,躺了下来。菩萨也看好了时间,拿着钵从空中飞来,到了那扇大窗户的门口。王后听到他树皮衣的响声,急忙起身,身上的细滑衣服滑落了下来。菩萨看到这个不合适的景象,没有守护好根门,以净相的方式看了过去。这时,他本被禅那之力压伏着的烦恼,就像装在竹筐里的毒蛇竖起蛇冠、又像用刀砍乳树取汁那样,猛然冒了出来。烦恼一生起,他的禅支立刻退失,诸根变得不圆满,整个人像一只被剪断翅膀的乌鸦。他没法像以前那样坐下来吃饭,别人请他坐他也不坐。于是王后把所有的软食和硬食都放进了他的钵里。以前他吃完饭,会从凸窗出去,从空中飞走,但那天他做不到了。他拿着食物,从大台阶走下去,去了园林。王后也明白他的心已经系在自己身上了。菩萨到了园林,没有吃饭,把钵放在床下,躺着胡言乱语:“王后有那样好看的手、那样好看的脚,有那样的腰身,有那样的大腿……”就这样躺了七天,食物都臭了,长满了绿苍蝇。巴利
Athekadivasaṃ bodhisatte aticirāyante devī sabbaṃ khādanīyabhojanīyaṃ paṭiyādetvā nhatvā alaṅkaritvā nīcamañcakaṃ paññāpetvā bodhisattassa āgamanaṃ olokayamānā maṭṭhasāṭakaṃ sithilaṃ katvā nivāsetvā nipajji. Bodhisattopi velaṃ sallakkhetvā bhikkhābhājanaṃ ādāya ākāsenāgantvā mahāvātapānadvāraṃ pāpuṇi. Tassa vakkalasaddaṃ sutvā sahasā uṭṭhahamānāya deviyā sarīrā maṭṭhasāṭako bhassittha, bodhisatto visabhāgārammaṇaṃ disvā indriyāni bhinditvā subhavasena olokesi. Athassa jhānabalena sannisinnopi kileso karaṇḍake pakkhittaāsīviso viya phaṇaṃ katvā uṭṭhahi, khīrarukkhassa vāsiyā ākoṭitakālo viya ahosi. Kilesuppādanena saheva jhānaṅgāni parihāyiṃsu, indriyāni aparipuṇṇāni ahesuṃ, sayaṃ pakkhacchinnakāko viya ahosi. So pubbe viya nisīditvā bhattakiccaṃ kātuṃ nāsakkhi , nisīdāpiyamānopi na nisīdi. Athassa devī sabbaṃ khādanīyabhojanīyaṃ bhikkhābhājaneyeva pakkhipi. Yathā ca pubbe bhattakiccaṃ katvā sīhapañjarena nikkhamitvā ākāseneva gacchati, evaṃ taṃ divasaṃ gantuṃ nāsakkhi. Bhattaṃ pana gahetvā mahānisseṇiyā otaritvā uyyānaṃ agamāsi. Devīpi assa attani paṭibaddhacittataṃ aññāsi. So uyyānaṃ gantvā bhattaṃ abhuñjitvāva heṭṭhāmañcake nikkhipitvā ‘‘deviyā evarūpā hatthasobhā pādasobhā, evarūpaṃ kaṭipariyosānaṃ, evarūpaṃ ūrulakkhaṇa’’ntiādīni vippalapanto sattāhaṃ nipajji, bhattaṃ pūtikaṃ ahosi nīlamakkhikāparipuṇṇaṃ.
那时,国王平定了边境的叛乱后返回。他右绕了装饰一新的都城,没有先回王宫,心想“我要去见菩萨”,就直接去了园林。看到草庵一片狼藉,他想“他大概是离开了”,便推开草庵的门走进去,看见菩萨躺在那里,心想“一定是哪里不舒服”,就叫人把腐坏的食物扔掉,又把草庵收拾干净,然后问道:“尊者,您哪里不舒服?”菩萨回答:“大王,我被刺伤了。”国王心想:“我的敌人找不到机会对付我,就想着‘要削弱他的依靠处’,跑来刺伤了他吧。”他翻转菩萨的身体,查看被刺的地方,却找不到伤口,便问:“尊者,您是在哪里被刺的?”菩萨说:“大王,我不是被别人刺的,是我自己刺了自己的心。”说完,他起身坐下,诵出下面这些偈颂:巴利
Atha rājā paccantaṃ vūpasametvā paccāgato alaṅkatapaṭiyattaṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā rājanivesanaṃ agantvāva ‘‘bodhisattaṃ passissāmī’’ti uyyānaṃ gantvā uklāpaṃ assamapadaṃ disvā ‘‘pakkanto bhavissatī’’ti paṇṇasālāya dvāraṃ vivaritvā antopaviṭṭho taṃ nipannakaṃ disvā ‘‘kenaci aphāsukena bhavitabba’’nti pūtibhattaṃ chaḍḍāpetvā paṇṇasālaṃ paṭijaggāpetvā ‘‘bhante, kiṃ te aphāsuka’’nti pucchi. ‘‘Viddhosmi, mahārājā’’ti. Rājā ‘‘mama paccāmittehi mayi okāsaṃ alabhantehi ‘mamāyanaṭṭhānamassa dubbalaṃ karissāmā’ti āgantvā esa viddho bhavissati maññe’’ti sarīraṃ parivattetvā viddhaṭṭhānaṃ olokento viddhaṭṭhānaṃ adisvā ‘‘kattha viddhosi, bhante’’ti pucchi. Bodhisatto ‘‘nāhaṃ, mahārāja, aññena viddho, ahaṃ pana attanāva attānaṃ hadaye vijjhi’’nti vatvā uṭṭhāya nisīditvā imā gāthā avoca –
被意图的贪欲洗涤、被寻思磨利的
不是用装饰物庄严、由箭匠打造的那种好箭。巴利
‘‘Saṅkapparāgadhotena, vitakkanisitena ca; Nālaṅkatena bhadrena, usukārākatena ca.
不是被拉满弓引至耳边射出的箭射中,也不是被以孔雀羽毛装饰的箭射中;
我被那支箭射中心脏,它烧灼着我全身每一处。巴利
‘‘Na kaṇṇāyatamuttena, nāpi morūpasevinā; Tenamhi hadaye viddho, sabbaṅgaparidāhinā.
“ 我找不到刺入的地方,也看不到血从哪里流出来;
这颗心一直以不恰当的方式运作,痛苦是我自己招来的。”巴利
‘‘Āvedhañca na passāmi, yato ruhiramassave; Yāva ayoniso cittaṃ, sayaṃ me dukkhamābhata’’nti.
在这里,“被寻的贪染所洗”是指被与欲寻相应的贪染所洗。“以寻磨利”是指用那贪染之水,在寻的石头上磨利。“并非以善美装饰”是说既不美好也不庄严,意思是不庄严、丑陋。“也不是造箭者所造”是说也不是造箭师做出来的。“不是拉到耳边才射出的”是说不是那种一直拉到右耳尖才放出去的箭。“也不是用孔雀羽毛等装饰的”是说不是用孔雀羽毛、秃鹫羽毛等装饰过的。“我被那支箭射中心脏”是说被那支烦恼之箭射中了我的心脏。“能烧灼一切肢体”是说有能力烧灼所有肢体。大王,这是在说明:自从被那支烦恼之箭射中心脏那一刻起,我的整个身体就像火被点燃一样,所有肢体都在燃烧。巴利
Tattha saṅkapparāgadhotenāti kāmavitakkasampayuttarāgadhotena. Vitakkanisitena cāti teneva rāgodakena vitakkapāsāṇe nisitena. Nālaṅkatena bhadrenāti neva alaṅkatena bhadrena, analaṅkatena bībhacchenāti attho. Usukārākatena cāti usukārehipi akatena. Na kaṇṇāyatamuttenāti yāva dakkhiṇakaṇṇacūḷakaṃ ākaḍḍhitvā amuttakena. Nāpi morūpasevināti morapattagijjhapattādīhi akatūpasevanena. Tenamhi hadaye viddhoti tena kilesakaṇḍenāhaṃ hadaye viddho amhi. Sabbaṅgaparidāhināti sabbāni aṅgāni paridahanasamatthena. Mahārāja, tena hi kilesakaṇḍena hadaye viddhakālato paṭṭhāya mama aggi padittāniva sabbāni aṅgāni ḍayhantīti dasseti.
我看不到伤口,也看不到箭射中的地方有伤口。“血从哪里流出来”,意思是:我看不到有哪个地方在流血。“乃至不如理作意的心”这里,“乃至”是表示坚固义的虚词,意思是极度坚固地增长起来的不如理作意之心。“自己为自己带来了痛苦”,意思是我亲手给自己带来了痛苦。巴利
Āvedhañca na passāmīti viddhaṭṭhāne vaṇañca na passāmi. Yato ruhiramassaveti yato me āvedhato lohitaṃ pagghareyya, taṃ na passāmīti attho. Yāva ayoniso cittanti ettha yāvāti daḷhatthe nipāto, ativiya daḷhaṃ katvā ayoniso cittaṃ vaḍḍhitanti attho. Sayaṃ me dukkhamābhatanti attanāva mayā attano dukkhaṃ ānītanti.
菩萨用这三首偈颂给国王说法之后,让国王从树叶庵里出去,自己修习遍业处的准备工作,重新生起已经退失的禅那。然后他从树叶庵出来,坐在虚空中,教导国王说:“大王,我要去雪山了。”国王说:“尊者,您不能走啊。”菩萨还是说:“大王,我住在这里,遭到了这样的变故,现在已经没法再住下去了。”国王还在恳求的时候,他就从空中飞起,前往雪山,在那里住到寿命尽时,命终投生到了梵天界。巴利
Evaṃ bodhisatto imāhi tīhi gāthāhi rañño dhammaṃ desetvā rājānaṃ paṇṇasālato bahi katvā kasiṇaparikammaṃ katvā naṭṭhaṃ jhānaṃ uppādetvā paṇṇasālāya nikkhamitvā ākāse nisinno rājānaṃ ovaditvā ‘‘mahārāja, ahaṃ himavantameva gamissāmī’’ti vatvā ‘‘na sakkā, bhante, gantu’’nti vuccamānopi ‘‘mahārāja, mayā idha vasantena evarūpo vippakāro patto, idāni na sakkā idha vasitu’’nti rañño yācantasseva ākāse uppatitvā himavantaṃ gantvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义,揭示了四圣谛,然后把本生故事连缀起来。四圣谛讲完时,那位心生厌离的比丘证得了阿拉汉果。其他人中,有的证得入流果,有的证得一还果,有的证得不来果,有的成为阿拉汉。“那时的国王就是阿难,而那位苦行者就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahatte patiṭṭhahi. Keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā rājā ānando ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
第252则 一把芝麻本生注释巴利
[252] 2. Tilamuṭṭhijātakavaṇṇanā
“直到今天,这还在我心里。”这是导师住在祇园精舍时,针对一位易怒的比丘讲的。据说,有位比丘脾气暴躁,常常恼怒,哪怕只被稍微说几句,也会发火、抵触,表现出忿怒、嗔恨和不满。有一天,比丘们在法堂里议论说:“贤友,那位比丘暴躁易怒,烦恼很多,就像盐丢进火炉里一样噼里啪啦乱蹦。他在没有嗔怒的佛陀教法里出家,却连一点点嗔心都压不住。”导师听到他们的话,就派一位比丘把那位比丘叫来,问他:“比丘,听说你很容易发怒,是真的吗?”他回答:“是的,尊者。”于是导师说:“诸比丘,不是现在才这样,过去世里他也是个易怒的人。”接着就讲了过去的事。巴利
Ajjāpime taṃ manasīti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ kodhanaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Aññataro kira, bhikkhu, kodhano ahosi upāyāsabahulo, appampi vutto samāno kuppi abhisajji, kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko nāma bhikkhu kodhano upāyāsabahulo uddhane pakkhittaloṇaṃ viya taṭataṭāyanto vicarati, evarūpe nikkodhane buddhasāsane pabbajito samāno kodhamattampi niggaṇhituṃ na sakkotī’’ti. Satthā tesaṃ kathaṃ sutvā ekaṃ bhikkhuṃ pesetvā taṃ bhikkhuṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, kodhano’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ayaṃ kodhano ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王治理国家的时候,他有一个儿子,名叫梵授王子。古代的国王们即使自己城里就有名闻四方的大师,还是会为了学技艺,把儿子送到很远的外国去,心里想:“这样他们就能去掉骄慢和自负,能忍受冷热,也懂得世间的人情世故。”所以这位国王也把年满十六岁的儿子叫来,给了他一双单层鞋、一把棕榈叶伞和一千枚迦哈波那,说:“孩子,你去塔迦尸喇学技艺吧。”王子说:“萨度。”他礼敬了父母,就出发了。一路上辗转到了塔迦尸喇,打听了老师的住处。那时老师刚给学生们讲完课,起身在门口经行。王子走到老师家,在老师能看见的地方停下,脱下鞋子,收起伞,礼敬老师,然后站在一旁。老师看出他旅途劳累,就按接待客人的方式安顿了他。王子吃完饭,稍微休息了一下,又走到老师跟前,礼敬后站在一边。老师问:“孩子,你从哪里来?”他说:“从波罗奈来。”又问:“你是谁的儿子?”
答:“波罗奈王的儿子。”又问:“你来是为了什么事?”
答:“为了学技艺。”老师又问:“你是带了拜师礼来,还是想作依法侍奉老师的学生?”他说:“我带了拜师礼来。”说完,把装着一千枚迦哈波那的钱袋放在老师脚前,礼敬老师。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa putto brahmadattakumāro nāma ahosi. Porāṇakarājāno ca attano putte ‘‘evaṃ ete nihatamānadappā sītuṇhakkhamā lokacārittaññū ca bhavissantī’’ti attano nagare disāpāmokkhaācariye vijjamānepi sippuggahaṇatthāya dūre tiroraṭṭhaṃ pesenti, tasmā sopi rājā soḷasavassuddesikaṃ puttaṃ pakkosāpetvā ekapaṭalikaupāhanā ca paṇṇacchattañca kahāpaṇasahassañca datvā ‘‘tāta, takkasilaṃ gantvā sippaṃ uggaṇhā’’ti pesesi. So ‘‘sādhū’’ti mātāpitaro vanditvā nikkhamitvā anupubbena takkasilaṃ patvā ācariyassa gehaṃ pucchitvā ācariye māṇavakānaṃ sippaṃ vācetvā uṭṭhāya gharadvāre caṅkamante gehaṃ gantvā yasmiṃ ṭhāne ṭhito ācariyaṃ addasa, tattheva upāhanā omuñcitvā chattañca apanetvā ācariyaṃ vanditvā aṭṭhāsi. So tassa kilantabhāvaṃ ñatvā āgantukasaṅgahaṃ kāresi. Kumāro bhuttabhojano thokaṃ vissamitvā ācariyaṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi, ‘‘kuto āgatosi, tātā’’ti ca vutte ‘‘bārāṇasito’’ti āha. ‘‘Kassa puttosī’’ti? ‘‘Bārāṇasirañño’’ti. ‘‘Kenatthenāgatosī’’ti? ‘‘Sippaṃ uggaṇhatthāyā’’ti. ‘‘Kiṃ te ācariyabhāgo ābhato, udāhu dhammantevāsiko hotukāmosī’’ti? So ‘‘ācariyabhāgo me ābhato’’ti vatvā ācariyassa pādamūle sahassatthavikaṃ ṭhapetvā vandi.
那些依止老师学习的学生,白天替老师干活,晚上才学技艺;而交了学费的学生,就像老师家里的长子一样,只管专心学技艺。因此,那位老师也挑了个轻松的好日子,开始教王子技艺。王子学技艺的时候,有一天跟老师一起去洗澡。这时有个老妇人把芝麻做成白的,摊开来晒,自己坐在那里看着。王子看见白芝麻,馋了,就抓了一把吃了。老妇人心想“这家伙真贪嘴”,但什么也没说,就沉默着。第二天同一时间,他又照样做了一遍,她还是没说他什么。第三天他又照样做了,这时老妇人举起双臂哭喊:“名闻四方的大老师,竟然让自己的学生来抢我的东西!”老师转身回来问:“婆婆,怎么了?”老妇人说:“主人啊,您的学生今天吃了我一把白芝麻,昨天一把,前天一把,这样吃下去,我的东西不全被他糟蹋光了吗?”老师说:“婆婆,别哭,我赔你钱。”老妇人说:“主人,我不要钱。只求您好好教教这位王子,让他以后别再这样做了。”老师说:“那好,婆婆,你看着。”就叫两个少年学生抓住王子的双手,自己拿起一根竹条,说:“以后不准再这样做了!”说着在他背上打了三下。王子对老师生了气,眼睛气得通红,从脚底一直打量到头顶。老师也察觉到他生气打量的样子。王子学成技艺后,心里存着“等我掌了权,就让人杀了他”的念头,把对老师的怨恨藏在心里。临走时,他礼敬老师,说:“老师,等我回到波罗奈继承了王位,派人来接您的时候,您一定要来。”他表面上装得亲热,得了老师的应允,就离开了。巴利
Dhammantevāsikā divā ācariyassa kammaṃ katvā rattiṃ sippaṃ uggaṇhanti, ācariyabhāgadāyakā gehe jeṭṭhaputtā viya hutvā sippameva uggaṇhanti. Tasmā sopi ācariyo sallahukena subhanakkhattena kumārassa sippaṃ paṭṭhapesi. Kumāropi sippaṃ uggaṇhanto ekadivasaṃ ācariyena saddhiṃ nhāyituṃ agamāsi. Athekā mahallikā itthī tilāni sete katvā pattharitvā rakkhamānā nisīdi. Kumāro setatile disvā khāditukāmo hutvā ekaṃ tilamuṭṭhiṃ gahetvā khādi, mahallikā ‘‘taṇhāluko eso’’ti kiñci avatvā tuṇhī ahosi. So punadivasepi tāya velāya tatheva akāsi, sāpi naṃ na kiñci āha. Itaro tatiyadivasepi tathevākāsi, tadā mahallikā ‘‘disāpāmokkho ācariyo attano antevāsikehi maṃ vilumpāpetī’’ti bāhā paggayha kandi. Ācariyo nivattitvā ‘‘kiṃ etaṃ , ammā’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, antevāsiko te mayā katānaṃ setatilānaṃ ajjekaṃ muṭṭhiṃ khādi, hiyyo ekaṃ, pare ekaṃ, nanu evaṃ khādanto mama santakaṃ sabbaṃ nāsessatī’’ti. ‘‘Amma, mā rodi, mūlaṃ te dāpessāmī’’ti. ‘‘Na me, sāmi, mūlenattho, yathā panesa kumāro puna evaṃ na karoti, tathā taṃ sikkhāpehī’’ti. Ācariyo ‘‘tena hi passa, ammā’’ti dvīhi māṇavehi taṃ kumāraṃ dvīsu hatthesu gāhāpetvā veḷupesikaṃ gahetvā ‘‘puna evarūpaṃ mā akāsī’’ti tikkhattuṃ piṭṭhiyaṃ pahari. Kumāro ācariyassa kujjhitvā rattāni akkhīni katvā pādapiṭṭhito yāva kesamatthakā olokesi. Sopissa kujjhitvā olokitabhāvaṃ aññāsi. Kumāro sippaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘anuyogaṃ datvā mārāpetabbo esa mayā’’ti tena katadosaṃ hadaye ṭhapetvā gamanakāle ācariyaṃ vanditvā ‘‘yadāhaṃ, ācariya, bārāṇasirajjaṃ patvā tumhākaṃ santikaṃ pesessāmi, tadā tumhe āgaccheyyāthā’’ti sasineho viya paṭiññaṃ gahetvā pakkāmi.
他到了波罗奈,礼拜了父母,展示了自己的技艺。国王说:“我活着见到了儿子,也要活着看到他享受王权的荣光。”于是把王位交给了儿子,立他为王。他享受王权荣光时,想起老师责打自己的事,生起怒火,心想:“我要杀了他。”便派使者去叫老师来。老师想:“他年轻的时候,我没法说服他。”就没有去。等到国王到了中年,老师想:“现在我应该能说服他了。”于是前往,站在王宫门口,让人通报说:“塔迦尸喇来的老师到了。”国王很高兴,叫人把这位婆罗门请进来。可一看到老师来到自己面前,他又生起怒火,两眼通红,对大臣们说:“诸位,直到今天,我被老师打过的地方还在疼。老师这是顶着死神来见我的,今天他别想活了。”说完,先说了下面两首偈颂:巴利
So bārāṇasiṃ patvā mātāpitaro vanditvā sippaṃ dassesi. Rājā ‘‘jīvamānena me putto diṭṭho, jīvamānovassa rajjasiriṃ passāmī’’ti puttaṃ rajje patiṭṭhāpesi. So rajjasiriṃ anubhavamāno ācariyena katadosaṃ saritvā uppannakodho ‘‘mārāpessāmi na’’nti pakkosanatthāya ācariyassa dūtaṃ pāhesi. Ācariyo ‘‘taruṇakāle naṃ saññāpetuṃ na sakkhissāmī’’ti agantvā tassa rañño majjhimavayakāle ‘‘idāni naṃ saññāpetuṃ sakkhissāmī’’ti gantvā rājadvāre ṭhatvā ‘‘takkasilācariyo āgato’’ti ārocāpesi. Rājā tuṭṭho brāhmaṇaṃ pakkosāpetvā taṃ attano santikaṃ āgataṃ disvāva kodhaṃ uppādetvā rattāni akkhīni katvā amacce āmantetvā ‘‘bho, ajjāpi me ācariyena pahaṭaṭṭhānaṃ rujjati, ācariyo nalāṭena maccuṃ ādāya ‘marissāmī’ti āgato, ajjassa jīvitaṃ natthī’’ti vatvā purimā dve gāthā avoca –
至今我仍记在心:你因一把芝麻,
抓住我的手臂,用棍子抽打我。巴利
‘‘Ajjāpi me taṃ manasi, yaṃ maṃ tvaṃ tilamuṭṭhiyā; Bāhāya maṃ gahetvāna, laṭṭhiyā anutāḷayi.
“ 你确实不喜乐于生命吧,婆罗门,你正是因此才来到这里的吧。
你抓住我的手臂,打了我三遍。”巴利
‘‘Nanu jīvite na ramasi, yenāsi brāhmaṇāgato; Yaṃ maṃ bāhā gahetvāna, tikkhattuṃ anutāḷayī’’ti.
这里,“maṃ bāhāya”这两个地方都是受格用法,关联的是“打”和“抓”这两个动作。意思是:你因为一把芝麻的缘故打了我;打的时候还抓住我的手臂打——那次挨打,我至今还记得。这就是这段话的意思。“Nanu jīvite na ramasi”(你难道不贪恋生命吗)——我猜你是不喜欢自己的命了。“Yenāsi brāhmaṇāgato”(因此婆罗门你来此)——正因为这样,婆罗门,你才来到我这里。“Yaṃ maṃ bāhā gahetvāna”(你抓住我的手臂)——意思是你抓住我的手臂;也可以理解为“yaṃ maṃ bāhāya gahetvā”(你抓住我的手臂),意思一样。“Tikkhattuṃ anutāḷayī”(打了三次)——他用竹杖打了三次,现在你就该承受那果报了——他这样用死亡来威胁他,说了这番话。巴利
Tattha yaṃ maṃ bāhāya manti dvīsu padesu upayogavacanaṃ anutāḷanagahaṇāpekkhaṃ. Yaṃ maṃ tvaṃ tilamuṭṭhiyā kāraṇā anutāḷayi, anutāḷento ca maṃ bāhāya gahetvā anutāḷayi, taṃ anutāḷanaṃ ajjāpi me manasīti ayañhettha attho. Nanu jīvite na ramasīti maññe tvaṃ attano jīvitamhi nābhiramasi. Yenāsi brāhmaṇāgatoti yasmā brāhmaṇa idha mama santikaṃ āgatosi. Yaṃ maṃ bāhā gahetvānāti yaṃ mama bāhā gahetvā, yaṃ maṃ bāhāya gahetvātipi attho. Tikkhattuṃ anutāḷayīti tayo vāre veḷulaṭṭhiyā tāḷesi, ajja dāni tassa phalaṃ vindāhīti naṃ maraṇena santajjento evamāha.
老师听了这话,就说出第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā ācariyo tatiyaṃ gāthamāha –
“ 圣洁者用棍棒制止正在造作非圣者之行的人,
这是教诫,不是仇恨,智者就是这样了知它的。”巴利
‘‘Ariyo anariyaṃ kubbantaṃ, yo daṇḍena nisedhati; Sāsanaṃ taṃ na taṃ veraṃ, iti naṃ paṇḍitā vidū’’ti.
在这里,“圣”是一个表示美好的称呼。而这位圣者有四种:行圣、见圣、相圣、证圣。其中,无论是人还是畜生,只要安住在圣行中,就称为行圣。经中也这样说过:巴利
Tattha ariyoti sundarādhivacanametaṃ. So pana ariyo catubbidho hoti ācāraariyo dassanaariyo liṅgaariyo paṭivedhaariyoti. Tattha manusso vā hotu tiracchāno vā, ariyācāre ṭhito ācāraariyo nāma. Vuttampi cetaṃ –
“ 圣行天鹅啊,凡是恭敬托钵乞食的人,
我把那位丈夫让给你,你们俩就随心所欲地走吧。”巴利
‘‘Ariyavattasi vakkaṅga, yo piṇḍamapacāyati; Cajāmi te taṃ bhattāraṃ, gacchathūbho yathāsukha’’nti. (jā. 2.21.106);
如果一个人具备令人欢喜、值得一看的容貌和威仪,那就叫作“见圣”。经里也这样说过:巴利
Rūpena pana iriyāpathena ca pāsādikena dassanīyena samannāgato dassanaariyo nāma. Vuttampi cetaṃ –
“ 您有圣者的住处,目光澄澈,我想您是从家中出家的人;
智者啊,您究竟如何舍弃种种心与财宝,离家出家呢?”巴利
‘‘Ariyāvakāsosi pasannanetto, maññe bhavaṃ pabbajito kulamhā; Kathaṃ nu cittāni pahāya bhoge, pabbaji nikkhamma gharā sapaññā’’ti. (jā. 2.17.143);
不过,如果一个人只是靠取得下衣和上衣这些外在标志,装成沙门的样子到处游走,那么即使他破戒,也被叫作“标志圣者”。针对这种情况,经中这样说:巴利
Nivāsanapārupanaliṅgaggahaṇena pana samaṇasadiso hutvā vicaranto dussīlopi liṅgaariyo nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
“ 他披上善行者的外衣,大胆闯入,败坏家族,行为放肆;
虚伪、不自制、像空谷壳一样说废话的人,以伪装的样子行事,他就是败坏正道的人。”巴利
‘‘Chadanaṃ katvāna subbatānaṃ, pakkhandī kuladūsako pagabbho; Māyāvī asaññato palāpo, patirūpena caraṃ sa maggadūsī’’ti.
不过,佛陀等人则被称为“证悟圣者”。因此才说:“佛陀、独觉佛和佛陀的弟子,被称为圣者。”于彼等中,此处唯指行持圣者。巴利
Buddhādayo pana paṭivedhaariyā nāma. Tena vuttaṃ – ‘‘ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā cā’’ti. Tesu idha ācāraariyova adhippeto.
“非圣者”是指破戒、具有恶劣品性的人。“正在做”是指正在做杀生等五种破戒行为;也可以说这是同一个意思,即正在做卑劣、低贱、会带来五种怨仇恐惧之事的那个人。“谁”是指在刹帝利等种姓中任何一个人。“用棍棒”是指用任何可以用来打的东西。“制止”是指一边打一边阻止,说“不要再做这样的事了!”大王,对于做不该做的事的儿女或弟子,这样打他们并加以制止,在这个世间就叫作教诫、教导、训诫,而不是仇恨。智者、有智慧的人就是这样理解这件事的。所以,大王,你也应该这样理解,在这种事情上不应该生起仇恨。大王,如果我没有这样教导你,那么随着时间推移,你开始偷拿糕饼碎片和瓜果之类的东西,沉迷于偷盗的行为,逐渐发展到挖墙、拦路抢劫、屠杀村庄等等,最后被当作“冒犯国王的盗贼”连人带赃一起抓住,送到国王面前。国王下令:“按他的罪过给予相应的惩罚!”你就会遭受刑罚的恐惧。那样的话,你怎么可能拥有现在这样的成就呢?你岂不是依靠我,才得到了这样的权势地位?老师就这样让国王明白了这个道理。周围站着的大臣们听了这番话后,也都说:“确实如此,陛下!这权势确实是属于您的老师的。”巴利
Anariyanti dussīlaṃ pāpadhammaṃ. Kubbantanti pāṇātipātādikaṃ pañcavidhadussīlyakammaṃ karontaṃ, ekameva vā etaṃ atthapadaṃ, anariyaṃ hīnaṃ lāmakaṃ pañcaverabhayakammaṃ karontaṃ puggalaṃ. Yoti khattiyādīsu yo koci. Daṇḍenāti yena kenaci paharaṇakena. Nisedhatīti ‘‘mā puna evarūpaṃ karī’’ti paharanto nivāreti. Sāsanaṃ taṃ na taṃ veranti taṃ, mahārāja, akattabbaṃ karonte puttadhītaro vā antevāsike vā evaṃ paharitvā nisedhanaṃ nāma imasmiṃ loke sāsanaṃ anusiṭṭhi ovādo, na veraṃ. Iti naṃ paṇḍitāvidūti evametaṃ paṇḍitā jānanti. Tasmā, mahārāja, tvampi evaṃ jāna, na evarūpe ṭhāne veraṃ kātuṃ arahasi. Sace hi tvaṃ, mahārāja, mayā evaṃ sikkhāpito nābhavissa, atha gacchante kāle pūvasakkhaliādīni ceva phalāphalādīni ca haranto corakammesu paluddho anupubbena sandhicchedanapanthadūhanagāmaghātakādīni katvā ‘‘rājāparādhiko coro’’ti sahoḍḍhaṃ gahetvā rañño dassito ‘‘gacchathassa dosānurūpaṃ daṇḍaṃ upanethā’’ti daṇḍabhayaṃ pāpuṇissa, kuto te evarūpā sampatti abhavissa, nanu maṃ nissāya idaṃ issariyaṃ tayā laddhanti evaṃ ācariyo rājānaṃ saññāpesi . Parivāretvā ṭhitā amaccāpissa kathaṃ sutvā ‘‘saccaṃ, deva, idaṃ issariyaṃ tumhākaṃ ācariyasseva santaka’’nti āhaṃsu.
那时,国王观察到老师的功德,就说:“老师,我把一切主权都给您,请您接受王位吧。”老师拒绝了,说:“大王,我不需要王位。”国王派人去塔迦尸喇,把老师的妻子儿女接来,赐给他很大的权势,让他做国师,把他放在父亲的位置上,自己则听从他的教导,做布施等种种善行,命终之后生到了天界。巴利
Tasmiṃ khaṇe rājā ācariyassa guṇaṃ sallakkhetvā ‘‘sabbissariyaṃ te, ācariya, dammi, rajjaṃ paṭicchā’’ti āha. Ācariyo ‘‘na me, mahārāja, rajjenattho’’ti paṭikkhipi. Rājā takkasilaṃ pesetvā ācariyassa puttadāraṃ āharāpetvā mahantaṃ issariyaṃ datvā tameva purohitaṃ katvā pituṭṭhāne ṭhapetvā tassovāde ṭhito dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这场法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。圣谛讲说完毕时,那位易怒的比丘证得了不来果,许多人分别成为入流者、一来者和不来者。导师说:“那时的国王就是这位易怒的比丘,而那位老师就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne kodhano bhikkhu anāgāmiphale patiṭṭhahi, bahū janā sotāpannasakadāgāmianāgāmino ahesuṃ. ‘‘Tadā rājā kodhano bhikkhu ahosi, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.
3. 宝颈本生注释巴利
[253] 3. Maṇikaṇṭhajātakavaṇṇanā
“我的饮食”这句话,是导师住在阿罗毗的阿迦罗婆塔时,因造小屋学处而说的。原来,阿罗毗的比丘们让人为自己造小屋时,不断乞求、反复示意,嘴里说着“给个人手,给个帮手”之类的话。人们被乞求烦扰,被示意困扰,一看见比丘就害怕、惊恐,转身逃走。那时,尊者大迦叶来到阿罗毗,进城托钵。人们看见这位上座,也同样躲避。他饭后托钵回来,召集比丘们问道:“贤友们,从前阿罗毗很容易得到食物,现在为什么变得这么难得了?”他了解原因后,来到住在阿罗毗阿迦罗婆塔的世尊那里,把这件事禀告世尊。导师因这件事召集比丘僧团,问阿罗毗的比丘们:“比丘们,听说你们确实让人为自己造小屋,是真的吗?”他们回答:“是真的,尊者。”世尊呵斥了那些比丘,然后说:“比丘们,这种乞求,就连住在具足七宝的龙宫里的龙都不喜欢,何况是人呢?对有些人来说,挣得一个钱币,就像从石头上剜肉一样。”说完,世尊讲起了过去的事。巴利
Mamannapānanti idaṃ satthā āḷaviṃ nissāya aggāḷave cetiye viharanto kuṭikārasikkhāpadaṃ (pārā. 342) ārabbha kathesi. Āḷavakā hi bhikkhū saññācikāya kuṭiyo kārayamānā yācanabahulā viññattibahulā vihariṃsu ‘‘purisaṃ detha, purisatthakaraṃ dethā’’tiādīni vadantā. Manussā upaddutā yācanāya upaddutā viññattiyā bhikkhū disvā ubbijjiṃsupi uttasiṃsupi palāyiṃsupi. Athāyasmā mahākassapo āḷaviṃ upasaṅkamitvā piṇḍāya pāvisi, manussā therampi disvā tatheva paṭipajjiṃsu. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhū āmantetvā ‘‘pubbāyaṃ, āvuso, āḷavī sulabhapiṇḍā, idāni kasmā dullabhapiṇḍā jātā’’ti pucchitvā taṃ kāraṇaṃ sutvā bhagavati āḷaviṃ āgantvā aggāḷavacetiye viharante bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Satthā etasmiṃ kāraṇe bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā āḷavake bhikkhū paṭipucchi – ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, saññācikāya kuṭiyo kārethā’’ti. ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti vutte te bhikkhū garahitvā ‘‘bhikkhave, yācanā nāmesā sattaratanaparipuṇṇe nāgabhavane vasantānaṃ nāgānampi amanāpā, pageva manussānaṃ, yesaṃ ekaṃ kahāpaṇakaṃ uppādentānaṃ pāsāṇato maṃsaṃ uppāṭanakālo viya hotī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生在一个非常富有的婆罗门家庭。等到他能到处跑着玩耍的时候,另一个有福德的众生也投生到了他母亲的肚子里。这两兄弟长大以后,因为父母去世而心生警醒,就出家做了仙人,在恒河岸边搭了树叶小屋住下来。其中,哥哥的叶屋在恒河上游,弟弟的在恒河下游。有一天,一位名叫摩尼乾陀的龙王从龙宫出来,变成一个年轻人的样子在恒河岸边游走,来到弟弟的修行处,顶礼之后坐在一边。两人互相说了些友好的话,变得亲密信任,到了离不开彼此的地步。摩尼乾陀经常来到年轻的苦行者身边,坐着交谈;要走的时候,因为对苦行者的爱恋,他会舍弃自己的身形,用蛇身把苦行者缠住、紧紧拥抱,在苦行者头顶上方撑开巨大的蛇冠,停留一会儿,等那份爱恋消退后,再解开身体,向苦行者顶礼,然后回到自己的住处。那位苦行者因为害怕他,变得消瘦、粗糙、容貌难看、脸色苍白憔悴,全身筋脉暴露。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto mahāvibhave brāhmaṇakule nibbatti. Tassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle aññopi puññavā satto tassa mātu kucchismiṃ nibbatti. Te ubhopi bhātaro vayappattā mātāpitūnaṃ kālakiriyāya saṃviggahadayā isipabbajjaṃ pabbajitvā gaṅgātīre paṇṇasālaṃ māpetvā vasiṃsu. Tesu jeṭṭhassa uparigaṅgāya paṇṇasālā ahosi, kaniṭṭhassa adhogaṅgāya. Athekadivasaṃ maṇikaṇṭho nāma nāgarājā nāgabhavanā nikkhamitvā gaṅgātīre māṇavakavesena vicaranto kaniṭṭhassa assamaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi, te aññamaññaṃ sammodanīyakathaṃ kathetvā vissāsikā ahesuṃ, vinā vattituṃ nāsakkhiṃsu. Maṇikaṇṭho abhiṇhaṃ kaniṭṭhatāpasassa santikaṃ āgantvā kathāsallāpena nisīditvā gamanakāle tāpase sinehena attabhāvaṃ vijahitvā bhogehi tāpasaṃ parikkhipanto parissajitvā uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ dhāretvā thokaṃ vasitvā taṃ sinehaṃ vinodetvā sarīraṃ viniveṭhetvā tāpasaṃ vanditvā sakaṭṭhānameva gacchati. Tāpaso tassa bhayena kiso ahosi lūkho dubbaṇṇo uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto.
有一天,他来到哥哥那里。哥哥问他:“贤友,你为什么这么瘦、这么憔悴、脸色这么苍白难看、全身青筋暴起?”他把发生的事情告诉了哥哥。哥哥问:“贤友,你到底希不希望那位龙王来?”他说:“我不希望他来。”哥哥又问:“那位龙王到你那里的时候,是戴着什么装饰来的?”他说:“是摩尼宝珠。”哥哥就说:“那你就在那位龙王来到你那里、还没坐下的时候,就向他讨:‘把摩尼宝珠给我!’这样,那条龙就不会用身体缠住你,而会直接离开。第二天,你站在草庵门口,他一到就向他讨。第三天,你站在恒河岸边,他刚从水里冒出来,就向他讨。这样,他就再也不会到你这里来了。”巴利
So ekadivasaṃ bhātu santikaṃ agamāsi. Atha naṃ so pucchi – ‘‘kissa, tvaṃ bho, kiso lūkho dubbaṇṇo uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto’’ti. So tassa taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘kiṃ pana, tvaṃ bho, tassa nāgarājassa āgamanaṃ icchasi, na icchasī’’ti puṭṭho ‘‘na icchāmī’’ti vatvā ‘‘so pana nāgarājā tava santikaṃ āgacchanto kiṃ piḷandhanaṃ piḷandhitvā āgacchatī’’ti vutte ‘‘maṇiratana’’nti āha. Tena hi tvaṃ tasmiṃ nāgarāje tava santikaṃ āgantvā anisinneyeva ‘‘maṇiṃ me dehī’’ti yāca, evaṃ so nāgo taṃ bhogehi aparikkhipitvāva gamissati. Punadivase assamapadadvāre ṭhatvā āgacchantameva naṃ yāceyyāsi, tatiyadivase gaṅgātīre ṭhatvā udakā ummujjantameva naṃ yāceyyāsi, evaṃ so tava santikaṃ puna na āgamissatīti.
苦行者答应了一声“萨度”,回到自己的树叶茅屋。第二天,龙王刚一来、才站定,他就向龙王乞求:“把你那装饰自己的宝珠给我吧!”龙王连坐都没坐,就立刻逃走了。到了第二天,他站在草庵门口,看见龙王正走过来,就说:“昨天你没给我宝珠,今天总该给我了吧。”龙王没有进草庵,又逃走了。第三天,龙王刚从水里冒出来,他就说:“今天是我向你乞求的第三天了,现在就把那颗宝珠给我吧。”龙王站在水里,拒绝了这位苦行者,说了两首偈颂——巴利
Tāpaso ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā attano paṇṇasālaṃ gantvā punadivase nāgarājānaṃ āgantvā ṭhitamattameva ‘‘etaṃ attano piḷandhanamaṇiṃ me dehī’’ti yāci, so anisīditvāva palāyi. Atha naṃ dutiyadivase assamapadadvāre ṭhatvā āgacchantameva ‘‘hiyyo me maṇiratanaṃ nādāsi, ajja dānaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Nāgo assamapadaṃ apavisitvāva palāyi. Tatiyadivase udakato ummujjantameva naṃ ‘‘ajja me tatiyo divaso yācantassa, dehi dāni me etaṃ maṇiratana’’nti āha. Nāgarājā udake ṭhatvāva tāpasaṃ paṭikkhipanto dve gāthā āha –
我那丰盛又殊胜的饮食,都是因为这颗摩尼宝珠才出现的;
这宝石我不会给你,你索求太过分了,我也不会再来你的隐居处。巴利
‘‘Mamannapānaṃ vipulaṃ uḷāraṃ, uppajjatīmassa maṇissa hetu; Taṃ te na dassaṃ atiyācakosi, na cāpi te assamamāgamissaṃ.
“ 如稚儿以砂砾洗手,为求宝石而惊扰我;
我不给你,你索求太甚,你的草庵我亦不再去。”巴利
‘‘Susū yathā sakkharadhotapāṇī, tāsesimaṃ selaṃ yācamāno; Taṃ te na dassaṃ atiyācakosi, na cāpi te assamamāgamissa’’nti.
这里,“我的食物和饮品”是指我的粥、饭等天界食物,以及八种饮品之类的天界饮料。“广大”意思是很多。“殊胜”意思是最好的、精妙的。“那个给你”就是那个摩尼宝珠给你。“你乞求过头了”是说:你不顾时间和分寸,到今天已经连续三天一直向我乞求我心爱的、合意的摩尼宝珠,成了过分索求的人。“我也不会再来你那里”意思是:不只是我不给,我也不会再到你的草庵来了。“就像年轻人”就像一位年轻男子,一个青年。“手被砂砾磨光”是指手被砂砾磨得光滑,就像一个手持用油在石头上磨光了的剑的人的手一样。“以乞求这块石头来吓唬我”是说:你乞求这颗摩尼宝珠,就像一个拔出镀金剑刃、嘴里说着“我要砍下你的头”的年轻男子一样,吓唬我。巴利
Tattha mamannapānanti mama yāgubhattādidibbabhojanaṃ aṭṭhapānakabhedañca dibbapānaṃ. Vipulanti bahu. Uḷāranti seṭṭhaṃ paṇītaṃ. Taṃ teti taṃ maṇiṃ tuyhaṃ. Atiyācakosīti kālañca pamāṇañca atikkamitvā ajja tīṇi divasāni mayhaṃ piyaṃ manāpaṃ maṇiratanaṃ yācamāno atikkamma yācakosi. Na cāpi teti na kevalaṃ na dassaṃ, assamampi te nāgamissaṃ. Susū yathāti yathā nāma yuvā taruṇamanusso. Sakkharadhotapāṇīti sakkharāya dhotapāṇi, telena pāsāṇe dhotaasihattho. Tāsesimaṃ selaṃ yācamānoti imaṃ maṇiṃ yācanto tvaṃ kañcanatharukhaggaṃ abbāhitvā ‘‘sīsaṃ te chindāmī’’ti vadanto taruṇapuriso viya maṃ tāsesi.
龙王说完这话,就潜入水中,回到自己的龙宫,再也没有回来。那位苦行者因为见不到那位容貌俊美的龙王,越发消瘦、粗糙、难看,变得苍白憔悴,全身青筋暴露。于是年长的苦行者心想:“我要了解一下弟弟的情况。”就来到他那里,看见他比以前更加苍白病态,便问道:“贤友,你怎么越发变得这么苍白多病?”听说是“因为见不到那位容貌俊美的龙王”,他意识到:“这位苦行者离开龙王们就活不下去了。”于是说出第三首偈颂:巴利
Evaṃ vatvā so nāgarājā udake nimujjitvā attano nāgabhavanameva gantvā na paccāgañchi. Atha so tāpaso tassa dassanīyassa nāgarājassa adassanena bhiyyosomattāya kiso ahosi lūkho dubbaṇṇo uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto. Atha jeṭṭhatāpaso ‘‘kaniṭṭhassa pavattiṃ jānissāmī’’ti tassa santikaṃ āgantvā taṃ bhiyyosomattāya paṇḍuroginaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho, bho, tvaṃ bhiyyosomattāya paṇḍurogī jāto’’ti vatvā ‘‘tassa dassanīyassa nāgarājassa adassanenā’’ti sutvā ‘‘ayaṃ tāpaso nāgarājānaṃ vinā vattituṃ na sakkotī’’ti sallakkhetvā tatiyaṃ gāthamāha –
“ 别去乞求你所喜欢的人,因为过度乞求只会招人厌烦。
龙被婆罗门乞求宝珠,结果只落得个不可见。”巴利
‘‘Na taṃ yāce yassa piyaṃ jigīse, desso hoti atiyācanāya; Nāgo maṇiṃ yācito brāhmaṇena, adassanaṃyeva tadajjhagamā’’ti.
在这里,他不该去乞求那件物品,就是“na taṃ yāceti”的意思。他想得到某人所喜爱的东西,就是他知道那件物品是那个人所喜爱的。“成为可厌者”,就是变得不讨人喜欢。“由于过度乞求”,是指越过限度去乞求贵重物品,因为那种过度乞求。“只落得个不见面”,意思是,从那时起,他就再也不见了。巴利
Tattha na taṃ yāceti taṃ bhaṇḍaṃ na yāceyya. Yassa piyaṃ jigīseti yaṃ bhaṇḍaṃ assa puggalassa piyanti jāneyya. Desso hotīti appiyo hoti. Atiyācanāyāti pamāṇaṃ atikkamitvā varabhaṇḍaṃ yācanto tāya atiyācanāya. Adassanaṃyeva tadajjhagamāti tato paṭṭhāya adassanameva gatoti.
他这样说完之后,又安慰道:“从现在起,别再悲伤了。”然后兄长就回到了自己的住处。后来,兄弟俩都修成了神通和禅定,最终往生到了梵天界。巴利
Evaṃ pana taṃ vatvā ‘‘ito dāni paṭṭhāya mā socī’’ti samassāsetvā jeṭṭhabhātā attano assamameva gato. Athāparabhāge te dvepi bhātaro abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.
导师讲了这个法:“比丘们,住在七宝具足的龙宫里的龙,连它们都觉得被人乞求是件不愉快的事,更何况是人呢?”然后总结本生故事说:“那时候,弟弟是阿难,哥哥就是我。”巴利
Satthā ‘‘evaṃ, bhikkhave, sattaratanaparipuṇṇe nāgabhavane vasantānaṃ nāgānampi yācanā nāma amanāpā, kimaṅgaṃ pana manussāna’’nti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kaniṭṭho ānando ahosi, jeṭṭho pana ahameva ahosi’’nti.
4. 糠腹信度马本生注释巴利
[254] 4. Kuṇḍakakucchisindhavajātakavaṇṇanā
“吃过芒草尖……”这一段,是导师住在祇园时,因舍利弗长老而说的。有一次,正自觉者在舍卫城过完雨安居,又外出游化,回来时,人们说:“我们要做迎客供养。”于是以佛陀为首的比丘僧团得到了丰厚的布施。他们在精舍里安排了一位法音比丘,只要有人来,想要多少位比丘,他就把比丘们分派给他们。巴利
Bhutvā tiṇaparighāsanti idaṃ satthā jetavane viharanto sāriputtattheraṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye sammāsambuddhe sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā cārikaṃ caritvā puna paccāgate manussā ‘‘āgantukasakkāraṃ karissāmā’’ti buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ dadanti. Vihāre ekaṃ dhammaghosakabhikkhuṃ ṭhapesuṃ, so ye ye āgantvā yattake bhikkhū icchanti, tesaṃ tesaṃ bhikkhū vicāretvā deti.
那时,有一个穷苦的老妇人,只准备了一份食物。等大家都把比丘们分配好、带走了以后,天色已经很晚,她才来到法音比丘那里,说:“请分一位比丘给我。”他说:“我已经把所有比丘都分派出去了,不过舍利弗长老还在精舍里,你去供养他吧。”她听了很高兴,说:“好。”就站在祇园精舍的门楼旁等着。长老过来时,她向他行礼,从他手里接过钵,带他回家,请他坐下。消息传开了:“听说有个老妇人把法将舍利弗长老请到自己家里坐下了。”许多有信心的家族都听说了这件事。其中,憍萨罗国波斯匿王听到这个消息后,派人送去了衣料、装着千金的钱袋,还有盛食物的器皿,并传话说:“请在我这位尊者应供时,穿上这件衣料,用这些金币,好好供养长老。”像国王一样,给孤独长者、小给孤独长者和毗舍佉这位大近事女也都送去了供养。其他家族也各自按自己的能力,送了一百、两百等金币。就这样,仅仅一天之内,这位老妇人就得到了大约十万的财物。长老只喝了她供养的粥,吃的正是她做的干粮和熟食,吃完后作了随喜赞叹,并使这位老妇人证得入流果,然后就回到了精舍。巴利
Athekā duggatamahallikā itthī ekameva paṭivīsaṃ sajjetvā tesaṃ tesaṃ manussānaṃ bhikkhūsu vicāretvā dinnesu ussūre dhammaghosakassa santikaṃ āgantvā ‘‘mayhaṃ ekaṃ bhikkhuṃ dethā’’ti āha. So ‘‘mayā sabbe bhikkhū vicāretvā dinnā, sāriputtatthero pana vihāreyeva, tvaṃ tassa bhikkhaṃ dehī’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti tuṭṭhacittā jetavanadvārakoṭṭhake ṭhatvā therassa āgatakāle vanditvā hatthato pattaṃ gahetvā gharaṃ netvā nisīdāpesi. ‘‘Ekāya kira mahallikāya dhammasenāpati attano ghare nisīdāpito’’ti bahūni saddhāni kulāni assosuṃ. Tesu rājā passenadī kosalo taṃ pavattiṃ sutvā tassā sāṭakena ceva sahassatthavikāya ca saddhiṃ bhattabhājanāni pahiṇi ‘‘mayhaṃ ayyaṃ parivisamānā imaṃ sāṭakaṃ nivāsetvā ime kahāpaṇe vaḷañjetvā theraṃ parivisatū’’ti. Yathā ca rājā, evaṃ anāthapiṇḍiko cūḷaanāthapiṇḍiko visākhā ca mahāupāsikā pahiṇi. Aññānipi pana kulāni ekasatadvisatādivasena attano attano balānurūpena kahāpaṇe pahiṇiṃsu. Evaṃ ekāheneva sā mahallikā satasahassamattaṃ labhi. Thero pana tāya dinnayāgumeva pivitvā tāya katakhajjakameva pakkabhattameva ca paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā taṃ mahallikaṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā vihārameva agamāsi.
比丘们聚在法堂里,谈起这位长老的功德:“贤友们,法将把那位年老的女居士从困境中救了出来,成了她的依靠。他不嫌弃她供养的食物,把它吃了。”导师走过来,问:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”他们回答:“谈的是这件事。”导师说:“比丘们,舍利弗不是现在才成为这位老妇人的依靠,也不是现在才不嫌弃她供养的食物而吃下去;过去他也一样吃过。”于是便引出了过去世的故事。巴利
Dhammasabhāyaṃ bhikkhū therassa guṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, dhammasenāpati mahallikagahapatāniṃ duggatabhāvato mocesi, patiṭṭhā ahosi. Tāya dinnamāhāraṃ ajigucchanto paribhuñjī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, sāriputto idāneva etissā mahallikāya avassayo jāto, na ca idāneva tāya dinnaṃ āhāraṃ ajigucchanto paribhuñjati, pubbepi paribhuñjiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城,梵授王统治的时候,菩萨出生在北道地区的一个贩马商家族。有五百个马商从北道地区把马带到波罗奈来卖。其中有一个马商也带着五百匹马,走上了去波罗奈的路。途中,离波罗奈不远的地方有一个小镇,那里从前住着一位非常富有的长者。他有一座大宅子,但那户人家渐渐衰败了,最后只剩下一个老妇人,她就住在那座宅子里。那个马商到了那个小镇,说“我会付房钱”,就在她家借住下来,把马安置在一边。就在那一天,他的一匹良种母马生下了一匹马驹。他住了两三天,让人给马喂了食、恢复了体力,说“我要去见国王”,就带着马走了。这时老妇人对他说:“把房钱给我。”他回答说:“萨度,大妈,我给你。”老妇人就说:“孩子,你要是给我房钱,就把这匹马驹算作房钱扣下来给我吧。”商人照她说的做了,然后就离开了。老妇人对那匹马驹生起了像对亲生儿子一样的疼爱,喂它不掺水的糠、碎米饭和草,细心照料它。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto uttarāpathe assavāṇijakule nibbatti. Uttarāpathajanapadato pañcasatā assavāṇijā asse bārāṇasiṃ ānetvā vikkiṇanti. Aññataropi assavāṇijo pañcaassasatāni ādāya bārāṇasimaggaṃ paṭipajji. Antarāmagge ca bārāṇasito avidūre eko nigamagāmo atthi, tattha pubbe mahāvibhavo seṭṭhi ahosi. Tassa mahantaṃ nivesanaṃ, taṃ pana kulaṃ anukkamena parikkhayaṃ gataṃ, ekāva mahallikā avasiṭṭhā, sā tasmiṃ nivesane vasati. Atha so assavāṇijo taṃ nigamagāmaṃ patvā ‘‘vetanaṃ dassāmī’’ti tassā nivesane nivāsaṃ gaṇhitvā asse ekamante ṭhapesi. Taṃdivasamevassa ekissā ājānīyāvaḷavāya gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. So dve tayo divase vasitvā asse balaṃ gāhāpetvā ‘‘rājānaṃ passissāmī’’ti asse ādāya pāyāsi. Atha naṃ mahallikā ‘‘gehavetanaṃ dehī’’ti vatvā ‘‘sādhu, amma, demī’’ti vutte ‘‘tāta, vetanaṃ me dadamāno imampi assapotakaṃ vetanato khaṇḍetvā dehī’’ti āha. Vāṇijo tathā katvā pakkāmi. Sā tasmiṃ assapotake puttasinehaṃ paccupaṭṭhapetvā avassāvanajhāmakabhattavighāsatiṇāni datvā taṃ paṭijaggi.
后来,菩萨带着五百匹马来到这里,住进了那户人家。那匹吃糠长大的信度马驹待过的地方散发出气味,其他马闻到后,一匹也无法进屋。菩萨问老妇人:“大妈,这屋里是不是有马?”老妇人说:“孩子,没有别的马,只是我把一匹小马驹当儿子一样养大,它就在这里。”菩萨问:“大妈,它在哪儿?”老妇人答:“出去溜达了,孩子。”菩萨又问:“大妈,它什么时候回来?”老妇人答:“傍晚,孩子。”菩萨为了等它回来,把马都留在屋外,自己坐下来等。那匹信度马驹也在平时的时间溜达完回来了。菩萨看到这匹吃糠长大的信度马驹,仔细对照它身上的特征,心想:“这是一匹无价的信度马,值得给老妇人一笔钱把它买下来。”那匹信度马驹进了屋,就站在自己平时待的地方。就在那一刻,其他马才得以进入屋内。巴利
Athāparabhāge bodhisatto pañca assasatāni ādāya āgacchanto tasmiṃ gehe nivāsaṃ gaṇhi. Kuṇḍakakhādakassa sindhavapotakassa ṭhitaṭṭhānato gandhaṃ ghāyitvā ekaassopi gehaṃ pavisituṃ nāsakkhi. Bodhisatto mahallikaṃ pucchi – ‘‘amma, kacci imasmiṃ gehe asso atthī’’ti . ‘‘Tāta, añño asso nāma natthi, ahaṃ pana puttaṃ katvā ekaṃ assapotakaṃ paṭijaggāmi, so ettha atthī’’ti. ‘‘Kahaṃ so, ammā’’ti? ‘‘Carituṃ gato, tātā’’ti. ‘‘Kāya velāya āgamissati, ammā’’ti? ‘‘Sāyanhe, tātā’’ti. Bodhisatto tassa āgamanaṃ paṭimānento asse bahi ṭhapetvāva nisīdi. Sindhavapotakopi vicaritvā kāleyeva āgami. Bodhisatto kuṇḍakakucchisindhavapotakaṃ disvā lakkhaṇāni samānetvā ‘‘ayaṃ sindhavo anaggho, mahallikāya mūlaṃ datvā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti cintesi. Sindhavapotakopi gehaṃ pavisitvā attano vasanaṭṭhāneyeva ṭhito. Tasmiṃ khaṇe te assā gehaṃ pavisituṃ sakkhiṃsu.
菩萨在那里住了两三天,把马喂饱养好,准备离开时,对老妇人说:“妈妈,请收下钱,把这匹小马驹给我吧。”老妇人说:“孩子,你在说什么?哪有卖儿子的?”菩萨问:“妈妈,你平时拿什么喂它、养它的?”老妇人说:“我给它吃米饭粥、焦饭和剩草渣,还给它喝米糠粥,就这样把它养大的,孩子。”菩萨说:“妈妈,我得到它以后,会给它吃上等的团饭美食,在它站的地方挂上布幔,让它站在铺了垫子的座位上。”老妇人说:“孩子,既然这样,也让我儿子享享福吧,你带它走吧。”于是菩萨把小马驹的四只蹄、尾巴和嘴巴各算作一千金,放下六袋千金,又让老妇人穿上新衣,然后让她站到小马驹面前。小马驹睁开眼睛看着母亲,流下了眼泪。老妇人也抚摸着它的背说:“我得到了养大儿子的回报,孩子,你走吧。”这时它才离开了。巴利
Bodhisatto dvīhatīhaṃ vasitvā asse santappetvā gacchanto ‘‘amma, imaṃ assapotakaṃ mūlaṃ gahetvā mayhaṃ dehī’’ti āha. ‘‘Kiṃ vadesi, tāta, puttaṃ vikkiṇantā nāma atthī’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ etaṃ kiṃ khādāpetvā paṭijaggasī’’ti? ‘‘Odanakañjikañca jhāmakabhattañca vighāsatiṇañca khādāpetvā kuṇḍakayāguñca pāyetvā paṭijaggāmi, tātā’’ti. ‘‘Amma, ahaṃ etaṃ labhitvā piṇḍarasabhojanaṃ bhojessāmi, ṭhitaṭṭhāne celavitānaṃ pasāretvā attharaṇapiṭṭhe ṭhapessāmī’’ti. ‘‘Tāta, evaṃ sante mama putto ca sukhaṃ anubhavatu, taṃ gahetvā gacchā’’ti. Atha bodhisatto tassa catunnaṃ pādānaṃ naṅguṭṭhassa mukhassa ca mūlaṃ ekekaṃ katvā cha sahassatthavikāyo ṭhapetvā mahallikaṃ navavatthaṃ nivāsāpetvā sindhavapotakassa purato ṭhapesi. So akkhīni ummīletvā mātaraṃ oloketvā assūni pavattesi. Sāpi tassa piṭṭhiṃ parimajjitvā āha – ‘‘mayā puttaposāvanikaṃ laddhaṃ, tvaṃ, tāta, gacchāhī’’ti, tadā so agamāsi.
第二天,菩萨为小马驹准备好上等的团食,心想:“我先试探一下它,看它到底知不知道自己的力量。”于是让人把米糠粥倒进槽里,再端给它。它却想:“我不吃这种食物。”不肯喝那粥。菩萨为了试探它,说出了第一首偈颂:巴利
Bodhisatto punadivase assapotakassa piṇḍarasabhojanaṃ sajjetvā ‘‘vīmaṃsissāmi tāva naṃ, jānāti nu kho attano balaṃ, udāhu na jānātī’’ti doṇiyaṃ kuṇḍakayāguṃ ākirāpetvā dāpesi. So ‘‘nāhaṃ imaṃ bhojanaṃ bhuñjissāmī’’ti taṃ yāguṃ pāyituṃ na icchi. Bodhisatto tassa vīmaṃsanavasena paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 吃过草屑残渣,吃过洗米水里的碎米团;
这曾经是你的食物,为什么现在不吃了?”巴利
‘‘Bhutvā tiṇaparighāsaṃ, bhutvā ācāmakuṇḍakaṃ; Etaṃ te bhojanaṃ āsi, kasmā dāni na bhuñjasī’’ti.
在这里,“吃杂草渣”是说:你过去是靠吃那位老妇人给你的、大家吃剩的各种残余草料——也就是被称为“杂草渣”的东西——才长大的。“吃米糠粥”里,“ācāma”指的是剩饭渣,“kuṇḍaka”就是米糠,这说明你也是靠吃这些长大的。“那是你的食物”:这是你以前的食物。“为什么现在不吃”:我也给了你同样的东西,你现在为什么不吃呢?巴利
Tattha bhutvā tiṇaparighāsanti tvaṃ pubbe mahallikāya dinnaṃ tesaṃ tesaṃ khāditāvasesaṃ vighāsatiṇasaṅkhātaṃ parighāsaṃ bhuñjitvā vaḍḍhito. Bhutvā ācāmakuṇḍakanti ettha ācāmo vuccati odanāvasesaṃ. Kuṇḍakanti kuṇḍakameva. Etañca bhuñjitvā vaḍḍhitosīti dīpeti. Etaṃ teti etaṃ tava pubbe bhojanaṃ āsi. Kasmā dāni na bhuñjasīti mayāpi te tameva dinnaṃ, tvaṃ taṃ kasmā idāni na bhuñjasīti.
它听了这话,那匹辛头马驹就说了另外两首偈颂:巴利
Taṃ sutvā sindhavapotako itarā dve gāthā avoca –
凡不凭出身或调伏而识人之处,
大梵天王,纵是米糠团子,于彼亦为丰盛。巴利
‘‘Yattha posaṃ na jānanti, jātiyā vinayena vā; Bahu tattha mahābrahme, api ācāmakuṇḍakaṃ.
“ 你认得那件亚麻布,也知道这匹上等马是什么样的;
我既知道,也因知道,才不吃你的米糠。”巴利
‘‘Tvañca khomaṃ pajānāsi, yādisāyaṃ hayuttamo; Jānanto jānamāgamma, na te bhakkhāmi kuṇḍaka’’nti.
在这里,“于何处”是指某个地方。“人”是指众生。“出身或教养”是指:他们不知道“这个人出身好不好,行为举止合不合规矩”。“大梵天”是他用恭敬的称呼来叫他。“什么样的”是指“这个人是怎样的”,说的是他自己。“明知而来到知者面前”:我清楚自己的本事,来到你这位知者面前,又何必吃你的米糠呢?因为你花了六千钱把我买下来,并不是想让我吃米糠。巴利
Tattha yatthāti yasmiṃ ṭhāne. Posanti sattaṃ. Jātiyā vinayena vāti ‘‘jātisampanno vā eso, na vā, ācārayutto vā, na vā’’ti evaṃ na jānanti. Mahābrahmeti garukālapanena ālapanto āha. Yādisāyanti yādiso ayaṃ, attānaṃ sandhāya vadati. Jānanto jānamāgammāti ahaṃ attano balaṃ jānanto jānantameva taṃ āgamma paṭicca tava santike kuṇḍakaṃ kiṃ bhuñjissāmi. Na hi tvaṃ kuṇḍakaṃ bhojāpetukāmatāya cha sahassāni datvā maṃ gaṇhīti.
菩萨听了这话,为了让马安心,就对它说:“那是我为了考验你才做的,别生气。”说完安抚了它,给它喂了上好的食物,然后带着它来到王宫广场。他把五百匹马安置在一边,在另一边用彩布围起帷幔,下面铺好垫子,上面拉起布帐,把信度马驹安置在里面。巴利
Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘taṃ vīmaṃsanatthāya taṃ mayā kataṃ, mā kujjhī’’ti taṃ samassāsetvā subhojanaṃ bhojetvā ādāya rājaṅgaṇaṃ gantvā ekasmiṃ passe pañca assasatāni ṭhapetvā ekasmiṃ passe vicittasāṇiṃ parikkhipitvā heṭṭhā attharaṇaṃ pattharitvā upari celavitānaṃ bandhitvā sindhavapotakaṃ ṭhapesi.
国王走过来,看着马,问:“这匹马为什么被单独安置?”他听人说“大王,这匹信度马不会让这些马跑掉”,就问:“这匹信度马好吗?”菩萨回答:“是的,大王。”国王说:“那就让我看看它的速度。”菩萨把马装备好,骑上去,对众人说:“请看,大王!”然后让人群散开,在宫廷广场上纵马奔驰。整个宫廷广场仿佛被奔跑的马围得密不透风。菩萨又说:“请看,大王,这匹小信度马的速度!”便放开它跑,连一个人都看不见它。他又用红布缠住马腹放开,众人只看见那块红布。接着他在内城一座园林的池塘水面上放开它,马在水面上奔跑时,连蹄尖都没有沾湿。再一次,让它跑在红莲叶上,连一片叶子都没有沉入水中。这样展示了马的速度之后,菩萨下马,拍手并伸出手掌,马走过来,四蹄并拢站在手掌上。这时大士对国王说:“大王,如果要把这匹小马的速度从各方面都展示出来,就算以大海为边界的地方也不够用。”国王大喜,把一半国土给了大士,又为小信度马灌顶,立为吉祥马。巴利
Rājā āgantvā asse olokento ‘‘ayaṃ asso kasmā visuṃ ṭhapito’’ti pucchitvā ‘‘mahārāja , ayaṃ sindhavo ime asse visuṃ akato mocessatī’’ti sutvā ‘‘sobhano, bho, sindhavo’’ti pucchi. Bodhisatto ‘‘āma, mahārājā’’ti vatvā ‘‘tena hissa javaṃ passissāmī’’ti vutte taṃ assaṃ kappetvā abhiruhitvā ‘‘passa, mahārājā’’ti manusse ussāretvā rājaṅgaṇe assaṃ pāhesi. Sabbaṃ rājaṅgaṇaṃ nirantaraṃ assapantīhi parikkhittamivāhosi. Puna bodhisatto ‘‘passa, mahārāja, sindhavapotakassa vega’’nti vissajjesi, ekapurisopi naṃ na addasa. Puna ratthapaṭaṃ udare parikkhipitvā vissajjesi, rattapaṭameva passiṃsu. Atha naṃ antonagare ekissā uyyānapokkharaṇiyā udakapiṭṭhe vissajjesi, tatthassa udakapiṭṭhe dhāvato khuraggānipi na temiṃsu. Punavāraṃ paduminipattānaṃ upari dhāvanto ekapaṇṇampi na udake osīdāpesi. Evamassa javasampannaṃ dassetvā oruyha pāṇiṃ paharitvā hatthatalaṃ upanāmesi, asso upagantvā cattāro pāde ekato katvā hatthatale aṭṭhāsi. Atha mahāsatto rājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, imassa assapotakassa sabbākārena vege dassiyamāne samuddapariyanto nappahotī’’ti. Rājā tussitvā mahāsattassa upaḍḍharajjaṃ adāsi. Sindhavapotakampi abhisiñcitvā maṅgalaassaṃ akāsi.
他成了国王所爱、所欢喜的人,得到的恭敬也很大。他的住处布置得就像国王装饰好的寝宫一样:人们用四种香料涂地,挂上香鬘和花鬘,上面有绣着金星的布制华盖,四周用彩色的布幔围起来,常年点着香油灯,连他大小便的地方都放了金盆,他每天吃的也都是配得上国王的食物。而自从他来了以后,整个赡部洲的王权就实实在在落到了国王手里。国王依照菩萨的教导,做了布施等种种功德,命终之后往生天界。巴利
So rañño piyo ahosi manāpo, sakkāropissa mahā ahosi. Tassa hi vasanaṭṭhānaṃ rañño alaṅkatapaṭiyatto vāsagharagabbho viya ahosi, catujātigandhehi bhūmilepanaṃ akaṃsu, gandhadāmamālādāmāni osārayiṃsu, upari suvaṇṇatārakakhacitaṃ celavitānaṃ ahosi, samantato citrasāṇi parikkhittā ahosi, niccaṃ gandhatelapadīpā jhāyiṃsu, uccārapassāvaṭṭhānepissa suvaṇṇakaṭāhaṃ ṭhapayiṃsu, niccaṃ rājārahabhojanameva bhuñji. Tassa pana āgatakālato paṭṭhāya rañño sakalajambudīpe rajjaṃ hatthagatameva ahosi. Rājā bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。四圣谛开示结束时,许多人证得了入流果、一来果、不来果,乃至阿拉汉果。“那时候的那位老妇人,就是现在这位老妇人;那匹骏马是舍利弗;国王是阿难;而那位马商,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpannā sakadāgāmino anāgāmino arahanto ca ahesuṃ. ‘‘Tadā mahallikā ayameva mahallikā ahosi, sindhavo sāriputto, rājā ānando, assavāṇijjo pana ahameva ahosi’’nti.
5. 鹦鹉本生注释巴利
[255] 5. Sukajātakavaṇṇanā
“只要它知道适量”——这是导师住在祇园精舍时,针对一位吃得太多、消化不良而死的比丘说的。据说,那位比丘这样死后,比丘们在法堂里议论他的过失:“贤友们,有位比丘不知道自己的食量,吃得太多,消化不了,结果死了。”导师过来,问道:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答“在谈论这件事”后,导师说:“比丘们,不只是现在,过去他也是因为饮食过量害死了自己。”接着便讲了过去的事。巴利
Yāvaso mattamaññāsīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ atibahuṃ bhuñjitvā ajīraṇena kālakataṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tasmiṃ kira evaṃ kālakate dhammasabhāyaṃ bhikkhū tassa aguṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko nāma bhikkhu attano kucchippamāṇaṃ ajānitvā atibahuṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ asakkonto kālakato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa atibhojanapaccayeneva mato’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生在雪山地区的一只鹦鹉胎里,成了成千上万只住在雪山靠近大海一带的鹦鹉的王。菩萨有一个儿子。当儿子长大强壮时,菩萨自己的视力却衰退了。据说鹦鹉的飞行速度极快,所以它们到了老年,最先衰退的就是视力。菩萨的儿子把父母留在巢中,自己外出觅食来奉养他们。有一天,它飞到觅食的地方,站在山顶眺望大海,看见了一座小岛。那座岛上有一片芒果园,果实金黄,味道甘甜。第二天到了觅食的时候,它振翅飞起,降落到那片芒果园里,喝了芒果汁,又衔了一颗熟芒果回来,献给父母。菩萨吃的时候尝出了那味道,问道:“孩子,这不是那座岛上的熟芒果吗?”儿子回答:“是的,父亲。”菩萨就说:“孩子啊,那些飞去那座岛的鹦鹉,从来没有一个能活得长久的。你以后千万别再去那座岛了。”可是它没有听从父亲的话,还是去了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese sukayoniyaṃ nibbattitvā anekānaṃ sukasahassānaṃ samuddānugate himavantapadese vasantānaṃ rājā ahosi. Tasseko putto ahosi, tasmiṃ balappatte bodhisatto dubbalacakkhuko ahosi. Sukānaṃ kira sīgho vego hoti, tena tesaṃ mahallakakāle paṭhamaṃ cakkhumeva dubbalaṃ hoti. Bodhisattassa putto mātāpitaro kulāvake ṭhapetvā gocaraṃ āharitvā posesi. So ekadivasaṃ gocarabhūmiṃ gantvā pabbatamatthake ṭhito samuddaṃ olokento ekaṃ dīpakaṃ passi. Tasmiṃ pana suvaṇṇavaṇṇaṃ madhuraphalaṃ ambavanaṃ atthi. So punadivase gocaravelāya uppatitvā tasmiṃ ambavane otaritvā ambarasaṃ pivitvā ambapakkaṃ ādāya āgantvā mātāpitūnaṃ adāsi. Bodhisatto taṃ khādanto rasaṃ sañjānitvā ‘‘tāta, nanu imaṃ asukadīpake ambapakka’’nti vatvā ‘‘āma, tātā’’ti vutte ‘‘tāta, etaṃ dīpakaṃ gacchantā nāma sukā dīghamāyuṃ pālentā nāma natthi, mā kho tvaṃ puna taṃ dīpakaṃ agamāsī’’ti āha. So tassa vacanaṃ aggahetvā agamāsiyeva.
有一天,它喝了很多芒果汁,为了父母,衔着一颗熟芒果,从海面上飞回来。因为吃得过饱,身体疲惫不堪,被睡意压倒。它虽然在打瞌睡,却还是继续往前飞,可是嘴里衔着的那颗熟芒果却掉了。它渐渐偏离了来时的路线,一边往下沉,一边几乎贴着水面飞,最后掉进了水里。这时,一条鱼把它抓住吃掉了。菩萨在它该回来的那个时候,见它没有回来,就知道:“它掉进海里,一定会死。”而它的父母也因为得不到食物,日渐消瘦,最终死去。巴利
Athekadivasaṃ bahuṃ ambarasaṃ pivitvā mātāpitūnaṃ atthāya ambapakkaṃ ādāya samuddamatthakenāgacchanto atidhātatāya kilantakāyo niddāyābhibhūto, so niddāyantopi āgacchateva, tuṇḍena panassa gahitaṃ ambapakkaṃ pati. So anukkamena āgamanavīthiṃ jahitvā osīdanto udakapiṭṭheneva āgacchanto udake pati. Atha naṃ eko maccho gahetvā khādi. Bodhisatto tasmiṃ āgamanavelāya anāgacchanteyeva ‘‘samudde patitvā mato bhavissatī’’ti aññāsi. Athassa mātāpitaropi āhāraṃ alabhamānā sussitvā mariṃsu.
导师把这段过去的事引出来之后,以正自觉者的身份说出了这些偈颂:巴利
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –
‘‘Yāva so mattamaññāsi, bhojanasmiṃ vihaṅgamo; Tāva addhānamāpādi, mātarañca aposayi.
当他确实吞下太多食物之后,
从那以后,他就在那里沉沦了,因为他确实是个不知量的人。巴利
‘‘Yato ca kho bahutaraṃ, bhojanaṃ ajjhavāhari; Tato tattheva saṃsīdi, amattaññū hi so ahu.
“ 因此,在饮食上懂得节制是好的,对食物不贪著也是好的。
确实,不知量的人会沉没,知量的人则不会沉没。”巴利
‘‘Tasmā mattaññutā sādhu, bhojanasmiṃ agiddhatā; Amattaññū hi sīdanti, mattaññū ca na sīdare’’ti.
其中,“直到那只鸟儿”是说:直到那只飞鸟对食物知道适量。在那段时间里,他得以延续寿命,获得了天年。“还有母亲”是开示的要点,意思是也奉养了父母。“可是自从”是指在某个时候。“吞下食物”是指吞下了芒果汁。“那时”是指在那个时候。“就在那里沉没”是指就在那片大海里沉没、下沉,成了鱼的食物。巴利
Tattha yāva soti yāva so vihaṅgamo bhojane mattamaññāsi. Tāva addhānamāpādīti tatthakaṃ kālaṃ jīvitaaddhānaṃ āpādi, āyuṃ vindi. Mātarañcāti desanāsīsametaṃ, mātāpitaro ca aposayīti attho. Yato ca khoti yasmiñca kho kāle. Bhojanaṃ ajjhavāharīti ambarasaṃ ajjhohari. Tatoti tasmiṃ kāle. Tattheva saṃsīdīti tasmiṃ samuddeyeva osīdi nimujji, macchabhojanataṃ āpajji.
所以,知节量是好的。因为那只在饮食上不知节量的鹦鹉沉入大海后死了,所以在食物上被称作不贪求的知节量状态是好的,意思是懂得适量。或者也可以说,是“经过审察后如理地吃食物,不是为了玩乐,不是为了骄慢……乃至为了安住舒适”。巴利
Tasmā mattaññutā sādhūti yasmā bhojane amattaññū suko samudde osīditvā mato, tasmā bhojanasmiṃ agiddhitāsaṅkhāto mattaññubhāvo sādhu, pamāṇajānanaṃ sundaranti attho. Atha vā ‘‘paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya…pe… phāsuvihāro cā’’ti.
吃湿食和干食的时候,不该吃得太饱。
比丘应少食知量,腹内留有余地,保持正念地游行。
还剩四五口饭时就不吃了,只喝水。
对一心修行的比丘来说,这足以让他安住于安乐。
“ 常具正念之人,于所得之食知量;
他的受变得微细,他慢慢地衰老,守护着寿命。”巴利
‘‘Allaṃ sukkhañca bhuñjanto, na bāḷhaṃ suhito siyā; Ūnudaro mitāhāro, sato bhikkhu paribbaje. ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno. (theragā. 982-983); ‘‘Manujassa sadā satīmato, mattaṃ jānato laddhabhojane; Tanū tassa bhavanti vedanā, saṇikaṃ jīrati āyuṃ pālaya’’nti. (saṃ. ni. 1.124) –
像这样被称赞的知量,也是好的。巴利
Evaṃ vaṇṇitā mattaññutāpi sādhu.
“‘ 如旷野中的子肉,如同车轴的润滑油;”
他这样摄取食物,只是为了维持身体活下去,并不贪恋执著。’巴利
‘‘Kantāre puttamaṃsaṃva, akkhassabbhañjanaṃ yathā; Evaṃ āhari āharaṃ, yāpanatthamamucchito’’ti. (visuddhi. 1.19) –
这样称赞的“不贪著”也是好的。不过巴利原文里写的是“agiddhimā”(不贪者),所以还是这部注释书的读法更好。不知量的人确实会沉沦:对饮食不知量的人,因为贪著味道而造作恶业,沉沦在四恶趣里。知量的人则不会沉沦:对饮食知量的人,无论在现世还是来世都不会沉沦。巴利
Evaṃ vaṇṇitā agiddhitāpi sādhu. Pāḷiyaṃ pana ‘‘agiddhimā’’ti likhitaṃ, tato ayaṃ aṭṭhakathāpāṭhova sundarataro. Amattaññū hi sīdantīti bhojane pamāṇaṃ ajānantā hi rasataṇhāvasena pāpakammaṃ katvā catūsu apāyesu sīdanti. Mattaññū ca na sīdareti ye pana bhojane pamāṇaṃ jānanti, te diṭṭhadhammepi samparāyepi na sīdantīti.
导师讲完这部法教,阐明了四圣谛,然后把故事归结到本生。说法结束时,许多人证得了入流果、一来果、不来果,甚至阿拉汉果。“那时的苏迦王子,就是那位饮食不知量的比丘;而苏迦王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi arahantopi ahesuṃ. ‘‘Tadā sukarājaputto bhojane amattaññū bhikkhu ahosi, sukarājā pana ahameva ahosi’’nti.
6. 老井本生注释巴利
[256] 6. Jarūdapānajātakavaṇṇanā
“挖掘古井”这个故事,是导师住在祇园精舍时,针对舍卫城的一些商人讲的。据说,那些商人在舍卫城拿了货物、装满了车子,准备出发去做生意的时候,先迎请了如来,受了三皈依,安立在戒律上,礼敬导师之后说:“尊者,我们要为了做生意走远路。等卖完货物、顺利成功之后,再平安回来礼敬您。”说完就上路了。他们在荒野路上看见一口古井,心想:“这口井里没有水,我们又渴了,挖挖看吧。”于是一路挖下去,挖出了很多铁……乃至琉璃等宝物。他们因此心满意足,把那些宝物装满车子,平安回到了舍卫城。他们把带回来的财富安顿好后,心想:“我们此行顺利成功,应该供养饭食。”于是迎请如来,作了布施供养,礼敬之后坐在一边,把自己得到财富的经过报告给导师。导师说:“各位在家信徒,你们因为对那财富知足,懂得适量,所以既得到了财富,也保住了性命;从前的人却不知足、没有分寸,不听从智者的劝告,结果把命都耗尽了。”在他们的请求下,导师讲了过去的事。巴利
Jarūdapānaṃ khaṇamānāti idaṃ satthā jetavane viharanto sāvatthivāsino vāṇije ārabbha kathesi. Te kira sāvatthiyaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā sakaṭāni pūretvā vohāratthāya gamanakāle tathāgataṃ nimantetvā saraṇāni gahetvā sīlesu patiṭṭhāya satthāraṃ vanditvā ‘‘mayaṃ, bhante, vohāratthāya dīghamaggaṃ gamissāma, bhaṇḍaṃ vissajjetvā siddhippattā sotthinā paccāgantvā pana tumhe vandissāmā’’ti vatvā maggaṃ paṭipajjiṃsu. Te kantāramagge purāṇaudapānaṃ disvā ‘‘imasmiṃ udapāne pānīyaṃ natthi, mayañca pipāsitā, khaṇissāma na’’nti khaṇantā paṭipāṭiyā bahuṃ ayaṃ…pe… veḷuriyaṃ labhiṃsu. Te teneva santuṭṭhā hutvā tesaṃ ratanānaṃ sakaṭāni pūretvā sotthinā sāvatthiṃ paccāgamiṃsu. Te ābhataṃ dhanaṃ paṭisāmetvā mayaṃ ‘‘siddhippattā bhattaṃ dassāmā’’ti tathāgataṃ nimantetvā dānaṃ datvā vanditvā ekamantaṃ nisinnā attano dhanassa laddhākāraṃ satthu ārocesuṃ. Satthā ‘‘tumhe kho upāsakā tena dhanena santuṭṭhā hutvā pamāṇaññutāya dhanañca jīvitañca alabhittha, porāṇakā pana asantuṭṭhā amattaññuno paṇḍitānaṃ vacanaṃ akatvā jīvikkhayaṃ pattā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨出生在波罗奈的一个商人家庭。他长大成年后,成了商队的首领。有一次,他在波罗奈备好货物、装满车子,带着许多商人,走上了同一条沙漠之路,也看见了同一口井。在那里,那些商人说:“我们喝点水吧。”于是一起挖那口井,接连挖出了许多铁等东西。他们得到了大量宝物,却还不满足,心想:“这下面肯定还有比这更好的东西。”于是更加拼命地往下挖。这时,菩萨对他们说:“各位商人,贪欲就是毁灭的根源。我们已经得到了很多财富,就凭这些就该知足了,不要再拼命挖了。”他们虽然被菩萨劝阻,还是继续挖。那口井是龙王掌管的。住在井底的龙王,眼看自己的宫殿被挖坏,土块和泥沙纷纷掉落,勃然大怒。他除了菩萨以外,用鼻息把其余所有商人都击死,让他们丧了命。然后龙王从龙宫出来,把车子套好,装满各种宝物,让菩萨坐上舒适的车,又让年轻的龙子们套好车子,把菩萨送到波罗奈,送进家里,安置好财物,才回到自己的龙宫去。菩萨后来把那些财富都布施出去,使整个赡部洲无需耕作即可富足,广行布施,受持戒律,奉行斋戒,命终之后生到了天宫。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasiyaṃ vāṇijakule nibbattitvā vayappatto satthavāhajeṭṭhako ahosi. So bārāṇasiyaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā sakaṭāni pūretvā bahū vāṇije ādāya tameva kantāraṃ paṭipanno tameva udapānaṃ addasa. Tattha te vāṇijā ‘‘pānīyaṃ pivissāmā’’ti taṃ udapānaṃ khaṇantā paṭipāṭiyā bahūni ayādīni labhiṃsu. Te bahumpi ratanaṃ labhitvā tena asantuṭṭhā ‘‘aññampi ettha ito sundarataraṃ bhavissatī’’ti bhiyyosomattāya taṃ khaṇiṃsuyeva. Atha bodhisatto te āha – ‘‘bho vāṇijā, lobho nāmesa vināsamūlaṃ, amhehi bahu dhanaṃ laddhaṃ, ettakeneva santuṭṭhā hotha, mā atikhaṇathā’’ti. Te tena nivāriyamānāpi khaṇiṃsuyeva. So ca udapāno nāgapariggahito, athassa heṭṭhā vasanakanāgarājā attano vimāne bhijjante leḍḍūsū ca paṃsūsu ca patamānesu kuddho ṭhapetvā bodhisattaṃ avasese sabbepi nāsikavātena paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā nāgabhavanā nikkhamma sakaṭāni yojetvā sabbaratanānaṃ pūretvā bodhisattaṃ sukhayānake nisīdāpetvā nāgamāṇavakehi saddhiṃ sakaṭāni yojāpento bodhisattaṃ bārāṇasiṃ netvā gharaṃ pavesetvā taṃ paṭisāmetvā attano nāgabhavanameva gato. Bodhisatto taṃ dhanaṃ vissajjetvā sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūresi.
导师讲完这段法义后,以正自觉者的身份说出这些偈颂:巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –
商人们想喝水,正在挖一口老井;
商人们得到了铁、铜、锡和铅。
白银、黄金,还有大量的珍珠和琉璃。巴利
‘‘Jarūdapānaṃ khaṇamānā, vāṇijā udakatthikā; Ajjhagamuṃ ayasaṃ lohaṃ, tipusīsañca vāṇijā; Rajataṃ jātarūpañca, muttā veḷuriyā bahū.
他们却对这些并不知足,反而越挖越深。
他们就在那里被那条凶猛炽盛的毒蛇,以它的威势所杀。巴利
‘‘Te ca tena asantuṭṭhā, bhiyyo bhiyyo akhāṇisuṃ; Te tatthāsīviso ghoro, tejassī tejasā hani.
“ 因此当挖,勿挖过分;因为挖过了头就是恶。
挖到一定程度得到了财富,挖得太过头反而把它毁掉了。”巴利
‘‘Tasmā khaṇe nātikhaṇe, atikhātañhi pāpakaṃ; Khātena ca dhanaṃ laddhaṃ, atikhātena nāsita’’nti.
在这里,ayas 就是黑铁,loha 就是红铜,muttā 就是珍珠。那些商人还不满足于那些财富。那些商人就在那口井那里。tejassī 就是具有毒液的威力。tejasā hani 就是用毒液的威力杀害。atikhātena nāsitaṃ 就是由于挖得太过,把财富和性命都毁掉了。巴利
Tattha ayasanti kāḷalohaṃ. Lohanti tambalohaṃ. Muttāti muttāyo. Te ca tena asantuṭṭhāti te ca vāṇijā tena dhanena asantuṭṭhā. Te tatthāti te vāṇijā tasmiṃ udapāne. Tejassīti visatejena samannāgato. Tejasā hanīti visatejena ghātesi. Atikhātena nāsitanti atikhaṇena tañca dhanaṃ jīvitañca nāsitaṃ.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时的龙王就是舍利弗,而商队首领正是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā nāgarājā sāriputto ahosi, satthavāhajeṭṭhako pana ahameva ahosi’’nti.
第257段 7. 嘎玛尼参达本生注释巴利
[257] 7. Gāmaṇicandajātakavaṇṇanā
“此猴不擅长家宅之事”:这是导师住在祇园精舍时,为了赞叹智慧而说的。那时,比丘们坐在法堂里,赞叹十力者的智慧:“贤友们,如来有大智慧、广博的智慧、欢喜的智慧、敏捷的智慧、锐利的智慧、抉择的智慧,以智慧超越了包括天界在内的世间。”导师走来问道:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”比丘们回答“谈论这些”之后,导师说:“比丘们,如来不只是现在有智慧,过去也一直有智慧。”于是引出了过去世的故事。巴利
Nāyaṃgharānaṃ kusaloti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpasaṃsanaṃ ārabbha kathesi. Dhammasabhāyañhi bhikkhū dasabalassa paññaṃ pasaṃsantā nisīdiṃsu – ‘‘āvuso, tathāgato mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño sadevakaṃ lokaṃ paññāya atikkamatī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato paññavāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,有一位名叫迦那桑特的国王治理国家。菩萨投生到他的正王妃的胎中。王子的面容就像精心打磨过的金镜镜面一样,极为清净,达到了极其庄严的程度,所以在给他取名的日子,大家为他取名为“镜面”。然而,在他出生后不到七年,父王就教他三吠陀以及世间一切应做和不应做之事,到他七岁时,父王去世了。大臣们以极大的恭敬为先王举行了葬礼,布施了亡者供品,到第七天,他们聚集在王宫庭院里,商量说:“王子还太年幼,不能灌顶为王。我们先考察他,然后再为他灌顶。”于是有一天,他们让人装饰都城,布置好裁决所,铺设好坐具,然后来到王子面前,说:“陛下,请前往裁决所。”王子说:“好。”于是带着大批随从前往,在坐具上坐下。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ janasandho nāma rājā rajjaṃ kāresi. Bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Tassa mukhaṃ suparimajjitakañcanādāsatalaṃ viya parisuddhaṃ ahosi atisobhaggappattaṃ, tenassa nāmaggahaṇadivase ‘‘ādāsamukhamāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ sattavassabbhantareyeva pana pitā tayo vede ca sabbañca loke kattabbākattabbaṃ sikkhāpetvā tassa sattavassikakāle kālamakāsi. Amaccā mahantena sakkārena rañño sarīrakiccaṃ katvā matakadānaṃ datvā sattame divase rājaṅgaṇe sannipatitvā ‘‘kumāro atidaharo, na sakkā rajje abhisiñcituṃ, vīmaṃsitvā naṃ abhisiñcissāmā’’ti ekadivasaṃ nagaraṃ alaṅkārāpetvā vinicchayaṭṭhānaṃ sajjetvā pallaṅkaṃ paññapetvā kumārassa santikaṃ gantvā ‘‘vinicchayaṭṭhānaṃ, deva, gantuṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Kumāro ‘‘sādhū’’ti mahantena parivārena gantvā pallaṅke nisīdi.
他坐下后,大臣们让一只用两条腿走路的猴子穿上相地师的装束,把它带到裁决所,然后说:“陛下,这个人在先王时代是相地师,精通此术,能看出地下七宝之处的优劣。王族宅邸的选址就是靠他定下来的。请陛下收用他,给他安排个职位。”王子把那猴子上下打量了一番,认出“这不是人,是一只猴子”,心想:“猴子这种东西,只会破坏已经做成的事,却不会做未做之事,也不会审察未做之事。”于是对大臣们说了第一首偈颂——巴利
Tassa nisinnakāle amaccā ekaṃ dvīhi pādehi vicaraṇamakkaṭaṃ vatthuvijjācariyavesaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānaṃ netvā ‘‘deva, ayaṃ puriso pitu mahārājassa kāle vatthuvijjācariyo paguṇavijjo antobhūmiyaṃ sattaratanaṭṭhāne guṇadosaṃ passati, eteneva gahitaṃ rājakulānaṃ gehaṭṭhānaṃ hoti, imaṃ devo saṅgaṇhitvā ṭhānantare ṭhapetū’’ti āhaṃsu. Kumāro taṃ heṭṭhā ca uparica oloketvā ‘‘nāyaṃ manusso, makkaṭo eso’’ti ñatvā ‘‘makkaṭā nāma kataṃ kataṃ viddhaṃsetuṃ jānanti, akataṃ pana kātuṃ vā vicāretuṃ vā na jānantī’’ti cintetvā amaccānaṃ paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 此人不谙家务,轻浮躁动,皱面猢狲;
凡有所作皆毁坏,此族性本如是。”巴利
‘‘Nāyaṃ gharānaṃ kusalo, lolo ayaṃ valīmukho; Kataṃ kataṃ kho dūseyya, evaṃ dhammamidaṃ kula’’nti.
这里,这个众生并不擅长料理家事,既不善于照看家宅,也不善于建造房屋。浮躁不安,是说它生来就轻浮躁动。脸上有皱,是说它脸上布满皱纹,所以叫皱面。这个猴族本性就是如此,凡是已经做成的东西,都要加以毁坏、破坏殆尽,这就是它的天性。巴利
Tattha nāyaṃ gharānaṃ kusaloti ayaṃ satto na gharānaṃ kusalo, gharāni vicāretuṃ vā kātuṃ vā cheko na hoti. Loloti lolajātiko. Valīmukhoti valiyo mukhe assāti valīmukho. Evaṃ dhammamidaṃkulanti idaṃ makkaṭakulaṃ nāma kataṃ kataṃ dūsetabbaṃ vināsetabbanti evaṃ sabhāvanti.
于是大臣们说:“陛下,会这样的。”就把那只猴子带走。过了一两天,他们又给那只猴子打扮一番,带到审判庭,说道:“陛下,这是您父王时代的审判官,精通审判经典,把他纳入审判工作很合适。”王子看了看那只猴子,心里明白:“有心智的人不会有这样的体毛,这只没有智慧的猴子做不了审判工作。”于是说了第二首偈颂——巴利
Athāmaccā ‘‘evaṃ bhavissati, devā’’ti taṃ apanetvā ekāhadvīhaccayena puna tameva alaṅkaritvā vinicchayaṭṭhānaṃ ānetvā ‘‘ayaṃ, deva, pitu mahārājassa kāle vinicchayāmacco, vinicchayasuttamassa supavattitaṃ, imaṃ saṅgaṇhitvā vinicchayakammaṃ kāretuṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Kumāro taṃ oloketvā ‘‘cittavato manussassa lomaṃ nāma evarūpaṃ na hoti, ayaṃ nicittako vānaro vinicchayakammaṃ kātuṃ na sakkhissatī’’ti ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 这不是有心智之人的体毛,这头畜生靠不住;
我父亲迦那桑特曾这样教导我:她什么都不懂。”巴利
‘‘Nayidaṃ cittavato lomaṃ, nāyaṃ assāsiko migo; Siṭṭhaṃ me janasandhena, nāyaṃ kiñci vijānatī’’ti.
在这里,它身上这种粗硬的毛,不是与审察慧相应的心智者会有的。可是,以普通的心念来说,畜生道里并没有所谓“无心”的众生。这个不可信赖:因为它既不能当依靠,也不能给予教诫让别人安心,所以叫不可信赖。畜生:这里指的是猴子。我的父亲迦那桑特曾教导:我的父亲迦那桑特这样说过:“猴子不知道什么合理、什么不合理。”这是在说明他当时给了这样的教诫。它什么都不懂:因此应当得出结论,这只猴子什么都不懂。不过巴利经文里写的是“它什么都不破坏”,这在注疏里没有。巴利
Tattha nayidaṃ cittavato lomanti yaṃ idaṃ etassa sarīre pharusalomaṃ, idaṃ vicāraṇapaññāya sampayuttacittavato na hoti. Pākatikacittena pana acittako nāma tiracchānagato natthi. Nāyaṃassāsikoti ayaṃ avassayo vā hutvā anusāsaniṃ vā datvā aññaṃ assāsetuṃ asamatthatāya na assāsiko. Migoti makkaṭaṃ āha. Siṭṭhaṃ me janasandhenāti mayhaṃ pitarā janasandhena etaṃ siṭṭhaṃ kathitaṃ, ‘‘makkaṭo nāma kāraṇākāraṇaṃ na jānātī’’ti evaṃ anusāsanī dinnāti dīpeti. Nāyaṃ kiñci vijānatīti tasmā ayaṃ vānaro na kiñci jānātīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘nāyaṃ kiñci na dūsaye’’ti likhitaṃ, taṃ aṭṭhakathāyaṃ natthi.
大臣们听了这首偈颂后,说:“陛下,会这样的。”就把那只猴子带走了。又过了一天,他们再次给那只猴子打扮好,带到审判庭,说:“陛下,这个人在您父王时代,是照顾父母、恭敬家族中长者的,把他收留下来是合适的。”王子看了看它,心想:“猴子这种动物心念不定,是做不了这种事的。”于是说出第三首偈颂——巴利
Amaccā imampi gāthaṃ sutvā ‘‘evaṃ bhavissati, devā’’ti taṃ apanetvā punapi ekadivasaṃ tameva alaṅkaritvā vinicchayaṭṭhānaṃ ānetvā ‘‘ayaṃ, deva, puriso pitu mahārājassa kāle mātāpituupaṭṭhānakārako, kulejeṭṭhāpacāyikakammakārako, imaṃ saṅgaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Kumāro taṃ oloketvā ‘‘makkaṭā nāma calacittā, evarūpaṃ kammaṃ kātuṃ na samatthā’’ti cintetvā tatiyaṃ gāthamāha –
“ 不把母亲、父亲,也不把自己的兄弟、姐妹
像这样的人应当赡养,这是达萨拉塔对我的教导。”巴利
‘‘Na mātaraṃ pitaraṃ vā, bhātaraṃ bhaginiṃ sakaṃ; Bhareyya tādiso poso, siṭṭhaṃ dasarathena me’’ti.
这里,“兄弟或姐妹”就是指自己的兄弟或姐妹。不过,巴利原文里写的是“sakha”,而注释书里已经辨析过:“如果说‘sakanti’,指的就是自己的兄弟或姐妹;如果说‘sakhanti’,指的就是朋友。”“应奉养”就是应当抚养。“这样的众生”:就像人们所看到的那种猴子之类的众生,是不该奉养的。“我所受达萨拉塔教导的”:就是我的父亲这样教导过我。他的父亲因为用布施、爱语、利行、同事这四种摄受之法来团结众人,所以被称为“人民联结”;又因为他能以十辆车,甚至只凭自己一辆车,就处理好该做和不该做的事,所以被称为“达萨拉塔”。菩萨因为从父亲那里听到了这样的教导,所以这样说。巴利
Tattha bhātaraṃ bhaginiṃ sakanti attano bhātaraṃ vā bhaginiṃ vā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘sakha’’nti likhitaṃ, taṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sakanti vutte sakabhātikabhaginiyo labbhanti, sakhanti vutte sahāyako labbhatī’’ti vicāritameva. Bhareyyāti poseyya. Tādiso posoti yādiso esa dissati, tādiso makkaṭajātiko satto na bhareyya. Siṭṭhaṃ dasarathena meti evaṃ me pitarā anusiṭṭhaṃ. Pitā hissa janaṃ catūhi saṅgahavatthūhi sandahanato ‘‘janasandho’’ti vuccati, dasahi rathehi kattabbākattabbaṃ attano ekeneva rathena karaṇato ‘‘dasaratho’’ti. Tassa santikā evarūpassa ovādassa sutattā evamāha.
大臣们说:“大王,就照这样办。”他们把猴子带走,又想到:“这位王子很有智慧,一定能治理好国家。”于是为菩萨灌顶,立他为国王,并在城里击鼓宣告:“这是照镜王(Ādāsamukharañño)的命令。”从那时起,菩萨依法治理国家,他智慧的名声也传遍了整个赡部洲。巴利
Amaccā ‘‘evaṃ bhavissati, devā’’ti makkaṭaṃ apanetvā ‘‘paṇḍito kumāro, sakkhissati rajjaṃ kāretu’’nti bodhisattaṃ rajje abhisiñcitvā ‘‘ādāsamukharañño āṇā’’ti nagare bheriṃ carāpesuṃ. Tato paṭṭhāya bodhisatto dhammena rajjaṃ kāresi, paṇḍitabhāvopissa sakalajambudīpaṃ pattharitvā gato.
为了说明他具备智慧这一点,这里举出了以下十四个事例:巴利
Paṇḍitabhāvadīpanatthaṃ panassa imāni cuddasa vatthūni ābhatāni –
“ 公牛、儿子、马,还有编芦苇的工匠和村长;
妓女、年轻女子、蛇,鹿和鹧鸪天神;
龙象、苦行者,还有婆罗门青年。”巴利
‘‘Goṇo putto hayo ceva, naḷakāro gāmabhojako; Gaṇikā taruṇī sappo, migo tittiradevatā; Nāgo tapassino ceva, atho brāhmaṇamāṇavo’’ti.
这里按顺序讲一个故事。当菩萨被灌顶立为王时,有一个名叫嘎玛尼参达的村民侍从。他心里这样想:“治理王国这种事,要和年纪相仿的人在一起才像样。我已经老了,没法侍奉这位年轻的王子,不如到乡下去种田过日子。”于是他离开都城,走了大约三由旬,在一个村子里住了下来。可是他没有耕田用的公牛。等天下过雨,他向一个朋友借了两头公牛,耕了一整天,又让牛吃足了草,然后准备把牛还给主人,就去了牛主人家。那时牛主人正和妻子坐在屋里吃饭。那两头牛因为熟悉这个地方,自己走进了屋子。牛往里走的时候,牛主人端起了碗,他妻子把碗挪开了。嘎玛尼参达心想:“他们大概会请我吃顿饭吧。”他就在那儿看着,结果没把牛交还就走了。夜里盗贼闯进牛棚,把那两头牛偷走了。牛主人清早进牛棚,发现牛不见了,心里知道是被盗贼偷走的,却想栽赃给嘎玛尼参达,于是走到他跟前说:“喂,把牛还给我!”嘎玛尼参达说:“牛不是进你家了吗?”牛主人说:“那你把牛交给我了吗?”嘎玛尼参达说:“没有交还。”
“既然这样,这位就是国王的使者,走吧。”在那些乡下地方,不管拿起一块石头还是一块破瓦片,说“这位就是国王的使者,走吧”,谁要是不去,国王就治他的罪。所以他一听到“国王的使者”,马上就跟着走了。巴利
Tatrāyaṃ anupubbīkathā – bodhisattasmiñhi rajje abhisiñcite eko janasandharañño pādamūliko nāmena gāmaṇicando nāma evaṃ cintesi – ‘‘idaṃ rajjaṃ nāma samānavayehi saddhiṃ sobhati, ahañca mahallako, daharaṃ kumāraṃ upaṭṭhātuṃ na sakkhissāmi, janapade kasikammaṃ katvā jīvissāmī’’ti, so nagarato tiyojanamattaṃ gantvā ekasmiṃ gāmake vāsaṃ kappesi. Kasikammatthāya panassa goṇāpi natthi, so deve vuṭṭhe ekaṃ sahāyakaṃ dve goṇe yācitvā sabbadivasaṃ kasitvā tiṇaṃ khādāpetvā goṇe sāmikassa niyyādetuṃ gehaṃ agamāsi. So tasmiṃ khaṇe bhariyāya saddhiṃ gehamajjhe nisīditvā bhattaṃ bhuñjati. Goṇāpi paricayena gehaṃ pavisiṃsu, tesu pavisantesu sāmiko thālakaṃ ukkhipi, bhariyā thālakaṃ apanesi. Gāmaṇicando ‘‘bhattena maṃ nimanteyyu’’nti olokento goṇe aniyyādetvāva gato. Corā rattiṃ vajaṃ bhinditvā teyeva goṇe hariṃsu. Goṇasāmiko pātova vajaṃ paviṭṭho te goṇe adisvā corehi haṭabhāvaṃ jānantopi ‘‘gāmaṇicandassa gīvaṃ karissāmī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘bho goṇe, me dehī’’ti āha. ‘‘Nanu goṇā gehaṃ paviṭṭhā’’ti. ‘‘Kiṃ pana te mayhaṃ niyyāditā’’ti? ‘‘Na niyyāditā’’ti. ‘‘Tena hi ayaṃ te rājadūto, ehī’’ti āha. Tesu hi janapadesu yaṃkiñci sakkharaṃ vā kapālakhaṇḍaṃ vā ukkhipitvā ‘‘ayaṃ te rājadūto, ehī’’ti vutte yo na gacchati, tassa rājāṇaṃ karoti, tasmā so ‘‘rājadūto’’ti sutvāva nikkhami.
他和那个人一起前往王宫,走到一个朋友住的村子时,说道:“朋友,我太饿了,等我进村吃点东西再回来,你先在这儿等着。”说完就进了朋友家。可是朋友不在家,朋友的妻子看见他,说:“主人,没有现成的饭菜,请稍等一会儿,我马上煮好端来。”她急忙顺着梯子爬上米仓,结果摔到地上,就在那一刻,她怀了七个月的孩子掉了下来。就在这时,她的丈夫回来了,看见这情形,说:“你打了我妻子,害她流产,这就是你的国王使者,走吧!”说完就抓住他出发了。从那时起,两个人让村主走在中间,一起上路。巴利
So tena saddhiṃ rājakulaṃ gacchanto ekaṃ sahāyakassa vasanagāmaṃ patvā ‘‘bho, atichātomhi, yāva gāmaṃ pavisitvā āhārakiccaṃ katvā āgacchāmi, tāva idheva hohī’’ti vatvā sahāyagehaṃ pāvisi. Sahāyo panassa gehe natthi, sahāyikā disvā ‘‘sāmi, pakkāhāro natthi, muhuttaṃ adhivāsehi, idāneva pacitvā dassāmī’’ti nisseṇiyā vegena taṇḍulakoṭṭhakaṃ abhiruhantī bhūmiyaṃ pati, taṅkhaṇaññeva tassā sattamāsiko gabbho patito. Tasmiṃ khaṇe tassā sāmiko āgantvā taṃ disvā ‘‘tvaṃ me bhariyaṃ paharitvā gabbhaṃ pātesi, ayaṃ te rājadūto, ehī’’ti taṃ gahetvā nikkhami. Tato paṭṭhāya dve janā gāmaṇiṃ majjhe katvā gacchanti.
在某个村口,有个牧马人没办法让马掉头,而那匹马正朝他们那边走去。牧马人看见嘎玛尼参达,就说:“舅舅嘎玛尼参达,你先拿什么东西打一下这匹马,让它掉头吧。”他就捡起一块石头扔了过去,石头打中了马腿,像打断蓖麻杆一样把马腿打断了。于是牧马人说道:“你打断了我的马腿,这下你就是去见国王的使者了!”说完就把他抓住了。巴利
Athekasmiṃ gāmadvāre eko assagopako assaṃ nivattetuṃ na sakkoti, assopi tesaṃ santikena gacchati. Assagopako gāmaṇicandaṃ disvā ‘‘mātula gāmaṇicanda, etaṃ tāva assaṃ kenacideva paharitvā nivattehī’’ti āha. So ekaṃ pāsāṇaṃ gahetvā khipi, pāsāṇo assassa pāde paharitvā eraṇḍadaṇḍakaṃ viya bhindi. Atha naṃ assagopako ‘‘tayā me assassa pādo bhinno, ayaṃ te rājadūto’’ti vatvā gaṇhi.
他被那三个人押着走,心里想:“这些人会把我交给国王。我连一头牛的价钱都赔不起,更别说堕胎的罚款了,哪来的钱买马呢?我还不如死了好。”他走着走着,在半路上,就在路边的一片树林里,看见一座一边是悬崖的山。在山影下,有一对父子编苇匠正一起编席子。嘎玛尼参达说:“喂,我想去解个手,你们在这儿稍等一下,我去去就来。”说完就爬上山,从悬崖边跳了下去。落下来时正好砸在那位父亲编苇匠的背上,编苇匠当场就死了。嘎玛尼参达站起来。编苇匠的儿子说:“你就是杀我父亲的贼,这就是给你的国王使者!”说着抓住他的手,从灌木丛里走出来。有人问是怎么回事,他说:“他杀了我父亲。”从那时起,四个人就让嘎玛尼参达走在中间,围着他押送前行。巴利
So tīhi janehi nīyamāno cintesi – ‘‘ime maṃ rañño dassessanti, ahaṃ goṇamūlampi dātuṃ na sakkomi, pageva gabbhapātanadaṇḍaṃ, assamūlaṃ pana kuto labhissāmi, mataṃ me seyyo’’ti. So gacchanto antarāmagge aṭaviyaṃ maggasamīpeyeva ekaṃ ekato papātaṃ pabbataṃ addasa, tassa chāyāya dve pitāputtā naḷakārā ekato kilañjaṃ cinanti. Gāmaṇicando ‘‘bho, sarīrakiccaṃ kātukāmomhi, thokaṃ idheva hotha, yāva āgacchāmī’’ti vatvā pabbataṃ abhiruhitvā papātapasse patamāno pitunaḷakārassa piṭṭhiyaṃ pati, naḷakāro ekappahāreneva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Gāmaṇi uṭṭhāya aṭṭhāsi. Naḷakāraputto ‘‘tvaṃ me pitughātakacoro, ayaṃ te rājadūto’’ti vatvā taṃ hatthe gahetvā gumbato nikkhami , ‘‘kiṃ eta’’nti ca vutte ‘‘pitughātakacoro me’’ti āha. Tato paṭṭhāya gāmaṇiṃ majjhe katvā cattāro janā parivāretvā nayiṃsu.
这时,在另一个村口,有个村长看见嘎玛尼参达,就问:“舅舅嘎玛尼参达,你要去哪里?”听他说“去见国王”,就说:“你一定会见到国王。我想托你带个口信给国王,你能帮我带去吗?”他说:“好,我帮你带。”村长说:“我本来长得端正,有钱,有名声,身体也没病,可现在却穷了,还得了黄疸病。请你帮我问问国王,这到底是什么原因。听说国王很有智慧,他会告诉你,你再把国王的话带回来告诉我。”他答应了:“好。”巴利
Athāparasmiṃ gāmadvāre eko gāmabhojako gāmaṇicandaṃ disvā ‘‘mātula gāmaṇicanda, kahaṃ gacchasī’’ti vatvā ‘‘rājānaṃ passitu’’nti vutte ‘‘addhā tvaṃ rājānaṃ passissasi, ahaṃ rañño sāsanaṃ dātukāmo, harissasī’’ti āha. ‘‘Āma, harissāmī’’ti. ‘‘Ahaṃ pakatiyā abhirūpo dhanavā yasasampanno arogo, idāni panamhi duggato ceva paṇḍurogī ca, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccha, rājā kira paṇḍito, so te kathessati, tassa sāsanaṃ puna mayhaṃ katheyyāsī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
这时,在一个村口,有个妓女看见了他,就问:“舅舅嘎玛尼参达,你要去哪儿?”他回答说:“去见国王。”她听了就说:“听说国王很有智慧,请你帮我带个口信。”接着她这样说:“以前我能挣到很多钱,可现在连一点槟榔渣都挣不到,也没有一个人来找我了。请你帮我问问国王,这到底是什么原因,回来以后再告诉我。”巴利
Atha naṃ purato aññatarasmiṃ gāmadvāre ekā gaṇikā disvā ‘‘mātula gāmaṇicanda, kahaṃ gacchasī’’ti vatvā ‘‘rājānaṃ passitu’’nti vutte ‘‘rājā kira paṇḍito, mama sāsanaṃ harā’’ti vatvā evamāha – ‘‘pubbe ahaṃ bahuṃ bhatiṃ labhāmi, idāni pana tambulamattampi na labhāmi, koci me santikaṃ āgato nāma natthi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ pucchitvā paccāgantvā mayhaṃ katheyyāsī’’ti.
这时,他往前走,在另一个村口,一个年轻女子看见了他,也同样问过之后,说道:“我既没办法住在丈夫家里,也没办法住在娘家。请你问问国王,这到底是什么原因,回来以后再告诉我。”巴利
Atha naṃ purato aññatarasmiṃ gāmadvāre ekā taruṇitthī disvā tatheva pucchitvā ‘‘ahaṃ neva sāmikassa gehe vasituṃ sakkomi, na kulagehe, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ pucchitvā paccāgantvā mayhaṃ katheyyāsī’’ti āha.
后来,蛇在大路附近的一座蚁丘里看见它,就问它:“嘎玛尼参达,你去哪里?”它回答说“去见国王”。蛇就说:“听说国王很有智慧,替我带个话吧。我出去觅食的时候,肚子饿,身体消瘦,从蚁丘里出来时,身体把洞口堵满,得使劲拖着身子才能勉强出来;可觅食回来时,吃饱了,身体又粗又壮,钻回洞里时却碰都不碰洞壁,一下就进去了。请你问问国王这是什么原因,回来再告诉我。”巴利
Atha naṃ tato parabhāge mahāmaggasamīpe ekasmiṃ vammike vasanto sappo disvā ‘‘gāmaṇicanda, kahaṃ yāsī’’ti pucchitvā ‘‘rājānaṃ passitu’’nti vutte ‘‘rājā kira paṇḍito, sāsanaṃ me harā’’ti vatvā ‘‘ahaṃ gocaratthāya gamanakāle chātajjhatto milātasarīro vammikato nikkhamanto sarīrena bilaṃ pūretvā sarīraṃ kaḍḍhento kicchena nikkhamāmi, gocaraṃ caritvā āgato pana suhito thūlasarīro hutvā pavisanto bilapassāni aphusanto sahasāva pavisāmi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ pucchitvā mayhaṃ katheyyāsī’’ti āha.
这时,一只鹿看见他在前面,也同样问过之后说:我没法在别的地方吃草,只能在一棵树下吃。请你问问国王,这是什么原因。巴利
Atha naṃ purato eko migo disvā tatheva pucchitvā ‘‘ahaṃ aññattha tiṇaṃ khādituṃ na sakkomi, ekasmiṃyeva rukkhamūle sakkomi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āha.
这时,一只鹧鸪看见了他,也照样问了他,然后说:我只在一个蚁丘的土墩上坐着鸣叫,才能叫得悦耳动听;坐在别的地方就做不到。请你去问问国王,这是什么原因。巴利
Atha naṃ tato parabhāge eko tittiro disvā tatheva pucchitvā ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva vammikapāde nisīditvā vassanto manāpaṃ karitvā vassituṃ sakkomi, sesaṭṭhānesu nisinno na sakkomi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āha.
这时,一位树神看见他在前面,就问他:“参达,你去哪儿?”他回答:“去国王那里。”树神说:“听说国王很有智慧。我以前受人尊敬供养,现在却连一把嫩叶都得不到。请你去问问国王,这是什么原因。”巴利
Atha naṃ purato ekā rukkhadevatā disvā ‘‘canda, kahaṃ yāsī’’ti pucchitvā ‘‘rañño santika’’nti vutte ‘‘rājā kira paṇḍito, ahaṃ pubbe sakkārappatto ahosiṃ, idāni pana pallavamuṭṭhimattampi na labhāmi, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āha.
后来,有一条龙王看见了他,也同样问了他,然后说:听说国王很有智慧。从前这个湖里的水清澈得像宝石一样,现在却浑浊不堪,被落叶和水草盖满了。请你去问问国王,这是什么原因。巴利
Tato aparabhāge eko nāgarājā taṃ disvā tatheva pucchitvā ‘‘rājā kira paṇḍito, pubbe imasmiṃ sare udakaṃ pasannaṃ maṇivaṇṇaṃ, idāni āvilaṃ paṇṇakasevālapariyonaddhaṃ, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āha.
这时,那些住在城前不远处一座园林里的苦行者看见了他,也同样问了他,然后说:听说国王很有智慧。以前这座园林里的果实都又甜又好吃,现在却变得没汁水、又粗劣。请你替我们问问国王,这到底是什么原因。巴利
Atha naṃ purato nagarassa āsannaṭṭhāne ekasmiṃ ārāme vasantā tāpasā disvā tatheva pucchitvā ‘‘rājā kira paṇḍito, pubbe imasmiṃ ārāme phalāphalāni madhurāni ahesuṃ, idāni nirojāni kasaṭāni jātāni, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āhaṃsu.
他继续往前走,到了城门口附近,在一间厅堂里,一些婆罗门青年看见他,就问:“喂,参达,你去哪儿?”他回答:“去国王那里。”他们就说:“那你替我们带个话去吧。以前我们只要记住了学过的内容,就清清楚楚;可现在,就像水装在有裂缝的瓶子里一样,留不住,也显不出来,一片漆黑。请你替我们问问国王,这到底是什么原因。”巴利
Tato naṃ purato gantvā nagaradvārasamīpe ekissaṃ sālāyaṃ brāhmaṇamāṇavakā disvā ‘‘kahaṃ, bho canda, gacchasī’’ti vatvā ‘‘rañño santika’’nti vutte ‘‘tena hi no sāsanaṃ gahetvā gaccha, amhākañhi pubbe gahitagahitaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ ahosi, idāni pana chiddaghaṭe udakaṃ viya na saṇṭhāti na paññāyati, andhakāro viya hoti, tattha kiṃ kāraṇanti rājānaṃ puccheyyāsī’’ti āhaṃsu.
嘎玛尼参达接过这十条口信,就去了国王那里。国王正坐在审判的位子上。那个牛主人拉着嘎玛尼参达,一起走到国王面前。国王看见嘎玛尼参达,认出了他,心想:这是伺候过我父亲的人,当年还抱过我、照顾过我,这么长时间他住在哪里呢?于是说:喂,嘎玛尼参达,这么久你住在哪里?很久都没见到你了,你为什么事来的?嘎玛尼参达说:是的,大王,自从我们大王升天之后,我就去了乡下,靠种田过日子。后来,这个人因为牛的官司,向我出示了国王的信使,把我硬拖到大王您面前。国王说:没人拖你,你就不来了吗?被拖来倒也好,现在我能见到您了。那个人在哪里?大王,就是这个人。国王问:喂,听说你向我们的旃陀出示了信使,是真的吗?是真的,大王。你为什么这么做?大王,他欠我两头牛不给我。国王问:旃陀,这是真的吗?旃陀说:大王,那也请您听听我的说法。于是把整个经过都讲了出来。国王听完,问牛主人:喂,你看见牛进你家了吗?我没看见,大王。喂,你难道没听人说过,我被叫做“明镜口王”吗?放心说吧。我看见了,大王。国王说:旃陀,因为牛还没有交还,牛就归你了;而这个人明明看见了却说“我没看见”,故意说了妄语。所以,你自己作为执行人,把这个人和他妻子的眼睛挖出来,然后你自己交二十四迦诃波那的牛价。这么一说,众人就把牛主人赶了出去。他心想:眼睛被挖掉的话,拿二十四迦诃波那又有什么用?于是扑倒在嘎玛尼参达脚下,说:主人旃陀,牛价的迦诃波那都归你,这些也请收下。又给了别的迦诃波那,就逃走了。巴利
Gāmaṇicando imāni dasa sāsanāni gahetvā rañño santikaṃ agamāsi. Rājā vinicchayaṭṭhāne nisinno ahosi. Goṇasāmiko gāmaṇicandaṃ gahetvā rājānaṃ upasaṅkami. Rājā gāmaṇicandaṃ disvā sañjānitvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ pitu upaṭṭhāko, amhe ukkhipitvā parihari, kahaṃ nu kho ettakaṃ kālaṃ vasī’’ti cintetvā ‘‘ambho gāmaṇicanda, kahaṃ ettakaṃ kālaṃ vasasi, cirakālato paṭṭhāya na paññāyasi, kenatthena āgatosī’’ti āha. ‘‘Āma, deva, amhākaṃ devassa saggagatakālato paṭṭhāya janapadaṃ gantvā kasikammaṃ katvā jīvāmi, tato maṃ ayaṃ puriso goṇaaḍḍakāraṇā rājadūtaṃ dassetvā tumhākaṃ santikaṃ ākaḍḍhī’’ti. ‘‘Anākaḍḍhiyamāno nāgaccheyyāsi’’, ‘‘ākaḍḍhitabhāvoyeva sobhano, idāni taṃ daṭṭhuṃ labhāmi, kahaṃ so puriso’’ti? ‘‘Ayaṃ, devā’’ti. ‘‘Saccaṃ kira, bho, amhākaṃ candassa dūtaṃ dassesī’’ti? ‘‘Saccaṃ, devā’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? ‘‘Ayaṃ me deva dve goṇe na detī’’ti. ‘‘Saccaṃ kira, candā’’ti. ‘‘Tena hi, deva, mayhampi vacanaṃ suṇāthā’’ti sabbaṃ pavattiṃ kathesi. Taṃ sutvā rājā goṇasāmikaṃ pucchi – ‘‘kiṃ, bho, tava gehaṃ pavisante goṇe addasā’’ti. ‘‘Nāddasaṃ, devā’’ti. ‘‘Kiṃ, bho, maṃ ‘ādāsamukharājā nāmā’ti kathentānaṃ na sutapubbaṃ tayā, vissattho kathehī’’ti? ‘‘Addasaṃ, devā’’ti. ‘‘Bho canda, goṇānaṃ aniyyāditattā goṇā tava gīvā, ayaṃ pana puriso disvāva ‘na passāmī’ti sampajānamusāvādaṃ bhaṇi, tasmā tvaññeva kammiko hutvā imassa ca purisassa pajāpatiyāya cassa akkhīni uppāṭetvā sayaṃ goṇamūlaṃ catuvīsati kahāpaṇe dehī’’ti. Evaṃ vutte goṇasāmikaṃ bahi kariṃsu. So ‘‘akkhīsu uppāṭitesu catuvīsatikahāpaṇehi kiṃ karissāmī’’ti gāmaṇicandassa pādesu patitvā ‘‘sāmi canda, goṇamūlakahāpaṇā tuyheva hontu, ime ca gaṇhāhī’’ti aññepi kahāpaṇe datvā palāyi.
接着,第二个人上前说:大王,这个人打了我的妻子,害她流产了。国王问:月,这是真的吗?月说:大王,请听。月便把整件事详细讲了一遍。于是国王问那个人:那你是不是打了他的妻子,害她流产了?我没有害她流产,大王。喂,你能证明是他害她流产的吗?我不能,大王。那你现在想怎么办?大王,我应该得到一个儿子。国王就说:既然如此,月,你把这个人的妻子接到你家里去,等她生下孩子,再把她带回来交还给这个人。那人便跪倒在嘎玛尼参达脚下,说:主人,别拆散我的家啊!他给了迦哈巴那钱,就逃走了。巴利
Tato dutiyo āha – ‘‘ayaṃ, deva, mama pajāpatiṃ paharitvā gabbhaṃ pātesī’’ti. ‘‘Saccaṃ candā’’ti? ‘‘Suṇohi mahārājā’’ti cando sabbaṃ vitthāretvā kathesi. Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ pana tvaṃ etassa pajāpatiṃ paharitvā gabbhaṃ pātesī’’ti pucchi. ‘‘Na pātemi, devā’’ti . ‘‘Ambho sakkhissasi tvaṃ iminā gabbhassa pātitabhāvaṃ sādhetu’’nti? ‘‘Na sakkomi, devā’’ti. ‘‘Idāni kiṃ karosī’’ti? ‘‘Deva, puttaṃ me laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Tena hi, ambho canda, tvaṃ etassa pajāpatiṃ tava gehe karitvā yadā puttavijātā hoti, tadā naṃ netvā etasseva dehī’’ti. Sopi gāmaṇicandassa pādesu patitvā ‘‘mā me, sāmi, gehaṃ, bhindī’’ti kahāpaṇe datvā palāyi.
这时第三个人走上来,说:“大王,这个人打了我的马,把马腿打断了。”国王问:“参达,这是真的吗?”参达说:“大王,请听。”参达就把这件事详细讲了一遍。国王听完,对马倌说:“听说你说过‘打马,让它退回去’,是真的吗?”马倌说:“大王,我没说过。”再问一次时,他才说:“是的,我说过。”国王便把参达叫来,说:“参达啊,这个马倌先是一套说法,现在又说没说过,这是在打妄语。你割掉他的舌头,再从我们这里取走马价,给他一千迦哈巴那。”马倌又给了另外一些迦哈巴那,就逃走了。巴利
Atha tatiyo āgantvā ‘‘iminā me, deva, paharitvā assassa pādo bhinno’’ti āha. ‘‘Saccaṃ candā’’ti. ‘‘Suṇohi, mahārājā’’ti cando taṃ pavattiṃ vitthārena kathesi. Taṃ sutvā rājā assagopakaṃ āha – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ ‘assaṃ paharitvā nivattehī’ti kathesī’’ti. ‘‘Na kathemi, devā’’ti. So punavāre pucchito ‘‘āma, kathemī’’ti āha. Rājā candaṃ āmantetvā ‘‘ambho canda, ayaṃ kathetvāva ‘na kathemī’ti musāvādaṃ vadati, tvaṃ etassa jivhaṃ chinditvā assamūlaṃ amhākaṃ santikā gahetvā sahassaṃ dehī’’ti āha. Assagopako aparepi kahāpaṇe datvā palāyi.
这时,做芦苇器的儿子说:“大王,这个人就是杀我父亲的贼。”国王问:“参达,这是真的吗?”参达说:“大王,请听。”参达就把那件事的来龙去脉详细说了。于是国王把做芦苇器的人叫来,问:“你现在打算怎么办?”他说:“大王,我应该把我父亲要回来。”国王说:“喂,参达,据说这个人想把父亲要回来,可是死人没办法再带回来。你去把他的母亲带来,安置在你家里,你就当他的父亲吧。”做芦苇器的儿子说:“主人,请不要毁了我死去父亲的家!”他给了村长参达一些迦哈巴那钱,就逃走了。巴利
Tato naḷakāraputto ‘‘ayaṃ me, deva, pitughātakacoro’’ti āha. ‘‘Saccaṃ kira, candā’’ti. ‘‘Suṇohi, devā’’ti cando tampi kāraṇaṃ vitthāretvā kathesi. Atha rājā naḷakāraṃ āmantetvā ‘‘idāni kiṃ karosī’’ti pucchi. ‘‘Deva me pitaraṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Ambho canda, imassa kira pitaraṃ laddhuṃ vaṭṭati, matakaṃ pana na sakkā puna ānetuṃ, tvaṃ imassa mātaraṃ ānetvā tava gehe katvā etassa pitā hohī’’ti. Naḷakāraputto ‘‘mā me, sāmi, matassa pitu gehaṃ bhindī’’ti gāmaṇicandassa kahāpaṇe datvā palāyi.
嘎玛尼参达赢了那场官司后,满心欢喜地对国王说:“大王,有人给您送来口信,我给您转达。”国王说:“说吧,月。”月就从那些婆罗门青年的口信开始,按倒序一条一条地讲。国王按顺序一一解答。巴利
Gāmaṇicando aḍḍe jayaṃ patvā tuṭṭhacitto rājānaṃ āha – ‘‘atthi, deva, tumhākaṃ kehici sāsanaṃ pahitaṃ, taṃ vo kathemī’’ti. ‘‘Kathehi, candā’’ti. Cando brāhmaṇamāṇavakānaṃ sāsanaṃ ādiṃ katvā paṭilomakkamena ekekaṃ kathaṃ kathesi. Rājā paṭipāṭiyā vissajjesi.
怎么讲呢?首先,听了第一个教诫之后,他说:从前在他们住的地方,有一只按时啼叫的鸡,他们听到它的叫声就起身,拿起咒语开始诵习,正好到黎明时分天亮起来,所以他们学过的内容不会忘失。可是现在他们住的地方,有一只不按时啼叫的鸡,有时半夜啼,有时天快亮时啼。如果它半夜啼,他们听到叫声起来,拿起咒语却被睡意压倒,还没诵习就又躺下睡了;如果它天快亮时啼,他们听到叫声起来,却来不及诵习了。因此,他们学过的内容就记不清了。巴利
Kathaṃ? Paṭhamaṃ tāva sāsanaṃ sutvā ‘‘pubbe tesaṃ vasanaṭṭhāne velaṃ jānitvā vassanakukkuṭo ahosi, tesaṃ tena saddena uṭṭhāya mante gahetvā sajjhāyaṃ karontānaññeva aruṇo uggacchati, tena tesaṃ gahitagahitaṃ na nassati. Idāni pana nesaṃ vasanaṭṭhāne avelāya vassanakakukkuṭo atthi, so atirattiṃ vā vassati atipabhāte vā, atirattiṃ vassantassa tassa saddena uṭṭhāya mante gahetvā niddābhibhūtā sajjhāyaṃ akatvāva puna sayanti , atipabhāte vassantassa saddena uṭṭhāya sajjhāyituṃ na labhanti, tena tesaṃ gahitagahitaṃ na paññāyatī’’ti āha.
听了第二个教令后,他说:过去那些人修沙门法时,专心投入遍业处的修行。如今他们却舍弃了沙门法,把心思用在不该做的事上,把园子里长出来的各种果子送给侍者,靠互相赠送食物这类邪命方式过活,因此他们的果子变得不甜了。如果他们能像从前那样,重新专心投入沙门法的修行,他们的果子就会再次变甜。那些苦行者不懂得王族的智慧,你去告诉他们,应当修习沙门法。巴利
Dutiyaṃ sutvā ‘‘te pubbe samaṇadhammaṃ karontā kasiṇaparikamme yuttapayuttā ahesuṃ. Idāni pana samaṇadhammaṃ vissajjetvā akattabbesu yuttapayuttā ārāme uppannāni phalāphalāni upaṭṭhākānaṃ datvā piṇḍapaṭipiṇḍakena micchājīvena jīvikaṃ kappenti, tena nesaṃ phalāphalāni na madhurāni jātāni. Sace pana te pubbe viya puna samaṇadhamme yuttapayuttā bhavissanti, puna tesaṃ phalāphalāni madhurāni bhavissanti. Te tāpasā rājakulānaṃ paṇḍitabhāvaṃ na jānanti, samaṇadhammaṃ tesaṃ kātuṃ vadehī’’ti āha.
听了第三段之后,他说:那些龙王互相争吵,所以那水变得浑浊了。如果它们能像以前那样和合,水就会再次变得清澈。巴利
Tatiyaṃ sutvā ‘‘te nāgarājāno aññamaññaṃ kalahaṃ karonti, tena taṃ udakaṃ āvilaṃ jātaṃ. Sace te pubbe viya samaggā bhavissanti, puna pasannaṃ bhavissatī’’ti āha.
听完第四个后,他说:那位树神以前会保护进入山林修行的人,因此得到种种供养。现在她不再守护了,所以得不到供养。如果她像以前那样守护,就会再次得到丰厚的利养。她不知道有国王们存在,因此你要告诉她去保护进入山林的人们。巴利
Catutthaṃ sutvā ‘‘sā rukkhadevatā pubbe aṭaviyaṃ paṭipanne manusse rakkhati, tasmā nānappakāraṃ balikammaṃ labhati. Idāni pana ārakkhaṃ na karoti, tasmā balikammaṃ na labhati. Sace pubbe viya ārakkhaṃ karissati, puna lābhaggappattā bhavissati. Sā rājūnaṃ atthibhāvaṃ na jānāti, tasmā aṭaviāruḷhamanussānaṃ ārakkhaṃ kātuṃ vadehī’’ti āha.
听完第五个教令后,他说道:“那只鹧鸪停在蚁垤的土堆上,发出悦耳的鸣叫声,在它下面有一大罐宝藏。你把它挖出来拿走吧。”巴利
Pañcamaṃ sutvā ‘‘yasmiṃ vammikapāde nisīditvā so tittiro manāpaṃ vassati, tassa heṭṭhā mahantī nidhikumbhi atthi, taṃ uddharitvā tvaṃ gaṇhāhī’’ti āha.
听完第六个教令后,他说:在那棵树下,那只鹿能吃到草,而那棵树上面有一大块野蜂蜜。它被沾了蜜的草迷住了,就吃不到别的草了。你去把那蜂巢取下来,把最好的蜂蜜送给我们,剩下的你自己享用。巴利
Chaṭṭhaṃ sutvā ‘‘yassa rukkhassa mūle so migo tiṇāni khādituṃ sakkoti, tassa rukkhassa upari mahantaṃ bhamaramadhu atthi, so madhumakkhitesu tiṇesu paluddho aññāni khādituṃ na sakkoti, tvaṃ taṃ madhupaṭalaṃ haritvā aggamadhuṃ amhākaṃ pahiṇa, sesaṃ attanā paribhuñjā’’ti āha.
听了第七个教令,他说:那条蛇住在这个蚁垤里,它下面有一只大宝罐。它为了守护那只宝罐而住在那里,出来的时候因为贪图财宝,身体松软,被卡住;找到食物以后,因为对财宝的贪恋,反而不被卡住,迅速猛地钻进去。你把那只宝罐挖出来拿走吧。巴利
Sattamaṃ sutvā ‘‘yasmiṃ vammike so sappo vasati, tassa heṭṭhā mahantī nidhikumbhi atthi, so taṃ rakkhamāno vasanto nikkhamanakāle dhanalobhena sarīraṃ sithilaṃ katvā lagganto nikkhamati, gocaraṃ gahetvā dhanasinehena alagganto vegena sahasā pavisati. Taṃ nidhikumbhiṃ uddharitvā tvaṃ gaṇhāhī’’ti āha.
听了第八个故事后,他说:那个年轻女人的丈夫和父母住的村子之间,有一个小村子,那里住着她的情夫。她想起那个人,因为对他有贪爱,没法在丈夫家里安心住下去,就说我要去看父母,先到情夫家住了几天,然后去父母家住几天,在那里住几天后又想起情夫,说我要回丈夫家,结果又回到情夫那里去了。你要告诉那个女人,说国王知道她的情况,对她说:听说你只该住在丈夫家里。要是国王派人把你抓起来,你就没命了,所以你得小心谨慎。巴利
Aṭṭhamaṃ sutvā ‘‘tassā taruṇitthiyā sāmikassa ca mātāpitūnañca vasanagāmānaṃ antare ekasmiṃ gāmake jāro atthi. Sā taṃ saritvā tasmiṃ sinehena sāmikassa gehe vasituṃ asakkontī ‘mātāpitaro passissāmī’ti jārassa gehe katipāhaṃ vasitvā mātāpitūnaṃ gehaṃ gacchati, tattha katipāhaṃ vasitvā puna jāraṃ saritvā ‘sāmikassa gehaṃ gamissāmī’ti puna jārasseva gehaṃ gacchati. Tassā itthiyā rājūnaṃ atthibhāvaṃ ācikkhitvā ‘sāmikasseva kira gehe vasatu. Sace taṃ rājā gaṇhāpeti, jīvitaṃ te natthi, appamādaṃ kātuṃ vaṭṭatī’ti tassā kathehī’’ti āha.
听了第九个故事,他说:那个妓女以前从一个人手里拿了酬劳,一定要把那笔钱用完,才肯从另一个人手里拿钱,所以她从前收入很多。可现在她丢掉了自己的规矩,从一个人手里拿了钱还没用完,就又收另一个人的钱,不给前一个客人留机会,反而去招呼后一个客人,因此她的酬劳就断了,也没人再来找她。如果她能守住自己的规矩,就会跟从前一样。你去告诉她,让她守住自己的规矩。巴利
Navamaṃ sutvā ‘‘sā gaṇikā pubbe ekassa hatthato bhatiṃ gahetvā taṃ ajīrāpetvā aññassa hatthato na gaṇhāti, tenassā pubbe bahuṃ uppajji. Idāni pana attano dhammataṃ vissajjetvā ekassa hatthato gahitaṃ ajīrāpetvāva aññassa hatthato gaṇhāti, purimassa okāsaṃ akatvā pacchimassa karoti, tenassā bhati na uppajjati, na keci naṃ upasaṅkamanti. Sace attano dhamme ṭhassati, pubbasadisāva bhavissati. Attano dhamme ṭhātumassā kathehī’’ti āha.
听了第十个故事后,他说道:那个村长以前如法、公平地裁决纠纷,因此受到人们的爱戴和喜欢,人们因为爱戴他,纷纷送来许多礼物,他因此相貌端正、富有、有名望。可现在他却成了收受贿赂的人,用不如法的方式裁决纠纷,因此变得贫穷困苦,还被黄疸病缠身。如果他像以前那样如法裁决纠纷,就会恢复成从前那样。他不知道国王的存在,你们去告诉他,要如法裁决纠纷。巴利
Dasamaṃ sutvā ‘‘so gāmabhojako pubbe dhammena samena aḍḍaṃ vinicchini, tena manussānaṃ piyo ahosi manāpo, sampiyāyamānā cassa manussā bahupaṇṇākāraṃ āhariṃsu, tena abhirūpo dhanavā yasasampanno ahosi. Idāni pana lañjavittako hutvā adhammena aḍḍaṃ vinicchinati, tena duggato kapaṇo hutvā paṇḍurogena abhibhūto. Sace pubbe viya dhammena aḍḍaṃ vinicchinissati, puna pubbasadiso bhavissati. So rañño atthibhāvaṃ na jānāti, dhammena aḍḍaṃ vinicchinitumassa kathehī’’ti āha.
就这样,嘎玛尼参达把这些情况一一禀告了国王。国王凭自己的智慧,像一切知佛陀那样对全部问题作了解答,然后赐给嘎玛尼参达大量财物,把他居住的村庄封为梵赠地送给他,并让他回去。嘎玛尼参达出城后,把菩萨交代的话转告给婆罗门青年们、苦行者们、龙王和树神;又从鹧鸪住的地方取出宝藏,从鹿吃草处的那棵树上取下蜂巢蜜,把蜜献给国王;在蛇住的地方挖开蚁垤,取出宝藏;又按照国王交代的方式,把教导转达给那位年轻女子、妓女和村长。之后,他声势显赫地回到自己的小村,在那里住到寿命尽时,随业而去。阿达沙穆卡拉国王也做了布施等种种福德,命终之后往生天界。巴利
Iti so gāmaṇicando imāni ettakāni sāsanāni rañño ārocesi, rājā attano paññāya sabbānipi tāni sabbaññubuddho viya byākaritvā gāmaṇicandassa bahuṃ dhanaṃ datvā tassa vasanagāmaṃ brahmadeyyaṃ katvā tasseva datvā uyyojesi. So nagarā nikkhamitvā bodhisattena dinnasāsanaṃ brāhmaṇamāṇavakānañca tāpasānañca nāgarājassa ca rukkhadevatāya ca ārocetvā tittirassa vasanaṭṭhānato nidhiṃ gahetvā migassa tiṇakhādanaṭṭhāne rukkhato bhamaramadhuṃ gahetvā rañño madhuṃ pesetvā sappassa vasanaṭṭhāne vammikaṃ khaṇitvā nidhiṃ gahetvā taruṇitthiyā ca gaṇikāya ca gāmabhojakassa ca rañño kathitaniyāmeneva sāsanaṃ ārocetvā mahantena yasena attano gāmakaṃ gantvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gato. Ādāsamukharājāpi dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūrento gato.
导师说:“比丘们,如来并不是现在才有大智慧,过去世也同样是大智慧者。”说完这话,便引出这次说法,开示四圣谛,并把本生故事连接起来。说法结束时,许多人证得了入流果、一来果、不来果和阿拉汉果。“那时的伽摩尼旃陀就是阿难,而阿达沙穆卡拉王就是我。”巴利
Satthā ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva mahāpañño, pubbepi mahāpaññoyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā gāmaṇicando ānando ahosi, ādāsamukharājā pana ahameva ahosi’’nti.
8. 顶生王本生注释巴利
[258] 8. Mandhātujātakavaṇṇanā
“日月所照之处”这段教导,是导师住在祇园精舍时,因为一位对梵行生起厌倦的比丘而说的。据说,那位比丘在舍卫城托钵乞食时,看见一位妆饰华丽的女子,就对梵行生起了厌倦。于是比丘们把他带到法堂,对导师说:“尊者,这位比丘对梵行生起了厌倦。”导师问:“比丘,听说你对梵行生起了厌倦,是真的吗?”他回答:“是真的,尊者。”导师就说:“比丘,就算你继续过在家生活,要到什么时候才能满足渴爱呢?欲渴爱就像大海,永远填不满。古代的国王们,统治着由两千个小岛环绕的四大洲,做了转轮王;又以人间的受用,统治四大王天;又在三十三天的三十六位帝释天王的居处,做了天王。可他们直到死去,也没能满足自己的欲渴爱。你又到什么时候才能满足这样的渴爱呢?”说完,导师便引出了过去的故事。巴利
Yāvatā candimasūriyāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthiṃ piṇḍāya caramāno ekaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ itthiṃ disvā ukkaṇṭhi. Atha naṃ bhikkhū dhammasabhaṃ ānetvā ‘‘ayaṃ, bhante, bhikkhu ukkaṇṭhito’’ti satthu dassesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kadā tvaṃ , bhikkhu, agāraṃ ajjhāvasamāno taṇhaṃ pūretuṃ sakkhissasi, kāmataṇhā hi nāmesā samuddo viya duppūrā, porāṇakarājāno dvisahassaparittadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ kāretvā manussaparihāreneva cātumahārājikadevaloke rajjaṃ kāretvā tāvatiṃsadevaloke chattiṃsāya sakkānañca vasanaṭṭhāne devarajjaṃ kāretvāpi attano kāmataṇhaṃ pūretuṃ asakkontāva kālamakaṃsu, tvaṃ panetaṃ taṇhaṃ kadā pūretuṃ sakkhissasī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在劫初时期,有一位名叫善选的国王。他的儿子叫罗惹,罗惹的儿子叫瓦拉罗惹,瓦拉罗惹的儿子叫迦良那,迦良那的儿子叫瓦拉迦良那,瓦拉迦良那的儿子叫伍波萨他,伍波萨他的儿子就是顶生王。他具备七宝和四种神通,治理转轮王的国土。每当他弯起左臂、用右手弹指的时候,天空中就像天云降雨一样,降下高到膝盖的七宝之雨。他就是这样一个不可思议的人。他玩了八万四千年的童子游戏,做了八万四千年的副王,又做了八万四千年的转轮王,寿命长得无法计算。巴利
Atīte paṭhamakappikesu mahāsammato nāma rājā ahosi. Tassa putto rojo nāma, tassa putto vararojo nāma, tassa putto kalyāṇo nāma, tassa putto varakalyāṇo nāma, tassa putto uposatho nāma, tassa putto mandhātu nāma ahosi. So sattahi ratanehi catūhi ca iddhīhi samannāgato cakkavattirajjaṃ kāresi. Tassa vāmahatthaṃ samañjitvā dakkhiṇahatthena apphoṭitakāle ākāsā dibbamegho viya jāṇuppamāṇaṃ sattaratanavassaṃ vassati, evarūpo acchariyamanusso ahosi. So caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṃ kīḷi. Caturāsīti vassasahassāni oparajjaṃ kāresi, caturāsīti vassasahassāni cakkavattirajjaṃ kāresi, āyuppamāṇaṃ asaṅkhyeyyaṃ ahosi.
有一天,他没办法满足对欲望的渴求,就表现出厌烦不满的样子。大臣们问他:“大王,您怎么厌烦了呢?”他说:“看看我自己的福德之力,这个王位算得了什么?到底哪个地方才是真正让人快乐的?”大臣们说:“大王,是天界。”于是他把轮宝抛向空中,带着随从们一起去了四大王天。这时,四大天王手里拿着天界的鲜花和香料,被天众们簇拥着,前来迎接他,把他带到四大王天,把天界的统治权授予了他。他在自己的随从围绕下,在那里治理天界,过了很长很长的时间。巴利
So ekadivasaṃ kāmataṇhaṃ pūretuṃ asakkonto ukkaṇṭhitākāraṃ dassesi. Athāmaccā ‘‘kiṃ nu kho, deva, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Mayhaṃ puññabale olokiyamāne idaṃ rajjaṃ kiṃ karissati, kataraṃ nu kho ṭhānaṃ ramaṇīya’’nti? ‘‘Devaloko, mahārājā’’ti. So cakkaratanaṃ abbhukkiritvā saddhiṃ parisāya cātumahārājikadevalokaṃ agamāsi. Athassa cattāro mahārājāno dibbamālāgandhahatthā devagaṇaparivutā paccuggamanaṃ katvā taṃ ādāya cātumahārājikadevalokaṃ gantvā devarajjaṃ adaṃsu. Tassa sakaparisāya parivāritasseva tasmiṃ rajjaṃ kārentassa dīgho addhā vītivatto.
他在那里也还是无法满足渴爱,便露出厌烦不满的样子。四大天王问他:“大王,您究竟为何厌烦不满?”他说:“与这个天界相比,还有哪个地方更令人欢喜?”四大天王说:“大王,我们只是给他人当侍从的,三十三天才真正令人欢喜。”于是顶生王把轮宝抛到空中,被自己的眷属围绕着,朝三十三天出发。这时帝释天王手拿天界的鲜花和香,被天众围绕着前来迎接,拉住他的手说:“大王,来这边。”国王被天众簇拥着前行时,他的将军宝却带着轮宝,与眷属一同降回人间,回到自己的城中。帝释天王把顶生王带到三十三天的宫殿,将天众分成两部分,从自己的天王之位中间分开,分了一半给他。从那时起,便有两位国王共同治理。时光如此流逝,帝释天神享尽六十个十万年再加三千万年的寿命后命终,另一位帝释天神又转生出来。这一位也治理了天王之位,寿命尽了便命终。如此前后有三十六位帝释天神命终,而顶生王却一直以人间的受用方式,继续行使着天王之权。巴利
So tatthāpi taṇhaṃ pūretuṃ asakkonto ukkaṇṭhitākāraṃ dassesi, cattāro mahārājāno ‘‘kiṃ nu kho, deva, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchiṃsu. ‘‘Imamhā devalokā kataraṃ ṭhānaṃ ramaṇīya’’nti. ‘‘Mayaṃ, deva, paresaṃ upaṭṭhākaparisā, tāvatiṃsadevaloko ramaṇīyo’’ti. Mandhātā cakkaratanaṃ abbhukkiritvā attano parisāya parivuto tāvatiṃsābhimukho pāyāsi. Athassa sakko devarājā dibbamālāgandhahattho devagaṇaparivuto paccuggamanaṃ katvā taṃ hatthe gahetvā ‘‘ito ehi, mahārājā’’ti āha. Rañño devagaṇaparivutassa gamanakāle pariṇāyakaratanaṃ cakkaratanaṃ ādāya saddhiṃ parisāya manussapathaṃ otaritvā attano nagarameva pāvisi. Sakko mandhātuṃ tāvatiṃsabhavanaṃ netvā devatā dve koṭṭhāse katvā attano devarajjaṃ majjhe bhinditvā adāsi. Tato paṭṭhāya dve rājāno rajjaṃ kāresuṃ. Evaṃ kāle gacchante sakko saṭṭhi ca vassasatasahassāni tisso ca vassakoṭiyo āyuṃ khepetvā cavi, añño sakko nibbatti. Sopi devarajjaṃ kāretvā āyukkhayena cavi. Etenūpāyena chattiṃsa sakkā caviṃsu, mandhātā pana manussaparihārena devarajjaṃ kāresiyeva.
时间这样过去,他的欲渴爱反而越来越强。他想:“我要这半个王国有什么用?不如把帝释天神杀掉,自己一个人统治整个天界。”可是帝释天神是杀不死的。这渴爱正是一切败亡的根源。因此,他的寿命行法开始衰减,衰老侵袭了他的身体。人间的人身在天界本来是不会毁坏的,可他却从天界消失,落到了一座园林里。园丁见他来了,就报告了王族。王族赶来,就在园林里给他铺了床。国王躺下后,再也起不来了。大臣们问:“陛下,您走之后,我们该怎么向大众宣告?”他说:“我死后,你们要这样向大众宣告:‘顶生大王曾统治过以两千小岛围绕的四大洲,做过转轮王;又长久统治过四大王天;还在三十六位帝释天神的寿命那么长的时间里,统治过天界。但他终究没能满足渴爱,就这样死去了。’”说完这番话,他就去世了,随自己所造的业投生而去。巴利
Tassa evaṃ kāle gacchante bhiyyosomattāya kāmataṇhā uppajji, so ‘‘kiṃ me upaḍḍharajjena, sakkaṃ māretvā ekarajjameva karissāmī’’ti cintesi. Sakkaṃ māretuṃ nāma na sakkā, taṇhā nāmesā vipattimūlā, tenassa āyusaṅkhāro parihāyi, jarā sarīraṃ pahari. Manussasarīrañca nāma devaloke na bhijjati, atha so devalokā bhassitvā uyyāne otari. Uyyānapālo tassa āgatabhāvaṃ rājakule nivedesi. Rājakulaṃ āgantvā uyyāneyeva sayanaṃ paññapesi. Rājā anuṭṭhānaseyyāya nipajji. Amaccā ‘‘deva, tumhākaṃ parato kinti kathemā’’ti pucchiṃsu. ‘‘Mama parato tumhe imaṃ sāsanaṃ mahājanassa katheyyātha – ‘mandhātumahārājā dvisahassaparittadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ kāretvā dīgharattaṃ cātumahārājikesu rajjaṃ kāretvā chattiṃsāya sakkānaṃ āyuppamāṇena devaloke rajjaṃ kāretvā taṇhaṃ apūretvā kālamakāsī’’’ti. So evaṃ vatvā kālaṃ katvā yathākammaṃ gato.
导师引出这段过去的事之后,就以正自觉者的身份说了这些偈颂:巴利
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –
日月所行之处,光芒照耀诸方,光辉明亮;
所有依大地而住的有情,全都是顶生王的奴仆。巴利
‘‘Yāvatā candimasūriyā, pariharanti disā bhanti virocanā; Sabbeva dāsā mandhātu, ye pāṇā pathavissitā.
就算天上像下雨一样掉钱,在诸欲里也找不到满足。
诸欲的快乐很少,苦却很多——智者是这样如实了知的。巴利
‘‘Na kahāpaṇavassena, titti kāmesu vijjati; Appassādā dukhā kāmā, iti viññāya paṇḍito.
“ 即使在天界的诸欲中,他也得不到喜乐;
他乐于渴爱的灭尽,是正自觉者的弟子。”巴利
‘‘Api dibbesu kāmesu, ratiṃ so nādhigacchati; Taṇhakkhayarato hoti, sammāsambuddhasāvako’’ti.
在这里,“yāvatā”是一个限定范围的词。“pariharanti”的意思是:以某种范围为界限而围绕须弥山。“disā bhanti”是指在十个方向上照耀、放光。“virocanā”是因为能带来光明,所以具有辉耀的本性。
“凡依地而住的众生,都是顶生王的奴仆”:在这个范围内,凡是依托大地而住的众生——也就是各地方的人民,全都这样宣称:“我们是顶生王的奴仆,我们的主人是顶生王。”因此,他们虽然本来是自由人,却都成了奴仆。巴利
Tattha yāvatāti paricchedavacanaṃ. Pariharantīti yattakena paricchedena sineruṃ pariharanti. Disā bhantīti dasasu disāsu bhāsanti pabhāsanti. Virocanāti ālokakaraṇatāya virocanasabhāvā. Sabbeva dāsā mandhātu, ye pāṇā pathavissitāti ettake padese ye pathavinissitā pāṇā janapadavāsino manussā, sabbeva te ‘‘dāsā mayaṃ rañño mandhātussa, ayyako no rājā mandhātā’’ti evaṃ upagatattā bhujissāpi samānā dāsāyeva.
不是靠伽哈波那金币之雨:为了那些沦为奴仆的人们的利益,顶生王拍手就能降下七宝之雨,这里所说的就是那种“伽哈波那金币之雨”。在诸欲中满足:即使有那样的金币之雨,在事欲和烦恼欲中也没有所谓的满足,这渴爱就是如此难以填满。诸欲乐味少、多苦:由于诸欲如同梦境一般,因此乐味极少,只有微少的快乐,而其中苦却多得多。这应当依照《苦蕴经》的方式来说明。如此了知:就是这样知道之后。巴利
Na kahāpaṇavassenāti tesaṃ dāsabhūtānaṃ manussānaṃ anuggahāya yaṃ mandhātā apphoṭetvā sattaratanavassaṃ vassāpeti, taṃ idha ‘‘kahāpaṇavassa’’nti vuttaṃ. Titti kāmesūti tenāpi kahāpaṇavassena vatthukāmakilesakāmesu titti nāma natthi, evaṃ duppūrā esā taṇhā. Appassādā dukhā kāmāti supinakūpamattā kāmā nāma appassādā parittasukhā, dukkhameva panettha bahutaraṃ. Taṃ dukkhakkhandhasuttapariyāyena dīpetabbaṃ. Iti viññāyāti evaṃ jānitvā.
在天界那边,说的是天人们受用的色等欲乐。关于“乐”:那位修观的比丘,即使被天界的欲乐所邀请诱惑,也不会对那些欲乐生起乐,就像具寿萨米提那样。乐于渴爱灭尽,就是乐于涅槃。因为依于涅槃,渴爱才被灭尽,所以涅槃被称为“渴爱的灭尽”。他乐于其中,深深喜悦。正自觉者的弟子,就是在佛陀的教法中生起、多闻、修习瑜伽的人。巴利
Dibbesūti devatānaṃ paribhogesu rūpādīsu. Ratiṃ soti so vipassako bhikkhu dibbehi kāmehi nimantiyamānopi tesu ratiṃ nādhigacchati āyasmā samiddhi viya. Taṇhakkhayaratoti nibbānarato. Nibbānañhi āgamma taṇhā khīyati, tasmā taṃ ‘‘taṇhakkhayo’’ti vuccati. Tattha rato hoti abhirato. Sammāsambuddhasāvakoti buddhassa savanante jāto bahussuto yogāvacarapuggalo.
导师这样把这次说法引出来、讲明四圣谛之后,就把本生故事连接起来。在讲四圣谛结束的时候,那位心生厌离的比丘证得了入流果,另外还有许多人也证得了入流果等圣果。“那时的顶生王,就是我。”巴利
Evaṃ satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi, aññe pana bahū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā mandhāturājā ahameva ahosi’’nti.
9. 帝利塔瓦恰本生注释巴利
[259] 9. Tirīṭavacchajātakavaṇṇanā
“此人没有这样的智慧”:这是导师住在祇园精舍时,围绕尊者阿难从憍萨罗王和女人们手中各得到五百件衣、共得一千件衣这件事而说的。这件事在下面二集的《功德本生》注释中已经详细说明。巴利
Nayimassa vijjāti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmato ānandassa kosalarañño mātugāmānaṃ hatthato pañcasatāni, rañño hatthato pañcasatānīti dussasahassapaṭilābhavatthuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā dukanipāte guṇajātake (jā. aṭṭha. 2.2.guṇajātakavaṇṇanā) vitthāritameva.
过去,在波罗奈城由梵授王治理国家的时候,菩萨出生在迦尸国的一个婆罗门家庭里,命名那天被取名为帝利塔瓦恰童子。他渐渐长大,到塔迦尸喇学成了一切技艺,然后在家过日子。后来父母去世,他心里受到触动,就离家出家做了隐士,住在森林里,靠树根和野果为生。他住在那儿的时候,波罗奈国王的边境发生了叛乱。国王带兵去平乱,结果打了败仗,害怕被杀,就骑在大象背上从一侧逃走,在森林里游荡。那天上午,帝利塔瓦恰出去采果子的时候,国王来到了他的草庵。国王心想这是苦行者住的地方,就从大象上下来。他被风吹日晒弄得疲惫不堪,又渴得厉害,四处找水罐却没找到,后来在经行道尽头看到一口井。他想打水,却找不到带绳子的罐子,实在忍不住渴,就解下绑在大象肚子上的绳子,把大象停在井边,把绳子系在象腿上,顺着绳子下到井里。绳子不够长,他又爬上来,把自己的上衣接在绳子末端,再下去,还是够不着。他用脚尖勉强碰到水,渴得实在受不了,心想:先喝个够,就算死了也值。于是跳进井里,喝了个痛快,却再也爬不上来,就待在了那里。大象因为训练有素,没有乱跑,一直站在原地望着国王。傍晚时分,菩萨带着果子回来,看见大象,心想:国王应该来了,可这分明是披了甲的大象,到底是怎么回事呢?于是他走到大象旁边。大象知道有人靠近,就站到了一边。菩萨走到井边,看见国王,安慰他说:别怕,大王。然后绑好梯子,把国王拉上来,给他揉搓身体,涂上油,洗了澡,让他吃了些果子,又解开了大象的铠甲。国王休息了两三天,得到菩萨答应以后会去他那里,就离开了。国王的军队在离城不远的地方扎了营。他们看见国王回来,就围拢过来,国王便进了城。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā nāmaggahaṇadivase tirīṭavacchakumāroti katanāmo anupubbena vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā agāraṃ ajjhāvasanto mātāpitūnaṃ kālakiriyāya saṃviggahadayo hutvā nikkhamitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane vanamūlaphalāhāro hutvā vāsaṃ kappesi. Tasmiṃ tattha vasante bārāṇasirañño paccanto kupi, so tattha gantvā yuddhe parājito maraṇabhayabhīto hatthikkhandhagato ekena passena palāyitvā araññe vicaranto pubbaṇhasamaye tirīṭavacchassa phalāphalatthāya gatakāle tassa assamapadaṃ pāvisi. So ‘‘tāpasānaṃ vasanaṭṭhāna’’nti hatthito otaritvā vātātapena kilanto pipāsito pānīyaghaṭaṃ olokento katthaci adisvā caṅkamanakoṭiyaṃ udapānaṃ addasa. Udakaussiñcanatthāya pana rajjughaṭaṃ adisvā pipāsaṃ sandhāretuṃ asakkonto hatthissa kucchiyaṃ baddhayottaṃ gahetvā hatthiṃ udapānataṭe ṭhapetvā tassa pāde yottaṃ bandhitvā yottena udapānaṃ otaritvā yotte apāpuṇante uttaritvā uttarasāṭakaṃ yottakoṭiyā saṅghāṭetvā puna otari, tathāpi nappahosiyeva. So aggapādehi udakaṃ phusitvā atipipāsito ‘‘pipāsaṃ vinodetvā maraṇampi sumaraṇa’’nti cintetvā udapāne patitvā yāvadatthaṃ pivitvā paccuttarituṃ asakkonto tattheva aṭṭhāsi. Hatthīpi susikkhitattā aññattha agantvā rājānaṃ olokento tattheva aṭṭhāsi. Bodhisatto sāyanhasamaye phalāphalaṃ āharitvā hatthiṃ disvā ‘‘rājā āgato bhavissati, vammitahatthīyeva pana paññāyati, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti so hatthisamīpaṃ upasaṅkami. Hatthīpi tassa upasaṅkamanabhāvaṃ ñatvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Bodhisatto udapānataṭaṃ gantvā rājānaṃ disvā ‘‘mā bhāyi, mahārājā’’ti samassāsetvā nisseṇiṃ bandhitvā rājānaṃ uttāretvā kāyamassa sambāhitvā telena makkhetvā nhāpetvā phalāphalāni khādāpetvā hatthissa sannāhaṃ mocesi. Rājā dvīhatīhaṃ vissamitvā bodhisattassa attano santikaṃ āgamanatthāya paṭiññaṃ gahetvā pakkāmi. Rājabalakāyo nagarassa avidūre khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito. Rājānaṃ āgacchantaṃ disvā parivāresi, rājā nagaraṃ pāvisi.
菩萨也在半个月后到了波罗奈,住在御园里。第二天,他托钵乞食,来到王宫门口。国王打开大窗,朝王宫庭院眺望,看见菩萨,认出了他,就从高楼下来,向菩萨行礼,请他登上高台,让他坐在撑起白伞的王家宝座上,把自己准备好的食物供养给他,自己也吃了饭,然后带他到御园,在那里为他安排了经行道等配套的住处,给了他所有出家所需的资具,把他托付给御园守卫,行礼之后才离开。从那时起,菩萨就在王宫里受用饮食,享有极大的恭敬与尊重。巴利
Bodhisattopi aḍḍhamāsaccayena bārāṇasiṃ patvā uyyāne vasitvā punadivase bhikkhaṃ caramāno rājadvāraṃ gato. Rājā mahāvātapānaṃ ugghāṭetvā rājaṅgaṇaṃ olokayamāno bodhisattaṃ disvā sañjānitvā pāsādā oruyha vanditvā mahātalaṃ āropetvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīdāpetvā attano paṭiyāditaṃ āhāraṃ bhojetvā sayampi bhuñjitvā uyyānaṃ netvā tatthassa caṅkamanādiparivāraṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā sabbe pabbajitaparikkhāre datvā uyyānapālaṃ paṭicchāpetvā vanditvā pakkāmi. Tato paṭṭhāya bodhisatto rājanivesaneyeva paribhuñji, mahāsakkārasammāno ahosi.
那些大臣咽不下这口气,就说:“像这样的恭敬,哪怕只有一个武士得到,他还有什么做不出来?”说完,他们就去见副王,说:“陛下,咱们国王对那个苦行者实在太偏爱了。那苦行者到底有什么让国王这么看重?您也该去跟国王谈谈。”副王答应了:“萨度。”便和大臣们一起去见国王,念出第一首偈颂:巴利
Taṃ asahamānā amaccā ‘‘evarūpaṃ sakkāraṃ ekopi yodho labhamāno kiṃ nāma na kareyyā’’ti vatvā uparājānaṃ upagantvā ‘‘deva, amhākaṃ rājā ekaṃ tāpasaṃ ativiya mamāyati, kiṃ nāma tena tasmiṃ diṭṭhaṃ, tumhepi tāva raññā saddhiṃ mantethā’’ti āhaṃsu. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā amaccehi saddhiṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 这个人根本没有一点明辨的智慧,既不是你的亲属,也不是你的朋友;
那么,这位持三杖的蒂里咤瓦恰,到底是凭什么理由,能享用最上等的食物呢?”巴利
‘‘Nayimassa vijjāmayamatthi kiñci, na bandhavo no pana te sahāyo; Atha kena vaṇṇena tirīṭavaccho, tedaṇḍiko bhuñjati aggapiṇḍa’’nti.
在这件事上,这位苦行者没有任何靠技艺谋生的本事。他也不是儿子亲属、技艺亲属、族姓亲属、亲戚亲属、眷属亲属中的任何一种。他也不是你的朋友,不是小时候和你一起玩泥巴的玩伴。凭什么理由呢?就是问因为什么原因。蒂里咤瓦恰是他的名字。持三杖者,是指为了放置净瓶而拿着三根杖四处游行的人。最上等的食物,是指味道具足、配得上献给国王的上等食物。巴利
Tattha nayimassa vijjāmayamatthi kiñcīti imassa tāpasassa vijjāmayaṃ kiñci kammaṃ natthi. Na bandhavo tiputtabandhavasippabandhavagottabandhavañātibandhavesu aññataropi na hoti . No pana te sahāyoti sahapaṃsukīḷiko sahāyakopi te na hoti. Kena vaṇṇenāti kena kāraṇena. Tirīṭavacchoti tassa nāmaṃ. Tedaṇḍikoti kuṇḍikaṭhapanatthāya tidaṇḍakaṃ gahetvā caranto. Aggapiṇḍanti rasasampannaṃ rājārahaṃ aggabhojanaṃ.
国王听完后,把儿子叫来,对他说:“孩子,你还记得我去边境打仗,战败后有两三天没回来这件事吗?”儿子回答:“我记得。”国王就把当年依靠这个人保住性命的整个经过讲给他听,然后说:“孩子,这位救过我命的人来到我这里,就算我把整个王位都给他,也根本无法报答他的恩德于万一。”接着说了另外两首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā puttaṃ āmantetvā ‘‘tāta, mama paccantaṃ gantvā yuddhaparājitassa dvīhatīhaṃ anāgatabhāvaṃ sarasī’’ti vatvā ‘‘sarāmī’’ti vutte ‘‘tadā mayā imaṃ nissāya jīvitaṃ laddha’’nti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘tāta , mayhaṃ jīvitadāyake mama santikaṃ āgate rajjaṃ dadantopi ahaṃ neva etena kataguṇānurūpaṃ kātuṃ sakkomī’’ti vatvā itarā dve gāthā avoca –
我在灾难中、战败之时,独自一人身处可怕的无水荒野;
他向我这个陷入困境的人伸出了手,我就这样从痛苦缠身中渡脱出来。巴利
‘‘Āpāsu me yuddhaparājitassa, ekassa katvā vivanasmi ghore; Pasārayī kicchagatassa pāṇiṃ, tenūdatāriṃ dukhasampareto.
“ 因为他的这一作为,我如今从阎魔的领域回到了这众生世间。
亲爱的孩子,蒂里咤瓦恰值得接受供养,你们应当把财物布施给他,并为他举行祭祀。”巴利
‘‘Etassa kiccena idhānupatto, vesāyino visayā jīvaloke; Lābhāraho tāta tirīṭavaccho, dethassa bhogaṃ yajathañca yañña’’nti.
在这里,“在灾难中”就是指遭遇灾祸的时候。“唯一的”是指没有同伴。“出于悲悯”是指生起同情和慈爱。“在荒野中”是指没有饮水的森林荒野。“可怕”是指凶险恐怖。“向陷入困境的众生伸出了手”:他绑好梯子放进井里,为了把陷于痛苦的我救出来,伸出了精勤救拔的手。“因此我得以脱离痛苦”:正是由于这个原因,我虽然被痛苦包围,却从那口井里脱身出来了。巴利
Tattha āpāsūti āpadāsu. Ekassāti adutiyassa. Katvāti anukampaṃ karitvā pemaṃ uppādetvā. Vivanasminti pānīyarahite araññe. Ghoreti dāruṇe. Pasārayī kicchagatassa pāṇinti nisseṇiṃ bandhitvā kūpaṃ otāretvā dukkhagatassa mayhaṃ uttāraṇatthāya vīriyapaṭisaṃyuttaṃ hatthaṃ pasāresi. Tenūdatāriṃ dukhasamparetoti tena kāraṇenamhi dukkhaparivāritopi tamhā kūpā uttiṇṇo.
“因为他的作为,我才能来到这里”:我是靠着这位苦行者的作为,靠着他所做之事的力量,才来到了这里。“阎魔的领域”:阎魔就叫做“韦萨伊”,这里指他的领域。“生灵世间”就是人世间。因为我原本在这个人世间时,已经算是去了阎魔的领域、死亡的领域,也就是他世;正是由于他的缘故,我才又从那里回到了这里——这就是这段话要表达的意思。“应得利养”:他值得得到利养,配得上四种生活必需品等供养。“请把资具给他”:请把该受用的资具,也就是四种生活必需品和沙门日常所需之物,给他。“并且举行祭祀”:你、大臣们和市民们,你们所有人都要既给他资具,也举行祭祀。因为布施出去的东西由他受用,所以对他是资具;对其他人来说,因为是布施性的祭祀,所以叫祭祀。因此国王说:“请把资具给他,并且举行祭祀。”巴利
Etassa kiccena idhānupattoti ahaṃ etassa tāpasassa kiccena, etena katassa kiccassānubhāvena idhānuppatto . Vesāyino visayāti vesāyī vuccati yamo, tassa visayā. Jīvaloketi manussaloke. Ahañhi imasmiṃ jīvaloke ṭhito yamavisayaṃ maccuvisayaṃ paralokaṃ gato nāma ahosiṃ, somhi etassa kāraṇā tato puna idhāgatoti vuttaṃ hoti. Lābhārahoti lābhaṃ araho catupaccayalābhassa anucchaviko. Dethassa bhoganti etena paribhuñjitabbaṃ catupaccayasamaṇaparikkhārasaṅkhātaṃ bhogaṃ etassa detha. Yajathañca yaññanti tvañca amaccā ca nāgarā cāti sabbepi tumhe etassa bhogañca detha, yaññañca yajatha. Tassa hi dīyamāno deyyadhammo tena bhuñjitabbattā bhogo hoti, itaresaṃ dānayaññattā yañño. Tenāha ‘‘dethassa bhogaṃ yajathañca yañña’’nti.
国王这样把菩萨的功德宣扬开来,就像把满月升到天空中一样,菩萨的功德到处都为人所知,他得到的利养和恭敬也更多了。从那时起,无论是副王、大臣,还是其他任何人,都不敢再对国王说什么。国王依照菩萨的教导,做布施等种种善行,命终后生到了天界。菩萨则修成了神通和各种禅定,最终往生梵天界。巴利
Evaṃ raññā gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpentena viya bodhisattassa guṇe pakāsite tassa guṇo sabbatthameva pākaṭo jāto, atirekataro tassa lābhasakkāro udapādi. Tato paṭṭhāya uparājā vā amaccā vā añño vā koci kiñci rājānaṃ vattuṃ na visahi. Rājā bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggapuraṃ pūresi. Bodhisattopi abhiññā ca samāpattiyo ca uppādetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完“过去的智者们也是因为知恩报恩才那样做的”这个法义后,把本生故事总结起来说:“那时候的国王就是阿难,那位苦行者就是我。”巴利
Satthā ‘‘porāṇakapaṇḍitāpi upakāravasena kariṃsū’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
10. 使者本生注释巴利
[260] 10. Dūtajātakavaṇṇanā
“为了什么目的,他们从远方而来”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一位贪心的比丘讲的。这件事的经过会在《九集·鸳鸯本生》里详细说明。导师把那位比丘叫来,说:“比丘,你不只是现在贪心,过去世你也贪心,正是因为贪心,你才落得被剑砍头的下场。”说完,导师就讲起了过去世的故事。巴利
Yassatthā dūramāyantīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ lolabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu navakanipāte cakkavākajātake (jā. 1.9.69 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ āmantetvā ‘‘na kho, bhikkhu, idāneva, pubbepi tvaṃ lolo, lolyakāraṇeneva pana asinā sīsacchedanaṃ labhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生为他的儿子。长大成人后,他到塔迦尸喇学通了所有技艺。父亲去世后,他继承了王位,却成了一个对食物特别讲究洁净的人,因此大家就叫他“净食王”。据说他吃饭的方式非常讲究,一顿饭要花掉十万钱。他不在内宫吃饭,而是为了让来看他用餐仪轨的民众积福,命人在王宫门口建了一座宝珠凉亭。每到吃饭的时候,就让人把凉亭装饰好,他自己坐在黄金打造、上面悬着白伞的国王宝座上,由刹帝利少女们围绕,用价值十万的金碗享用各种美味。
那时,有个贪嘴的男人看到国王吃饭的样子,一心想吃那些食物,实在忍不住口渴,心想:“有办法了。”他就把下衣紧紧系好,举起双手,大声喊着:“喂,我是信使!我是信使!”朝国王走去。当时在那个地方,凡是声称“我是信使”的人都不会被拦住,所以众人纷纷让开一条路。他飞快地跑过去,从国王的碗里抓了一团饭塞进嘴里。这时,持剑的侍卫拔出剑来,心想:“我要砍掉他的脑袋!”国王阻止道:“不要打!”又说:“别怕,你吃吧。”然后自己洗了手,坐了下来。吃完饭以后,国王让人把自己的饮用水和槟榔也递给他,然后问他:“喂,男子,你说‘我是信使’,你是谁的信使?”他回答说:“大王,我是渴爱的信使,是肚子的信使。渴爱命令我:‘你去吧!’就把我当作信使派来了。”说完,他说了前面两首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa putto hutvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya bhojanasuddhiko ahosi, tenassa bhojanasuddhikarājātveva nāmaṃ jātaṃ. So kira tathārūpena vidhānena bhattaṃ bhuñjati, yathāssa ekissā bhattapātiyā satasahassaṃ vayaṃ gacchati. Bhuñjanto pana antogehe na bhuñjati, attano bhojanavidhānaṃ olokentaṃ mahājanaṃ puññaṃ kāretukāmatāya rājadvāre ratanamaṇḍapaṃ kāretvā bhojanavelāya taṃ alaṅkarāpetvā kañcanamaye samussitasetacchatte rājapallaṅke nisīditvā khattiyakaññāhi parivuto satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā sabbarasabhojanaṃ bhuñjati. Atheko lolapuriso tassa bhojanavidhānaṃ oloketvā taṃ bhojanaṃ bhuñjitukāmo hutvā pipāsaṃ sandhāretuṃ asakkonto ‘‘attheko upāyo’’ti gāḷhaṃ nivāsetvā hatthe ukkhipitvā ‘‘bho, ahaṃ dūto, dūto’’ti uccāsaddaṃ karonto rājānaṃ upasaṅkami. Tena ca samayena tasmiṃ janapade ‘‘dūtomhī’’ti vadantaṃ na vārenti, tasmā mahājano dvidhā bhijjitvā okāsaṃ adāsi. So vegena gantvā rañño pātiyā ekaṃ bhattapiṇḍaṃ gahetvā mukhe pakkhipi, athassa ‘‘sīsaṃ chindissāmī’’ti asigāho asiṃ abbāhesi, rājā ‘‘mā paharī’’ti nivāresi, ‘‘mā bhāyi, bhuñjassū’’ti hatthaṃ dhovitvā nisīdi. Bhojanapariyosāne cassa attano pivanapānīyañceva tambūlañca dāpetvā ‘‘bho purisa, tvaṃ ‘dūtomhī’ti vadasi, kassa dūtosī’’ti pucchi. ‘‘Mahārāja ahaṃ taṇhādūto, udaradūto, taṇhā maṃ āṇāpetvā ‘tvaṃ gacchāhī’ti dūtaṃ katvā pesesī’’ti vatvā purimā dve gāthā avoca –
为了他的利益,人们从远方赶来,甚至向敌人乞求。
我是那肚子的使者,车王啊,请别对我发火。巴利
‘‘Yassatthā dūramāyanti, amittamapi yācituṃ; Tassūdarassahaṃ dūto, mā me kujjha rathesabha.
“ 青年们无论白天还是夜晚,都来归附他;
我是那肚子的信使,请别对我生气,车乘之主啊。”巴利
‘‘Yassa divā ca ratto ca, vasamāyanti māṇavā; Tassūdarassahaṃ dūto, mā me kujjha rathesabhā’’ti.
在这里,为谁而远行?这些众生成为渴爱的奴隶,是为了谁而远行?“车乘之主”是指战车勇士中的首领。巴利
Tattha yassatthā dūramāyantīti yassa atthāya ime sattā taṇhāvasikā hutvā dūrampi gacchanti. Rathesabhāti rathayodhajeṭṭhaka.
国王听了他的话,心想:“这是真的。这些众生都是肚子的使者,被渴爱驱使着到处跑;正是渴爱在驱使他们。这人说得真让人满意啊。”于是国王对他心生欢喜,说了第三首偈颂——巴利
Rājā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘saccametaṃ, ime sattā udaradūtā taṇhāvasena vicaranti, taṇhāva ime satte vicāreti, yāva manāpaṃ vata iminā kathita’’nti tassa purisassa tussitvā tatiyaṃ gāthamāha –
“ 婆罗门,我赠你一千头赤牛,连同公牛。
身为信使,怎么能不给另一个信使呢?我们自己也是他的信使啊。”巴利
‘‘Dadāmi te brāhmaṇa rohiṇīnaṃ, gavaṃ sahassaṃ saha puṅgavena; Dūto hi dūtassa kathaṃ na dajjaṃ, mayampi tasseva bhavāma dūtā’’ti.
这里,“婆罗门”只是一句称呼。“罗希尼”是指红色的牛。“与公牛一起”,是指和那头带领牛群、保护它们免受危险的公牛在一起。“我们也是”,意思是:我和其他所有众生,都是那个肚子的信使;所以,我既然是肚子的信使,对同样是肚子信使的你,我怎能不给呢?他这样说完之后,心里想:“这个人确实说出了一套我从未听过的道理。”于是满心欢喜,给了他极大的财富和地位。巴利
Tattha brāhmaṇāti ālapanamattametaṃ. Rohiṇīnanti rattavaṇṇānaṃ. Saha puṅgavenāti yūthapariṇāyakena upaddavarakkhakena usabhena saddhiṃ. Mayampīti ahañca avasesā ca sabbe sattā tasseva udarassa dūtā bhavāma, tasmā ahaṃ udaradūto samāno udaradūtassa tuyhaṃ kasmā na dajjanti. Evañca pana vatvā ‘‘iminā vata purisena assutapubbaṃ kāraṇaṃ kathita’’nti tuṭṭhacitto tassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.
导师讲完这个法教,阐明了四圣谛,然后把本生故事和当前的事联系起来。四圣谛讲完时,那位贪吃的比丘证得了一来果,还有其他很多人证得了入流果等。导师说:“那时候那个贪吃的人就是现在这位贪吃的比丘,而那位食物清净王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so lolabhikkhu sakadāgāmiphale patiṭṭhahi, aññepi bahū sotāpannādayo ahesuṃ. ‘‘Tadā lolapuriso etarahi lolabhikkhu ahosi, bhojanasuddhikarājā pana ahameva ahosi’’nti.
意图、一把芝麻、宝珠,还有岩盐;
饮古井者村人、顶生王和提利达使者。巴利
Saṅkappa tilamuṭṭhi ca, maṇi ca sindhavāsukaṃ; Jarūdapānaṃ gāmaṇi, mandhātā tirīṭadūtanti.
1 2 3 4 5