亲近品·1. 因达萨玛那果塔本生注释
2. 二集义注 · 148 段
1. 因达萨玛那果塔本生注释巴利
[161] 1. Indasamānagottajātakavaṇṇanā
“不应与卑劣之人交往”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一个生性难以教化的比丘而说的。这个比丘的事由,会在《九集·秃鹫本生》里详细说明。导师对那个比丘说:“比丘,你过去世也因为难以教化,不听从智者的话,被发狂的大象用脚踩得粉碎。”说完,就引出了过去世的故事。巴利
Nasanthavaṃ kāpurisena kayirāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dubbacajātikaṃ ārabbha kathesi. Tassa vatthu navakanipāte gijjhajātake (jā. 1.9.1 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘pubbepi tvaṃ, bhikkhu, dubbacatāya paṇḍitānaṃ vacanaṃ akatvā mattahatthipādehi sañcuṇṇito’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨出生在一个婆罗门家庭,长大成人后,舍弃了在家生活,出家做了仙人,成为五百位仙人的老师和首领,住在雪山一带。那时,在这些苦行仙人当中,有一位名叫因陀沙马那族姓的苦行者,性格顽固,不肯接受劝告。他养了一头小象。菩萨听说后,把他叫来问道:“听说你养了一头小象,是真的吗?”他回答说:“是真的,老师,我养着一头母亲已经死了的小象。”菩萨说:“大象一旦长大,就会杀死养它的人,别养了。”他说:“老师,没有它我活不下去。”菩萨说:“既然如此,你以后自然会明白。”后来,那头象在他喂养下,长成了庞大的身躯。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vuḍḍhippatto gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcannaṃ isisatānaṃ gaṇasatthā hutvā himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tadā tesu tāpasesu indasamānagotto nāmeko tāpaso ahosi dubbaco anovādako. So ekaṃ hatthipotakaṃ posesi. Bodhisatto sutvā taṃ pakkositvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ hatthipotakaṃ posesī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, ācariya, matamātikaṃ ekaṃ hatthipotakaṃ posemī’’ti. ‘‘Hatthino nāma vuḍḍhippattā posakeyeva mārenti, mā taṃ posehī’’ti. ‘‘Tena vinā vattituṃ na sakkomi ācariyā’’ti. ‘‘Tena hi paññāyissasī’’ti. So tena posiyamāno aparabhāge mahāsarīro ahosi.
有一次,那些仙人为采集树根和果实去了很远的地方,就在那里住了几天。那头象趁着顺南风时发了情,捣毁了他的树叶茅屋,打破水瓶,扔开石板,扯下挂板,心想“杀了那个苦行者再走”,就进入一处密林,盯着他回来的路站在那里。因陀沙马那族姓的苦行者拿了给它的食物,走在所有人前面,看见那头象后,仍像平常一样朝它走去。这时那头象从密林里冲出来,用鼻子把他卷住摔到地上,用脚踩他的头,结束了他的性命,又反复践踏,发出如鹤鸣般的叫声,随后进入了森林。其余的苦行者把这件事告诉了菩萨。菩萨说:“确实不该和卑劣之人交往。”然后说了这些偈颂:巴利
Athekasmiṃ kāle te isayo vanamūlaphalāphalatthāya dūraṃ gantvā tattheva katipāhaṃ vasiṃsu. Hatthīpi aggadakkhiṇavāte pabhinnamado hutvā tassa paṇṇasālaṃ viddhaṃsetvā pānīyaghaṭaṃ bhinditvā pāsāṇaphalakaṃ khipitvā ālambanaphalakaṃ luñcitvā ‘‘taṃ tāpasaṃ māretvāva gamissāmī’’ti ekaṃ gahanaṭṭhānaṃ pavisitvā tassa āgamanamaggaṃ olokento aṭṭhāsi. Indasamānagotto tassa gocaraṃ gahetvā sabbesaṃ puratova āgacchanto taṃ disvā pakatisaññāyevassa santikaṃ agamāsi. Atha naṃ so hatthī gahanaṭṭhānā nikkhamitvā soṇḍāya parāmasitvā bhūmiyaṃ pātetvā sīsaṃ pādena akkamitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā madditvā koñcanādaṃ katvā araññaṃ pāvisi. Sesatāpasā taṃ pavattiṃ bodhisattassa ārocesuṃ . Bodhisatto ‘‘kāpurisehi nāma saddhiṃ saṃsaggo na kātabbo’’ti vatvā imā gāthā āha –
不要和卑劣的人交朋友,圣洁者了知义利,不会和非圣洁的人来往。
就算相处很久,照样会作恶,就像那头象对待因达萨玛那果塔仙人一样。巴利
‘‘Na santhavaṃ kāpurisena kayirā, ariyo anariyena pajānamatthaṃ; Cirānuvutthopi karoti pāpaṃ, gajo yathā indasamānagottaṃ.
“ 如果有人这样观察:‘这个人和我是一样的’,在戒行、智慧和多闻方面也同等,
正因为这样,就该和他结交友谊;与善人相处,确实是快乐的。”巴利
‘‘Yaṃ tveva jaññā sadiso mamanti, sīlena paññāya sutena cāpi; Teneva mettiṃ kayirātha saddhiṃ, sukho have sappurisena saṅgamo’’ti.
在这里,不应与卑劣之人结交亲密关系,意思是:不应与令人厌恶的、容易发怒的人建立由贪爱而生的亲密,或由友情而生的亲密。圣洁者在非圣洁者中辨知义利。所谓圣洁者,有四种:行为上的圣洁者、外表上的圣洁者、见解上的圣洁者、证悟上的圣洁者。这里指的是行为上的圣洁者。那位圣洁者辨知义利,即善于分辨什么是真正的利益、什么不是真正的利益,安住在正行中,不应与非圣洁者、不知羞耻、品行恶劣的人结交亲密。这是什么原因呢?即使长久同住,他也会作恶。因为非圣洁者即使与人长久同住一处,也不会顾念这份同住之情,仍然一定会造作恶行、做低劣的事。就像什么呢?就像那头象对待因达萨玛那果塔一样。意思是,就像那头象杀死因达萨玛那果塔时造下了恶业。至于若知道有人与我相似等经文,意思是:如果知道某个人在戒行等方面和我相似,就应当与那个人结交友谊。与善士相处,确实带来安乐。巴利
Tattha na santhavaṃ kāpurisena kayirāti kucchitena kodhapurisena saddhiṃ taṇhāsanthavaṃ vā mittasanthavaṃ vā na kayirātha. Ariyo anariyena pajānamatthanti ariyoti cattāro ariyā ācāraariyo liṅgaariyo dassanaariyo paṭivedhaariyoti. Tesu ācāraariyo idha adhippeto. So pajānamatthaṃ atthaṃ pajānanto atthānatthakusalo ācāre ṭhito ariyapuggalo anariyena nillajjena dussīlena saddhiṃ santhavaṃ na kareyyāti attho. Kiṃ kāraṇā? Cirānuvutthopi karoti pāpanti, yasmā anariyo ciraṃ ekato anuvutthopi taṃ ekato nivāsaṃ agaṇetvā karoti pāpaṃ lāmakakammaṃ karotiyeva. Yathā kiṃ? Gajo yathā indasamānagottanti, yathā so gajo indasamānagottaṃ mārento pāpaṃ akāsīti attho. Yaṃ tveva jaññā sadiso mamantiādīsu yaṃ tveva puggalaṃ ‘‘ayaṃ mama sīlādīhi sadiso’’ti jāneyya, teneva saddhiṃ mettiṃ kayirātha, sappurisena saddhiṃ samāgamo sukhāvahoti.
菩萨这样教导那群仙人说:“人不该不接受教导,而应该好好受教。”然后他为因达萨玛那果塔料理了遗体,修习梵住,命终后投生到了梵天界。巴利
Evaṃ bodhisatto ‘‘anovādakena nāma na bhavitabbaṃ, susikkhitena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti isigaṇaṃ ovaditvā indasamānagottassa sarīrakiccaṃ kāretvā brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候那位因达沙玛那果塔就是现在这个难以调教的人,而那位大众之师就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā indasamānagotto ayaṃ dubbaco ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.
亲近本生注释巴利
[162] 2. Santhavajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,以火供这件事为因缘,说了“没有比亲近恶人更坏的……”这一偈颂。这件事的情形,和前面《牛尾本生》里讲的差不多。比丘们看见那些人在举行火供,就问世尊:“尊者,那些结发者修各种错误的苦行,这里面真有什么长进吗?”世尊说:“比丘们,这里面根本没有什么长进。过去有智慧的人也曾以为火供能带来长进,长期供奉火,后来发现这个行为根本没有长进,就用水把火浇灭,用树枝抽打,转身离开,再也不看它一眼。”说完,世尊讲了过去的故事。巴利
Nasanthavasmā paramatthi pāpiyoti idaṃ satthā jetavane viharanto aggijuhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā naṅguṭṭhajātake (jā. 1.1.144 ādayo) kathitasadisameva. Bhikkhū te aggiṃ juhante disvā ‘‘bhante, jaṭilā nānappakāraṃ micchātapaṃ karonti, atthi nu kho ettha vuḍḍhī’’ti bhagavantaṃ pucchiṃsu. ‘‘Na, bhikkhave, etthakāci vuḍḍhi nāma atthi, porāṇakapaṇḍitāpi aggijuhane vuḍḍhi atthīti saññāya ciraṃ aggiṃ juhitvā tasmiṃ kamme avuḍḍhimeva disvā aggiṃ udakena nibbāpetvā sākhādīhi pothetvā puna nivattitvāpi na olokesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王执政的时候,菩萨出生在一个婆罗门家庭。父母为他准备好圣火,等他长到十六岁时,对他说:“孩子,你是要带着圣火到森林里去侍奉火神,还是要学习三部吠陀,成家立业,过在家人的生活?”他说:“我不需要在家生活。我要到森林里侍奉火神,将来往生梵天世界。”于是带着圣火,向父母行礼告别,进入森林,搭了一间树叶小屋住下来,在那里侍奉火神。有一天,他到一个受邀的地方,得到了酥油调的乳粥,心想:“我要把这乳粥献给大梵天神。”就把乳粥拿来,点燃了火,说道:“尊者火神,请享用这加了酥油的乳粥。”说着把乳粥投进火里。那乳粥里酥油很多,刚一投进去,火就猛地烧起来,火焰反扑过来,把树叶小屋烧掉了。婆罗门又惊又怕,逃到外面站着,说道:“实在不该和恶人交往啊!我辛辛苦苦搭起来的树叶小屋,现在被这火烧光了。”然后说出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbatti. Mātāpitaro tassa jātaggiṃ gahetvā taṃ soḷasavassuddese ṭhitaṃ āhaṃsu – ‘‘kiṃ, tāta, jātaggiṃ gahetvā araññe aggiṃ paricarissasi, udāhu tayo vede uggaṇhitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā gharāvāsaṃ vasissasī’’ti. So ‘‘na me gharāvāsena attho, araññe aggiṃ paricaritvā brahmalokaparāyaṇo bhavissāmī’’ti jātaggiṃ gahetvā mātāpitaro vanditvā araññaṃ pavisitvā paṇṇasālāya vāsaṃ kappetvā aggiṃ paricari. So ekadivasaṃ nimantitaṭṭhānaṃ gantvā sappinā pāyāsaṃ labhitvā ‘‘imaṃ pāyāsaṃ mahābrahmuno yajissāmī’’ti taṃ pāyāsaṃ āharitvā aggiṃ jāletvā ‘‘aggiṃ tāva bhavantaṃ sappiyuttaṃ pāyāsaṃ pāyemī’’ti pāyāsaṃ aggimhi pakkhipi. Bahusinehe pāyāse aggimhi pakkhittamatteyeva aggi jalitvā paccuggatāhi accīhi paṇṇasālaṃ jhāpesi. Brāhmaṇo bhītatasito palāyitvā bahi ṭhatvā ‘‘kāpurisehi nāma santhavo na kātabbo, idāni me iminā agginā kicchena katā paṇṇasālā jhāpitā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 没有什么比跟恶人交朋友更糟糕的了。
用酥油和乳粥使其满足后,他烧掉了辛苦搭建的树叶小屋。”巴利
‘‘Na santhavasmā paramatthi pāpiyo, yo santhavo kāpurisena hoti; Santappito sappinā pāyasena, kicchākataṃ paṇṇakuṭiṃ adayhī’’ti.
在这里,没有比“亲近”更糟糕的事了。所谓亲近有两种:贪爱的亲近和朋友的亲近。这两种亲近之中,没有比这更恶劣、更下劣的了,意思就是没有比这更糟的。“与恶人亲近”是说,和那个卑劣的恶人之间的两种亲近,没有比这更恶劣的了。为什么呢?因为“被酥油……烧毁”:意思是这火虽然被我拿酥油和乳粥好好供奉过,却烧掉了我辛辛苦苦搭起来的叶屋。巴利
Tattha na santhavasmāti taṇhāsanthavāpi ca mittasanthavāpi cāti duvidhāpi etasmā santhavā paraṃ uttari aññaṃ pāpataraṃ natthi, lāmakataraṃ nāma natthīti attho. Yo santhavo kāpurisenāti yo pāpakena kāpurisena saddhiṃ duvidhopi santhavo, tato pāpataraṃ aññaṃ natthi. Kasmā? Santappito…pe…adayhīti, yasmā sappinā ca pāyāsena ca santappitopi ayaṃ aggi mayā kicchena kataṃ paṇṇasālaṃ jhāpesīti attho.
他这样说完,心想:“你这种背叛朋友的东西,对我已经没用了。”于是用水把那火浇灭,又用树枝抽打,然后进入雪山深处,看见一只母鹿正在舔狮子、老虎和豹子的嘴,便想:“跟善人交往,才是最殊胜的。”于是说出第二首偈颂:巴利
So evaṃ vatvā ‘‘na me tayā mittadubbhinā attho’’ti taṃ aggiṃ udakena nibbāpetvā sākhāhi pothetvā antohimavantaṃ pavisitvā ekaṃ sāmamigiṃ sīhassa ca byagghassa ca dīpino ca mukhaṃ lehantiṃ disvā ‘‘sappurisehi saddhiṃ santhavā paraṃ seyyo nāma natthī’’ti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 没有哪种亲近交往比与善人交往更好。
母鹿因为跟狮子、老虎和豹子亲近,就舔它们的嘴。”巴利
‘‘Na santhavasmā paramatthi seyyo, yo santhavo sappurisena hoti; Sīhassa byagghassa ca dīpino ca, sāmā mukhaṃ lehati santhavenā’’ti.
在这里,所谓“萨玛用亲近来舔嘴”,意思是:有一头叫萨玛的母鹿,因为跟这三个人亲近、有感情,所以舔他们的嘴。巴利
Tattha sāmā mukhaṃ lehati santhavenāti sāmā nāma migī imesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ santhavena sinehena mukhaṃ lehatīti.
菩萨说完这话,就进入雪山深处,出家做了修行仙人,修成了神通和各种禅定;直到寿命结束,往生到了梵天界。巴利
Evaṃ vatvā bodhisatto antohimavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jīvitapariyosāne brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来,说道:“那时的仙人就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tena samayena tāpaso ahameva ahosi’’nti.
须深本生注释第三巴利
[163] 3. Susīmajātakavaṇṇanā
“黑鹿白牙,是你的”这句话,是世尊住在祇园精舍时,因舍卫城人筹办“欲施”而说的。在舍卫城,有时只有一户人家向以佛陀为首的比丘僧团布施,有时向外道布施,有时多人结成团体一起布施,有时按街道分区布施,有时全城居民汇集欲施之物来布施。那一次,全城居民汇集了欲施之物,备办了全副资具的大布施,却分成了两派:一些人说:“我们把这份全副资具的布施送给外道。”另一些人说:“应该送给以佛陀为首的比丘僧团。”这样反复争论时,外道弟子们主张“给外道”,佛陀的弟子们则说“既然说是‘给以佛陀为首的比丘僧团’,我们就多拉些人来”,于是主张“送给以佛陀为首的比丘僧团”的人越来越多,他们的主张占了上风。外道弟子们想阻碍应当供施佛陀的布施,却没能得逞。城民们迎请以佛陀为首的比丘僧团,举行了七天的大布施,到第七天供上了全部资具。世尊作了随喜开示,让大众以道果觉悟,然后回到祇园精舍。比丘僧团示现了日常义务后,世尊站在香室前,给了善逝的教诫,随后进入香室。巴利
Kāḷā migā setadantā tavīmeti idaṃ satthā jetavane viharanto chandakadānaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi kadāci ekameva kulaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti, kadāci aññatitthiyānaṃ deti, kadāci gaṇabandhanena bahū ekato hutvā denti, kadāci vīthisabhāgena, kadāci sakalanagaravāsino chandakaṃ saṃharitvā dānaṃ denti. Imasmiṃ pana kāle sakalanagaravāsino chandakaṃ saṃharitvā sabbaparikkhāradānaṃ sajjetvā dve koṭṭhāsā hutvā ekacce ‘‘imaṃ sabbaparikkhāradānaṃ aññatitthiyānaṃ dassāmā’’ti āhaṃsu, ekacce ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassā’’ti. Evaṃ punappunaṃ kathāya vattamānāya aññatitthiyasāvakehi aññatitthiyānaññeva , buddhasāvakehi ‘‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassevā’ti vutte sambahulaṃ karisāmā’’ti sambahulāya kathāya ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dassāmā’’ti vadantāyeva bahukā jātā, tesaññeva kathā patiṭṭhāsi . Aññatitthiyasāvakā buddhānaṃ dātabbadānassa antarāyaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu. Nāgarā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase sabbaparikkhāre adaṃsu. Satthā anumodanaṃ katvā mahājanaṃ maggaphalehi pabodhetvā jetavanavihārameva gantvā bhikkhusaṅghena vatte dassite gandhakuṭippamukhe ṭhatvā sugatovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ pāvisi.
傍晚时分,比丘们聚集在法堂,这样谈论起来:“贤友们,外道的弟子们虽然为了阻碍应当布施给佛陀的供养而努力,却没能造成障碍,那份全部资具的供养还是来到了佛陀的足下。真是稀有啊,佛陀的力量实在广大!”
导师来了之后,问道:“比丘们,你们现在聚集在这里谈论什么?”他们回答:“谈论的是这件事。”导师说:“比丘们,这些外道弟子不是现在才为了阻碍应当布施给我的供养而努力,过去他们也努力过。但那份资具无论什么时候,都还是来到我的足下。”说完,导师便讲起了过去的事。巴利
Sāyanhasamaye bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannipatitvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, aññatitthiyasāvakā buddhānaṃ dātabbadānassa antarāyakaraṇatthāya vāyamantāpi antarāyaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu, taṃ sabbaparikkhāradānaṃ buddhānaṃyeva pādamūlaṃ āgataṃ, aho buddhabalaṃ nāma mahanta’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ete aññatitthiyasāvakā idāneva mayhaṃ dātabbadānassa antarāyakaraṇatthāya vāyamanti, pubbepi vāyamiṃsu, so pana parikkhāro sabbakālepi mameva pādamūlaṃ āgacchatī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈有一位名叫须深的国王。那时,菩萨投生到那位国师的婆罗门妻子腹中。他十六岁那年,父亲去世了。这位国师生前是国王的象吉祥仪式执行者。在举行象吉祥仪式的地方,所有送来的器具物品和象饰,全都由他一人获得。这样一来,每次吉祥仪式,他都能得到上千万的财富。那时,举行象吉祥仪式的时节又到了。其余的婆罗门去拜见国王,说:“大王,举行象吉祥仪式的时节到了,应该举办吉祥仪式。可是国师婆罗门的儿子太年幼,既不懂三吠陀,也不懂象论。让我们来举行象吉祥仪式吧。”国王同意说:“好。”那些婆罗门不让国师的儿子举行象吉祥仪式,满心欢喜地到处走动,想着:“我们来举行象吉祥仪式,就能拿到财富了。”那时,菩萨的母亲听说“第四天要举行象吉祥仪式”,心里忧愁悲伤,哭着说:“举行象吉祥仪式这件事,从我们家族往上七代以来一直是我们家传承的。如今我们的家传要断绝了,财富也要失去了。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ susīmo nāma rājā ahosi. Tadā bodhisatto tassa purohitassa brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa soḷasavassikakāle pitā kālamakāsi. So pana dharamānakāle rañño hatthimaṅgalakārako ahosi. Hatthīnaṃ maṅgalakaraṇaṭṭhāne ābhataupakaraṇabhaṇḍañca hatthālaṅkārañca sabbaṃ soyeva alattha. Evamassa ekekasmiṃ maṅgale koṭimattaṃ dhanaṃ uppajjati. Atha tasmiṃ kāle hatthimaṅgalachaṇo sampāpuṇi. Sesā brāhmaṇā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, hatthimaṅgalachaṇo sampatto, maṅgalaṃ kātuṃ vaṭṭati. Purohitabrāhmaṇassa pana putto atidaharo, neva tayo vede jānāti, na hatthisuttaṃ, mayaṃ hatthimaṅgalaṃ karissāmā’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Brāhmaṇā purohitaputtassa hatthimaṅgalaṃ kātuṃ adatvā ‘‘hatthimaṅgalaṃ katvā mayaṃ dhanaṃ gaṇhissāmā’’ti haṭṭhatuṭṭhā vicaranti. Atha ‘‘catutthe divase hatthimaṅgalaṃ bhavissatī’’ti bodhisattassa mātā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘hatthimaṅgalakaraṇaṃ nāma yāva sattamā kulaparivaṭṭā amhākaṃ vaṃso, vaṃso ca no osakkissati, dhanā ca parihāyissāmā’’ti anusocamānā parodi.
菩萨问:“妈妈,你为什么哭呢?”听了原因之后,他说:“妈妈,难道我不能举行吉祥仪式吗?”母亲说:“孩子,你既不通晓三吠陀,也不懂象论,怎么能举行吉祥仪式呢?”菩萨问:“妈妈,象吉祥仪式要在哪一天举行呢?”母亲说:“从今天算起第四天,孩子。”菩萨又问:“妈妈,那么精通三吠陀、又懂得象论的老师住在哪里呢?”母亲说:“孩子,这样一位名扬四方的老师,住在离这里一百二十由旬的健驮罗国塔迦尸喇。”菩萨说:“妈妈,我不会断送我们家的传统。我明天一天之内就赶到塔迦尸喇,只用一夜学会三吠陀和象论,后天回来,第四天举行象吉祥仪式。不要哭了。”他这样安慰母亲。第二天,菩萨清早吃过饭,独自出发,一天之内就到了塔迦尸喇,礼拜老师后,坐在一边。巴利
Bodhisatto ‘‘kasmā, amma, rodasī’’ti vatvā taṃ kāraṇaṃ sutvā ‘‘nanu, amma, ahaṃ maṅgalaṃ karissāmī’’ti āha. ‘‘Tāta, tvaṃ neva tayo vede jānāsi, na hatthisuttaṃ, kathaṃ maṅgalaṃ karissasī’’ti. ‘‘Amma, kadā pana hatthimaṅgalaṃ karissatī’’ti? ‘‘Ito catutthe divase, tātā’’ti. ‘‘Amma, tayo pana vede paguṇe katvā hatthisuttaṃ jānanakaācariyo kahaṃ vasatī’’ti? ‘‘Tāta, evarūpo disāpāmokkho ācariyo ito vīsayojanasatamatthake gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṃ vasatī’’ti. ‘‘Amma, amhākaṃ vaṃsaṃ na nāsessāmi, ahaṃ sve ekadivaseneva takkasilaṃ gantvā ekaratteneva tayo vede ca hatthisuttañca uggaṇhitvā punadivase āgantvā catutthe divase hatthimaṅgalaṃ karissāmi, mā rodī’’ti mātaraṃ samassāsetvā punadivase bodhisatto pātova bhuñjitvā ekakova nikkhamitvā ekadivaseneva takkasilaṃ gantvā ācariyaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi.
于是老师问他:“孩子,你从哪里来?”他回答:“老师,我从波罗奈来。”老师又问:“为了什么事?”他说:“为了在您身边学习三吠陀和象论。”老师说:“好,孩子,学吧。”菩萨把全部经过告诉老师,说:“老师,我的事情很紧急。我一天之内就从一百由旬远的地方赶来了。今天请您只给我一夜的时间。从今天算起,第三天就要举行象吉祥仪式。我会只用一遍诵授就把全部内容学会。”他这样请求老师给他时间。老师吃饭时,他自己也吃了;然后洗了老师的脚,把装有一千金的钱袋放在老师面前,顶礼之后坐在一边,开始学习经典。到黎明升起时,他已经学完三吠陀和象论,又问:“老师,还有别的吗?”老师说:“没有了,孩子,全都学完了。”菩萨说:“老师,在这部著作里,有这么多词句颠倒错乱的地方,有这么多容易在背诵时混淆的地方。从今以后,您应该这样教导弟子们。”他帮老师把学问整理清楚。然后他清早吃过饭,礼拜老师,一天之内就回到波罗奈,顶礼母亲。母亲问:“孩子,你学会技艺了吗?”他说:“是的,妈妈。”他让母亲满心欢喜。巴利
Atha naṃ ācariyo ‘‘kuto āgatosi, tātā’’ti pucchi. ‘‘Bārāṇasito, ācariyā’’ti. ‘‘Kenatthenā’’ti? ‘‘Tumhākaṃ santike tayo vede ca hatthisuttañca uggaṇhanatthāyā’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, uggaṇhā’’ti. Bodhisatto ‘‘ācariya, mayhaṃ kammaṃ accāyika’’nti sabbaṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘ahaṃ ekadivaseneva vīsayojanasataṃ āgato, ajjevekarattiṃ mayhameva okāsaṃ karotha, ito tatiyadivase hatthimaṅgalaṃ bhavissati, ahaṃ ekeneva uddesamaggena sabbaṃ uggaṇhissāmī’’ti vatvā ācariyaṃ okāsaṃ kāretvā ācariyassa bhuttakāle sayaṃ bhuñjitvā ācariyassa pāde dhovitvā sahassatthavikaṃ purato ṭhapetvā vanditvā ekamantaṃ nisinno pariyattiṃ paṭṭhapetvā aruṇe uggacchante tayo vede ca hatthisuttañca niṭṭhapetvā ‘‘aññopi atthi, ācariyā’’ti pucchitvā ‘‘natthi tāta, sabbaṃ niṭṭhita’’nti vutte ‘‘ācariya, imasmiṃ ganthe ettakaṃ padapaccābhaṭṭhaṃ, ettakaṃ sajjhāyasammohaṭṭhānaṃ, ito paṭṭhāya tumhe antevāsike evaṃ vāceyyāthā’’ti ācariyassa sippaṃ sodhetvā pātova bhuñjitvā ācariyaṃ vanditvā ekadivaseneva bārāṇasiṃ paccāgantvā mātaraṃ vanditvā ‘‘uggahitaṃ te, tāta, sippa’’nti vutte ‘‘āma, ammā’’ti vatvā mātaraṃ paritosesi.
第二天,象吉祥庆典的准备工作都做好了。他们准备了一百件象鼻装饰,用金幢和金色网罩覆盖,安放妥当,又把王宫广场装饰一新。婆罗门们穿戴整齐、打扮庄严,站在那里争着说:“我们来办象吉祥庆典,我们来办!”须深国王也佩戴好所有装饰,让人带上各种器具物品,前往庆典场地。菩萨也穿上王子的盛装,被自己的随从簇拥着走在前面,来到国王身边,说:“大王,听说您真要毁掉我们家族的传统和您自己家族的传统,把象吉祥庆典交给别的婆罗门来办,还要把象的装饰和器具物品都给他们,这是真的吗?”说完,他诵出第一首偈颂:巴利
Punadivase hatthimaṅgalachaṇo paṭiyādiyittha. Satamatte hatthisoṇḍālaṅkāre ca suvaṇṇaddhaje hemajālasañchanne katvā ṭhapesuṃ, rājaṅgaṇaṃ alaṅkariṃsu. Brāhmaṇā ‘‘mayaṃ hatthimaṅgalaṃ karissāma, mayaṃ karissāmā’’ti maṇḍitapasādhitā aṭṭhaṃsu. Susīmopi rājā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito upakaraṇabhaṇḍaṃ gāhāpetvā maṅgalaṭṭhānaṃ agamāsi. Bodhisattopi kumāraparihārena alaṅkato attano parisāya purakkhataparivārito rañño santikaṃ gantvā ‘‘saccaṃ kira, mahārāja, tumhe amhākaṃ vaṃsañca attano vaṃsañca nāsetvā ‘aññehi brāhmaṇehi hatthimaṅgalaṃ kāretvā hatthālaṅkārañca upakaraṇāni ca tesaṃ dassāmā’ti avacutthā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 这些黑鹿,长着白牙,是你的;它们超过一百头,身上覆盖着金网。
须深,你忆念着父辈和祖辈,说‘我把它们给你’。”巴利
‘‘Kāḷā migā setadantā tavīme, parosataṃ hemajālābhichannā; Te te dadāmīti susīma brūsi, anussaraṃ pettipitāmahāna’’nti.
在这里,你说“我把它们给你”,须深,你真是这样说吗?意思是:须深啊,这些属于你的、被称为“黑兽白牙”、披着全套装饰的象,你说要送给别的婆罗门,你当真这样说吗?“忆念父辈和祖辈”,意思是:你清楚记得我们家族和你自己家族中父亲和祖父世代相传的做法。这里要说的是:大王啊,一直到第七代,你的父辈祖辈和我们的父辈祖辈都在举行象吉祥仪式。你虽然这样清楚地记得,却要毁掉我们和你自己的家族传统,你当真这样说吗?巴利
Tattha te te dadāmīti susīma brūsīti te ete tava santake ‘‘kāḷā migā setadantā’’ti evaṃ gate parosataṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍite hatthī aññesaṃ brāhmaṇānaṃ dadāmīti saccaṃ kira, bho susīma, evaṃ brūsīti attho. Anussaraṃ pettipitāmahānanti amhākañca attano ca vaṃse pitupitāmahānaṃ āciṇṇaṃ sarantoyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, yāva sattamakulaparivaṭṭā tumhākaṃ pettipitāmahānaṃ amhākaṃ pettipitāmahā ca hatthimaṅgalaṃ karonti, so tvaṃ evaṃ anussarantopi amhākañca attano ca vaṃsaṃ nāsetvā saccaṃ kira evaṃ brūsīti.
须深国王听了菩萨的话,说出第二首偈颂:巴利
Susīmo rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 这些是我的黑鹿白牙,逾百头,披着金网;
青年,我说‘这些我给你’,是在忆念父辈和祖辈。”巴利
‘‘Kāḷā migā setadantā mamīme, parosataṃ hemajālābhichannā; Te te dadāmīti vadāmi māṇava, anussaraṃ pettipitāmahāna’’nti.
在这里,“这些我给你”的意思是:青年,我确实说“这些象我给别的婆罗门”,但并不是真的要把象给那些婆罗门。“忆念”的意思是:我确实在忆念父祖辈的所作所为,并不是不忆念;不过,即使是在忆念“你们的父祖辈为我们的父祖辈行象吉祥”,我也还是这样说——他就是带着这个意思才这么说的。巴利
Tattha te te dadāmīti te ete hatthī aññesaṃ brāhmaṇānaṃ dadāmīti saccameva māṇava vadāmi, neva hatthī brāhmaṇānaṃ dadāmīti attho. Anussaranti pettipitāmahānaṃ kiriyaṃ anussarāmiyeva, no nānussarāmi, amhākaṃ pettipitāmahānaṃ hatthimaṅgalaṃ tumhākaṃ pettipitāmahā karontīti pana anussarantopi evaṃ vadāmiyevāti adhippāyenevamāha.
这时菩萨对他说:“大王,我正在忆念您和我自己两家的世系,为什么把我撇在一边,却让别人去操办象吉祥呢?”国王说:“孩子,他们告诉我,说你不懂三吠陀和象经,所以我让别的婆罗门来操办。”菩萨就说:“那好吧,大王,在这些婆罗门当中,只要有哪一位能在三吠陀或象经上,哪怕只跟我讨论一小部分,就请他站出来!除了我以外,别说操办象吉祥了,整个赡部洲里能真正通晓三吠陀和象经的人,根本找不到第二个。”他发出了这样的狮子吼。结果没有一个婆罗门能站出来当他的对手。菩萨确立了自己家族的世系,做完吉祥仪式后,带着大量财物回到了自己的住处。巴利
Atha naṃ bodhisatto etadavoca – ‘‘mahārāja, amhākañca attano ca vaṃsaṃ anussarantoyeva kasmā maṃ ṭhapetvā aññehi hatthimaṅgalaṃ kārāpethā’’ti. ‘‘Tvaṃ kira, tāta, tayo vede hatthisuttañca na jānāsī’’ti mayhaṃ ārocesuṃ, tenāhaṃ aññehi brāhmaṇehi kārāpemīti. ‘‘Tena hi, mahārāja, ettakesu brāhmaṇesu ekabrāhmaṇopi tīsu vedesu vā hatthisuttesu vā ekadesampi yadi mayā saddhiṃ kathetuṃ samatto atthi, uṭṭhahatu, tayopi vede hatthisuttañca saddhiṃ hatthimaṅgalakaraṇena maṃ ṭhapetvā añño sakalajambudīpepi jānanto nāma natthī’’ti sīhanādaṃ nadi. Ekabrāhmaṇopi tassa paṭisattu hutvā uṭṭhātuṃ nāsakkhi. Bodhisatto attano kulavaṃsaṃ patiṭṭhāpetvā maṅgalaṃ katvā bahuṃ dhanaṃ ādāya attano nivesanaṃ agamāsi.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。在阐明四圣谛结束时,有些人证得了入流果,有些人证得了一来果,有些人证得了不来果,有些人证得了阿拉汉果。“那时的母亲是摩诃摩耶,父亲是净饭大王,须私摩王是阿难,一方导师是舍利弗,而那个年轻人就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahattaṃ pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā mātā mahāmāyā ahosi, pitā suddhodanamahārājā, susīmo rājā ānando, disāpāmokkho ācariyo sāriputto, māṇavo pana ahameva ahosi’’nti.
第164则 鹫本生注释巴利
[164] 4. Gijjhajātakavaṇṇanā
“秃鹫飞百由旬”这个说法,是导师住在祇园精舍时,因一位赡养母亲的比丘而讲的。这件事的经过会在《沙摩本生》(Jā. 2.22.296 等)里说明。导师问那位比丘:“比丘,听说你赡养在家人,是真的吗?”他回答:“是真的。”导师又问:“他们是你什么人?”他回答:“是我的父母,尊者。”导师说:“善哉,善哉!”对他表示赞许,然后说:“比丘们,不要责怪这位比丘。古代的智者也凭德行帮助过非亲非故的人,而这位比丘帮助自己的父母,更是理所应当的。”说完,便讲述了过去的故事。巴利
Yaṃnu gijjho yojanasatanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu sāmajātake (jā. 2.22.296 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, gihī posesī’’ti pucchitvā ‘‘sacca’’nti vutte ‘‘kiṃ pana te hontī’’ti pucchitvā ‘‘mātāpitaro me, bhante’’ti vutte ‘‘sādhu sādhū’’ti tassa sādhukāraṃ datvā ‘‘mā, bhikkhave, imaṃ bhikkhuṃ ujjhāyittha, porāṇakapaṇḍitāpi guṇavasena aññātakānampi upakāraṃ akaṃsu, imassa pana mātāpitūnaṃ upakārakaraṇaṃ bhāroyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王治理国家的时候,菩萨投生在灵鹫山的秃鹫族里,供养父母。后来有一次,刮起了大风暴,下起了大雨。秃鹫们受不了风雨,因为怕冷,就飞到波罗奈,停在城墙边和护城河边,冻得直发抖。那时,波罗奈的长者出城去洗澡,看见那些秃鹫疲惫不堪,就把它们聚到一处淋不到雨的地方,让人生了火,又派人去牛尸场取来牛肉给它们吃,还安排了守卫。风雨停息后,秃鹫们身体恢复了,就回到山上。它们在那里聚在一起商量说:“波罗奈的长者帮了我们,受了别人的恩惠,就应该报答。所以从今以后,你们谁得到衣服或首饰,都要把它扔到波罗奈长者家的露台上。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gijjhakūṭapabbate gijjhayoniyaṃ nibbattitvā mātāpitaro poseti. Athekasmiṃ kāle mahatī vātavuṭṭhi ahosi. Gijjhā vātavuṭṭhiṃ sahituṃ asakkontā sītabhayena bārāṇasiṃ gantvā pākārasamīpe ca parikhāsamīpe ca sītena kampamānā nisīdiṃsu. Tadā bārāṇasiseṭṭhi nagarā nikkhamitvā nhāyituṃ gacchanto te gijjhe kilamante disvā ekasmiṃ anovassakaṭṭhāne sannipātetvā aggiṃ kārāpetvā gosusānaṃ pesetvā gomaṃsaṃ āharāpetvā tesaṃ dāpetvā ārakkhaṃ ṭhapesi. Gijjhā vūpasantāya vātavuṭṭhiyā kallasarīrā hutvā pabbatameva agamaṃsu. Te tattheva sannipatitvā evaṃ mantayiṃsu – ‘‘bārāṇasiseṭṭhinā amhākaṃ upakāro kato, katūpakārassa ca nāma paccupakāraṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā ito paṭṭhāya tumhesu yo yaṃ vatthaṃ vā ābharaṇaṃ vā labhati, tena taṃ bārāṇasiseṭṭhissa gehe ākāsaṅgaṇe pātetabba’’nti.
从那时起,秃鹫们看到人们把衣服和饰品放在太阳下晒干,就趁人不注意,像鹰隼抓肉块一样猛地抓起那些东西,叼到波罗奈长者的家里,扔在露台上。长者知道是秃鹫叼来的,就把那些东西全都另外收放起来。有人向国王报告说:“秃鹫在抢掠城市!”国王说:“先给我捉住一只秃鹫,我就能让它们全都把东西送回来。”于是到处布下套索和罗网。那只赡养父母的秃鹫被套索套住了,人们抓住它,正要带去给国王看。波罗奈长者去拜见国王时,看见那些人抓着秃鹫走,就说:“别伤害这只秃鹫。”便和他们一起去了。人们把秃鹫呈给国王。国王问它:“你们抢掠城市,拿走了衣服等东西,是吗?”它答:“是的,大王。”国王问:“那些东西给了谁?”它答:“给了波罗奈长者。”国王问:“为什么?”它答:“他给了我们两条命。对有恩的人,应当报答,所以我们给了他。”于是国王说:“据说秃鹫站在百由旬外都能看见死尸,你为什么看不见给你布下的套索呢?”说完,便说出第一首偈颂——巴利
Tato paṭṭhāya gijjhā manussānaṃ vatthābharaṇāni ātape sukkhāpentānaṃ pamādaṃ oloketvā senā viya maṃsapesiṃ sahasā gahetvā bārāṇasiseṭṭhissa gehe ākāsaṅgaṇe pātenti. So gijjhānaṃ āharaṇabhāvaṃ ñatvā sabbāni tāni visuṃyeva ṭhapesi. ‘‘Gijjhā nagaraṃ vilumpantī’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘ekaṃ gijjhampi tāva gaṇhatha, sabbaṃ āharāpessāmī’’ti tattha tattha pāse ceva jālāni ca oḍḍāpesi. Mātuposakagijjho pāse bajjhi, taṃ gahetvā ‘‘rañño dassessāmā’’ti nenti. Bārāṇasiseṭṭhi rājupaṭṭhānaṃ gacchanto te manusse gijjhaṃ gahetvā gacchante disvā ‘‘mā imaṃ gijjhaṃ bādhayiṃsū’’ti saddhiññeva agamāsi. Gijjhaṃ rañño dassesuṃ. Atha naṃ rājā pucchi – ‘‘tumhe nagaraṃ vilumpitvā vatthādīni gaṇhathā’’ti. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kassa tāni dinnānī’’ti? ‘‘Bārāṇasiseṭṭhissā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Amhākaṃ tena jīvitaṃ dvinnaṃ, upakārassa nāma paccupakāraṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā adamhā’’ti. Atha naṃ rājā ‘‘gijjhā kira yojanasatamatthake ṭhatvā kuṇapaṃ passanti, kasmā tvaṃ attano oḍḍitaṃ pāsaṃ na passasī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 秃鹫真能望见一百由旬外的腐尸吗?
为什么你陷入网和陷阱,即使触及也不醒悟?”巴利
‘‘Yaṃ nu gijjho yojanasataṃ, kuṇapāni avekkhati; Kasmā jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhasī’’ti.
这里,“yaṃ”只是个虚词,“nu”用在表示名称的地方,也是虚词。所谓秃鹫,是说它能看见停留在一百由旬之外的死尸,意思就是“看见”。“āsajjāpi”意思是即使接触到了,“sampāpuṇitvāpi”意思是即使碰到了。他问道:“你即使已经撞上了为自己张开的网和陷阱,为什么还不醒悟呢?”巴利
Tattha yanti nipātamattaṃ, nūti nāmatthe nipāto. Gijjho nāma yojanasataṃ atikkamitvā ṭhitāni kuṇapāni avekkhati, passatīti attho. Āsajjāpīti āsādetvāpi, sampāpuṇitvāpīti attho. ‘‘Tvaṃ attano atthāya oḍḍitaṃ jālañca pāsañca patvāpi kasmā na bujjhasī’’ti pucchi.
秃鹫听了他的话后,说出第二首偈颂:巴利
Gijjho tassa vacanaṃ sutvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 当一个人走向衰败,生命快要结束的时候,
这时,就算撞上罗网和陷阱,他也察觉不到。”巴利
‘‘Yadā parābhavo hoti, poso jīvitasaṅkhaye; Atha jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhatī’’ti.
在这里,“衰败”就是毁灭。“人”就是有情众生。巴利
Tattha parābhavoti vināso. Posoti satto.
国王听了鹫鸟的话,就问那位大财主:“大财主,听说鹫鸟们把衣物等东西衔到了你家里,真有这回事吗?”大财主回答:“大王,确实有。”国王又问:“那些东西在哪儿?”大财主说:“大王,我把它们全都分开放在一边了。东西是谁的,我就还给谁。请把这只鹫鸟放了吧。”于是国王让人放了鹫鸟,大财主也把各人的东西都归还给了众人。巴利
Gijjhassa vacanaṃ sutvā rājā seṭṭhiṃ pucchi – ‘‘saccaṃ kira, mahāseṭṭhi, gijjhehi tumhākaṃ gehe vatthādīni ābhatānī’’ti. ‘‘Saccaṃ, devā’’ti. ‘‘Kahaṃ tānī’’ti? ‘‘Deva, mayā tāni sabbāni visuṃ ṭhapitāni, yaṃ yesaṃ santakaṃ, taṃ tesaṃ dassāmi, imaṃ gijjhaṃ vissajjethā’’ti gijjhaṃ vissajjāpetvā mahāseṭṭhiṃ sabbesaṃ santakāni dāpesi.
导师讲完这段法义、阐明四圣谛之后,把本生故事总结起来。在阐明四圣谛结束时,那位孝养母亲的比丘证得了入流果。那时,国王是阿难,波罗奈的富商是舍利弗,而那只孝养母亲的鹫鸟就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi . ‘‘Tadā rājā ānando ahosi, bārāṇasiseṭṭhi sāriputto, mātuposakagijjho pana ahameva ahosi’’nti.
165. 5. 猫鼬本生注释巴利
[165] 5. Nakulajātakavaṇṇanā
“与敌结盟”这个故事,是导师住在祇园精舍时,围绕塞尼班达那的事而说的。这件事在前面《蛇本生》里已经讲过了。这里导师也说:“比丘们,这两位大臣并不是现在才由我促成和合,过去我也曾使他们和合。”说完,导师便引出了过去世的故事。巴利
Saddhiṃ katvā amittenāti idaṃ satthā jetavane viharanto seṇibhaṇḍanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā uragajātake (jā. 1.2.7-8) kathitasadisameva. Idhāpi satthā ‘‘na, bhikkhave, ime dve mahāmattā idāneva mayā samaggā katā, pubbepāhaṃ ime samagge akāsiṃyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨出生在一个村庄的婆罗门家庭。长大成人后,他到塔迦尸喇学通了所有技艺,然后舍弃在家生活,出家做了仙人,修成了神通和禅定。他靠捡拾落穗为生,吃林中树根和野果,住在雪山一带。在他经行处尽头的一座蚁丘里,住着一只獴;就在它附近的一个树洞里,住着一条蛇。獴和蛇总是天天争斗。菩萨给他们讲了争斗的过患和修慈心的好处,教导说:“不该争斗,应该和睦相处。”于是让他们和好了。后来,蛇外出的时候,獴在经行处尽头的蚁丘洞口伸出头,张着嘴,趴在那里一边呼吸一边睡着了。菩萨看见它那样睡着,就问:“你是由于什么而产生了恐惧呢?”然后说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggahetvā gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā uñchācariyāya vanamūlaphalāhāro himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tassa caṅkamanakoṭiyaṃ ekasmiṃ vammike nakulo, tasseva santike ekasmiṃ rukkhabile sappo ca vāsaṃ kappesi. Te ubhopi ahinakulā niccakālaṃ kalahaṃ karonti. Bodhisatto tesaṃ kalahe ādīnavañca mettābhāvanāya ca ānisaṃsaṃ kathetvā ‘‘kalahaṃ nāma akatvā samaggavāsaṃ vasituṃ vaṭṭatī’’ti ovaditvā ubhopi te samagge akāsi. Atha sappassa bahinikkhantakāle nakulo caṅkamanakoṭiyaṃ vammikassa biladvāre sīsaṃ nīharitvā mukhaṃ vivaritvā nipanno assasanto passasanto niddaṃ upagañchi. Bodhisatto taṃ tathā niddāyamānaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho te nissāya bhayaṃ uppanna’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 既与卵生之敌结盟,胎生者啊,
你张着獠牙而卧;恐惧还能从何处来?”巴利
‘‘Sandhiṃ katvā amittena, aṇḍajena jalābuja; Vivariya dāṭhaṃ sesi, kuto te bhayamāgata’’nti.
在这里,“结盟”就是建立朋友关系。“卵生者”指从卵壳里生出来的龙。“胎生者”是在称呼獴。因为它是在胎里出生的,所以叫“胎生者”。“张开”就是张开。巴利
Tattha sandhiṃ katvāti mittabhāvaṃ karitvā. Aṇḍajenāti aṇḍakose nibbattena nāgena. Jalābujāti nakulaṃ ālapati. So hi jalābumhi jātattā ‘‘jalābujo’’ti vuccati. Vivariyāti vivaritvā.
菩萨这样说完后,獴说道:“尊者,对敌人不能轻视,应该时时保持警惕。”说完便诵出第二首偈颂——巴利
Evaṃ bodhisattena vutto nakulo ‘‘ayya, paccāmitto nāma na avajānitabbo āsaṅkitabboyevā’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 就算对敌人要提防,对朋友也不能完全信任;
从无畏之处生起的恐惧,甚至能把根都砍断。”巴利
‘‘Saṅketheva amittasmiṃ, mittasmimpi na vissase; Abhayā bhayamuppannaṃ, api mūlāni kantatī’’ti.
这里,“不会从这里生起恐惧”故称“无畏”。那这个“无畏者”是谁呢?是朋友。因为即使对朋友怀有信任,恐惧还是可能从朋友那里生起,这种恐惧甚至能连根斩断。意思是:由于看透了朋友的一切弱点,就会导致彻底铲除。巴利
Tattha abhayā bhayamuppannanti na ito te bhayamuppannanti abhayo, ko so? Mitto. Yañhi mittasmimpi vissāse sati tato bhayaṃ uppajjati, taṃ mūlānipi kantati, mittassa sabbarandhānaṃ viditattā mūlaghaccāya saṃvattatīti attho.
于是菩萨对他说:别怕,我会做到让蛇不加害于你。从今往后,你对他不用再起疑心。这样教导之后,菩萨修习了四梵住,命终投生到梵天界。那两位也各自随业报而去。巴利
Atha naṃ bodhisatto ‘‘mā bhāyi, yathā sappo tayi na dubbhati, evamahaṃ karissāmi, tvaṃ ito paṭṭhāya tasmiṃ āsaṅkaṃ mā karī’’ti ovaditvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi. Tepi yathākammaṃ gatā.
导师讲完这段法教后,把本生故事联系起来总结说:“那时候的蛇和獴,就是现在的这两位大臣,而那位苦行者就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sappo ca nakulo ca ime dve mahāmattā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
6. 优波萨罗迦本生注释巴利
[166] 6. Upasāḷakajātakavaṇṇanā
“优波萨罗迦”这个名字,是导师住在竹林精舍时,针对一个名叫优波萨罗迦、执持墓地清净见的婆罗门而说的。据说这个人很富有,钱财很多,但因为执著邪见,连住在附近精舍里的诸佛也不曾做过任何供养。他的儿子却很聪明,有智慧。他年老时对儿子说:“孩子,不要把我火化在别人、下贱之人用过的火葬场,一定要把我火化在一处从未有人用过的墓地。”儿子说:“父亲,我不知道哪里适合火化您,请您亲自带我去,告诉我‘就把我火化在这个地方’。”婆罗门说:“好,孩子。”就带着儿子出城,登上灵鹫山顶,说:“孩子,这里是别人、下贱之人没有用过的地方,就在这里火化我吧。”说完,便和儿子一起动身下山。巴利
Upasāḷakanāmānīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ upasāḷakaṃ nāma susānasuddhikaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. So kira aḍḍho ahosi mahaddhano, diṭṭhigatikattā pana dhuravihāre vasantānampi buddhānaṃ saṅgahaṃ nāma na akāsi. Putto panassa paṇḍito ahosi ñāṇasampanno. So mahallakakāle puttaṃ āha – ‘‘mā kho maṃ, tāta, aññassa vasalassa jhāpitasusāne jhāpehi, ekasmiṃ pana anucchiṭṭhasusāneyeva maṃ jhāpeyyāsī’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ tumhākaṃ jhāpetabbayuttakaṃ ṭhānaṃ na jānāmi, sādhu vata maṃ ādāya gantvā ‘imasmiṃ ṭhāne maṃ jhāpeyyāsī’ti tumheva ācikkhathā’’ti. Brāhmaṇo ‘‘sādhu, tātā’’ti taṃ ādāya nagarā nikkhamitvā gijjhakūṭamatthakaṃ abhiruhitvā ‘‘tāta, idaṃ aññassa vasalassa ajhāpitaṭṭhānaṃ, ettha maṃ jhāpeyyāsī’’ti vatvā puttena saddhiṃ pabbatā otarituṃ ārabhi.
那天清晨,导师观察有缘可度的众生时,看见这对父子有入流道的亲依止缘。于是,他像预先守候的猎人一样,来到山脚,在他们下山的地方坐下等候。父子俩下山时见到了导师。导师寒暄后问:“婆罗门,你们要去哪里?”青年说明了原委。导师说:“那么来吧,我们去你父亲所说的那个地方。”便带着父子俩登上山顶,问:“是哪个地方?”青年说:“尊者,父亲说的是这三座山之间。”导师说:“年轻人,你父亲并非现在才是清净墓地者,过去世他也一样是清净墓地者;也不是现在才告诉你‘把我火化在这个地方’,过去世他也在这个地方说过自己被火化的事。”应青年的请求,导师便讲起了过去的事。巴利
Satthā pana taṃ divasaṃ paccūsakāle bodhaneyyabandhave olokento tesaṃ pitāputtānaṃ sotāpattimaggassa upanissayaṃ addasa. Tasmā maggaṃ gahetvā ṭhitaluddako viya pabbatapādaṃ gantvā tesaṃ pabbatamatthakā otarantānaṃ āgamayamāno nisīdi, te otarantā satthāraṃ addasaṃsu. Satthā paṭisanthāraṃ karonto ‘‘kahaṃ gamissatha brāhmaṇā’’ti pucchi. Māṇavo tamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘tena hi ehi, tava pitarā ācikkhitaṭṭhānaṃ gacchāmā’’ti ubho pitāputte gahetvā pabbatamatthakaṃ āruyha ‘‘kataraṃ ṭhāna’’nti pucchi. Māṇavo ‘‘imesaṃ tiṇṇaṃ pabbatānaṃ antaraṃ ācikkhi, bhante’’ti āha. Satthā ‘‘na kho, māṇava, tava pitā idāneva susānasuddhiko, pubbepi susānasuddhikova, na cesa idāneva ‘imasmiṃ ṭhāne maṃ jhāpeyyāsī’ti tava ācikkhati, pubbepi imasmiṃyeva ṭhāne attano jhāpitabhāvaṃ ācikkhī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
在过去,就在这同一个王舍城里,这位优波萨罗迦婆罗门就是这个人,这个儿子也就是他的儿子。那时,菩萨投生在摩揭陀国的一个婆罗门家庭,学通了全部技艺,出家成为仙人,修成了神通和诸等至,享受着禅那之乐,在雪山一带住了很久,后来为了食用酸粥,住在灵鹫山的一间草庐里。那时,那位婆罗门又用同样的方式对儿子说了,儿子说“请您亲自告诉我那样的地方”,他就指出“就是这个地方”,然后和儿子一起下山,见到菩萨,便走到菩萨跟前。菩萨用同样的方式问过之后,听了青年的那番话,说:“来吧,我们要弄清楚你父亲所指的地方到底是被用过的还是没被用过的。”于是和他们一起登上山顶。青年说“这三座山之间就是没被用过的空地”时,菩萨对他说:“年轻人,就在这个地方,被火化的人不计其数。你的父亲就在这同一个王舍城、同一个婆罗门家庭里一再投生,一直就叫优波萨罗迦,就在这同一个山间被火化了一万四千次。因为在这大地上,想找到一处没被火化过、没做过墓地、没安放过头骨的地方,是根本找不到的。”菩萨以宿住智确定之后,说出下面这两首偈颂:巴利
Atīte imasmiññeva rājagahe ayameva upasāḷako brāhmaṇo ayamevassa putto ahosi. Tadā bodhisatto magadharaṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā paripuṇṇasippo isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya gijjhakūṭe paṇṇasālāyaṃ vihāsi. Tadā so brāhmaṇo imināva niyāmena puttaṃ vatvā puttena ‘‘tumheyeva me tathārūpaṃ ṭhānaṃ ācikkhathā’’ti vutte ‘‘idameva ṭhāna’’nti ācikkhitvā puttena saddhiṃ otaranto bodhisattaṃ disvā tassa santikaṃ upasaṅkami. Bodhisatto imināva niyāmena pucchitvā māṇavassa vacanaṃ sutvā ‘‘ehi, tava pitarā ācikkhitaṭṭhānassa ucchiṭṭhabhāvaṃ vā anucchiṭṭhabhāvaṃ vā jānissāmā’’ti tehi saddhiṃ pabbatamatthakaṃ āruyha ‘‘idaṃ tiṇṇaṃ pabbatānaṃ antaraṃ anucchiṭṭhaṭṭhāna’’nti māṇavena vutte ‘‘māṇava, imasmiṃyeva ṭhāne jhāpitakānaṃ pamāṇaṃ natthi, taveva pitā imasmiṃyeva rājagahe brāhmaṇakuleyeva nibbattitvā upasāḷakoyeva nāma hutvā imasmiṃyeva pabbatantare cuddasa jātisahassāni jhāpito. Pathaviyañhi ajhāpitaṭṭhānaṃ vā asusānaṭṭhānaṃ vā sīsānaṃ anivesitaṭṭhānaṃ vā laddhuṃ na sakkā’’ti pubbenivāsañāṇena paricchinditvā imaṃ gāthādvayamāha –
名叫优婆沙罗迦的,有一万四千人;
他们都在这个地方被烧死,世间没有不死之处。巴利
‘‘Upasāḷakanāmāni , sahassāni catuddasa; Asmiṃ padese daḍḍhāni, natthi loke anāmataṃ.
“ 哪里有真实、有法,有不伤害、有自制、有调伏;
圣者们奉行这个,这在世间就是不死。”巴利
‘‘Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo; Etaṃ ariyā sevanti, etaṃ loke anāmata’’nti.
这里,“非不死处”指的是“死处”。因为涅槃在通俗说法里被称为“不死”,为了否定这种说法,才说“非不死处”。也有读作“Anamata”的写法,意思是:世间并不存在一个叫“不死处”的坟场。“哪里有真实与法”,是说在某人身上,具备以四圣谛为基础的前行谛智和出世间法。“不害”,就是不伤害他人、不逼恼他人。“自制”,就是戒律上的约束。“调伏”,就是调伏诸根。如果某人身上具备这些功德,“诸圣者奉行此”,意思是:圣者们——佛陀、独觉佛和佛陀的声闻弟子——都奉行这个功德所在之处,也就是亲近、结交这样的人。“此于世中为非不死处”,是说这些功德在世间的意义上成就了不死,所以称为“非不死处”。巴利
Tattha anāmatanti mataṭṭhānaṃ. Tañhi upacāravasena ‘‘amata’’nti vuccati, taṃ paṭisedhento ‘‘anāmata’’nti āha. ‘‘Anamata’’ntipi pāṭho, lokasmiñhi anamataṭṭhānaṃ asusānaṃ nāma natthīti attho. Yamhi saccañca dhammo cāti yasmiṃ puggale catusaccavatthukaṃ pubbabhāgasaccañāṇañca lokuttaradhammo ca atthi. Ahiṃsāti paresaṃ avihesā aviheṭhanā. Saṃyamoti sīlasaṃyamo. Damoti indriyadamanaṃ. Idañca guṇajātaṃ yamhi puggale atthi, etaṃ ariyā sevantīti, ariyā buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca etaṃ ṭhānaṃ sevanti, evarūpaṃ puggalaṃ upasaṅkamanti bhajantīti attho. Etaṃ loke anāmatanti etaṃ guṇajātaṃ loke amatabhāvasādhanato anāmataṃ nāma.
菩萨这样为父子俩说法,修习了四梵住之后,最终转生到了梵天界。巴利
Evaṃ bodhisatto pitāputtānaṃ dhammaṃ desetvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来说:“四圣谛开示结束的时候,父子两人都证得了入流果。那时的父子就是现在的父子,而那位苦行者就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ubho pitāputtā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. ‘‘Tadā pitāputtāva etarahi pitāputtā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
7. 三弥提本生注释巴利
[167] 7. Samiddhijātakavaṇṇanā
“比丘,你还没享用过就去乞食了。”这是导师住在王舍城附近的塔波达园时,针对三弥提长老讲的话。
据说有一天,具寿三弥提整夜精进修行,到天亮时洗了澡,正晾干他那金色的身体。他穿好下衣,一手拿着上衣,站在那里,就像一尊精心打造的金像。正因为他的身体如此圆满,才得了“三弥提”这个名字。
那时,一位天女看见他身体的光彩,心生爱恋,对长老这样说:“比丘,你年轻、正值青春、头发乌黑,具备美好的青春,容貌端正、好看、令人欢喜。像你这样的人,还没享受过欲乐,出家有什么意义?你先享受欲乐吧,以后再出家修沙门法。”
长老对她说:“天女,我不知道自己会在什么年纪死去,我的死期是隐藏的、不可知的。所以我要趁年轻就修沙门法,终结痛苦。”
天女从长老那里得不到任何回应,就在那里消失了。长老去见导师,把这件事告诉了他。导师说:“三弥提,不只是你现在被天女诱惑,过去天女们也诱惑过出家人。”接着应他的请求,讲了过去的故事。巴利
Abhutvābhikkhasi bhikkhūti idaṃ satthā rājagahaṃ upanissāya tapodārāme viharanto samiddhitheraṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi āyasmā samiddhi sabbarattiṃ padhānaṃ padahitvā aruṇuggamanavelāya nhatvā suvaṇṇavaṇṇaṃ attabhāvaṃ sukkhāpayamāno antaravāsakaṃ nivāsetvā uttarāsaṅgaṃ hatthena gahetvā aṭṭhāsi suparikammakatā viya suvaṇṇapaṭimā. Attabhāvasamiddhiyāyeva hissa ‘‘samiddhī’’ti nāmaṃ ahosi. Athassa sarīrasobhaggaṃ disvā ekā devadhītā paṭibaddhacittā theraṃ evamāha – ‘‘tvaṃ khosi, bhikkhu, daharo yuvā susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato abhirūpo dassanīyo pāsādiko, evarūpassa tava kāme aparibhuñjitvā ko attho pabbajjāya, kāme tāva paribhuñjassu, pacchā pabbajitvā samaṇadhammaṃ karissasī’’ti. Atha naṃ thero āha – ‘‘devadhīte, ‘asukasmiṃ nāma vaye ṭhito marissāmī’ti mama maraṇakālaṃ na jānāmi, esa me kālo paṭicchanno, tasmā taruṇakāleyeva samaṇadhammaṃ katvā dukkhassantaṃ karissāmī’’ti. Sā therassa santikā paṭisanthāraṃ alabhitvā tattheva antaradhāyi. Thero satthāraṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho, samiddhi, tvaññeva etarahi devadhītāya palobhito, pubbepi devadhītaro pabbajite palobhiṃsuyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治时,菩萨出生在迦尸国一个婆罗门家庭。他长大后,精通一切技艺,随后出家做了仙人,修成神通与各种禅定,在雪山一带靠着一个小天然湖住了下来。他整夜精进修行,到了黎明时分,沐浴之后,穿上一件树皮衣,手里拿着另一件,正晾干身体。这时,一位天女看见他容貌殊胜、身体光洁圆满,心生贪恋,为了诱惑菩萨,说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ kāsigāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto sabbasippesu nipphattiṃ patvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese ekaṃ jātassaraṃ nissāya vāsaṃ kappesi. So sabbarattiṃ padhānaṃ padahitvā aruṇuggamanavelāya nhatvā ekaṃ vakkalaṃ nivāsetvā ekaṃ hatthena gahetvā sarīraṃ vodakaṃ karonto aṭṭhāsi. Athassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā paṭibaddhacittā ekā devadhītā bodhisattaṃ palobhayamānā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 比丘,你还没吃就去乞食;你确实不是吃了以后才去乞食。
比丘,你应先受用再行乞,莫让那时机空过于你。”巴利
‘‘Abhutvā bhikkhasi bhikkhu, na hi bhutvāna bhikkhasi; Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu, mā taṃ kālo upaccagā’’ti.
在这里,“未受用而行乞,比丘”的意思是:比丘,你在年轻的时候,还没有因为烦恼欲而受用感官对象方面的欲乐,就去行乞了。“因为你并不是受用之后才行乞”:难道不是应该先受用五种欲乐,然后才去行乞吗?你还没受用欲乐,就走上行乞之路了。“比丘,受用之后你再去行乞”:比丘,你应当在年轻的时候先享受欲乐,到了年老之后再去行乞。“不要让那个时机错过”:享受欲乐的时机就是年轻的时候,不要让那段时光过去。巴利
Tattha abhutvā bhikkhasi bhikkhūti bhikkhu tvaṃ daharakāle kilesakāmavasena vatthukāme abhutvāva bhikkhāya carasi. Na hi bhutvāna bhikkhasīti nanu nāma pañca kāmaguṇe bhutvā bhikkhāya caritabbaṃ, kāme abhutvāva bhikkhācariyaṃ upagatosi. Bhutvāna bhikkhu bhikkhassūti bhikkhu daharakāle tāva kāme bhuñjitvā pacchā mahallakakāle bhikkhassu. Mā taṃ kālo upaccagāti ayaṃ kāme bhuñjanakālo daharakālo, taṃ mā atikkamatūti.
菩萨听了天神的这番话,为了表明自己的心愿,说出第二首偈颂:巴利
Bodhisatto devatāya vacanaṃ sutvā attano ajjhāsayaṃ pakāsento dutiyaṃ gāthamāha –
“ 我实不知死期至,死期隐覆不可见;
是故未食即行乞,莫令死期越我先。”巴利
‘‘Kālaṃ vohaṃ na jānāmi, channo kālo na dissati; Tasmā abhutvā bhikkhāmi, mā maṃ kālo upaccagā’’ti.
在这里,“kālaṃ vohaṃ na jānāmi”中的“vo”只是一个语气词。而我并不知道自己什么时候会死,是在青年时期,还是在中年时期,或者是在老年时期,就这样不知道自己死亡的时间。因为智者——巴利
Tattha kālaṃ vohaṃ na jānāmīti voti nipātamattaṃ. Ahaṃ pana ‘‘paṭhamavaye vā mayā maritabbaṃ majjhimavaye vā pacchimavaye vā’’ti evaṃ attano maraṇakālaṃ na jānāmi. Paṇḍitena hi puggalena –
“ 寿命、疾病与死期,舍身、趣向共成五;
此五于生界之中,无相不可知。”巴利
‘‘Jīvitaṃ byādhi kālo ca, dehanikkhepanaṃ gati; Pañcete jīvalokasmiṃ, animittā na nāyare’’ti.
“死时隐蔽不现”的意思是:因为“我将在某个年纪死去,或在冬季等季节死去”——这个死时对我来说也是隐蔽不现的,它被很好地隐藏起来,无法被知道。因此,我未受用而行乞——由于这个原因,我未受用五种欲乐而行乞。“勿令死时越过我”——意思是愿我修习沙门法的时机不要越过、不要错失。由于这个原因,我虽然还年轻,就已经出家修习沙门法。天女听了菩萨这番话,就在那里隐没不现了。巴利
Channo kālo na dissatīti yasmā ‘‘asukasmiṃ nāma vayakāle hemantādiutukāle vā mayā maritabba’’nti mayhampesa channo hutvā kālo na dissati, suppaṭicchanno hutvā ṭhito na paññāyati. Tasmā abhutvā bhikkhāmīti tena kāraṇena pañca kāmaguṇe abhutvā bhikkhāmi. Mā maṃ kālo upaccagāti maṃ samaṇadhammakaraṇakālo mā atikkamatūti attho. Iminā kāraṇena daharova samāno pabbajitvā samaṇadhammaṃ karomīti. Devadhītā bodhisattassa vacanaṃ sutvā tattheva antaradhāyi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的天女就是现在的这位天女,而那时候的苦行者就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā devadhītā ayaṃ devadhītā ahosi, ahameva tena samayena tāpaso ahosi’’nti.
第168篇 鹰本生注释巴利
[168] 8. Sakuṇagghijātakavaṇṇanā
“老鹰凭力气猛冲”——这是导师住在祇园时,围绕《鸟教诫经》(《相应部》5.372)随自己的心意而说的。有一天,导师把比丘们叫来,开示《相应部·大品》里的这部经:“比丘们,你们要在自己的行境、父祖传承的领域里活动。”接着又说:“你们先别急,过去那些投生为畜生的,也有离开自己父祖传承的领域,跑到不适当的行境里去,结果落入敌手,可它们凭自己的智慧成就和善巧方便,还是从敌手里逃脱了。”说完,就讲起了过去的故事。巴利
Senobalasā patamānoti idaṃ satthā jetavane viharanto attajjhāsayaṃ sakuṇovādasuttaṃ (saṃ. ni. 5.372) ārabbha kathesi. Ekadivasañhi satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’ti (saṃ. ni. 5.372) imaṃ saṃyuttamahāvagge suttantaṃ kathento ‘‘tumhe tāva tiṭṭhatha, pubbe tiracchānagatāpi sakaṃ pettikavisayaṃ pahāya agocare carantā paccāmittānaṃ hatthapathaṃ gantvāpi attano paññāsampattiyā upāyakosallena paccāmittānaṃ hatthā mucciṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王执政的时候,菩萨投生为一只鹌鹑,住在被犁翻耕过、土块堆积的地方。有一天,他想:我要放下自己地盘里的觅食,到别人的地盘去找吃的。于是他就去了密林边缘。这时,一只鹰看见他在那里觅食,突然猛扑下来,把他抓住了。鹌鹑被鹰抓着的时候,这样悲叹道:我们真是倒霉,我们真是没福气,竟然跑到不该去的地方、别人的地盘里游荡。如果今天我待在自己的地盘、祖祖辈辈传下来的地方觅食,这只鹰就算来跟我打,也根本不是我的对手。鹰问:鹌鹑,哪里才是你的地盘、你祖祖辈辈传下来的地方?他说:就是被犁翻耕过、土块堆积的地方。于是鹰仗着自己力气大,满不在乎地放开了他,说:去吧,鹌鹑,就算你到了那里,也逃不出我的手心。鹌鹑到了那里,爬上一块大土块,向鹰挑战说:来吧,鹰,现在就来!鹰仗着自己力气大,收拢双翅,猛地朝鹌鹑扑了下去。可当鹌鹑发觉这只鹰已经逼得很近时,就一转身,钻进了那块土块的缝隙里。鹰收不住冲势,胸膛直接撞在土块上。就这样,她心脏破裂,眼珠迸出,当场就死了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto lāpasakuṇayoniyaṃ nibbattitvā naṅgalakaṭṭhakaraṇe leḍḍuṭṭhāne vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ ‘‘sakavisaye gocaragahaṇaṃ pahāya paravisaye gocaraṃ gaṇhissāmī’’ti aṭavipariyantaṃ agamāsi. Atha naṃ tattha gocaraṃ gaṇhantaṃ disvā sakuṇagghi sahasā ajjhappattā aggahesi. So sakuṇagghiyā hariyamāno evaṃ paridevasi – ‘‘mayamevamha alakkhikā, mayaṃ appapuññā, ye mayaṃ agocare carimha paravisaye, sacejja mayaṃ gocare careyyāma sake pettike visaye, na myāyaṃ sakuṇagghi alaṃ abhavissa yadidaṃ yuddhāyā’’ti. ‘‘Ko pana, te lāpa, gocaro sako pettiko visayo’’ti? ‘‘Yadidaṃ naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ leḍḍuṭṭhāna’’nti. Atha naṃ sakuṇagghi sake bale apatthaddhā amuñci – ‘‘gaccha kho, tvaṃ lāpa, tatrapi me gantvā na mokkhasī’’ti. So tattha gantvā mahantaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā ‘‘ehi kho dāni sakuṇagghī’’ti senaṃ avhayanto aṭṭhāsi. Sakuṇagghi sake bale apatthaddhā ubho pakkhe sannayha lāpasakuṇaṃ sahasā ajjhappattā. Yadā pana taṃ lāpo ‘‘bahuāgatā kho myāyaṃ sakuṇagghī’’ti aññāsi, atha parivattitvā tasseva leḍḍussa antaraṃ paccāpādi. Sakuṇagghi vegaṃ sandhāretuṃ asakkontī tattheva uraṃ paccatāḷesi. Evaṃ sā bhinnena hadayena nikkhantehi akkhīhi jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.
导师讲完这段过去的事,说道:“比丘们,就像这样,连畜生道的众生,一旦跑到不该去的地方活动,也会落入敌人手里;可要是在自己的地盘、祖辈传下来的范围里活动,就能制服敌人。所以你们也不该跑到不该去的地方、别人的地盘上去活动。比丘们,跑到不该去的地方、别人的地盘上活动的人,魔罗就能找到机会,魔罗就能找到下手的地方。比丘们,什么是一个比丘不该去的地方、别人的地盘?就是那五种欲。哪五种?眼所识的色……中间省略……比丘们,这就是一个比丘不该去的地方、别人的地盘。”说完这些,导师作为正自觉者,诵出了第一首偈颂:巴利
Satthā imaṃ atītaṃ dassetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, tiracchānagatāpi agocare carantā sapattahatthaṃ gacchanti, gocare pana sake pettike visaye carantā sapatte niggaṇhanti, tasmā tumhepi mā agocare caratha paravisaye. Agocare , bhikkhave, carataṃ paravisaye lacchati māro otāraṃ, lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā…pe… ayaṃ, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo’’ti vatvā abhisambuddho hutvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 鹰凭蛮力猛冲下来,扑向在觅食处活动的鹌鹑;
它猛地扑了上去,就这样招来了死亡。”巴利
‘‘Seno balasā patamāno, lāpaṃ gocaraṭhāyinaṃ; Sahasā ajjhappattova, maraṇaṃ tenupāgamī’’ti.
在这里,“以力俯冲”的意思是:想着“我要抓住鹌鹑”,凭着力气和体力猛冲下去。“住在行境中”是指它离开自己的地盘,为了觅食而停在密林边上。“已扑到”就是已经到达、逼近了。“因此招来死亡”是指由于那个原因而遭遇了死亡。巴利
Tattha balasā patamānoti ‘‘lāpaṃ gaṇhissāmī’’ti balena thāmena patamāno. Gocaraṭhāyinanti sakavisayā nikkhamitvā gocaratthāya aṭavipariyante ṭhitaṃ. Ajjhappattoti sampatto. Maraṇaṃ tenupāgamīti tena kāraṇena maraṇaṃ patto.
当那只鹰遭遇死亡时,鹌鹑从藏身处出来,站在它的胸膛上,发出感叹:“我终于见到了仇敌的背!”接着说出第二首偈颂——巴利
Tasmiṃ pana maraṇaṃ patte lāpo nikkhamitvā ‘‘diṭṭhā vata me paccāmittassa piṭṭhī’’ti tassa hadaye ṭhatvā udānaṃ udānento dutiyaṃ gāthamāha –
“ 我具备这样的方法,乐于父祖传下的行境;
远离了怨敌,我满心欢喜,看清了自己的利益。”巴利
‘‘Sohaṃ nayena sampanno, pettike gocare rato; Apetasattu modāmi, sampassaṃ atthamattano’’ti.
其中,“以方法”是指以手段。“自己的利益”是指自身被称为无病状态的增长。巴利
Tattha nayenāti upāyena. Atthamattanoti attano arogabhāvasaṅkhātaṃ vuḍḍhiṃ.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在讲说圣谛结束时,许多比丘证得了入流果等果位。“那时候,鹰是提婆达多,而鹌鹑就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū bhikkhū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā seno devadatto ahosi, lāpo pana ahameva ahosi’’nti.
第169段 9.阿拉咖本生注释巴利
[169] 9. Arakajātakavaṇṇanā
以慈心……这一句,是导师住在祇园精舍时,围绕《慈经》所说的。有一次,导师对比丘们说:“比丘们,慈心解脱如果被修习、被培育、被多修、被作为车乘、被作为基础、被坚持、被熟悉、被善加发起,就可以期待十一种利益。哪十一种?睡得安乐、醒来安乐、不做恶梦、为人所爱、为非人所爱、天神守护、火或毒或刀不能伤及、心很快得定、面容清净明净、临终不昏迷,若没有证得更高的果位,就投生到梵天界。比丘们,慈心解脱如果被修习……善加发起,这十一种利益就可以期待。”导师举出这十一种利益,赞叹了具足这十一种利益的慈心修习,然后说:“比丘们,比丘应当以指定和不定指的方式,对一切众生修习慈心;对友善者也应以慈心遍满,对不友善者也应以慈心遍满,对中立者也应以慈心遍满。同样,应当以指定和不定指的方式,对一切众生修习慈心;应当修习悲、喜、舍;应当在四梵住上用心。这样做的人,即使没有证得道或果,也以梵天界为归宿;古代的智者们修习慈心七年,在七个坏劫和成劫中,都住在梵天界。”说完之后,他讲起了过去的故事。巴利
Yove mettena cittenāti idaṃ satthā jetavane viharanto mettasuttaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye satthā bhikkhū āmantesi – ‘‘mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Katame ekādasa? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, devatā rakkhanti, nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati, tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati, mukhavaṇṇo vippasīdati, asammūḷho kālaṃ karoti, uttari appaṭivijjhanto brahmalokūpago hoti. Mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya…pe… susamāraddhāya ime ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti (a. ni. 11.15). Ime ekādasānisaṃse gahetvā ṭhitaṃ mettābhāvanaṃ vaṇṇetvā ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma sabbasattesu odissakānodissakavasena mettā bhāvetabbā, hitopi hitena pharitabbo, ahitopi hitena pharitabbo, majjhattopi hitena pharitabbo. Evaṃ sabbasattesu odissakānodissakavasena mettā bhāvetabbā, karuṇā muditā upekkhā bhāvetabbā, catūsu brahmavihāresu kammaṃ kātabbameva. Evaṃ karonto hi maggaṃ vā phalaṃ vā alabhantopi brahmalokaparāyaṇo ahosi, porāṇakapaṇḍitāpi satta vassāni mettaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe brahmalokasmiṃyeva vasiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去某一劫中,菩萨出生在一个婆罗门家庭,成年后舍弃了对诸欲的贪著,出家成为仙人,证得了四种梵住,成为一位名叫阿拉卡的导师,住在雪山地区,拥有庞大的随从众。他教导那群仙人说:“出家之人应当修习慈,修习悲、喜、舍。当慈心达到安止定时,就能实现往生梵天界。”他这样阐明慈的功德利益,说了以下这些偈颂——巴利
Atīte ekasmiṃ kappe bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā catunnaṃ brahmavihārānaṃ lābhī arako nāma satthā hutvā himavantapadese vāsaṃ kappesi, tassa mahā parivāro ahosi. So isigaṇaṃ ovadanto ‘‘pabbajitena nāma mettā bhāvetabbā, karuṇā muditā upekkhā bhāvetabbā. Mettacittañhi nāmetaṃ appanāppattaṃ brahmalokaparāyaṇataṃ sādhetī’’ti mettāya ānisaṃsaṃ pakāsento imā gāthā āha –
凡以慈心之意,怜悯一切世间;
向上、向下和横向,以无量心遍及一切。巴利
‘‘Yo ve mettena cittena, sabbalokānukampati; Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, appamāṇena sabbaso.
“ 那颗无量、圆满、善加修习的利益之心,
凡是以有限量造作的业,都不会留在那里。”巴利
‘‘Appamāṇaṃ hitaṃ cittaṃ, paripuṇṇaṃ subhāvitaṃ; Yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ, na taṃ tatrāvasissatī’’ti.
在这里,如果有人以慈心悲悯一切世间,意思是在刹帝利等种姓中,或者在沙门、婆罗门中,无论什么人,以无量的慈心悲悯整个众生界。上方,指从大地往上直到非想非非想处梵天界。下方,指大地之下最底层的大地狱。横向,指人间,以及所有铁围山世界。在所有这些地方投生的众生,愿他们全都无怨、无害、无忧,安稳快乐地生活——以这样修习的慈心,就是这句话的意思。无量,是因为众生的数量无量、所缘的对象无量,所以叫无量。一切,是指以一切方式,即向上、向下、横向,涵盖一切善趣和恶趣,这就是它的含义。巴利
Tattha yo ve mettena cittena, sabbalokānukampatīti khattiyādīsu vā samaṇabrāhmaṇesu vā yo koci appamāṇena mettena cittena sakalaṃ sattalokaṃ anukampati. Uddhanti pathavito yāva nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokā. Adhoti pathaviyā heṭṭhā ussade mahāniraye. Tiriyanti manussaloke, yattakāni cakkavāḷāni ca tesu sabbesu ettake ṭhāne nibbattā sabbe sattā averā hontu, abyāpajjhā anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti evaṃ bhāvitena mettena cittenāti attho. Appamāṇenāti appamāṇasattānaṃ appamāṇārammaṇattā appamāṇena. Sabbasoti sabbākārena, uddhaṃ adho tiriyanti evaṃ sabbasugatiduggativasenāti attho.
“无量利益心”是指:把利益一切众生的心修到无量。“圆满”是指没有欠缺。“善修习”是指修得很好、增长得很好,这是对安止心的称呼。“那被限量而造的业”是指:虽然称作“无量、无量所缘”,但并未依所缘的三类分别以及依自在成就加以增长,就这样所造的有限欲界业。那个业在那里不残留,意思是:当那被称为“无量利益心”的殊胜色界业存在时,那个有限的业在那里不会残留。就像少量水被大洪水淹没,在洪流之中无法自立、无法停留,终究只是被大洪水吞没而消失;同样,那个有限的业在那个广大的业之中,被那个广大的业夺去,没有成熟果报的机会,既不残留也站不住,不能给出自己的果报,终究还是那个广大的业把它淹没,持续存在并给出果报。巴利
Appamāṇaṃ hitaṃ cittanti appamāṇaṃ katvā bhāvitaṃ sabbasattesu hitacittaṃ. Paripuṇṇanti avikalaṃ. Subhāvitanti suvaḍḍhitaṃ, appanācittassetaṃ nāmaṃ. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti yaṃ ‘‘appamāṇaṃ appamāṇārammaṇa’’nti evaṃ ārammaṇattikavasena ca vasībhāvappattivasena ca avaḍḍhitvā kataṃ parittaṃ kāmāvacarakammaṃ. Na taṃ tatrāvasissatīti taṃ parittaṃ kammaṃ yaṃ taṃ ‘‘appamāṇaṃ hitaṃ citta’’nti saṅkhagataṃ rūpāvacarakammaṃ, tatra na avasissati. Yathā nāma mahoghena ajjhotthaṭaṃ parittodakaṃ oghassa abbhantare tena asaṃhīramānaṃ nāvasissati na tiṭṭhati, atha kho mahoghova taṃ ajjhottharitvā tiṭṭhati, evameva taṃ parittakammaṃ tassa mahaggatakammassa abbhantare tena mahaggatakammena acchinditvā aggahitavipākokāsaṃ hutvā na avasissati na tiṭṭhati, na sakkoti attano vipākaṃ dātuṃ, atha kho mahaggatakammameva taṃ ajjhottharitvā tiṭṭhati vipākaṃ detīti.
菩萨这样对弟子们讲完修慈心的功德之后,自己没有退失禅定,投生到梵天界,经过七个坏劫和成劫,都没有再回到这个世间。巴利
Evaṃ bodhisatto antevāsikānaṃ mettābhāvanāya ānisaṃsaṃ kathetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbattitvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe na imaṃ lokaṃ puna agamāsi.
导师讲完这段法教后,把本生故事联系起来说:“那时的仙人众,就是现在佛陀的弟子众;而那位阿罗迦导师,正是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā isigaṇo buddhaparisā ahosi, arako pana satthā ahameva ahosi’’nti.
10. 变色龙本生注释巴利
[170] 10. Kakaṇṭakajātakavaṇṇanā
“它从前并不昂首”这一句,此《变色龙本生》将在《大隧道本生》(Jā. 2.22.590等)中详细说明。巴利
Nāyaṃpure uṇṇamatīti idaṃ kakaṇṭakajātakaṃ mahāumaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) āvibhavissati.
因达萨玛那果塔、桑塔瓦、须深、吉阇;
纳库罗、优波萨罗迦、三弥提和萨库那基。
阿罗迦与变色龙。巴利
Indasamānagottañca, santhavaṃ susīmaṃ gijjhaṃ; Nakulaṃ upasāḷakaṃ, samiddhi ca sakuṇagghi; Arakañca kakaṇṭakaṃ.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10