不坚固品·1. 牢狱本生注释
2. 二集义注 · 175 段
1. 牢狱本生注释巴利
[201] 1. Bandhanāgārajātakavaṇṇanā
“智者说,那并不是坚固的束缚。”世尊住在祇园精舍时,以监狱为因缘说了这句话。据说,那时候,很多打洞穿墙、拦路抢劫的盗贼被抓住,带到憍萨罗国王面前。国王下令用脚镣、绳绑和锁链把他们绑起来。大约三十位从乡下来的比丘想见世尊,来了以后礼敬世尊。第二天他们进城乞食,走到监狱那里,看见了那些盗贼。乞食回来以后,傍晚时分他们来到如来面前,问道:“尊者,今天我们乞食的时候,在监狱里看见很多盗贼被脚镣等刑具绑着,受着极大的苦,根本挣不断那些束缚逃跑。请问,还有没有比这些束缚更坚固的束缚?”世尊说:“比丘们,这些算什么束缚呢?对钱财、谷物、儿女、妻子等生起的、名为渴爱的烦恼束缚,比这些束缚坚固百倍、千倍。这束缚虽然这么大,又这么难断,但过去的智者们还是把它断了,进入雪山出家。”说完之后,世尊便讲起了过去的事。巴利
Nataṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti idaṃ satthā jetavane viharanto bandhanāgāraṃ ārabbha kathesi. Tasmiṃ kira kāle bahū sandhicchedakapanthaghātakacore ānetvā kosalarañño dassesuṃ. Te rājā addubandhanarajjubandhanasaṅkhalikabandhanehi bandhāpesi. Tiṃsamattā jānapadā bhikkhū satthāraṃ daṭṭhukāmā āgantvā disvā vanditvā punadivase piṇḍāya carantā bandhanāgāraṃ gantvā te core disvā piṇḍapātapaṭikkantā sāyanhasamaye tathāgataṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, ajja amhehi piṇḍāya carantehi bandhanāgāre bahū corā addubandhanādīhi baddhā mahādukkhaṃ anubhavantā diṭṭhā, te tāni bandhanāni chinditvā palāyituṃ na sakkonti, atthi nu kho tehi bandhanehi thirataraṃ nāma aññaṃ bandhana’’nti pucchiṃsu. Satthā ‘‘bhikkhave, kiṃ bandhanāni nāmetāni, yaṃ panetaṃ dhanadhaññaputtadārādīsu taṇhāsaṅkhātaṃ kilesabandhanaṃ, etaṃ etehi bandhanehi sataguṇena sahassaguṇena thirataraṃ, evaṃ mahantampi panetaṃ ducchindaniyaṃ bandhanaṃ porāṇakapaṇḍitā chinditvā himavantaṃ pavisitvā pabbajiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治时期,菩萨投生在一个贫苦的居士家庭。他成年后,父亲去世了。他靠做雇工来养活母亲。后来,母亲不顾他的意愿,为他娶了一位良家女子进门,不久之后母亲也去世了。他妻子怀了孕。他并不知道妻子已经怀孕,就对她说:“贤妻,你自己做雇工谋生吧,我要出家去了。”妻子说:“我已经怀孕了,等我生下孩子,你见过孩子之后再出家吧。”他说:“好。”便答应了。等到妻子分娩时,他问道:“贤妻,你已平安生产,现在我可以出家了吧?”于是妻子对他说:“请你至少等到孩子断奶的时候。”说完之后,她又再次怀了孕。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ duggatagahapatikule nibbatti, tassa vayappattassa pitā kālamakāsi. So bhatiṃ katvā mātaraṃ posesi, athassa mātā anicchamānasseva ekaṃ kuladhītaraṃ gehe katvā aparabhāge kālamakāsi. Bhariyāyapissa kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. So gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ajānanto ‘‘bhadde, tvaṃ bhatiṃ katvā jīvāhi, ahaṃ pabbajissāmī’’ti āha . Sāpi ‘‘gabbho me patiṭṭhito, mayi vijātāya dārakaṃ disvā pabbajissasī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassā vijātakāle ‘‘bhadde, tvaṃ sotthinā vijātā, idānāhaṃ pabbajissāmī’’ti āpucchi. Atha naṃ sā ‘‘puttakassa tāva thanapānato apagamanakālaṃ āgamehī’’ti vatvā puna gabbhaṃ gaṇhi.
他心想:“要是答应了她,就走不成了。干脆不告诉她,直接逃出去出家算了。”于是他没有告诉妻子,半夜起身就逃走了。结果守城的人把他抓住了。他说:“长官,我是要奉养母亲的人,请放了我吧。”他设法让那些人放了自己,在一个地方住下,然后从城门出去,进入雪山,依照隐士的方式出家,修得了神通与等至,安住在禅那之乐中。他住在那里时,发出这样的感叹:“像这样难以斩断的儿女妻室束缚,也就是烦恼的束缚,我已经斩断了!”他这样发出感叹后,说出了下面这些偈颂:巴利
So cintesi – ‘‘imaṃ sampaṭicchāpetvā gantuṃ na sakkā, imissā anācikkhitvāva palāyitvā pabbajissāmī’’ti. So tassā anācikkhitvā ratthibhāge uṭṭhāya palāyi. Atha naṃ nagaraguttikā aggahesuṃ. So ‘‘ahaṃ, sāmi, mātuposako nāma, vissajjetha ma’’nti tehi attānaṃ vissajjāpetvā ekasmiṃ ṭhāne vasitvā aggadvāreneva nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto vihāsi. So tattha vasanto ‘‘evarūpampi nāma me ducchindaniyaṃ puttadārabandhanaṃ kilesabandhanaṃ chindita’’nti udānaṃ udānento imā gāthā avoca –
智者不认为铁制的、木制的、草制的束缚是坚固的束缚。
对宝珠耳环的深心耽染,对儿女妻室的系念期盼。巴利
‘‘Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṃ dārujapabbajañca; Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā.
“ 智者说,这种束缚很坚固:它会把人拖向恶道,看似松缓,却极难挣脱。
智者把这束缚也斩断后,毫无眷恋,舍弃欲乐而离去。”巴利
‘‘Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, ohārinaṃ sīthilaṃ duppamuñcaṃ; Etampi chetvāna vajanti dhīrā, anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā’’ti.
在这里,“智者”是指有坚定毅力的人,因为已经舍弃了种种恶,所以称为智者。另一种说法是,“dhī”指智慧,因为具备这种智慧,所以称为智者。佛陀、独觉佛、佛弟子和菩萨,这些都叫作智者。“当铁制的”等句中,所谓铁制的,是指由铁做成、属于锁链一类的东西;所谓木制的,是指属于足枷一类的东西;还有用婆迦草或其他树皮等搓成绳子、做成绳缚的。对于这些铁制等可以被斩断的束缚,智者不会说它们是坚固、牢靠的。“贪染着染”:就是生起贪染而染着,意思是强烈的贪染。“于珠宝耳环”:就是在珠宝和耳环上,或者在镶有珠宝的耳环上。巴利
Tattha dhīrāti dhitimantā, dhikkatapāpāti dhīrā. Atha vā dhī vuccati paññā, tāya paññāya samannāgatāti dhīrā, buddhā paccekabuddhā buddhasāvakā bodhisattā ca ime dhīrā nāma. Yadāyasantiādīsu yaṃ saṅkhalikasaṅkhātaṃ ayasā nibbattaṃ āyasaṃ, yaṃ addubandhanasaṅkhātaṃ dārujaṃ, yañca pabbajatiṇehi vā aññehi vā vākādīhi rajjuṃ katvā katarajjubandhanaṃ, taṃ āyasādiṃ chindituṃ sakkuṇeyyabhāvena dhīrā daḷhaṃ thiranti nāhu na kathenti. Sārattarattāti sārattā hutvā rattā, balavarāgarattāti attho. Maṇikuṇḍalesūti maṇīsu ca kuṇḍalesu ca, maṇiyuttesu vā kuṇḍalesu.
那些对珠宝耳环极度贪恋的人,他们那种贪染,以及他们对子女妻子的牵挂渴爱,智者说这种烦恼构成的束缚是坚固牢实的。能牵引:因为它把人拖拽下去,使人堕入四种恶趣,所以叫能牵引,意思是向下拉。松弛:它在捆绑的地方不割破皮肤、皮革、肌肉,不流血,也不让人感觉到自己被绑着,还让人能在陆路、水路等地方做各种事,所以叫松弛。难解脱:因为渴爱和贪欲,哪怕只生起一次,这烦恼的束缚就像咬住某处难以拽出的乌龟一样,难以摆脱,所以叫难解脱。即使此也断除:智者用智慧的剑斩断这样坚固的烦恼束缚,如醉象斩断铁链,如幼狮冲破牢笼,厌离事欲和烦恼欲,视之如粪秽之地,无所牵挂,舍弃欲乐而出离;出离之后,进入雪山,出家修行仙人之道,以禅那之乐度日。巴利
Etaṃdaḷhanti ye maṇikuṇḍalesu sārattarattā, tesaṃ yo ca sārāgo, yā ca tesaṃ puttadāresu apekkhā taṇhā, etaṃ kilesamayaṃ bandhanaṃ daḷhaṃ thiranti dhīrā āhu. Ohārinanti ākaḍḍhitvā catūsu apāyesu pātanato avaharati heṭṭhā haratīti ohārinaṃ. Sithilanti bandhanaṭṭhāne chavicammamaṃsāni na chindati, lohitaṃ na nīharati, bandhanabhāvampi na jānāpeti, thalapathajalapathādīsu kammāni kātuṃ detīti sithilaṃ. Duppamuñcanti taṇhālobhavasena hi ekavārampi uppannaṃ kilesabandhanaṃ daṭṭhaṭṭhānato kacchapo viya dummocayaṃ hotīti duppamuñcaṃ. Etampi chetvānāti etaṃ evaṃ daḷhampi kilesabandhanaṃ ñāṇakhaggena chinditvā ayadāmāni chinditvā mattavaravāraṇā viya pañjare chinditvā sīhapotakā viya ca dhīrā vatthukāmakilesakāme ukkārabhūmiṃ viya jigucchamānā anapekkhino hutvā kāmasukhaṃ pahāya vajanti pakkamanti, pakkamitvā ca pana himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānasukhena vītināmentīti.
菩萨这样说出这段感叹之后,没有失去禅那,最终投生到梵天世界。巴利
Evaṃ bodhisatto imaṃ udānaṃ udānetvā aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这段法,开示了四圣谛,然后总结本生故事。在讲谛结束时,有些人证得入流果,有些人证得一来果,有些人证得不来果,有些人证得阿拉汉果。他说:“那时,母亲是摩耶夫人,父亲是净饭大王,妻子是罗睺罗的母亲,儿子是罗睺罗,而那个舍弃妻儿、出家修行的人,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā mātā mahāmāyā ahosi, pitā suddhodanamahārājā, bhariyā rāhulamātā, putto rāhulo, puttadāraṃ pahāya nikkhamitvā pabbajito puriso pana ahameva ahosi’’nti.
2. 嬉戏习性的本生注释巴利
[202] 2. Keḷisīlajātakavaṇṇanā
“天鹅、苍鹭与孔雀”这一句,是导师住在祇园时,因尊者矮小跋提而说的。据说,这位尊者在佛陀的教法中很有名,广为人知:声音悦耳,善于说法,说法甘美,证得无碍解,是大漏尽者。在八十位大长老当中,他身材矮小,像个沙弥,仿佛是为了玩耍而做出来的小玩偶。有一天,他礼敬如来后,走到祇园的门楼。那时,大约三十位从外地来的比丘心想“我们去礼敬十力者”,便走进祇园。他们在门楼那里看见长老,以为是沙弥,就抓住长老的衣角,拉他的手,按他的头,摸他的鼻子,揪住耳朵摇晃,动手戏弄了一番。然后他们整理好衣钵,来到导师面前,礼敬后坐下。导师亲切地和他们交谈之后,他们问道:“尊者,听说您有一位弟子,叫矮小跋提长老,善于说法,说法甘美,他现在在哪里?”“比丘们,你们想见他吗?”“是的,尊者。”“比丘们,你们在门楼那里看见他,抓住他的衣角等,动手戏弄之后才过来的那位,就是他。”他们说:“尊者,这样一位愿求圆满、具足志向的弟子,是什么原因使他缺少威德呢?”导师说:“这是因为他自己过去所造的恶业。”应他们的请求,导师便讲述了过去的因缘。巴利
Haṃsākoñcā mayūrā cāti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ ārabbha kathesi. So kirāyasmā buddhasāsane pākaṭo ahosi paññāto madhurassaro madhuradhammakathiko paṭisambhidāppatto mahākhīṇāsavo asītiyā mahātherānaṃ antaro pamāṇena omako lakuṇḍako sāmaṇero viya, khuddako kīḷanatthāya kato viya. Tasmiṃ ekadivasaṃ tathāgataṃ vanditvā jetavanakoṭṭhakaṃ gate janapadā tiṃsamattā bhikkhū ‘‘dasabalaṃ vandissāmā’’ti jetavanaṃ pavisantā vihārakoṭṭhake theraṃ disvā ‘‘sāmaṇero eso’’ti saññāya theraṃ cīvarakaṇṇe gaṇhantā hatthe gaṇhantā sīsaṃ gaṇhantā nāsāya parāmasantā kaṇṇesu gahetvā cāletvā hatthakukkuccaṃ katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā nisīditvā satthārā madhurapaṭisanthāre kate pucchiṃsu – ‘‘bhante, lakuṇḍakabhaddiyatthero kira nāmeko tumhākaṃ sāvako madhuradhammakathiko atthi, kahaṃ so idānī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhikkhave, daṭṭhukāmatthā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, tumhe dvārakoṭṭhake disvā cīvarakaṇṇādīsu gaṇhantā hatthakukkuccaṃ katvā āgatā, esa so’’ti. ‘‘Bhante, evarūpo patthitapatthano abhinīhārasampanno sāvako kiṃkāraṇā appesakkho jāto’’ti? Satthā ‘‘attanā katapāpakammaṃ nissāyā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治时,菩萨是帝释天王。那时,梵授王生性爱戏弄人。人们没法把衰老的大象、马或牛牵到他面前——他一见就叫人去追。看见破旧的车,就叫人砸坏。看见老妇人,就叫人把她喊来,打她的肚子,让她跌倒再爬起来,吓唬她。看见老人,就叫人像耍跳技的人那样,在地上翻滚打转地戏弄。哪怕没见到,只要听说“某某家里有个老人”,也把人叫来戏弄。人们觉得羞耻,就把自己的父母送到别的国家去。奉养母亲、奉养父亲的做法就此断了,国王的侍从们也都变得爱戏弄人。死后,众生填满了四恶道,天界的众神也减少了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakko devarājā ahosi. Tadā brahmadattassa jiṇṇaṃ jarāppattaṃ hatthiṃ vā assaṃ vā goṇaṃ vā dassetuṃ na sakkā, keḷisīlo hutvā tathārūpaṃ disvāva anubandhāpeti, jiṇṇasakaṭampi disvā bhindāpeti, jiṇṇamātugāme disvā pakkosāpetvā udare paharāpetvā pātāpetvā puna uṭṭhāpetvā bhāyāpeti , jiṇṇapurise disvā laṅghake viya bhūmiyaṃ saṃparivattakādikīḷaṃ kīḷāpeti, apassanto ‘‘asukaghare kira mahallako atthī’’ti sutvāpi pakkosāpetvā kīḷati. Manussā lajjantā attano mātāpitaro tiroraṭṭhāni pesenti, mātupaṭṭhānadhammo pitupaṭṭhānadhammo pacchijji, rājasevakāpi keḷisīlāva ahesuṃ. Matamatā cattāro apāye pūrenti, devaparisā parihāyati.
帝释天神看不到那些新生的天子,便想:“这到底是什么原因?”他知道了原因之后,心想:“我要调伏他。”于是变成一个老人的模样,在一辆破旧的车子上放了两罐酪浆,套上两头老牛。在一个节日里,梵授王骑上装饰华丽的大象,正沿着盛装打扮的城市作右绕巡行时,帝释天神穿着粗布衣,驾着那辆破车迎面朝国王驶去。国王看见那辆破车,说:“把那辆车弄走!”人们说:“大王,在哪里?我们没看见。”帝释天神凭自己的威力,只让国王一个人看见。然后,当人群拥挤过来时,他驾着车从国王上方经过,在国王头顶打破一个罐子,转回来时又打破第二个。酪浆从国王头上往四处流淌,国王因此苦恼、羞惭、厌恶。帝释天神知道国王被这样困扰后,便让车子消失,示现出帝释天神的身相,手持金刚杵站在空中,说:“邪恶的不如法的国王,难道你不会变老吗?衰老不会侵袭你的身体吗?你怀着嬉戏的习性,做出伤害老人的事。就因为你一个人做了这种事,那些死了又死的人填满了恶道,人们也无法奉养父母。如果你不停止这种行为,我就用金刚杵劈开你的头!从今以后,不要再做这种事了。”他这样恐吓之后,又讲了父母的恩德,说明尊敬老人的利益,教导一番后,就回到自己的住处去了。国王从那时起,连想要做那种事的心都没有生起过。巴利
Sakko abhinave devaputte apassanto ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘damessāmi na’’nti mahallakavaṇṇaṃ abhinimminitvā jiṇṇayānake dve takkacāṭiyo āropetvā dve jaragoṇe yojetvā ekasmiṃ chaṇadivase alaṅkatahatthiṃ abhiruhitvā brahmadatte alaṅkatanagaraṃ padakkhiṇaṃ karonte pilotikanivattho taṃ yānakaṃ pājento rañño abhimukho agamāsi. Rājā jiṇṇayānakaṃ disvā ‘‘etaṃ yānakaṃ apanethā’’ti vadati. Manussā ‘‘kahaṃ, deva, na passāmā’’ti āhaṃsu. Sakko attano ānubhāvena raññoyeva dassesi. Atha naṃ bahusampatte tasmiṃ tassa uparibhāgena pājento rañño matthake ekaṃ cāṭiṃ bhinditvā nivattāpento dutiyaṃ bhindi. Athassa sīsato paṭṭhāya ito cito ca takkaṃ paggharati, so tena aṭṭīyati harāyati jigucchati. Athassa taṃ upaddutabhāvaṃ ñatvā sakko yānakaṃ antaradhāpetvā sakkattabhāvaṃ māpetvā vajirahattho ākāse ṭhatvā ‘‘pāpa adhammikarāja, kiṃ tvaṃ mahallako na bhavissasi, tava sarīraṃ jarā na paharissati, keḷisīlo hutvā vuḍḍhe viheṭhanakammaṃ karosi, ekakaṃ taṃ nissāya etaṃ kammaṃ katvā matamatā apāye paripūrenti, manussā mātāpitaro paṭijaggituṃ na labhanti. Sace imamhā kammā na viramissasi, vajirena te sīsaṃ padālessāmi, mā ito paṭṭhāyetaṃ kammaṃ akatthā’’ti santajjetvā mātāpitūnaṃ guṇaṃ kathetvā vuḍḍhāpacāyikakammassa ānisaṃsaṃ pakāsetvā ovaditvā sakaṭṭhānameva agamāsi. Rājā tato paṭṭhāya tathārūpaṃ kammaṃ kātuṃ cittampi na uppādesi.
导师以已成正自觉者的身份,把这段过去的事引出来之后,说了这些偈颂:巴利
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –
“ 天鹅、苍鹭与孔雀,象、斑鹿、鹿;
所有众生都害怕狮子,没有谁的身形能和它相比。巴利
‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, hatthayo pasadā migā; Sabbe sīhassa bhāyanti, natthi kāyasmi tulyatā.
“ 同样地,在人群之中,即便年少而具智慧;
他确实在那方面才是真正的大,而不是光有一副高大身躯的愚人。”巴利
‘‘Evameva manussesu, daharo cepi paññavā; So hi tattha mahā hoti, neva bālo sarīravā’’ti.
这里,“花鹿等兽”是指被称作花鹿的鹿,也可以理解为花鹿和其余的兽类。另有一种读法是“花鹿兽”,意思就是花鹿之兽。身体上没有可比的标准,就是说身体并没有一个固定的衡量标准。如果真有这样的标准,那么身躯庞大的象和花鹿就能杀死狮子,而狮子也只能杀死天鹅之类身材小的动物,只有小动物会怕狮子,大动物就不会怕。但正因为没有这样的标准,所以它们全都怕狮子。所谓“具身躯者”:愚人即使身材高大,也算不上伟大。因此,像矮个子跋提那样,即使身材矮小,也不该认为他在智慧上同样矮小——这就是这段话的意思。巴利
Tattha pasadā migāti pasadasaṅkhātā migā, pasadā migā ca avasesā migā cātipi attho. ‘‘Pasadamigā’’tipi pāṭho, pasadā migāti attho. Natthi kāyasmi tulyatāti sarīre pamāṇaṃ nāma natthi. Yadi bhaveyya, mahāsarīrā hatthino ceva pasadamigā ca sīhaṃ māreyyuṃ, sīho haṃsādayo khuddakasarīreyeva māreyya, khuddakāyeva sīhassa bhāyeyyuṃ, na mahantā. Yasmā panetaṃ natthi, tasmā sabbepi te sīhassa bhāyanti. Sarīravāti bālo mahāsarīropi mahā nāma na hoti, tasmā lakuṇḍakabhaddiyo sarīrena khuddakopi mā taṃ ñāṇenapi khuddakoti maññitthāti attho.
导师讲完这段法义、开示了四圣谛之后,就把本生故事连接起来。在四圣谛开示结束的时候,那些比丘当中,有的证得入流果,有的证得一来果,有的证得不来果,有的证得阿拉汉果。“那时候的国王就是矮个子跋提,他因为爱嬉闹的习性,成了别人戏弄的对象;而当时的帝释天神,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne tesu bhikkhūsu keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā rājā lakuṇḍakabhaddiyo ahosi, so tāya keḷisīlatāya paresaṃ keḷinissayo jāto, sakko pana ahameva ahosi’’nti.
3. 蕴本生注释巴利
[203] 3. Khandhajātakavaṇṇanā
“对毗卢跋族类,我修慈”——这是导师住在祇园时,针对一位比丘而说的。据说,那位比丘在浴室门口劈柴时,一条蛇从朽木中窜出来,咬了他的脚趾,他当场就死了。他死去的消息传遍了整个寺院。比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,听说某位比丘在浴室门口劈柴时被蛇咬了,当场就死了。”导师走过来,问道:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”比丘们回答:“是在谈这件事。”导师说:“比丘们,如果那位比丘对四类蛇王族修习慈心,蛇就不会咬他。过去那些苦行者在佛陀还没出现于世时,也对四类蛇王族修习慈心,因此摆脱了因蛇王族而生的恐怖。”说完,导师便讲述了过去的事。巴利
Virūpakkhehi me mettanti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Taṃ kira jantāgharadvāre kaṭṭhāni phālentaṃ pūtirukkhantarā nikkhamitvā eko sappo pādaṅguliyaṃ ḍaṃsi, so tattheva mato. Tassa matabhāvo sakalavihāre pākaṭo ahosi. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko kira bhikkhu jantāgharadvāre kaṭṭhāni phālento sappena daṭṭho tattheva mato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘sace so, bhikkhave, bhikkhu cattāri ahirājakulāni ārabbha mettaṃ abhāvayissa, na naṃ sappo ḍaṃseyya. Porāṇakatāpasāpi anuppanne buddhe catūsu ahirājakulesu mettaṃ bhāvetvā tāni ahirājakulāni nissāya uppajjanakabhayato mucciṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨出生在迦尸国的一个婆罗门家庭。他长大成人后,舍弃了对各种欲乐的贪著,出家做了苦行仙人,修成了神通和种种禅定。他在雪山地区恒河的一处回水湾边建了一座草庵,以禅那为乐,身边围绕着一群仙人。
那时候,恒河岸边有许多各种类型的长蛇,经常伤害那些仙人,大多数仙人都因此丧命。苦行仙人们把这件事告诉了菩萨。菩萨把所有苦行仙人召集到一起,对他们说:“如果你们对四类蛇王族修习慈心,蛇就不会咬你们。所以,从今以后,你们要对四类蛇王族这样修习慈心。”说完,他说了下面这首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese ekasmiṃ gaṅgānivattane assamapadaṃ māpetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto isigaṇaparivuto vihāsi. Tadā gaṅgātīre nānappakārā dīghajātikā isīnaṃ paripanthaṃ karonti, yebhuyyena isayo jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti. Tāpasā tamatthaṃ bodhisattassa ārocesuṃ. Bodhisatto sabbe tāpase sannipātāpetvā ‘‘sace tumhe catūsu ahirājakulesu mettaṃ bhāveyyātha, na vo sappā ḍaṃseyyuṃ, tasmā ito paṭṭhāya catūsu ahirājakulesu evaṃ mettaṃ bhāvethā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
“ 我对广目龙族怀有慈心,对伊罗钵龙族也怀有慈心;
我对洽比子族修慈,也对黑乔达摩族修慈。”巴利
‘‘Virūpakkhehi me mettaṃ, mettaṃ erāpathehi me; Chabyāputtehi me mettaṃ, mettaṃ kaṇhāgotamakehi cā’’ti.
在这里,“我对广目族修慈心”,意思是我与广目龙王族一起修慈心。对伊罗钵族等也是这样。因为伊罗钵龙王族、洽比子龙王族、黑乔达摩龙王族,这些确实都是龙王族。巴利
Tattha virūpakkhehi me mettanti virūpakkhanāgarājakulehi saddhiṃ mayhaṃ mettaṃ. Erāpathādīsupi eseva nayo. Etānipi hi erāpathanāgarājakulaṃ chabyāputtanāgarājakulaṃ kaṇhāgotamakanāgarājakulanti nāgarājakulāneva.
这样展示了四种龙族之后,他说:“如果你们能够对这些龙族修习慈心,那些长身类的众生就不会咬你们,也不会伤害你们。”说完之后,他诵出第二首偈颂:巴利
Evaṃ cattāri nāgarājakulāni dassetvā ‘‘sace tumhe etesu mettaṃ bhāvetuṃ sakkhissatha, dīghajātikā vo na ḍaṃsissanti na viheṭhessantī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 我对没有脚的众生怀有慈心,对两只脚的众生怀有慈心;
我对四足众生修慈心,我对多足众生修慈心。”巴利
‘‘Apādakehi me mettaṃ, mettaṃ dvipādakehi me; Catuppadehi me mettaṃ, mettaṃ bahuppadehi me’’ti.
在这里,第一句是分别针对所有无足众生——包括长身类和鱼类——来说明慈心修习;第二句是针对人类和鸟类;第三句是针对象、马等一切四足众生;第四句是针对蝎子、蜈蚣、白蚁、多足虫、蜘蛛等众生。巴利
Tattha paṭhamapadena odissakaṃ katvā sabbesu apādakesu dīghajātikesu ceva macchesu ca mettābhāvanā dassitā, dutiyapadena manussesu ceva pakkhijātesu ca, tatiyapadena hatthiassādīsu sabbacatuppadesu, catutthapadena vicchikasatapadiuccāliṅgapāṇakamakkaṭakādīsu.
像这样用具体的样子说明了慈心修习之后,现在为了显示祈愿的方式,说出这首偈颂:巴利
Evaṃ sarūpena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni āyācanavasena dassento imaṃ gāthamāha –
“ 愿无足者莫伤害我,愿二足者莫伤害我;
愿四足者不要伤害我,愿多足者不要伤害我。”巴利
‘‘Mā maṃ apādako hiṃsi, mā maṃ hiṃsi dvipādako; Mā maṃ catuppado hiṃsi, mā maṃ hiṃsi bahuppado’’ti.
在这里,“不要伤害我”的意思是:对于这些无足众生等等当中的任何一个,愿他不要伤害我、不要恼害我——这样祈愿而修慈心,这就是其含义。巴利
Tattha mā manti etesu apādakādīsu koci ekopi mā maṃ hiṃsatu, mā viheṭhetūti evaṃ āyācantā mettaṃ bhāvethāti attho.
现在,为了开示不指向特定对象的慈心修习,他说了这首偈颂:巴利
Idāni anodissakavasena mettābhāvanaṃ dassento imaṃ gāthamāha –
“ 一切众生、一切有息者、一切生类,悉皆无余;
愿他们全都看见吉祥之事,莫令任何邪恶降临于任何人。”巴利
‘‘Sabbe sattā sabbe pāṇā, sabbe bhūtā ca kevalā; Sabbe bhadrāni passantu, mā kañci pāpamāgamā’’ti.
在这里,从渴爱和见解的角度来说,在轮回中对五蕴执着、黏着、附着、固恋的,就是“众生”;因为呼吸出入持续运作而维持生命,所以叫“有息者”;因为已生成、已存在、已出生的状态,所以叫“已生者”——应当知道这些只是说法上的差别。如果不加区分,那么所有这些词都是总摄一切众生的。“全部”就是一切。这其实只是“一切”这个词的另一种说法。“愿他们看见吉祥”——就是愿所有这些众生只看见吉祥、善好、良善的事物。“愿他们不遭遇任何恶”——就是愿这些众生中没有一个遭遇、来到、获得任何邪恶、低劣、痛苦之事;愿一切众生无怨、无恨、快乐、无苦。巴利
Tattha taṇhādiṭṭhivasena vaṭṭe pañcasu khandhesu āsattā visattā laggā laggitāti sattā, assāsapassāsapavattanasaṅkhātena pāṇanavasena pāṇā, bhūtabhāvitanibbattanavasena bhūtāti evaṃ vacanamattaviseso veditabbo. Avisesena pana sabbānipetāni padāni sabbasattasaṅgāhakāneva. Kevalāti sakalā. Idaṃ sabbasaddasseva hi pariyāyavacanaṃ. Bhadrāni passantūti sabbepete sattā bhadrāni sādhūni kalyāṇāneva passantu. Mā kañci pāpamāgamāti etesu kañci ekaṃ sattampi pāpaṃ lāmakaṃ dukkhaṃ mā āgamā, mā āgacchatu mā pāpuṇātu, sabbe averā abyāpajjā sukhī niddukkhā hontūti.
他这样说:“你们应当以不分彼此的方式,对一切众生修习慈心。”接着,为了让他们随念三宝的功德——巴利
Evaṃ ‘‘sabbasattesu anodissakavasena mettaṃ bhāvethā’’ti vatvā puna tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarāpetuṃ –
‘‘Appamāṇo buddho, appamāṇo dhammo; Appamāṇo saṅgho’’ti āha.
在这里,佛宝是无量的,因为能限量的烦恼不存在,功德也无有限量。所谓“法”,就是九种出世间法。这种法也无法衡量,所以是无量的。僧伽因为具足了这无量的法,所以也是无量的。巴利
Tattha pamāṇakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena guṇānañca pamāṇābhāvena buddharatanaṃ appamāṇaṃ. Dhammoti navavidho lokuttaradhammo. Tassapi pamāṇaṃ kātuṃ na sakkāti appamāṇo. Tena appamāṇena dhammena samannāgatattā saṅghopi appamāṇo.
菩萨这样说:“你们要随念这三宝的功德。”他先开示了三宝功德的不可限量,接着为了说明众生是有量的,又继续说:巴利
Iti bodhisatto ‘‘imesaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarathā’’ti vatvā tiṇṇaṃ ratanānaṃ appamāṇaguṇataṃ dassetvā sappamāṇe satte dassetuṃ –
有量的爬行众生:蛇、蝎、蜈蚣;
蜘蛛、壁虎、老鼠,如是说。巴利
‘‘Pamāṇavantāni sarīsapāni, ahi vicchika satapadī; Uṇṇanābhi sarabū mūsikā’’ti āha.
这里,“爬虫”是蛇这类长身形动物的名称。因为它们爬着走,或者用头咬人,所以叫“爬虫”。“蛇”等说法,是按它们的具体样子来举例说明。其中,“uṇṇanābhī”就是蜘蛛。因为从它的肚脐里会生出像羊毛一样的丝,所以叫“uṇṇanābhī”。“sarabū”就是壁虎。巴利
Tattha sarīsapānīti sappadīghajātikānaṃ nāmaṃ. Te hi sarantā gacchanti, sirena vā sapantīti sarīsapā. ‘‘Ahī’’tiādi tesaṃ sarūpato nidassanaṃ. Tattha uṇṇanābhīti makkaṭako. Tassa hi nābhito uṇṇāsadisaṃ suttaṃ nikkhamati, tasmā ‘‘uṇṇanābhī’’ti vuccati. Sarabūti gharagoḷikā.
菩萨这样开示:因为众生内心有贪爱等这些导致有量的法,所以那些蛇类等众生也是有量的。接着又说:以无量三宝的威德之力,愿这些有量的众生能在一日一夜中做微小的善业——你们应当这样忆念三宝的功德。为了进一步说明接下来该做的事,便说出下面这首偈颂:巴利
Iti bodhisatto ‘‘yasmā etesaṃ antorāgādayo pamāṇakarā dhammā atthi, tasmā tāni sarīsapādīni pamāṇavantānī’’ti dassetvā ‘‘appamāṇānaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ ānubhāvena ime pamāṇavantā sattā rattindivaṃ parittakammaṃ karontūti evaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarathā’’ti vatvā tato uttari kattabbaṃ dassetuṃ imaṃ gāthamāha –
“ 我已经做好守护,我已经做好防护,愿一切众生都退开。
我今礼敬世尊,礼敬七位正自觉者。”巴利
‘‘Katā me rakkhā katā me parittā, paṭikkamantu bhūtāni; Sohaṃ namo bhagavato, namo sattannaṃ sammāsambuddhāna’’nti.
在这里,“我已做了守护”是说:我忆念三宝的功德,为自己做了守护和看护。“我已做了护持”是说:我也为自己做了护持。“愿诸非人退避”是说:愿那些对我怀有恶意的非人退避、离开。“我礼敬世尊”:这样为自己做了护持的我,礼敬过去已经般涅槃的一切佛世尊。“礼敬七位正自觉者”:这里是特别礼敬过去依次般涅槃的七位正自觉者。巴利
Tattha katā me rakkhāti mayā ratanattayaguṇe anussarantena attano rakkhā gutti katā. Katā me parittāti parittāṇampi me attano kataṃ. Paṭikkamantu bhūtānīti mayi ahitajjhāsayāni bhūtāni paṭikkamantu apagacchantu. Sohaṃ namo bhagavatoti so ahaṃ evaṃ kataparitto atītassa parinibbutassa sabbassapi buddhassa bhagavato namo karomi. Namo sattannaṃ sammāsambuddhānanti visesena pana atīte paṭipāṭiyā parinibbutānaṃ sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ namo karomīti.
菩萨就这样把这部护卫经交给那群苦行者,并嘱咐说:“你们即使在行礼敬拜的时候,也要忆念那七位佛陀。”要知道,这部护卫经从一开始就用两首偈颂说明了对四类蛇王族的慈心,也就是说,它通过分别指定对象和不指定对象两种方式,说明了两种慈心修习法,这就是在这里讲述这部经的原因;至于其他理由,则可以另行探讨。从那时起,苦行者们遵照菩萨的教导,修习慈心,忆念佛的功德。就在他们这样忆念佛功德的时候,所有长身类的蛇全都退走了。菩萨自己则修习梵住,命终之后投生到梵天界。巴利
Evaṃ ‘‘namakkāraṃ karontāpi satta buddhe anussarathā’’ti bodhisatto isigaṇassa imaṃ parittaṃ bandhitvā adāsi. Ādito pana paṭṭhāya dvīhi gāthāhi catūsu ahirājakulesu mettāya dīpitattā odissakānodissakavasena vā dvinnaṃ mettābhāvanānaṃ dīpitattā idaṃ parittaṃ idha vuttanti veditabbaṃ, aññaṃ vā kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Tato paṭṭhāya isigaṇo bodhisattassa ovāde ṭhatvā mettaṃ bhāvesi, buddhaguṇe anussari. Evametesu buddhaguṇe anussarantesuyeva sabbe dīghajātikā paṭikkamiṃsu. Bodhisattopi brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:“那时候的那些苦行者,就是现在佛陀的弟子众;而当时那位大众的导师,正是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā isigaṇo buddhaparisā ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.
4. 英勇者本生注释巴利
[204] 4. Vīrakajātakavaṇṇanā
“英勇者啊,你可曾见过”这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕模仿善逝的举止而说的。当时,长老们带着提婆达多的徒众到来后,导师便问舍利弗:“舍利弗,提婆达多看见你们之后,做了什么?”舍利弗回答:“尊者,他展示了模仿善逝的仪态。”导师听后说:“舍利弗,提婆达多并不是今天才因为模仿我而走向毁灭,过去他也曾走向毁灭。”接着,应长老〔舍利弗〕的请求,导师讲述了过去的事。巴利
Api vīraka passesīti idaṃ satthā jetavane viharanto sugatālayaṃ ārabbha kathesi. Devadattassa parisaṃ gahetvā āgatesu hi theresu satthā ‘‘sāriputta, devadatto tumhe disvā kiṃ akāsī’’ti pucchitvā ‘‘sugatālayaṃ, bhante, dassesī’’ti vutte ‘‘na kho, sāriputta, idāneva devadatto mama anukiriyaṃ karonto vināsaṃ patto, pubbepi vināsaṃ pāpuṇī’’ti vatvā therena yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生在雪山地区,成为一只水乌鸦,靠着一个小湖住下来,名叫“英勇者”。那时,迦尸国闹饥荒,人们没有能力布施乌鸦饭食,也无力举行夜叉龙族的血祭。因为饥饿,大多数乌鸦都逃进了森林。有一只住在波罗奈、名叫萨毗咤迦的乌鸦,带着一只雌乌鸦来到英勇者住的地方,也靠着那个湖,在一边住了下来。有一天,萨毗咤迦在湖边觅食,看见英勇者潜入湖中吃鱼,然后又浮上来晾干身体,心想:“靠着这只水乌鸦,就能得到很多鱼。我要去侍候他。”于是走到英勇者跟前。英勇者问:“朋友,有什么事?”他说:“主人,我想侍候您。”英勇者答应道:“好啊。”从那时起,他就开始侍候英勇者。英勇者从此只吃够自己活命的分量,把其余的鱼捞上来交给萨毗咤迦。萨毗咤迦也吃够自己活命的分量,剩下的再交给那只雌乌鸦。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese udakakākayoniyaṃ nibbattitvā ekaṃ saraṃ upanissāya vasi, ‘‘vīrako’’tissa nāmaṃ ahosi. Tadā kāsiraṭṭhe dubbhikkhaṃ ahosi, manussā kākabhattaṃ vā dātuṃ yakkhanāgabalikammaṃ vā kātuṃ nāsakkhiṃsu. Chātakaraṭṭhato kākā yebhuyyena araññaṃ pavisiṃsu. Tattheko bārāṇasivāsī saviṭṭhako nāma kāko kākiṃ ādāya vīrakassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ saraṃ nissāya ekamante vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ tasmiṃ sare gocaraṃ gaṇhanto vīrakaṃ saraṃ otaritvā macche khāditvā paccuttaritvā sarīraṃ sukkhāpentaṃ disvā ‘‘imaṃ udakakākaṃ nissāya sakkā bahū macche laddhuṃ, imaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, sammā’’ti vutte ‘‘icchāmi taṃ sāmi upaṭṭhahitu’’nti vatvā ‘‘sādhū’’ti tena sampaṭicchito tato paṭṭhāya upaṭṭhāsi. Vīrakopi tato paṭṭhāya attano yāpanamattaṃ khāditvā macche uddharitvā saviṭṭhakassa deti. Sopi attano yāpanamattaṃ khāditvā sesaṃ kākiyā deti.
后来,他心里生起了傲慢:“这只水鸦是黑的,我也是黑的;眼睛、嘴和脚爪,他和我之间没有任何差别。从今往后,我不靠他捉的鱼过活了,我要自己捉鱼。”他走到英勇者那里,说:“朋友,从今往后,我自己下湖捉鱼。”英勇者劝阻他:“朋友,你不是那种能下水捉鱼的出身,别把自己毁了。”他不听劝阻,下到湖边,跳进水里。等他想要浮出水面时,却被水草缠住,没法脱身,只有嘴尖露在外面。他喘不上气,就这样在水里断了命。他的妻子见他迟迟不回来,就到英勇者那里打听消息,问道:“夫君,萨毗咤迦不见了,他去哪儿了?”她说了第一首偈颂:巴利
Tassa aparabhāge māno uppajji – ‘‘ayampi udakakāko kāḷako, ahampi kāḷako, akkhituṇḍapādehipi etassa ca mayhañca nānākaraṇaṃ natthi, ito paṭṭhāya iminā gahitamacchehi mayhaṃ kammaṃ natthi, ahameva gaṇhissāmī’’ti. So vīrakaṃ upasaṅkamitvā ‘‘samma, ito paṭṭhāya ahameva saraṃ otaritvā macche gaṇhissāmī’’ti vatvā ‘‘na tvaṃ, samma, udakaṃ otaritvā macche gaṇhanakakule nibbatto, mā nassī’’ti tena vāriyamānopi vacanaṃ anādiyitvā saraṃ oruyha udakaṃ pavisitvā ummujjamāno sevālaṃ chinditvā nikkhamituṃ nāsakkhi, sevālantare laggi, aggatuṇḍameva paññāyi. So nirassāso antoudakeyeva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Athassa bhariyā āgamanaṃ apassamānā taṃ pavattiṃ jānanatthaṃ vīrakassa santikaṃ gantvā ‘‘sāmi, saviṭṭhako na paññāyati, kahaṃ nu kho so’’ti pucchamānā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 英勇者,你可曾见过那只叫声悦耳的鸟?
我的丈夫有着像孔雀脖子一样光泽的肤色,他叫萨毘咤迦。”巴利
‘‘Api vīraka passesi, sakuṇaṃ mañjubhāṇakaṃ; Mayūragīvasaṅkāsaṃ, patiṃ mayhaṃ saviṭṭhaka’’nti.
在这里,英勇者啊,“你看见了吗”的意思是:主人英勇者,你看见了吗?“音声和雅”是指声音柔和美妙。那只雌鸟因为贪爱而认为“我丈夫的声音甜美”,所以这样说。“颈色如孔雀”是形容颈部色泽和雄孔雀一样。巴利
Tattha api, vīraka, passesīti, sāmi vīraka, api passasi. Mañjubhāṇakanti mañjubhāṇinaṃ. Sā hi rāgavasena ‘‘madhurassaro me patī’’ti maññati, tasmā evamāha. Mayūragīvasaṅkāsanti moragīvasamānavaṇṇaṃ.
维拉卡听了之后说:“是的,我知道你丈夫去的地方。”然后说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā vīrako ‘‘āma, jānāmi te sāmikassa gataṭṭhāna’’nti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 在水陆两地活动的鸟,总是以生鱼为食;
萨毗吒迦鸟模仿它,结果被水草缠住,死在了水里。”巴利
‘‘Udakathalacarassa pakkhino, niccaṃ āmakamacchabhojino; Tassānukaraṃ saviṭṭhako, sevāle paliguṇṭhito mato’’ti.
这里,“水陆两栖”是指能在水里和陆地上活动。“飞鸟”是它自称。“模仿它”就是模仿那只鸟。“被水草缠住而死”:它进入水中,想割断水草却出不来,被水草裹住,就死在水里了——你看,它的嘴还露在外面。雌鸦听到后,悲痛哭泣,然后就回到了波罗奈。巴利
Tattha udakathalacarassāti udake ca thale ca carituṃ samatthassa. Pakkhinoti attānaṃ sandhāya vadati. Tassānukaranti tassa anukaronto. Sevāle paliguṇṭhito matoti udakaṃ pavisitvā sevālaṃ chinditvā nikkhamituṃ asakkonto sevālapariyonaddho antoudakeyeva mato, passa, etassa tuṇḍaṃ dissatīti. Taṃ sutvā kākī paridevitvā bārāṇasimeva agamāsi.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:“那时,萨维塔就是提婆达多,而维拉卡就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā saviṭṭhako devadatto ahosi, vīrako pana ahameva ahosi’’nti.
5. 恒河鱼本生注释巴利
[205] 5. Gaṅgeyyajātakavaṇṇanā
“恒河鱼真美”这个说法,是导师住在祇园精舍时,因为两位年轻比丘而讲的。据说,他们是舍卫城的善男子,在教法里出家后,没有认真修不净观,反而成了贪爱容貌的人,到处迷恋、品评色相。有一天,他们因为容貌吵了起来:“你不美,我美。”他们看到不远处坐着一位年老的长老,心想:“这位应该知道我们谁美谁不美。”就走过去问:“尊者,我们当中谁美?”长老说:“贤友,我比你们更好看。”年轻比丘们就骂他:“我们问这位长老,他不回答;没问的,他倒说了。”说完就走了。他们这件事在比丘僧团里传开了。后来有一天,大家在法堂里议论起来:“贤友,听说那位某长老让那两个执着容貌的年轻人羞愧了。”导师来了,问:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”他们回答:“就是这件事。”导师说:“比丘们,这两个年轻人不是现在才贪爱容貌,过去他们也一样,到处迷恋色相。”于是导师讲了过去的事。巴利
Sobhatimaccho gaṅgeyyoti idaṃ satthā jetavane viharanto dve daharabhikkhū ārabbha kathesi. Te kira sāvatthivāsino kulaputtā sāsane pabbajitvā asubhabhāvanaṃ anunuyuñjitvā rūpapasaṃsakā hutvā rūpaṃ upalāḷentā vicariṃsu. Te ekadivasaṃ ‘‘tvaṃ na sobhasi, ahaṃ sobhāmī’’ti rūpaṃ nissāya uppannavivādā avidūre nisinnaṃ ekaṃ mahallakattheraṃ disvā ‘‘eso amhākaṃ sobhanabhāvaṃ vā asobhanabhāvaṃ vā jānissatī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, ko amhesu sobhano’’ti pucchiṃsu. So ‘‘āvuso, tumhehi ahameva sobhanataro’’ti āha. Daharā ‘‘ayaṃ mahallako amhehi pucchitaṃ akathetvā apucchitaṃ kathetī’’ti taṃ paribhāsitvā pakkamiṃsu. Sā tesaṃ kiriyā bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko mahallako thero kira te rūpanissitake dahare lajjāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ime dve daharā idāneva rūpapasaṃsakā, pubbepete rūpameva upalāḷentā vicariṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王执政的时候,菩萨是恒河岸边的一位树神。那时,在恒河与耶牟那河交汇的地方,有两条鱼,一条是恒河鱼,一条是耶牟那鱼。它们因为外貌争论起来:“我漂亮,你不漂亮。”它们看见不远处恒河岸边趴着一只乌龟,心想:“这位应该知道我们谁漂亮谁不漂亮。”于是走到它跟前,问道:“喂,乌龟朋友,是恒河鱼漂亮,还是耶牟那鱼漂亮?”乌龟说:“恒河鱼也漂亮,耶牟那鱼也漂亮,但比起你们两个,我更加漂亮。”它想说明这个意思,就说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gaṅgātīre rukkhadevatā ahosi. Tadā gaṅgāyamunānaṃ samāgamaṭṭhāne gaṅgeyyo ca yāmuneyyo ca dve macchā ‘‘ahaṃ sobhāmi, tvaṃ na sobhasī’’ti rūpaṃ nissāya vivadamānā avidūre gaṅgātīre kacchapaṃ nipannaṃ disvā ‘‘eso amhākaṃ sobhanabhāvaṃ vā asobhanabhāvaṃ vā jānissatī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho, samma kacchapa, gaṅgeyyo sobhati, udāhu yāmuneyyo’’ti pucchiṃsu. Kacchapo ‘‘gaṅgeyyopi sobhati , yāmuneyyopi sobhati, tumhehi pana dvīhi ahameva atirekataraṃ sobhāmī’’ti imamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 恒河里的鱼很漂亮,阎牟那河的鱼也一样漂亮。
此人(这个男子)是四足的,身躯像榕树一样圆满。
长脖子者,就胜过一切了。”巴利
‘‘Sobhati maccho gaṅgeyyo, atho sobhati yāmuno; Catuppadoyaṃ puriso, nigrodhaparimaṇḍalo; Īsakāyatagīvo ca, sabbeva atirocatī’’ti.
在这里,“四足的”指的就是这个有四只脚的家伙。“人”是乌龟在说它自己。“像榕树一样圆满”,是说它长得像一棵生长良好的榕树那样圆润端正。“脖子像车辕一样长”,是说它的脖子像车辕那样修长。它说“我全都胜过”,意思是:长得这样端正的乌龟胜过一切,它是在说:“我超过你们所有乌龟,我最漂亮。”巴利
Tattha catuppadoyanti catuppado ayaṃ. Purisoti attānaṃ sandhāya vadati. Nigrodhaparimaṇḍaloti sujāto nigrodho viya parimaṇḍalo. Īsakāyatagīvoti rathīsā viya āyatagīvo . Sabbeva atirocatīti evaṃ saṇṭhānasampanno kacchapo sabbeva atirocati, ahameva sabbe tumhe atikkamitvā sobhāmīti vadati.
鱼听了它的话,就说:“喂!坏乌龟!我们问你,你不回答,却讲别的。”接着说了第二首偈颂:巴利
Macchā tassa kathaṃ hutvā ‘‘ambho! Pāpakacchapa amhehi pucchitaṃ akathetvā aññameva kathesī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 被问到时,他不回答那个问题,却说了别的事情。
这个自夸的人,我们不喜欢。”巴利
‘‘Yaṃ pucchito na taṃ akkhāsi, aññaṃ akkhāsi pucchito; Atthappasaṃsako poso, nāyaṃ asmāka ruccatī’’ti.
在这其中,所谓“自赞者”,就是指惯于夸耀自己、抬高自己的人。所谓“这我们不欢喜”,意思是:这只坏乌龟,我们不欢喜,也不能容忍。说完,他们就把水泼到乌龟上方,然后各自回自己的住处去了。巴利
Tattha attappasaṃsakoti attānaṃ pasaṃsanasīlo attukkaṃsako poso. Nāyaṃ asmāka ruccatīti ayaṃ pāpakacchapo amhākaṃ na ruccati na khamatīti kacchapassa upari udakaṃ khipitvā sakaṭṭhānameva gamiṃsu.
导师讲完这个法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,两条鱼就是那两位年轻比丘,龟就是那位长老,而在恒河岸边出生、亲眼见证这件事的树神,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dve macchā dve daharabhikkhū ahesuṃ, kacchapo mahallako, imassa kāraṇassa paccakkhakārikā gaṅgātīre nibbattarukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
[206] 6. 鹿本生注释巴利
[206] 6. Kuruṅgamigajātakavaṇṇanā
“来吧,来看这个像球一样团起来的套索。”导师住在竹林精舍时,针对提婆达多说了这个故事。那时,导师听说“提婆达多正在设法杀害我”,就说:“比丘们,提婆达多不是现在才设法害我,过去也一直设法害我。”说完这话,便讲起了过去的事。巴利
Iṅgha vaṭṭamayaṃ pāsanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘devadatto vadhāya parisakkatī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva mayhaṃ vadhāya parisakkati, pubbepi parisakkiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生为竹鹿,住在森林里一个湖不远处的灌木丛中。就在那个湖附近的一棵树上,住着一只啄木鸟;湖里则住着一只乌龟。他们三个就这样成了朋友,彼此亲密地住在一起。后来,有个猎鹿人在林中走动,在水边看到菩萨的脚印,就设下了一个像铁链一样的圆形套索,然后离开了。菩萨来喝水,初夜时分就被套索套住,发出了被缚住的叫声。听到那个声音,树上的啄木鸟和湖里的乌龟都赶了过来,商量说:“现在该怎么办呢?”这时,啄木鸟对乌龟说:“朋友,你有牙齿,你来咬断这个套索;我去想办法让那个猎人过不来。这样我们两个一起努力,我们的朋友就能保住性命。”为了说明这个道理,他说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kuruṅgamigo hutvā araññe ekassa sarassa avidūre ekasmiṃ gumbe vāsaṃ kappesi. Tasseva sarassa avidūre ekasmiṃ rukkhagge satapatto, sarasmiṃ pana kacchapo vāsaṃ kappesi. Evaṃ te tayopi sahāyakā aññamaññaṃ piyasaṃvāsaṃ vasiṃsu. Atheko migaluddako araññe caranto pānīyatitthe bodhisattassa padavalañjaṃ disvā lohanigaḷasadisaṃ vaṭṭamayaṃ pāsaṃ oḍḍetvā agamāsi. Bodhisatto pānīyaṃ pātuṃ āgato paṭhamayāmeyeva pāse bajjhitvā baddharavaṃ ravi. Tassa tena saddena rukkhaggato satapatto udakato ca kacchapo āgantvā ‘‘kiṃ nu kho kātabba’’nti mantayiṃsu. Atha satapatto kacchapaṃ āmantetvā ‘‘samma, tava dantā atthi, tvaṃ imaṃ pāsaṃ chinda, ahaṃ gantvā yathā so nāgacchati, tathā karissāmi, evaṃ amhehi dvīhipi kataparakkamena sahāyo no jīvitaṃ labhissatī’’ti imamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 来吧,乌龟,用你的牙齿咬断这皮制的套索。
我要想办法让那个猎人到这里来不了。”巴利
‘‘Iṅgha vaṭṭamayaṃ pāsaṃ, chinda dantehi kacchapa; Ahaṃ tathā karissāmi, yathā nehiti luddako’’ti.
这时,乌龟开始咬那条皮带。啄木鸟飞到猎人住的村子,停在附近的一棵树上。天刚亮,猎人就拿着矛出门了。啄木鸟知道他出门了,就叫了一声,拍打翅膀,趁他从前面门口出来时,扑打他的脸。猎人想:“我被咖喇咖尼鸟打了。”就转身回去,睡了一会儿,又拿起矛站起来。啄木鸟想:“这人第一次是从前门出去的,现在一定会从后门出去。”就飞过去,停在后门的屋子上。猎人也想:“我从前门出去时,看见了咖喇咖尼鸟,现在我从后门出去吧。”就从后门出去。啄木鸟又叫了一声,飞过去打他的脸。猎人想:“又被咖喇咖尼鸟打了,现在它不让我出去了。”就转身回去,一直睡到天亮。天亮时,他拿着矛出门了。啄木鸟飞快地飞过去,告诉菩萨:“猎人来了。”巴利
Atha kacchapo cammavarattaṃ khādituṃ ārabhi, satapatto luddakassa vasanagāmaṃ gato avidūre rukkhe nisīdi. Luddako paccūsakāleyeva sattiṃ gahetvā nikkhami. Sakuṇo tassa nikkhamanabhāvaṃ ñatvā vassitvā pakkhe papphoṭetvā taṃ purimadvārena nikkhamantaṃ mukhe pahari. Luddo ‘‘kāḷakaṇṇinā sakuṇenamhi pahaṭo’’ti nivattitvā thokaṃ sayitvā puna sattiṃ gahetvā uṭṭhāsi. Sakuṇo ‘‘ayaṃ paṭhamaṃ purimadvārena nikkhanto idāni pacchimadvārena nikkhamissatī’’ti ñatvā gantvā pacchimagehe nisīdi. Luddopi ‘‘purimadvārena me nikkhantena kāḷakaṇṇī sakuṇo diṭṭho, idāni pacchimadvārena nikkhamissāmī’’ti pacchimadvārena nikkhami, sakuṇo puna vassitvā gantvā mukhe pahari. Luddo ‘‘punapi kāḷakaṇṇīsakuṇena pahaṭo, na dāni me esa nikkhamituṃ detī’’ti nivattitvā yāva aruṇuggamanā sayitvā aruṇuggamanavelāya sattiṃ gahetvā nikkhami. Sakuṇo vegena gantvā ‘‘luddo āgacchatī’’ti bodhisattassa kathesi.
就在那时,乌龟已经把皮带咬得只剩下一根。可它的牙齿也快掉光了,嘴里直往外流血。菩萨看见猎人之子拿着矛,像闪电一样冲过来,就割断那根皮带,钻进了树林。鸟停在树梢上,乌龟却因为太虚弱,就地趴下了。猎人抓住乌龟,塞进袋子里,挂在一根木桩上。菩萨折返回来,一看乌龟被抓走了,心想:“我要给朋友生命之施。”于是装出虚弱的样子,故意让猎人看到自己。猎人想:“这只鹿大概是没力气了,我要杀了它。”就拿着矛追了上去。菩萨既不太远也不太近地走着,把猎人引进了森林。等觉得已经跑得够远了,就藏起脚印,从另一条路像风一样飞快地赶回去,用角把袋子挑起来,摔到地上,摔破袋子,把乌龟弄了出来。啄木鸟也从树上飞了下来。菩萨教导它们两个说:“我是靠你们才活下来的,你们为朋友该做的事,已经为我做了。现在猎人回来可能会抓到你们,所以,亲爱的啄木鸟,你带着你的孩子到别处去吧;亲爱的乌龟,你也赶紧下水去吧。”它们就照着做了。巴利
Tasmiṃ khaṇe kacchapena ekameva cammavaddhaṃ ṭhapetvā sesavarattā khāditā honti. Dantā panassa patanākārappattā jātā, mukhato lohitaṃ paggharati. Bodhisatto luddaputtaṃ sattiṃ gahetvā asanivegena āgacchantaṃ disvā taṃ vaddhaṃ chinditvā vanaṃ pāvisi, sakuṇo rukkhagge nisīdi, kacchapo pana dubbalattā tattheva nipajji. Luddo kacchapaṃ gahetvā pasibbake pakkhipitvā ekasmiṃ khāṇuke laggesi. Bodhisatto nivattitvā olokento kacchapassa gahitabhāvaṃ ñatvā ‘‘sahāyassa jīvitadānaṃ dassāmī’’ti dubbalo viya hutvā luddassa attānaṃ dassesi. So ‘‘dubbalo esa bhavissati, māressāmi na’’nti sattiṃ ādāya anubandhi. Bodhisatto nātidūre nāccāsanne gacchanto taṃ ādāya araññaṃ pāvisi, dūraṃ gatabhāvaṃ ñatvā padaṃ vañcetvā aññena maggena vātavegena gantvā siṅgena pasibbakaṃ ukkhipitvā bhūmiyaṃ pātetvā phāletvā kacchapaṃ nīhari. Satapattopi rukkhā otari. Bodhisatto dvinnampi ovādaṃ dadamāno ‘‘ahaṃ tumhe nissāya jīvitaṃ labhiṃ, tumhehi sahāyakassa kattabbaṃ mayhaṃ kataṃ, idāni luddo āgantvā tumhe gaṇheyya, tasmā, samma satapatta, tvaṃ attano puttake gahetvā aññattha yāhi, tvampi, samma kacchapa, udakaṃ pavisāhī’’ti āha. Te tathā akaṃsu.
导师彻底觉悟后,说了第二首偈颂——巴利
Satthā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –
“ 乌龟钻进了水里,黑鹿钻进了树林;
啄木鸟把幼雏从树梢带到了远方。”
在这里,“带走”就是“拿走”的意思,也就是抓住后便离开了。巴利
‘‘Kacchapo pāvisī vāriṃ, kuruṅgo pāvisī vanaṃ; Satapatto dumaggamhā, dūre putte apānayī’’ti. Tattha apānayīti ānayi, gahetvā agamāsīti attho;
猎人来到那个地方,什么也没看见,就捡起被割破的袋子,满心懊恼地回了自己家。那三个朋友则一辈子都保持着互信,各自随业报而去。巴利
Luddopi taṃ ṭhānaṃ āgantvā kañci apassitvā chinnapasibbakaṃ gahetvā domanassappatto attano gehaṃ agamāsi. Te tayopi sahāyā yāvajīvaṃ vissāsaṃ acchinditvā yathākammaṃ gatā.
导师讲完这段法义后,把本生故事连起来说:“那时候,猎人是提婆达多,啄木鸟是舍利弗,乌龟是目犍连,而那只库伦伽鹿就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddako devadatto ahosi, satapatto sāriputto, kacchapo moggallāno, kuruṅgamigo pana ahameva ahosi’’nti.
7. 阿萨卡本生注释巴利
[207] 7. Assakajātakavaṇṇanā
这段“阿萨卡王”的故事,是导师住在祇园精舍时,因一位比丘被前妻诱惑而讲的。那位比丘被导师问:“比丘,听说你确实心生厌倦了,是真的吗?”他回答:“是真的。”导师又问:“是谁让你心生厌倦的?”他说:“是我的前妻。”于是导师对他说:“比丘,不只是现在你对这个女人有爱恋,过去你也曾因为她而遭受极大的痛苦。”接着,导师就讲起了过去的事。巴利
Ayamassakarājenāti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. So hi bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘kena ukkaṇṭhāpitosī’’ti vutte ‘‘purāṇadutiyikāyā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘na idāneva tassā bhikkhu itthiyā tayi sineho atthi, pubbepi tvaṃ taṃ nissāya mahādukkhaṃ patto’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在迦尸国的波咤厘城,有一位名叫阿萨卡的国王治理国家。他有一位正后名叫乌婆利,是他心爱的、可意的、容貌美丽的、看着悦目的、令人欢喜的,她的美貌超过了一般人,但还比不上天人的容貌。她去世了。因为她的去世,国王被悲伤压倒,痛苦、忧愁。他让人把她的遗体放在棺槽里,又让人灌入油膏,然后把棺槽放在床下。他不吃不喝,哭着、哀叹着,躺倒在那里。他的父母、其他亲属、朋友、大臣、婆罗门、居士等人虽然都说“大王,不要悲伤,一切诸行都是无常的”等等,却都没能让他醒悟。就在他这样哀号的时候,七天过去了。那时,菩萨是一位已获得五神通和八等至的苦行者,住在雪山一带。他放大光明,用天眼观察赡部洲,看见那位国王正这样哀叹,心想:“我应该成为他的依靠。”于是他以神通力腾空而起,降落到国王的园林里,坐在吉祥石板上,像一尊黄金雕像一样。巴利
Atīte kāsiraṭṭhe pāṭalinagare assako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa uparī nāma aggamahesī piyā ahosi manāpā abhirūpā dassanīyā pāsādikā atikkantā mānusavaṇṇaṃ, apattā dibbavaṇṇaṃ. Sā kālamakāsi, tassā kālakiriyāya rājā sokābhibhūto ahosi dukkhī dummano. So tassā sarīraṃ doṇiyaṃ nipajjāpetvā telakalalaṃ pakkhipāpetvā heṭṭhāmañce ṭhapāpetvā nirāhāro rodamāno paridevamāno nipajji. Mātāpitaro avasesañātakā mittāmaccabrāhmaṇagahapatikādayopi ‘‘mā soci, mahārāja, aniccā saṅkhārā’’tiādīni vadantā saññāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Tassa vilapantasseva satta divasā atikkantā. Tadā bodhisatto pañcābhiññaaṭṭhasamāpattilābhī tāpaso hutvā himavantapadese viharanto ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā jambudīpaṃ olokento taṃ rājānaṃ tathā paridevamānaṃ disvā ‘‘etassa mayā avassayena bhavitabba’’nti iddhānubhāvena ākāse uppatitvā rañño uyyāne otaritvā maṅgalasilāpaṭṭe kañcanapaṭimā viya nisīdi.
这时,一位住在波咤厘城的婆罗门青年走进园林,看见菩萨,向他行礼后坐到一边。菩萨和他寒暄过后,问道:“年轻人,国王是如法的吗?”青年回答:“是的,尊者,国王是如法的。不过他的妻子去世了,国王让人把她的遗体放进槽里,自己躺在那里哭个不停,今天已经是第七天了。既然有您这样持戒的人在这里,为什么不去把国王从这样的苦里救出来呢?在您这样有德行的人面前,国王还这样受苦,这合适吗?”菩萨说:“年轻人,我并不认识这位国王。不过如果他来问我,我就可以告诉他她投生到了哪里,还能让她在国王面前亲口说出这件事。”青年说:“那好,尊者,我去把国王请来,请您先在这里坐一会儿。”青年得到菩萨的答应后,就来到国王那里,把这件事报告给国王,然后说:“您应该去见那位有天眼的人。”巴利
Atheko pāṭalinagaravāsī brāhmaṇamāṇavo uyyānaṃ gato bodhisattaṃ disvā vanditvā nisīdi. Bodhisatto tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kiṃ, māṇava, rājā dhammiko’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, dhammiko rājā, bhariyā panassa kālakatā, so tassā sarīraṃ doṇiyaṃ pakkhipāpetvā vilapamāno nipanno, ajja sattamo divaso, kissa tumhe rājānaṃ evarūpā dukkhā na mocetha, yuttaṃ nu kho tumhādisesu sīlavantesu saṃvijjamānesu rañño evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavitu’’nti. ‘‘Na kho ahaṃ , māṇava, rājānaṃ jānāmi, sace pana so āgantvā maṃ puccheyya, ahamevassa tassā nibbattaṭṭhānaṃ ācikkhitvā rañño santikeyeva taṃ kathāpeyya’’nti. ‘‘Tena hi, bhante, yāva rājānaṃ ānemi, tāva imeva nisīdathā’’ti māṇavo bodhisattassa paṭiññaṃ gahetvā rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘tassa dibbacakkhukassa santikaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti āha.
国王心想:“听说我能见到乌婆利了。”他满心欢喜,登上车,到了那里,向菩萨行礼后坐在一边,问道:“您真的知道王后投生在哪里吗?”菩萨说:“是的,大王。”“投生在哪里了?”“大王,她沉迷于容貌,放逸度日,没有做善业,就投生在这座园林里,成了牛粪虫。”国王说:“我不信。”菩萨说:“那我就把她指给你看,再让她说话。”国王说:“好,请让她说话。”菩萨以自己的威神力,让两只正在滚牛粪球的虫子来到国王面前。它们就这样来了。菩萨指着她说:“大王,这就是你的王后,她丢下你,紧跟在牛粪虫后面,看她!”国王说:“尊者,我不信她会投生为牛粪虫。”菩萨说:“大王,我让她说话。”国王说:“尊者,请让她说话。”巴利
Rājā ‘‘upariṃ kira daṭṭhuṃ labhissāmī’’ti tuṭṭhamānaso rathaṃ abhiruhitvā tattha gantvā bodhisattaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno – ‘‘saccaṃ kira tumhe deviyā nibbattaṭṭhānaṃ jānāthā’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kattha nibbattā’’ti? ‘‘Sā kho, mahārāja, rūpasmiṃyeva mattā pamādamāgamma kalyāṇakammaṃ akatvā imasmiṃyeva uyyāne gomayapāṇakayoniyaṃ nibbattā’’ti . ‘‘Nāhaṃ saddahāmī’’ti. ‘‘Tena hi te dassetvā kathāpemī’’ti. ‘‘Sādhu kathāpethā’’ti. Bodhisatto attano ānubhāvena ‘‘ubhopi gomayapiṇḍaṃ vaṭṭayamānā rañño purato āgacchantū’’ti tesaṃ āgamanaṃ akāsi. Te tatheva āgamiṃsu. Bodhisatto taṃ dassento ‘‘ayaṃ te , mahārāja, uparidevī, taṃ jahitvā gomayapāṇakassa pacchato pacchato gacchati, passatha na’’nti āha. Bhante ‘‘‘uparī nāma gomayapāṇakayoniyaṃ nibbattissatī’ti na saddahāmaha’’nti. ‘‘Kathāpemi naṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Kathāpetha, bhante’’ti.
菩萨用自己的威神力让她开口说话,说道:“优婆离。”她便用人类的语言问:“尊者,有什么事吗?”“你过去世叫什么名字?”“尊者,我曾是阿萨卡王的第一王后,名叫优婆离。”“那么现在,是阿萨卡王可爱,还是牛粪虫可爱?”“尊者,他是我前世的丈夫。那时我在这座园林里和他一起享受色、声、香、味、触,四处游乐。可如今,自从命终转生之后,他算什么呢?我现在就算杀了阿萨卡王,用他喉咙里的血涂在我丈夫牛粪虫的脚上,也做得出来。”说完,她就在大众当中用人类的语言说出这些偈颂——巴利
Bodhisatto attano ānubhāvena taṃ kathāpento ‘‘uparī’’ti āha. Sā manussabhāsāya ‘‘kiṃ, bhante’’ti āha. ‘‘Tvaṃ atītabhave kā nāma ahosī’’ti? ‘‘Bhante, assakarañño aggamahesī uparī nāma ahosi’’nti. ‘‘Kiṃ pana te idāni assakarājā piyo, udāhu gomayapāṇako’’ti? ‘‘Bhante, so mayhaṃ purimajātiyā sāmiko, tadā ahaṃ imasmiṃ uyyāne tena saddhiṃ rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbe anubhavamānā vicariṃ. Idāni pana me bhavasaṅkhepagatakālato paṭṭhāya so kiṃ hoti, ahañhi idāni assakarājānaṃ māretvā tassa galalohitena mayhaṃ sāmikassa gomayapāṇakassa pāde makkheyya’’nti vatvā parisamajjhe manussabhāsāya imā gāthā avoca –
这地方我曾和阿萨卡王一起游历过。
按照自己的心意,通过爱欲,与心爱的伴侣一起。巴利
‘‘Ayamassakarājena , deso vicarito mayā; Anukāmaya kāmena, piyena patinā saha.
“ 新的苦乐会覆盖旧的。
所以,对我来说,一条蛆虫都比阿萨卡王更可爱。”巴利
‘‘Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhīyati; Tasmā assakaraññāva, kīṭo piyataro mamā’’ti.
在那里,这片可爱的园林地带,是我以前和阿萨卡王一起游历过的。关于“Anukāmaya kāmena”,其中的“anu”只是个虚词,意思是:我对他心生爱恋,他也对我心生爱恋,我们就在一起。“Piyena”是指在那一生中是心爱之人。以新的苦乐遮蔽旧的苦乐——尊者,确实是以新的快乐遮蔽旧的快乐,以新的痛苦遮蔽旧的痛苦、覆盖旧的痛苦,这正是在说明世间的规律。因此,比起阿萨卡王,这蛆虫对我来说更可爱——因为新的会覆盖旧的,所以比起我的阿萨卡王,这蛆虫要可爱百倍、千倍。巴利
Tattha ayamassakarājena, deso vicarito mayāti ayaṃ ramaṇīyo uyyānapadeso pubbe mayā assakarājena saddhiṃ vicarito. Anukāmaya kāmenāti anūti nipātamattaṃ, mayā taṃ kāmayamānāya tena maṃ kāmayamānena sahāti attho. Piyenāti tasmiṃ attabhāve piyena. Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhīyatīti, bhante, navena hi sukhena porāṇaṃ sukhaṃ, navena ca dukkhena porāṇaṃ dukkhaṃ pidhīyati paṭicchādīyati, esā lokassa dhammatāti dīpeti. Tasmā assakaraññāva, kīṭo piyataro mamāti yasmā navena porāṇaṃ pidhīyati, tasmā mama assakarājato sataguṇena sahassaguṇena kīṭova piyataroti.
阿萨卡王听了这话,心里后悔,就站在原地,叫人把尸体搬走,洗了头,向菩萨行礼,然后进城,另立了一位王后,依法治理国家。菩萨也劝诫了国王,让他不再忧愁,然后就回雪山去了。巴利
Taṃ sutvā assakarājā vippaṭisārī hutvā tattha ṭhitova kuṇapaṃ nīharāpetvā sīsaṃ nhatvā bodhisattaṃ vanditvā nagaraṃ pavisitvā aññaṃ aggamahesiṃ katvā dhammena rajjaṃ kāresi. Bodhisattopi rājānaṃ ovaditvā nissokaṃ katvā himavantameva agamāsi.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事归纳起来。法义开示结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。那时,乌婆利是前妻,阿萨卡王就是那位心生厌离的比丘,青年婆罗门是舍利弗,而那位苦行者就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā uparī purāṇadutiyikā ahosi, assakarājā ukkaṇṭhito bhikkhu, māṇavo sāriputto, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
8. 鳄鱼本生注释巴利
[208] 8. Susumārajātakavaṇṇanā
“这些芒果够多了”这句话,是导师住在祇园时,围绕提婆达多图谋杀害(佛陀)一事而说的。那时,导师听说“提婆达多正图谋杀害(我)”,便说:“比丘们,提婆达多不是现在才图谋杀害我,过去也曾图谋过,却连让我稍感惊惧都做不到。”说完,便讲述了过去的事。巴利
Alaṃmetehi ambehīti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘devadatto vadhāya parisakkatī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkati, pubbepi parisakkiyeva, santāsamattampi pana kātuṃ na sakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,梵授王治理波罗奈国时,菩萨在雪山地区投生为猕猴,力大如象,强壮有力,身躯魁梧,相貌出众,住在恒河转弯处的一片森林里。那时,恒河里住着一条鳄鱼。鳄鱼的妻子看到菩萨的身体后,生起了想吃他心脏肉的强烈欲望,就对鳄鱼说:“夫君,我想吃这只猴王的心脏肉。”鳄鱼说:“贤妻,我们生活在水里,他生活在陆地上,我们怎么能捉住他呢?”“不管用什么办法,都要捉住他。如果得不到,我就会死。”“那你就别愁了,我有个办法,一定让你吃到他的心脏肉。”他这样安慰了雌鳄鱼后,等到菩萨在恒河边喝完水、坐在河岸上时,鳄鱼走到他跟前,这样说:“猴王,你在这个地方吃着酸涩的果子,怎么总是在一个地方活动呢?恒河对岸有芒果、面包果等各种甘甜果实,数不胜数,你为什么不到那边去享用种种果子呢?”“鳄鱼王,恒河水量浩大,水面宽广,我怎么过得去呢?”“你要是愿意,我就让你骑上我的背,带你过去。”猕猴相信了他,答应道:“好。”鳄鱼说:“那么,来吧,骑上我的背。”猕猴便骑了上去。鳄鱼驮着他游了一小段,就把他沉入水中。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente himavantapadese bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbattitvā nāgabalo thāmasampanno mahāsarīro sobhaggappatto hutvā gaṅgānivattane araññāyatane vāsaṃ kappesi. Tadā gaṅgāya eko susumāro vasi. Athassa bhariyā bodhisattassa sarīraṃ disvā tassa hadayamaṃse dohaḷaṃ uppādetvā susumāraṃ āha – ‘‘ahaṃ sāmi, etassa kapirājassa hadayamaṃsaṃ khāditukāmā’’ti. ‘‘Bhadde, mayaṃ jalagocarā, eso thalagocaro, kinti naṃ gaṇhituṃ sakkhissāmā’’ti. ‘‘Yena kenaci upāyena gaṇha, sace na labhissāmi, marissāmī’’ti. ‘‘Tena hi mā soci, attheko upāyo, khādāpessāmi taṃ tassa hadayamaṃsa’’nti susumāriṃ samassāsetvā bodhisattassa gaṅgāya pānīyaṃ pivitvā gaṅgātīre nisinnakāle santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘vānarinda, imasmiṃ padese kasāyaphalāni khādanto kiṃ tvaṃ niviṭṭhaṭṭhāneyeva carasi, pāragaṅgāya ambalabujādīnaṃ madhuraphalānaṃ anto natthi, kiṃ te tattha gantvā phalāphalaṃ khādituṃ na vaṭṭatī’’ti? ‘‘Kumbhīlarāja, gaṅgā mahodakā vitthiṇṇā, kathaṃ tattha gamissāmī’’ti? ‘‘Sace icchasi, ahaṃ taṃ mama piṭṭhiṃ āropetvā nessāmī’’ti. So saddahitvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. ‘‘Tena hi ehi piṭṭhiṃ me abhirūhā’’ti ca vutte taṃ abhiruhi. Susumāro thokaṃ netvā udake osīdāpesi.
菩萨问:“朋友,你把我沉到水里,这是为什么?”鳄鱼说:“我带你走,不是为了什么法不法的。是我妻子想吃你的心脏肉,起了强烈欲望,我想让她吃到你的心。”菩萨说:“朋友,你这话说得倒好听。要是我们的心脏真在肚子里,我们在树枝间跳来跳去的时候,早就碎成粉末了。”鳄鱼问:“那你们把心放在哪里?”菩萨指着不远处一棵结满熟果的乌敦跋罗树,说:“你看,那些就是我们的心,正挂在那棵乌敦跋罗树上。”鳄鱼说:“只要你把心给我,我就不杀你。”菩萨说:“那就带我过去,我把挂在树上的心给你。”鳄鱼便驮着他到了那里。菩萨从鳄鱼背上一跃而起,坐到乌敦跋罗树上,说:“朋友,你这蠢鳄鱼!你以为‘这些众生的心长在树梢上’,真是愚笨,是我骗了你。那些果子你自己留着吃吧。你身体倒是挺大,可一点智慧都没有。”说完,为了说明这个道理,诵出以下偈颂——巴利
Bodhisatto ‘‘samma, udake maṃ osīdāpesi, kiṃ nu kho eta’’nti āha. ‘‘Nāhaṃ taṃ dhammasudhammatāya gahetvā gacchāmi, bhariyāya pana me tava hadayamaṃse dohaḷo uppanno, tamahaṃ tava hadayaṃ khādāpetukāmo’’ti. ‘‘Samma, kathentena te sundaraṃ kataṃ. Sace hi amhākaṃ udare hadayaṃ bhaveyya, sākhaggesu carantānaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ bhaveyyā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana tumhe ṭhapethā’’ti? Bodhisatto avidūre ekaṃ udumbaraṃ pakkaphalapiṇḍisañchannaṃ dassento ‘‘passetāni amhākaṃ hadayāni etasmiṃ udumbare olambantī’’ti āha. ‘‘Sace me hadayaṃ dassasi, ahaṃ taṃ na māressāmī’’ti. ‘‘Tena hi maṃ ettha nehi, ahaṃ te rukkhe olambantaṃ dassāmī’’ti. So taṃ ādāya tattha agamāsi. Bodhisatto tassa piṭṭhito uppatitvā udumbararukkhe nisīditvā ‘‘samma, bāla susumāra, ‘imesaṃ sattānaṃ hadayaṃ nāma rukkhagge hotī’ti saññī ahosi, bālosi, ahaṃ taṃ vañcesiṃ, tava phalāphalaṃ taveva hotu, sarīrameva pana te mahantaṃ paññā pana natthī’’ti vatvā imamatthaṃ pakāsento imā gāthā avoca –
这些芒果、阎浮果和菠萝蜜,我都用不着;
比起大海彼岸的种种果实,这棵乌敦跋罗树更合我意。巴利
‘‘Alaṃ metehi ambehi, jambūhi panasehi ca; Yāni pāraṃ samuddassa, varaṃ mayhaṃ udumbaro.
“ 你的身体确实很大,可智慧却跟它一点都不相称。
鳄鱼,你被我骗了,现在你爱去哪儿就去哪儿吧。”巴利
‘‘Mahatī vata te bondi, na ca paññā tadūpikā; Susumāra vañcito mesi, gaccha dāni yathāsukha’’nti.
这里,那些你在这岛上提到的果实,对我来说已经够了。对我来说,这棵优昙跋罗树才是最好的。bondī 就是身体。tadūpikā 是说:你的智慧跟那个身体并不相称,根本没有跟那个身体相配的智慧。现在你随便去吧,意思是:如今你爱去哪儿就去哪儿吧,你根本没有办法取到我的心。鳄鱼就像输掉一千金的败者一样,痛苦、沮丧,一味地沉思着,回到了自己住的地方。巴利
Tattha alaṃ metehīti yāni tayā dīpake niddiṭṭhāni, etehi mayhaṃ alaṃ. Varaṃ mayhaṃ udumbaroti mayhaṃ ayameva udumbararukkho varaṃ. Bondīti sarīraṃ. Tadūpikāti paññā pana te tadūpikā tassa sarīrassa anucchavikā natthi. Gaccha dāni yathāsukhanti idāni yathāsukhaṃ gaccha, natthi te hadayamaṃsagahaṇūpāyoti attho. Susumāro sahassaṃ parājito viya dukkhī dummano pajjhāyantova attano nivāsaṭṭhānameva gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事归纳起来说:“那时候的鳄鱼就是提婆达多,母鳄鱼是旃遮摩纳维,而猴王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā susumāro devadatto ahosi, susumārī ciñcamāṇavikā, kapirājā pana ahameva ahosi’’nti.
9. 鸡本生注释巴利
[209] 9. Kukkuṭajātakavaṇṇanā
“我在林中见过的树”这句话,是导师住在祇园精舍时,因为法将舍利弗长老的一位共住弟子——一个年轻比丘——而说的。据说,这个比丘很会保养自己的身体。他因为害怕“我的身体会不舒服”,所以太冷、太热的东西都不用;因为害怕“身体会被冷热弄累”,所以不出门;太湿、太软的米饭之类也不吃。他这种保养身体的本事在僧团里传开了。比丘们在法堂里议论说:“朋友,听说某个年轻比丘很会保养身体。”导师来了,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈什么?”他们回答:“是谈这个。”导师说:“比丘们,这个年轻比丘不是现在才会保养身体,过去他也一样会。”于是讲起了过去的事。巴利
Diṭṭhāmayā vane rukkhāti idaṃ satthā jetavane viharanto dhammasenāpatisāriputtattherassa saddhivihārikaṃ daharabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira attano sarīrassa guttikamme cheko ahosi. ‘‘Sarīrassa me na sukhaṃ bhaveyyā’’ti bhayena atisītaṃ accuṇhaṃ paribhogaṃ na karoti, ‘‘sītuṇhehi sarīraṃ kilameyyā’’ti bhayena bahi na nikkhamati, atikilinnauttaṇḍulādīni na bhuñjati. Tassa sā sarīraguttikusalatā saṅghamajjhe pākaṭā jātā. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko daharo kira bhikkhu sarīraguttikamme cheko’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ daharo idāneva sarīraguttikamme cheko, pubbepi chekova ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨是山林里的一位树神。那时,有个捕鸟人带着一只诱饵鸡,拿着毛绳和棍子,在林中绑那只鸡时,又动手去绑一只逃进山林的老鸡。那只鸡因为很会应付毛绳套索,始终不让自己的身体被套住,一有动静就起身躲开。猎人用枝叶把自己遮起来,一次又一次地甩出棍子和套索。那只鸡想让猎人羞愧,便用人话说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane rukkhadevatā ahosi. Atheko sakuṇaluddako ekaṃ dīpakakukkuṭamādāya vālarajjuñca yaṭṭhiñca gahetvā araññe kukkuṭe bandhanto ekaṃ palāyitvā araññaṃ paviṭṭhaṃ porāṇakukkuṭaṃ bandhituṃ ārabhi. So vālapāse kusalatāya attānaṃ bandhituṃ na deti, uṭṭhāyuṭṭhāya nilīyati. Luddako attānaṃ sākhāpallavehi paṭicchādetvā punappunaṃ yaṭṭhiñca pāsañca oḍḍeti. Kukkuṭo taṃ lajjāpetukāmo mānusiṃ vācaṃ nicchāretvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 林中我曾见诸树,阿萨迦那与毗醯勒;
众树无一能如你,树啊,这般游走。”巴利
‘‘Diṭṭhā mayā vane rukkhā, assakaṇṇā vibhīṭakā; Na tāni evaṃ sakkanti, yathā tvaṃ rukkha sakkasī’’ti.
这句话的意思是:猎人朋友,我在这片树林里见过很多阿萨迦那树和毗醯勒树。可是那些树不能像你这样走来走去、四处活动——它们走不了,动不了,也没法到处游荡。巴利
Tassattho – samma luddaka, mayā imasmiṃ vane jātā bahū assakaṇṇā ca vibhīṭakā ca rukkhā diṭṭhapubbā, tāni pana rukkhāni yathā tvaṃ sakkasi saṅkamasi ito cito ca vicarasi, evaṃ na sakkanti na saṅkamanti na vicarantīti.
说完这话,那只鸡就逃到别的地方去了。在它逃走的时候,猎人说了第二首偈颂:巴利
Evaṃ vatvā ca pana so kukkuṭo palāyitvā aññattha agamāsi. Tassa palāyitvā gatakāle luddako dutiyaṃ gāthamāha –
“ 此老公鸡,破笼而来;
善脱毛绳罗网,啼鸣而去。”巴利
‘‘Porāṇakukkuṭo ayaṃ, bhetvā pañjaramāgato; Kusalo vālapāsānaṃ, apakkamati bhāsatī’’ti.
在这里,那只对毛制套索很在行的鸡,不让自己被套住,既能脱身,又会叫;而且叫完之后就逃走了。猎人听它这么一叫,说了句“它跑了”,就在林中四处走动,把所得到的东西带走,回到了家里。巴利
Tattha kusalo vālapāsānanti vālamayesu pāsesu kusalo attānaṃ bandhituṃ adatvā apakkamati ceva bhāsati ca, bhāsitvā ca pana palātoti evaṃ vatvā luddako araññe caritvā yathāladdhamādāya gehameva gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时的猎人是提婆达多,那只鸡是善于守护身体的年轻比丘,而那个为这件事作证的树神,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddako devadatto ahosi, kukkuṭo kāyaguttikusalo daharabhikkhu, tassa pana kāraṇassa paccakkhakārikā rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
10. 喉泣鸟本生注释巴利
[210] 10. Kandagalakajātakavaṇṇanā
“喂,这是什么树?”这是导师住在竹林精舍时,围绕善逝住所讲的一段话。当时,导师听说“提婆达多建了一座善逝住所”,就说:“诸位比丘,提婆达多不是今天才因为模仿我而走向毁灭,过去他也一样。”然后便讲起了过去的事。巴利
Ambho ko nāmayaṃ rukkhoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto sugatālayaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘devadatto sugatālayaṃ akāsī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto mayhaṃ anukiriyaṃ karonto vināsaṃ patto, pubbepi pāpuṇiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生在雪山一带,出生为啄木鸟族中的一只鸟,名叫“佉陀罗林鸟”。它只在佉陀罗林里觅食。它有一个朋友叫“喉泣鸟”,那喉泣鸟在木棉林和跋陀罗林里觅食。有一天,喉泣鸟来到佉陀罗林鸟那里。佉陀罗林鸟心想“我的朋友来了”,就带着喉泣鸟进了佉陀罗林,用嘴啄开佉陀罗树的树干,把树里的虫子啄出来给它。喉泣鸟吃了一口又一口,像吃甜饼一样,一口一口地啄着吃。它正吃着,心里生起了傲慢:“它也是生在啄木鸟族里,我也是。我何必靠它给的食物?我要自己在佉陀罗林里觅食。”于是它对佉陀罗林鸟说:“朋友,你不用辛苦了,我自己在佉陀罗林里觅食就行。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese rukkhakoṭṭakasakuṇayoniyaṃ nibbatti, ‘‘khadiravaniyo’’tissa nāmaṃ ahosi. So khadiravaneyeva gocaraṃ gaṇhi, tasseko kandagalako nāma sahāyo ahosi, so simbalipālibhaddakavane gocaraṃ gaṇhāti. So ekadivasaṃ khadiravaniyassa santikaṃ agamāsi. Khadiravaniyo ‘‘sahāyo me āgato’’ti kandagalakaṃ gahetvā khadiravanaṃ pavisitvā khadirakhandhaṃ tuṇḍena paharitvā rukkhato pāṇake nīharitvā adāsi. Kandagalako dinne dinne madhurapūve viya chinditvā chinditvā khādi. Tassa khādantasseva māno uppajji – ‘‘ayampi rukkhakoṭṭakayoniyaṃ nibbatto, ahampi, kiṃ me etena dinnagocarena, sayameva khadiravane gocaraṃ gaṇhissāmī’’ti. So khadiravaniyaṃ āha – ‘‘samma, mā tvaṃ dukkhaṃ anubhavi, ahameva khadiravane gocaraṃ gaṇhissāmī’’ti.
这时,那只鸟对它说:“喂,朋友,你出生在木棉林、珊瑚树林那种没有硬心、只会在软木树上觅食的族类里。而佉陀罗树天生心材坚硬,你可别打这个主意。”喉泣鸟说:“难道我就不是出生在啄木鸟族里吗?”它不听对方的话,飞快地冲过去,用喙猛啄佉陀罗树。就在那一瞬间,它的喙裂开了,眼珠几乎要迸出来,头也裂了。它没法在树干上站住,摔落到地上,说出了第一首偈颂:巴利
Atha naṃ so ‘‘handa tvaṃ samma, simbalipālibhaddakādivane nissāre gocaraggahaṇakule jāto, khadirā nāma jātasārā thaddhā, mā te etaṃ ruccī’’ti āha. Kandagalako ‘‘kiṃ dānāhaṃ na rukkhakoṭṭakayoniyaṃ nibbatto’’ti tassa vacanaṃ anādiyitvā vegena gantvā khadirarukkhaṃ tuṇḍena pahari. Tāvadevassa tuṇḍaṃ bhijji, akkhīni nikkhamanākārappattāni jātāni, sīsaṃ phalitaṃ. So khandhe patiṭṭhātuṃ asakkonto bhūmiyaṃ patitvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 喂,这到底是什么树啊,叶子湿润,还长着刺。
就在那里,只一下,头就被劈开了。”巴利
‘‘Ambho ko nāmayaṃ rukkho, sinnapatto sakaṇṭako; Yattha ekappahārena, uttamaṅgaṃ vibhijjita’’nti.
这时,有人喊:“喂,这棵树叫什么名字?”对佉陀罗林鸟说:“这棵树叫什么名字?”也有版本写作“它叫什么名字?”。Sinnapatta就是叶片细薄。Yattha ekappahārena意思是在哪棵树上,只用一次啄击。所谓“头颅破裂”,就是头裂开了,而且不只是头,连喙也裂了。他因为疼痛难忍,认不出那是迦地罗树,心里想着“这到底是什么树”,在剧痛中说出这首偈颂。巴利
Tattha ambho ko nāmayaṃ rukkhoti, bho khadiravaniya, ko nāma ayaṃ rukkho. ‘‘Ko nāma so’’tipi pāṭho. Sinnapattoti sukhumapatto. Yattha ekappahārenāti yasmiṃ rukkhe ekeneva pahārena. Uttamaṅgaṃ vibhijjitanti sīsaṃ bhinnaṃ, na kevalañca sīsaṃ, tuṇḍampi bhinnaṃ. So vedanāppattatāya khadirarukkhaṃ ‘‘kiṃ rukkho nāmeso’’ti jānituṃ asakkonto vedanāppatto hutvā imāya gāthāya vippalapi.
听了这话,住在佉陀罗林中的那位便说出第二首偈颂:巴利
Taṃ vacanaṃ sutvā khadiravaniyo dutiyaṃ gāthamāha –
“ 此鸟曾穿行于无实心之林间,在无芯的枯枝残木中;
随后它扑向一棵生来坚实的金合欢,金翅鸟于彼处撞碎其头。”巴利
‘‘Acāri vatāyaṃ vitudaṃ vanāni, kaṭṭhaṅgarukkhesu asārakesu; Athāsadā khadiraṃ jātasāraṃ, yatthabbhidā garuḷo uttamaṅga’’nti.
在这里,这只鸟确实曾游历过。所谓“啄穿树林”,是指它啄刺、戳穿那些没有实心的木棉树、珊瑚树等树林。所谓“在枯木树中”,是指在林中那些枯木残株之类的树木中。所谓“在无实心的树中”,是指在无实心的珊瑚树、木棉树等树中。后来它遇到了从幼苗时起就具有实心的金合欢树。所谓“金翅鸟在那里撞裂了头顶”,是说它在那棵金合欢树上撞裂、劈开了头顶。金翅鸟就是鸟。这是对所有鸟表示恭敬爱护的称呼。巴利
Tattha acāri vatāyanti acari vata ayaṃ. Vitudaṃ vanānīti nissārasimbalipālibhaddakavanāni vitudanto vijjhanto. Kaṭṭhaṅgarukkhesūti vanakaṭṭhakoṭṭhāsesu rukkhesu. Asārakesūti nissāresu pālibhaddakasimbaliādīsu. Athāsadā khadiraṃ jātasāranti atha potakakālato paṭṭhāya jātasāraṃ khadiraṃ sampāpuṇi. Yatthabbhidā garuḷo uttamaṅganti yatthabbhidāti yasmiṃ khadire abhindi padālayi. Garuḷoti sakuṇo. Sabbasakuṇānañhetaṃ sagāravasappatissa vacanaṃ.
佉陀罗林鸟说完这话,便说道:“喂,喉泣鸟,你撞碎脑袋的地方,那棵树就叫佉陀罗,是实心树。”那只鸟就在那里命终了。巴利
Iti naṃ khadiravaniyo vatvā ‘‘bho kandagalaka, yattha tvaṃ uttamaṅgaṃ abhindi, khadiro nāmeso sārarukkho’’ti āha. So tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的喉泣鸟是提婆达多,而佉陀罗林鸟就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kandagalako devadatto ahosi, khadiravaniyo pana ahameva ahosi’’nti.
牢狱本生、嬉戏习性本生、破损本生、英勇者本生、恒河本生;
羚羊本生、鳄鱼本生、鸡本生,
喉泣鸟本生——以上这十部。巴利
Bandhanāgāraṃ keḷisīlaṃ, khaṇḍaṃ vīrakagaṅgeyyaṃ; Kuruṅgamassakañceva, susumārañca kukkuṭaṃ; Kandagalakanti te dasa.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10