入出息念定的注释(续)
1. 波罗夷篇复注 · 103 段
“不适宜”是指:因为与不相应的色等所缘混杂在一起,或者因为被非人占据,所以不适宜。这里有个事例:据说有一位长老住在森林里。那时,一个女夜叉站在树叶屋门口唱歌。长老走出来,站在门口,她就走到经行道的尽头唱歌。长老走到经行道尽头,她又站在百仞深的悬崖边唱歌。长老转身返回时,她迅速上前抓住他说:“尊者,像我吃掉的您这样的人,已经不止一个两个了。”
Asappāyatāti visabhāgarūpādiārammaṇasamosaraṇena vā amanussapariggahitatāya vā asappāyatā. Tatridaṃ vatthu – eko kira thero araññe vasati. Athassa ekā yakkhinī paṇṇasāladvāre ṭhatvā gāyi. So nikkhamitvā dvāre aṭṭhāsi, sā gantvā caṅkamanasīse gāyi. Thero caṅkamanasīsaṃ agamāsi, sā sataporise papāte ṭhatvā gāyi. Thero paṭinivatti, atha naṃ sā vegena gantvā gahetvā ‘‘mayā, bhante, na eko, na dve tumhādisā khāditā’’ti āha.
如果在那里没办法找到老师,或者与老师同等的人,或者依止师,或者与依止师同等的人,或者善知识,那么得不到善知识就是很大的过失。因此应当知道,具备这十八种过失中任何一种的住处,都不适合用来修行。注疏里也这样说过:
Yattha na sakkā hoti ācariyaṃ vā ācariyasamaṃ vā upajjhāyaṃ vā upajjhāyasamaṃ vā kalyāṇamittaṃ laddhuṃ, tattha so kalyāṇamittānaṃ alābho mahādosoyeva. Tasmā imesaṃ aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgataṃ senāsanaṃ bhāvanāya ananurūpanti veditabbaṃ. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāsu –
大住处、新住处,老住处与路旁;
岩泉水池、菜叶、花,以及所愿之果实。
城镇木材难寻,田地不相宜,渡头不和合;
边地国界虽可安居,但于彼处难得善友。
“智者这样明白了这十八种情况,
要像避开一条充满危险的路那样,远远地躲开。”
‘‘Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ; Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca. ‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ; Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati. ‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito; Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52);
具备五种住处支,也就是具备离村庄不太远、也不太近等五种住处支。这是世尊说过的:
Pañcasenāsanaṅgasamannāgatanti gāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahi senāsanaṅgehi samannāgataṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,什么样的住处具备五个条件呢?比丘们,在这里,住处不太远也不太近,来往方便;白天少人往来,夜里安静无声、没有喧闹;少有蚊虫、苍蝇、风、日晒、蛇类的接触侵扰;住在这样的住处里,衣服、食物、住处、生病所需的药物等资具都容易得到;而且在这样的住处里,有长老比丘们居住,他们多闻、通达经教传承、持守法、持守律、持守论母。住在该住处的比丘时常前去拜访、反复请教提问:“尊者,这是怎样的?这有什么含义?”那些尊者就为他开示没有开示的,阐明没有阐明的,帮他在种种令人疑惑的法义上消除疑惑。比丘们,这样的住处就具备五个条件。
‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā, tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti. Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11).
在这里,住处不太远也不太近、往来方便,这是一支;白天少纷杂,夜里少声响、少喧闹,这是一支;少受虻、蚊、风、热、蛇类接触,这是一支;住在那个住处时……资具容易得到,这是一支;住在那个住处时,长老们……能帮助消除疑惑,这是一支。应当这样了知这五支。
Ettha ca nātidūraṃ nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārāti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekaṃ. Evaṃ pañcaṅgāni veditabbāni.
这里,“断除细小的障碍”是指:在断除细小障碍时,应该剪短长的头发、指甲和体毛;对破旧的袈裟,要通过加装补布、贴边、补缀物等来加固,或者在线断等处做缝补,或者把脏了的染一染。如果钵里有污垢,就要把钵煮一煮;床、椅等也要清理干净。“消除食后倦怠”是指消除由饮食引起的疲劳。因为食物刚进到胃里时,由于它是新进来的,身体大多数情况下会有某种疲劳,要把它平息下来。如果那疲劳没有平息,身体就会疲惫,心就无法获得一境性。“应受持”是指应当受持,也就是一切业处的修习方法,并不只是前面所说的受持本身。“从师受持”是指从老师那里受持。“乃至一句”是指乃至一个部分。
Upacchinnakhuddakapalibodhenāti ettha pana khuddakapalibodhe upacchindantena dīghāni kesanakhalomāni chinditabbāni, jiṇṇacīvaresu aggaḷaanuvātaparibhaṇḍadānādinā daḷhīkammaṃ vā tantucchedādīsu tunnakammaṃ vā kātabbaṃ, kiliṭṭhāni vā rajitabbāni. Sace patte malaṃ hoti, patto pacitabbo, mañcapīṭhādīni sodhetabbāni. Bhattasammadaṃ paṭivinodetvāti bhojananimittaṃ parissamaṃ vinodetvā. Āhāre hi āsayaṃ paviṭṭhamatte tassa āgantukatāya yebhuyyena siyā sarīrassa koci parissamo, taṃ vūpasametvā. Tasmiñhi avūpasante sarīrakhedena cittaṃ ekaggataṃ na labheyyāti. Uggahetabbato uggaho, sabbopi kammaṭṭhānavidhi, na pubbe vuttauggahamattaṃ. Ācariyato uggaho ācariyuggaho, tato. Ekapadampīti ekakoṭṭhāsampi.
随逐:就是正念持续不断地跟随入出息,没有间断地运转。触:对于计数入出息的人,在放下计数之后,以正念跟随入出息,当他如此使心安住而达到安止时,心停留在鼻端等部位;这时,心同它们(入出息)的接触,就是触。然而,由于并不像计数那样,在触等方面有各自单独的作意,为了说明应当在每一次接触的地方计数,这里提出“触”这个词,并解释说“触就是接触的地方”。安住:就是定。因为心正确地安放在所缘上,就是安住。正如“定”被解释为“心的住立、安住”。而安止以定为主导,所以说“安住就是安止”。随观:就是观察无常等相,这是观。转离:就是从运转和从相状上转离,这是道。遍净:因为一切杂染完全止息,所以是果。那些:指转离和遍净。对观:就是反复地看、观察。因此说“省察”。
Anubandhanāti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anupavattanā. Phusanāti assāsapassāse gaṇentassa gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhantassa yathā appanā hoti, tathā cittaṃ ṭhapentassa ca nāsikaggādiṭṭhānassa nesaṃ phusanā. Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanādivasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇanā kātabbāti dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento ‘‘phusanāti phuṭṭhaṭṭhāna’’nti āha. Ṭhapanāti samādhānaṃ. Tañhi sammadeva ārammaṇe cittassa ādhānaṃ ṭhapanaṃ hoti. Tathā hi samādhi ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhitī’’ti niddiṭṭho. Samādhippadhānā pana appanāti āha ‘‘ṭhapanāti appanā’’ti. Aniccatādīnaṃ saṃlakkhaṇato sallakkhaṇā vipassanā. Pavattato nimittato ca vinivaṭṭanato vinivaṭṭanā maggo. Sakalasaṃkilesapaṭippassaddhibhāvato sabbaso suddhīti pārisuddhi phalaṃ. Tesanti vivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ. Paṭipassanāti pati pati dassanaṃ pekkhanaṃ. Tenāha ‘‘paccavekkhaṇā’’ti.
“分断”是指以一、三、五这样的数目来划分。“开端”是就计数方法而说的,也就是依于计数,而不是依于业处。“是否已达顶点”这句话,是针对长时间以计数来作意的人说的。因为那个人可能只凭这样得到的不散乱,就产生这种想法。“取入出息中现起者”这句话,是就入出息中最初只有一个现起的情况而说的。如果两个都现起,就应该取两个一起来计数。通过“现起者”这个词,也应理解到:在两道鼻风中,应当取比较明显的那一个。“转起、转起”这个重复的说法,显示了对入出息不间断地观察。“如是”是说,以如上所说的方式观察之后。初学时即使所缘一个一个各自现起,但这样观察并计数的人,后来两个都会变得明显,所以说“入出息变得明显”。因此,“观察之后计数”这个因句,应当理解为“当他这样计数时……变得明显”。其中的“变得明显”,是指因为依于计数,没有外在的散乱,所以变得清楚显著。
Khaṇḍanti ekaṃ tīṇi pañcāti evaṃ gaṇanāya khaṇḍanaṃ. Okāseti gaṇanāvidhiṃ sandhāyāha, gaṇanānissitova na kammaṭṭhānanissito. Sikhāppattaṃ nu khoti idaṃ cirataraṃ gaṇanāya manasikarontassa vasena vuttaṃ. So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyya. Assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvāti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti, tena ubhayampi gahetvā gaṇetabbaṃ . Yo upaṭṭhātīti iminā ca dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭataro upaṭṭhāti, so gahetabboti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. Pavattamānaṃ pavattamānanti āmeḍitavacanena nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ upalakkhaṇaṃ dasseti. Evanti vuttappakārena upalakkhetvāvāti attho. Paṭhamaṃ ekekasmiṃ upaṭṭhitepi upalakkhetvāva gaṇentassa kamena ubhopi pākaṭā hontīti āha – ‘‘assāsapassāsā pākaṭā hontī’’ti. Tena ‘‘upalakkhetvāva gaṇetabba’’nti imassa ‘‘tassevaṃ gaṇayato…pe… pākaṭā hontī’’ti idaṃ kāraṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha pākaṭā hontīti gaṇanāvasena bahiddhā vikkhepābhāvato vibhūtā honti.
门闩转动的部分所安放的地方,那就是门闩柱。“三夜”是与极端结合有关的受格用法。“按前面的方式”,意思是快速计数,也就是像牧牛人计数那样。一、二、三、四、五,这是展示计数的方法。因此,在“八”等数目上,也应该从“一”开始,逐一数到“八”等。说了“应该快快地计数”之后,又用“因为与计数相连”等话,来说明其中的道理和譬喻。其中,船靠它来行进的是桨,也就是拨水的棍棒。用桨来支撑,叫桨的支撑,这是就依靠它的力量来说的。
Palighāya parivattanakaṃ yattha nikkhipanti, so palighatthambho. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Purimanayenāti sīghagaṇanāya, gopālakagaṇanāyāti attho. Eko dve tīṇi cattāri pañcāti gaṇanāvidhidassanaṃ. Tasmā aṭṭhātiādīsupi ekato paṭṭhāyeva paccekaṃ aṭṭhādīni pāpetabbāni. ‘‘Sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbamevā’’ti vatvā tattha kāraṇaṃ nidassanañca dasseti ‘‘gaṇanāpaṭibaddhe hī’’tiādinā. Tattha arīyati tena nāvāti arittaṃ, pājanadaṇḍo. Arittena upatthambhanaṃ arittupatthambhanaṃ, tassa vasena.
从究竟意义上说,无间断的持续本身就是安住,所以论中说“如同无间断的持续”。作意于进入内部的气息时,就叫作把心引入内部。把心引向外部时,道理也是一样。所谓“被风冲击”,是说如果过度作意于内部的风,那个部位就会像是被风冲击,又像是被脂肪充满一样,这样显现出来。“引出”是指松开所触之处而把心引出去。然而,这样引出的时候,由于去追寻风的去向,心就会在种种不同的所缘上奔驰,所以说“心散乱于种种所缘”。
Nippariyāyato nirantarappavatti nāma ṭhapanāyamevāti āha ‘‘nirantarappavattaṃ viyā’’ti. Anto pavisantaṃ manasikaronto anto cittaṃ paveseti nāma. Bahi cittanīharaṇepi eseva nayo. Vātabbhāhatanti abbhantaragatavātaṃ bahulaṃ manasikarontassa vātena taṃ ṭhānaṃ abbhāhataṃ viya medena pūritaṃ viya ca hoti, tathā upaṭṭhāti. Nīharatoti phuṭṭhokāsaṃ muñcitvā nīharato. Tathā pana nīharato vātassa gatisamanvesanamukhena nānārammaṇesu cittaṃ vidhāvatīti āha ‘‘puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipatī’’ti.
所谓“此”,就是指这入出息本身。“随逐”是指:对不断生起的入出息,以念把它们当作所缘,持续不断地跟随、随行。因此说“而那是依初、中、后的随逐”。脐是初,因为入出息最先在那里生起。这里说的“初”是按最初生起来说的,并不是只就“生起”这一点来说。因为实际上,它们从脐开始,一直到鼻端,到处都在生起。而且在哪里生起,就在哪里坏灭,因为诸法并没有移动;只是随着各种因缘到达别处,才假名为“行”。心脏是中间,即心脏附近,它的上部分是中间。鼻端是后,即鼻子的部位,是它的终点,因为入出息以那一名称而以此为极限。因为这样说它们是由心生起的,而在外面并没有心生起的可能。因此说“内部进入之风以鼻端为首”。应当知道,入息与出息的同义语,是以与此类似的方式来说的。“散乱”是指进入散乱,即散乱、不专一的意思。“焦躁”是指不安的状态。“动摇”是指对业处作意之动摇。“以散乱之心”一语中,这是就因上说的工具格,或者是依“如是状态”之相来说。“焦躁”即是不安。“动摇”即是动摇、颤动,同样,“颤动”也是如此。
Etanti etaṃ assāsapassāsajātaṃ. Anugamananti pavattapavattānaṃ assāsapassāsānaṃ ārammaṇakaraṇavasena satiyā anu anu pavattanaṃ anugacchanaṃ. Tenevāha – ‘‘tañca kho ādimajjhapariyosānānugamanavasenā’’ti. Nābhi ādi tattha paṭhamaṃ uppajjanato. Paṭhamuppattivasena hi idha ādicintā, na uppattimattavasena. Tathā hi te nābhito paṭṭhāya yāva nāsikaggā sabbattha uppajjanteva. Yattha yattha ca uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti dhammānaṃ gamanābhāvato. Yathāpaccayaṃ pana desantarappattiyaṃ gatisamaññā. Hadayaṃ majjhanti hadayasamīpaṃ tassa uparibhāgo majjhaṃ. Nāsikaggaṃ pariyosānanti nāsikaṭṭhānaṃ tassa pariyosānaṃ assāsapassāsānaṃ samaññāya tadavadhibhāvato. Tathā hete cittasamuṭṭhānā vuttā, na ca bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ sambhavo atthi. Tenāha ‘‘abbhantarapavisanavātassa nāsikaggaṃ ādī’’ti. Pavisananikkhamanapariyāyo pana taṃsadisavaseneva vuttoti veditabbo. Vikkhepagatanti vikkhepaṃ upagataṃ, vikkhittaṃ asamāhitanti attho. Sāraddhāyāti sadarathabhāvāya. Iñjanāyāti kammaṭṭhānamanasikārassa calanāya. Vikkhepagatena cittenāti hetumhi karaṇavacanaṃ, itthambhūtalakkhaṇe vā. Sāraddhāti sadarathā. Iñjitāti iñjanakā calanakā, tathā phanditā.
“依初、中、后”是说:不应依照初、中、后的次第去跟随作意——这就是它们的关联。为了阐明“以随逐而作意的人,应当依触和依安住而作意”这句话所表达的意图,论师说了“如同依计数和随逐”等话。其中,“没有单独的作意”是说:离开计数和随逐,便没有单依触、单依安住而依次生起的业处作意。难道不也像没有触就没有安住那样,没有触就没有依计数的作意吗?虽然没有,但计数是业处作意的根本,应当以主要地位来把握;同样,随逐是安住的根本,离开它安住便不可能,所以也应当以主要地位来把握。因此,即使触存在,也并非直接邻近;正因计数和随逐是根本,才应当以主要地位来把握。为了显示其余二者离开它们便不存在,论师说:“如同依计数和随逐,依触和安住并没有单独的作意。”如果这样,那为什么在论母中它们被单独取出呢?回答说:“就在触触之处”等。其中,“就在触触之处计数”以此显示触是计数的支分,因此说:“以计数和触而作意。”“就在那里”即就在触触之处;“它们”即入出息。“以念随逐”即随顺计数的方法以念系缚,意思是在所触之处无间断地确定它们。“以安止而安立心”即为了生起安止,如是将心安立于呈现的相上,令其等持。在“以随逐”等句中,说的就是以随逐、触和安住而作意。其义即:凡是说“就在触触之处计数,在那里将计数收回,以念随逐它们”的,这就是其义。凡是不以究竟来衡量、不加抉择的,那就近于慢,譬如同牛与牛迹。
Ādimajjhapariyosānavasenātiādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbanti sambandho. ‘‘Anubandhanāya manasikarontena phusanāvasena ṭhapanāvasena ca manasi kātabba’’nti yena adhippāyena vuttaṃ, taṃ vivarituṃ ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viyā’’tiādimāha. Tattha visuṃ manasikāro natthīti gaṇanāya anubandhanāya ca vinā yathākkamaṃ kevalaṃ phusanāvasena ṭhapanāvasena ca kammaṭṭhānamanasikāro natthi. Nanu phusanāya vinā ṭhapanāya viya phusanāya vinā gaṇanāyapi manasikāro natthiyevāti? Yadipi natthi, gaṇanā pana yathā kammaṭṭhānamanasikārassa mūlabhāvato padhānabhāvena gahetabbā, evaṃ anubandhanā ṭhapanāya tāya vinā ṭhapanāya asambhavato. Tasmā satipi phusanāya nānantarikabhāve gaṇanānubandhanā eva mūlabhāvato padhānabhāvena gahetvā itarāsaṃ tadabhāvaṃ dassento āha – ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthī’’ti. Yadi evaṃ tā kasmā uddese visuṃ gahitāti āha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā’’tiādi. Tattha phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇentoti iminā gaṇanāya phusanā aṅganti dasseti. Tenāha – ‘‘gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karotī’’ti. Tatthevāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva. Teti assāsapassāse. Satiyā anubandhantoti gaṇanāvidhiṃ anugantvā satiyā nibandhanto, phuṭṭhokāseyeva te nirantaraṃ upadhārentoti attho. Appanāvasena cittaṃ ṭhapentoti yathā appanā hoti, evaṃ yathāupaṭṭhite nimitte cittaṃ ṭhapento samādahanto. Anubandhanāya cātiādīsu anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotīti vuccatīti yojanā. Svāyamatthoti yvāyaṃ ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto’’ti vutto, so ayamattho. Yā accantāya na minoti na vinicchinati, sā mānassa samīpeti upamā yathā goṇo viya gavayoti.
“跛脚的人”是指靠臀部挪着走的人。“秋千”是指吊篮。“在玩耍”是指那些正在玩的人。“母亲和儿子”是指自己的妻子和儿子。“两端”是指来的人那一头的前端、去的人那一头的后端,这两端。“中间”是指秋千板的正中间。“像绑缚用的柱子一样”就是绑缚用的柱子,指鼻尖或口相,站在它下面、靠近它的地方。怎么站呢?靠念的力量。修行的人把念好好地安放在那里,就可以说他站在那里,因为整体不能仅凭部分来断言。“相”是指鼻尖等。“以念而坐”是指以念力而坐。应当像“把念好好地安放在那里”等处那样说。“于彼处”是指所触之处。“他们”是指进出城内外的人们,以及属于那些人者,已在手中。“从最初以来”是指从显示所喻之义开始。
Paṅguḷoti pīṭhasappī. Dolāti peṅkholo. Kīḷatanti kīḷantānaṃ. Mātāputtānanti attano bhariyāya puttassa ca. Ubho koṭiyoti āgacchantassa purimakoṭiṃ, gacchantassa pacchimakoṭinti dvepi koṭiyo. Majjhañcāti dolāphalakasseva majjhaṃ. Upanibandhanatthambho viyāti upanibandhanatthambho, nāsikaggaṃ mukhanimittaṃ vā, tassa mūle samīpe ṭhatvā. Kathaṃ ṭhatvā ? Satiyā vasena. Satiñhi tattha sūpaṭṭhitaṃ karonto yogāvacaro tattha ṭhito nāma hoti avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato . Nimitteti nāsikaggādinimitte. Satiyā nisinnoti sativasena nisīdanto. ‘‘Satiñhi tatthā’’tiādinā ṭhāne viya vattabbaṃ. Tatthāti phuṭṭhaṭṭhāne. Teti nagarassa anto bahi ca gatā manussā tesaṃ saṅgahā ca hatthagatā. Ādito pabhutīti upameyyatthadassanato paṭṭhāya.
偈颂里说的“相”,是指系缚的相。“不是单一心的所缘”,意思是它不是单一心的所缘,也就是不能成为所缘。“不知三法的人”,是指没能把相、入息、出息这三法当作所缘来把握的人。“且”这个字表示区别。“修习”就是入出息念定的修习。“不能获得”,就是不能获得、不能成就,这是责难偈颂的意思。第二首遮护偈颂则很容易理解。
Gāthāyaṃ nimittanti upanibandhananimittaṃ. Anārammaṇamekacittassāti ekassa cittassa na ārammaṇaṃ, ārammaṇaṃ na hontīti attho. Ajānato ca tayo dhammeti nimittaṃ assāso passāsoti ime nimittādayo tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa. Ca-saddo byatireke. Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā. Nupalabbhatīti na upalabbhati na sijjhatīti ayaṃ codanāgāthāya attho. Dutiyā pana parihāragāthā suviññeyyāva.
“如何”这个问题,是为了阐明那些责难与回应偈颂的含义、想要解说而提出的。在“这些三法”等句子中,结合词语的搭配,其含义解释如下:这些相、入息、出息三法,为什么不是单一心的所缘?即使它们不是所缘,为什么这三法不是未被了知?如果它们未被了知,心为什么不会陷入散乱?作为修习成就根本的精勤,又如何显现?能镇伏盖障、真正带来等持的修习实践——也就是所谓的加行,修行者又如何成就?又怎样一步步证得世间与出世间的殊胜?
Kathanti tāsaṃ codanāparihāragāthānaṃ atthaṃ vivarituṃ kathetukamyatāpucchā. Ime tayo dhammātiādīsu padayojanāya saddhiṃ ayamatthaniddeso – ime nimittādayo tayo dhammā ekacittassa kathaṃ ārammaṇaṃ na honti, asatipi ārammaṇabhāve na cime na ca ime tayo dhammā aviditā honti, kathañca na honti aviditā, tesañhi aviditatte cittañca kathaṃ vikkhepaṃ na gacchati, padhānañca bhāvanāya nipphādakaṃ vīriyañca kathaṃ paññāyati, nīvaraṇānaṃ vikkhambhakaṃ sammadeva samādhānāvahaṃ bhāvanānuyogasaṅkhātaṃ payogañca yogī kathaṃ sādheti, uparūpari lokiyalokuttarañca visesaṃ kathamadhigacchatīti.
现在为了用锯喻说明这个道理,就说了“譬如”等话。如果地面不平,树又在摇晃,砍伐的工作就不容易进行;这样一来,锯齿移动的轨迹也难以辨认,所以他说“在平坦的地面上”。“用锯”,是指用细小而锐利的锯。因此他说“人”。“触到锯齿”,是就所触到的每一个锯齿来说的。这是显示:那人只在锯齿所触到的地方,念才现前。因此他说:“他不对来的或去的锯齿作意。”
Idāni tamatthaṃ kakacopamāya sādhetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Bhūmibhāgassa visamatāya cañcale rukkhe chedanakiriyā na sukarā siyā, tathā ca sati kakacadantagati duviññeyyāti āha – ‘‘same bhūmibhāge’’ti. Kakacenāti khuddakena kharapattena. Tenāha ‘‘puriso’’ti. Phuṭṭhakakacadantānanti phuṭṭhaphuṭṭhakakacadantānaṃ vasena. Tena kakacadantehi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva purisassa satiyā upaṭṭhānaṃ dasseti. Tenāha – ‘‘na āgate vā gate vā kakacadante manasi karotī’’ti.
拉锯的时候,朝着人这边过来的锯齿,叫作“来”;推锯的时候,从人这边离开的锯齿,叫作“去”。但来去的锯齿并非不被觉知:一则因为念在一切处都现前,二则因为凡是往来行进的锯齿,没有不触及应切割之处的。精进,就是砍树的努力。加行,就是那砍伐的动作。在譬喻里,“证得殊胜”这个词巴利原文中并没有,但要结合上下文把它补出来说明。正因如此,《清净道论》在譬喻中也把“证得殊胜”这个词结合进去才说。它的注释里解释其含义:“殊胜,就是成就多种状态,以此应当成办的利益殊胜。”
Kakacassa ākaḍḍhanakāle purisābhimukhaṃ pavattā āgatā, pellanakāle tato vigatā gatāti vuttā, na ca āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti sabbattha satiyā upaṭṭhitattā chinditabbaṭṭhānaṃ aphusitvā gacchantānaṃ āgacchantānañca kakacadantānaṃ abhāvato. Padhānanti rukkhassa chedanavīriyaṃ. Payoganti tasseva chedanakiriyaṃ. Upamāyaṃ ‘‘visesamadhigacchatī’’ti padaṃ pāḷiyaṃ natthi, yojetvā pana dassetabbaṃ. Teneva visuddhimagge (visuddhi. 1.227) upamāyampi ‘‘visesamadhigacchatī’’ti padaṃ yojetvāva vuttaṃ. Taṃsaṃvaṇṇanāyañca ‘‘visesanti anekabhāvāpādanaṃ, tena ca sādhetabbaṃ payojanavisesa’’nti attho vutto.
“如树”等,是譬喻的对应说明。心被它系缚在所缘上,所以叫做念系缚;对入出息标记的觉察之相,就是系缚之相,也就是鼻端或口相。就像这样:正如那人用锯子砍树时,虽然不刻意注意来去的锯齿,但只在每一个接触的地方让念现前,就能知道来去的锯齿,而且不偏离墨线,完成该做的事,同样地——在鼻端或口相上:长鼻子的人取鼻端,其他人取口相,也就是上唇,因为“口”是食物,在这里被标记、被覆盖,所以得到“口相”这个名字。
Yathā rukkhotiādi upamāsaṃsandanaṃ. Upanibandhati ārammaṇe cittaṃ etāyāti sati upanibandhanā nāma, tassā assāsapassāsānaṃ sallakkhaṇassa nimittanti upanibandhanānimittaṃ, nāsikaggaṃ mukhanimittaṃ vā. Evamevanti yathā so puriso kakacena rukkhaṃ chindanto āgatagate kakacadante amanasikarontopi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva satiyā upaṭṭhapanena āgatagate kakacadante jānāti, suttapadañca avirajjhanto atthakiccaṃ sādheti, evamevaṃ. Nāsikagge mukhanimitteti dīghanāsiko nāsikagge, itaro mukhaṃ asanaṃ nimīyati chādīyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe.
这就是精进:依靠这种开始精进的努力,已经发起精进的修行者,他的身体和心都变得堪能、适合修行、能够用于修行——这是用结果来显示原因。随烦恼被断除:就是那些成为心之随烦恼的诸盖,通过镇伏而被断除。寻被止息:就是从那时起,欲寻等邪寻都归于止息;或者,通过断除诸盖来显示初禅的证得之后,又以寻止息的说法来说明第二禅等的证得。这是加行:这就是作为证得禅那之因的业处修习,叫做加行。结被断除:就是十种结,依照道的次第,通过正断而被断除。随眠被消除:同样,七种随眠通过令不再生起的法则,即使只是坏灭也无余地被消除。在这里,所谓结的断除,实际上就是随眠的灭尽;而且为了显示在已断的结中,随眠连一丝痕迹也不会存在,所以说了“结被断除,随眠被消除”。这是殊胜:依靠这种定,次第获得的结断除等,就是这种定的殊胜,这是意思。
Idaṃ padhānanti yena vīriyārambhena āraddhavīriyassa yogino kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti, idaṃ vīriyaṃ padhānanti phalena hetuṃ dasseti. Upakkilesā pahīyantīti cittassa upakkilesabhūtāni nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Vitakkā vūpasammantīti tato eva kāmavitakkādayo micchāvitakkā upasamaṃ gacchanti, nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkavūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha. Ayaṃ payogoti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogo payogo. Saṃyojanā pahīyantīti dasapi saṃyojanāni maggappaṭipāṭiyā samucchedavasena pahīyanti. Anusayā byantī hontīti tathā sattapi anusayā anuppattidhammatāpādanena bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti. Ettha ca saṃyojanappahānaṃ nāma anusayanirodheneva hoti, pahīnesu ca saṃyojanesu anusayānaṃ lesopi na bhavissatīti ca dassanatthaṃ ‘‘saṃyojanā pahīyanti, anusayā byantī hontī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ visesoti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho.
“Yassā”的意思是“由那种”。“Anupubbaṃ”的意思是“次第地”。“Paricitā”的意思是“已熟习”。这里的简要含义是这样的:入出息念正如佛陀、世尊所教导的那样,以了知长短等方法次第熟习、善加修习,正因为如此,它圆满成就了十六种事的圆满而完全具足。那位比丘以智慧的光明照亮自己的蕴等世间。像什么呢?就像脱离了云的月亮,即脱离了云等随烦恼的月亮,众星之王。应当知道,在解释“如月离云”这个词时,因为也提到了地等,所以这里省略了“等”字。
Yassāti yena. Anupubbanti anukkamena. Paricitāti pariciṇṇā. Ayañhettha saṅkhepattho – ānāpānassati yathā buddhena bhagavatā desitā, tathā yena dīgharassapajaānanādividhinā anupubbaṃ paricitā suṭṭhu bhāvitā, tato eva paripuṇṇā soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā, so bhikkhu imaṃ attano khandhādilokaṃ paññobhāsena pabhāseti. Yathā kiṃ? Abbhā muttova candimā abbhādiupakkilesavimutto candimā tārakarājā viyāti. ‘‘Abbhā muttova candimā’’ti hi padassa niddese mahikādīnampi vuttattā ettha ādi-saddalopo katoti veditabbo.
这里“在此”是指锯喻。“那位”是指修行者。或者,“在此”是指在这个地方,“那位”是指作为比喻的锯子。就像那个人对锯子的来去不作意一样,对入出息也只是在来去时保持不作意,这就是此处要引出的用意。“不久”这句话是针对已经做过准备工作的人说的。“相”是指似相。“为其余禅支所庄严”:他们说是指为寻等其余禅支所庄严,但应该说“为伺等”,因为严格来说,寻并不存在于安止中。原因是:经文中把寻说成“安止、遍止”;又由于与它相应,禅那在注释传统中被称为安止。而诸禅支当中,定是主要的。所以,为了显示那安止,就说“为其余禅支所庄严、称为安止的安立也成就”。不过,在某些抄本中,这里以“仅仅以计数的方式,从作意的时候开始”起首,而“次第地……如同已经达到”这一整段文字则缺失了,但在一些古旧写本中,那段文字仍然被写下来保留着。
Idhāti kakacūpamāya. Assāti yogino. Idhāti vā imasmiṃ ṭhāne. Assāti upamābhūtassa kakacassa. Āgatagatavasena yathā tassa purisassa amanasikāro, evaṃ assāsapassāsānaṃ āgatagatavasena amanasikāramattameva ānayanappayojanaṃ. Na cirenevāti idaṃ katādhikāraṃ sandhāya vuttaṃ. Nimittanti paṭibhāganimittaṃ. Avasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vitakkādiavasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti, vicārādīti pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato. So hi pāḷiyaṃ ‘‘appanā byappanā’’ti niddiṭṭho, taṃsampayogato vā yasmā jhānaṃ appanāti aṭṭhakathāvohāro, jhānaṅgesu ca samādhi padhānaṃ, tasmā taṃ appanāti dassento ‘‘avasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī’’ti āha. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutīti ettha ‘‘anukkamato…pe… pattaṃ viya hotī’’ti ettakova gantho parihīno, purāṇapotthakesu pana katthaci so gantho likhitoyeva tiṭṭhati.
对于任何身体躁动的人,身体会向下弯曲,是因为膀胱等器官下垂的牵拉。发出声响,就是弄出声音。产生皱纹,就是各处出现皱纹。为什么呢?因为躁动的身体是沉重的。粗显的入出息之灭,与身躁动的止息一同达成,这是通过反证的方式来说明的。以粗显的入出息之灭为手段,则是通过顺证来成立其含义。当身躁动止息时,由于心生色法具有轻快、柔软、适业的状态,其余等流色法也具有轻快等状态,这里理解为身体的轻快。而这种轻快,因为离开心的轻快等状态就不存在,所以说身和心都变得轻快。
Sāraddhakāyassa kassaci puggalassa. Onamati vatthikādipalambanena. Vikūjatīti saddaṃ karoti. Valiṃ gaṇhātīti. Tattha tattha valinaṃ hoti. Kasmā? Yasmā sāraddhakāyo garuko hotīti. Kāyadarathavūpasamena saddhiṃ sijjhamāno oḷārikaassāsapassāsanirodho byatirekamukhena tassa sādhanaṃ viya vutto. Oḷārikaassāsapassāsanirodhavasenāti anvayavasena tadatthassa sādhanaṃ. Kāyadarathe vūpasanteti cittajarūpānaṃ lahumudukammaññabhāvena yo sesatisantatirūpānampi lahuādibhāvo, so idha kāyassa lahubhāvoti adhippeto. Svāyaṃ yasmā cittassa lahuādibhāvena vinā natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyopi cittampi lahukaṃ hotī’’ti.
“当粗重的入出息止息”等语之所以引出,是为了说明审察身行的方法:身行若按前面所说的方式已达到应当审察的阶段,应如何加以审察。
Oḷārike assāsapassāse niruddhetiādi heṭṭhā vuttanayamhi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ.
由于修习的力量,它们一层比一层更清晰地显现出来。“从处所”是指从自然接触的处所,也就是先前依自己接触而确定的位置。
Uparūparivibhūtānīti bhāvanābalena uddhaṃ uddhaṃ pākaṭāni honti. Desatoti pakatiyā phusanadesato, pubbe attano phusanavasena upadhāritaṭṭhānato.
为了把“在哪里没有?”按处所来考察、把“谁的没有?”按个人来考察,这样被审察的意义合在一起说清楚,所以说了“在母胎内”等话。其中,阿阇梨护法长老说:“就像沉入水中的人,因为空间被阻断,入出息不转起,在母胎内也是这样。就像死者因为没有能令其生起的心,无想者、昏迷者、或生于无想有情中的众生也是这样,入灭尽定者也是这样。”不过在《大结节》里说:“昏迷者因为心转起微弱。”第四禅的证入者,是依法性自然,他们的入出息不生起,色界和无色界的有情也是这样。但有些人说:“因为次第达到微细状态,第四禅的证入者没有入出息;因为色界中色法和有分的微细状态,色界有情没有入出息。”意思是:除了前面所说的七种情况之外,入出息确实存在,因为没有入出息不生起的情况。“依自然触处”是指依自然接触的处所。“应安立相”是指为了让念在那里安乐地转起,应让更坚固的想转起。因为坚固的想是念的近因。“正是这个”是指对于不现起入出息的人,正是这个如同拔刺的方法,也就是让身行现起的方法。“目的”指原因。因为目的是果。它依之而转起,所以叫“目的”。“失念者”指念已坏失的人。“不正知者”指缺乏正知的人,意思是:对于正在修习而次第不现起入出息的人,缺乏能够审察“这些就是入出息”并正确了知的念与慧。“从此处,其他业处”指其他业处。“沉重”指负担重。而它的沉重性是由于修习极为困难,所以说“沉重修习”。
‘‘Kattha natthī’’ti ṭhānavasena ‘‘kassa natthī’’ti puggalavasena ca vīmaṃsiyamānamatthaṃ ekajjhaṃ katvā vibhāvetuṃ ‘‘antomātukucchiya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘yathā udake nimuggassa niruddhokāsatāya assāsapassāsā na pavattanti, evaṃ antomātukucchiyaṃ. Yathā matānaṃ samuṭṭhāpakacittābhāvato, evaṃ asaññībhūtānaṃ mucchāparetānaṃ asaññīsu vā jātānaṃ, tathā nirodhasamāpannāna’’nti ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Mahāgaṇṭhipade pana ‘‘mucchāparetānaṃ cittappavattiyā dubbalabhāvato’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Catutthajjhānasamāpannānaṃ dhammatāvaseneva nesaṃ anuppajjanaṃ, tathā rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ. Keci pana ‘‘anupubbato sukhumabhāvappattiyā catutthajjhānasamāpannassa, rūpabhave rūpānaṃ bhavaṅgassa ca sukhumabhāvato rūpabhavasamaṅgīnaṃ natthī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Atthiyeva te assāsapassāsā pārisesatoti adhippāyo yathāvuttasattaṭṭhānavinimuttassa assāsapassāsānaṃ anuppajjanaṭṭhānassa abhāvato. Pakatiphuṭṭhavasenāti pakatiyā phusanaṭṭhānavasena. Nimittaṃ ṭhapetabbanti satiyā tattha sukhappavattanatthaṃ thirataraṃ saññāṇaṃ pavattetabbaṃ. Thirasaññāpadaṭṭhānā hi sati. Imamevāti imaṃ eva anupaṭṭhahantassa kāyasaṅkhārassa kaṇṭakuṭṭhāpanañāyena upaṭṭhāpanavidhimeva. Atthavasanti hetuṃ. Attho hi phalaṃ. So yassa vasena pavattati, so atthavasoti. Muṭṭhassatissāti vinaṭṭhassatissa. Asampajānassāti sampajaññavirahitassa, bhāventassa anukkamena anupaṭṭhahante assāsapassāse vīmaṃsitvā ‘‘ime te’’ti upadhāretuṃ sammadeva jānituñca samatthāhi satipaññāhi virahitassāti adhippāyo. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ. Garukanti bhāriyaṃ. Sā cassa garukatā bhāvanāya sudukkarabhāvenāti āha ‘‘garukabhāvana’’nti.
由于一层层地达到越来越微细的状态,所以说“应当希求强而有力、极为清净、锐利的正念与正慧”;为了说明微细之义的达成也要靠微细的方式,便说了“正如……”等话。现在,为了开示那些入出息尚未现起的人寻求的方法,而说了“然而以彼……”等。其中,“anupada”就是一步一步地跟随。“caritvā”就是取好所行境之后。“tasmiṃyeva ṭhāne”就是在那个被称为系缚相的处所。“yojetvā”就是用作意把它系上;或者说“用正念之绳系缚”,说的正是同一个意思,即“系缚在同一个处所”,因为在譬喻中,系缚和连接的地方并不能分开得到。“nimitta”指取相或似相,这里两者被合在一起说。因为棉絮等三个比喻适用于取相,其余的则两者都适用。“ekacce”指某些阿阇梨。
Uparūpari santasukhumabhāvāpattito ‘‘balavatī suvisadā sūrā ca sati paññā ca icchitabbā’’ti vatvā sukhumassa nāma atthassa sādhanenapi sukhumeneva bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Idāni anupaṭṭhahantānaṃ assāsapassāsānaṃ pariyesanupāyaṃ dassento ‘‘tāhi ca panā’’tiādimāha. Tattha anupadanti padānupadaṃ. Caritvāti gocaraṃ gahetvā. Tasmiṃyeva ṭhāneti upanibandhananimittasaññite ṭhāne. Yojetvāti manasikārena yojetvā. ‘‘Satirasmiyā bandhitvā’’ti vā vuttamevatthamāha ‘‘tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā’’ti. Na hi upameyye bandhanayojanaṭṭhānāni visuṃ labbhanti. Nimittanti uggahanimittaṃ paṭibhāganimittaṃ vā. Ubhayampi hi idha ekajjhaṃ vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādi upamattayaṃ uggahe yujjati, sesaṃ ubhayattha. Ekacceti eke ācariyā.
像星星的形状那样,就是指像星星的光形那样。宝珠等的比喻,是就似相来说的。那么,为什么同一个业处会以多种方式现起呢?因此说“而那个……”等等。“经”就是一部经。因为它熟练运转、从不间断,而且所缘广大,所以说“像山间的大河”。其中,由于文句圆满,这部方方面面都善巧的经,就像一切部分都悦人、一切枝叶花果都盛开的丛林,所以说“像一片丛林”。因此世尊说:“像丛林中花满枝头。”(小诵6.13;经集236)具足种种关联、种种重复、种种微细理趣、种种业处门径的经,有需要的人应当恭敬地亲近,所以说“像清凉的树荫……像树”。“由于想有种种”这句话,是说在相现起之前生起的想有,有种种不同的状态。“想所生”,是指由修习想所生,即仅仅由修习想来认知。因为不实有之法不可能从任何地方生起。因此说“以种种方式现起”,意思是仅仅就现起的行相来说。
Tārakarūpaṃ viyāti tārakāya pabhārūpaṃ viya. Maṇiguḷikādiupamā paṭibhāge vaṭṭanti. Kathaṃ panetaṃ ekaṃyeva kammaṭṭhānaṃ anekākārato upaṭṭhātīti āha ‘‘tañca paneta’’ntiādi. Suttantanti ekaṃ suttaṃ. Paguṇappavattibhāvena avicchedaṃ mahāvisayatañca sandhāyāha ‘‘mahatī pabbateyyā nadī viyā’’ti. Tattha byañjanasampattiyā samantabhaddakaṃ suttaṃ sabbabhāgamanoharā sabbapāliphullā vanaghaṭā viyāti āha ‘‘ekā vanarāji viyā’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’ti (khu. pā. 6.13; su. ni. 236) nānānusandhiyaṃ nānāpeyyālaṃ vividhanayanipuṇaṃ bahuvidhakammaṭṭhānamukhaṃ suttantaṃ atthikehi sakkaccaṃ samupapajjitabbanti āha – ‘‘sītacchāyo…pe… rukkhoviyā’’ti. Saññānānatāyāti nimittupaṭṭhānato pubbe pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato. Saññajanti bhāvanāsaññājanitaṃ bhāvanāsaññāya sañjānanamattaṃ. Na hi asabhāvassa kutoci samuṭṭhānaṃ atthi. Tenāha – ‘‘nānato upaṭṭhātī’’ti, upaṭṭhānākāramattanti vuttaṃ hoti.
这些就是三种法,也就是入息、出息和相这三种法。不存在,是指就修行业处来说,它不能作为应当作意的对象而存在,也就是找不到、得不到。达不到近行,是说连近行定都到不了,更不用说安止定了,这是这里的意思。至于若有……的情况,按照前面所说的方法类推,就能明白。
Ime tayo dhammāti assāso passāso nimittanti ime tayo dhammā. Natthīti kammaṭṭhānavasena manasikātabbabhāvena natthi na upalabbhati. Na upacāranti upacārampi na pāpuṇāti, pageva appananti adhippāyo. Yassa panāti vijjamānapakkho vuttanayānusāreneva veditabbo.
现在,为了说明刚才所说的义理,引用了《锯喻经》中“相”等偈颂。“相”就是指前面所说的似相。“会这样”是指专注于修习的人会这样想,因此应当对他说:“你要一再这样作意。”“可能会退缩”是指他可能会这样退缩:“相据说很难生起,而我已经得到了它,那我现在随时都可以证得殊胜。”“可能会沮丧”是指他可能会沮丧地想:“修习了这么久,连相都还没生起,我想我大概是没能力证得殊胜了。”然而,当说到“依这条道路修行,我将会从老死中解脱”时,对于这样修行的人来说,相已经生起,怎么会有退缩呢?他应当更加努力精进。中部诵者说:“应当对他说‘这是相……’等等。”所谓“这样”,是指以所说方式将修习之心安住于似相上。所谓“从此以后”,是指从似相生起以后开始。先前所说的“随逐、触、安住而作意”,其中应当舍弃随逐和触,仅以安住的方式修习,因此说“以安住的方式修习”。
Idāni vuttasseva atthassa samatthanatthaṃ kakacūpamāyaṃ āgatā ‘‘nimitta’’ntiādikā gāthā paccānītā. Nimitteti yathāvutte paṭibhāganimitte. Evaṃ hotīti bhāvanamanuyuttassa evaṃ hoti, tasmā ‘‘punappunaṃ evaṃ manasi karohī’’ti vattabbo. Vosānaṃ āpajjeyyāti ‘‘nimittaṃ nāma dukkaraṃ uppādetuṃ, tayidaṃ laddhaṃ, handāhaṃ dāni yadā vā tadā vā visesaṃ nibbattessāmī’’ti saṅkocaṃ āpajjeyya. Visīdeyyāti ‘‘ettakaṃ kālaṃ bhāvanamanuyuttassa nimittampi na uppannaṃ, abhabbo maññe visesassā’’ti visādaṃ āpajjeyya. ‘‘Imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmīti paṭipannassa nimitta’’nti vutte kathaṃ saṅkocāpatti, bhiyyoso mattāya ussāhameva kareyyāti ‘‘nimittamidaṃ…pe… vattabbo’’ti majjhimabhāṇakā āhu. Evanti vuttappakārena paṭibhāganimitteyeva bhāvanācittassa ṭhapanena. Ito pabhutīti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya. Pubbe yaṃ vuttaṃ ‘‘anubandhanāya phusanāya ṭhapanāya ca manasi karotī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.ānāpānassatisamādhikathā), tattha anubandhanaṃ phusanañca vissajjetvā ṭhapanāvaseneva bhāvetabbanti āha ‘‘ṭhapanāvasena bhāvanā hotī’’ti.
为了说明“往昔的善士们所说的就是这个意思”,而说了“于相”这首偈颂。其中,“相”是指似相。“安立心”就是安立修习的心,意思是以安住的方式作意。“种种行相”是指“四种颜色”等所说的种种行相,这里是按行相的共通性而用单数来表达。“令消失”就是令其消失、隐没,因为从相生起之后,那些行相由于不作意,就好像消失了一样。“于入出息”是指在入出息中的种种行相令其消失,或者在入出息所生的相中令其消失。“系缚自心”是指以那种安住,把自己的心系缚于彼,也就是令心进入安止的意思。不过有些人把“令消失”解释为令其明显、清楚,这在前分阶段是说得通的。这里真正的意思是:具足慧力的智者瑜伽行者,令入出息中的种种行相消失,以种种方式了知它们,使它们明显、清楚,或者令粗重的种种行相止息、寂静,然后把心安立在所获得的相上,次第系缚自心,令入安止。
Porāṇehi vuttovāyamatthoti dassento ‘‘nimitte’’ti gāthamāha. Tattha nimitteti paṭibhāganimitte. Ṭhapayaṃ cittanti bhāvanācittaṃ ṭhapento, ṭhapanāvasena manasikarontoti attho. Nānākāranti ‘‘cattāro vaṇṇā’’ti evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ. Ākārasāmaññavasena hetaṃ ekavacanaṃ. Vibhāvayanti vibhāvento antaradhāpento. Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikārato antarahitā viya honti. Assāsapassāseti assāsapassāse yo nānākāro, taṃ vibhāvayaṃ, assāsapassāsasambhūte vā nimitte. Sakaṃ cittaṃ nibandhatīti tāya eva ṭhapanāya attano cittaṃ upanibandhati, appetīti attho. Keci pana ‘‘vibhāvayanti vibhāvento, viditaṃ pākaṭaṃ karonto’’ti atthaṃ vadanti, taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya. Ayañhettha attho – dhitisampannattā dhīro yogī assāsapassāse nānākāraṃ vibhāvento nānākārato te pajānanto vidite pākaṭe karonto nānākāraṃ vā oḷārikoḷārike passambhento vūpasamento tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ, tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti.
当信等诸根变得非常清净、锐利而持续运作时,由于不信等已经远离,那些寻等禅支便得到七力强有力的支撑,大量地显现出来,但它们仍然只是属于欲界的禅支。正因为如此,与它们直接对立的欲贪等,连同与欲贪等俱生的种种恶法,便随着似相的生起而远远退离,依靠这一点,近行定就生起了。因此说“从似相出现开始,诸盖就已经被镇伏了”等等。其中,“已安坐”是指完全正确地安坐,意思是已经寂静。“已镇伏而安坐”这一强调,则说明应当为这个意义而努力。以两种方式,是指禅那诸法的敌对法远离,以及达到坚固状态,以这两种原因。现在,为了通过阶段来显示这些原因,所以说“在近行地”等等。其中,“在近行地”指近行阶段。因为那时虽然禅支还没有变得更强、还没有达到广大状态,但通过镇伏它们的敌对法,心就能得定,因此说“由断除诸盖”。“在获得地”指证得禅那的阶段。因为那时,已达到安止的禅那诸法生起,心就能得定,因此说“由诸支显现”。
Yadā saddhādīni indriyāni suvisadāni tikkhāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ thāmappattehi sattahi balehi laddhupatthambhāni vitakkādīni kāmāvacarāneva jhānaṅgāni bahūni hutvā pātubhavanti. Tato eva tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtā kāmacchandādayo saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi vidūrī bhavanti paṭibhāganimittuppattiyā saddhiṃ, taṃ ārabbha upacārajjhānaṃ uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘nimittupaṭṭhānato pabhuti nīvaraṇāni vikkhambhitāneva hontī’’tiādi. Tattha sannisinnāvāti sammadeva nisīdiṃsu eva, upasantāyevāti attho. Vikkhambhitāneva sannisinnāvāti avadhāraṇena pana tadatthaṃ ussāho kātabboti dasseti. Dvīhākārehīti jhānadhammānaṃ paṭipakkhadūrībhāvo thirabhāvappatti cāti imehi dvīhi kāraṇehi. Idāni tāni kāraṇāni avatthāmukhena dassetuṃ ‘‘upacārabhūmiyaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upacārabhūmiyanti upacārāvatthāyaṃ. Yadipi hi tadā jhānaṅgāni paṭutarāni mahaggatabhāvappattāni nuppajjanti, tesaṃ pana paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhanena cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘nīvaraṇappahānenā’’ti. Paṭilābhabhūmiyanti jhānassa adhigamāvatthāyaṃ. Tadā hi appanāppattānaṃ jhānadhammānaṃ uppattiyā cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘aṅgapātubhāvenā’’ti.
在近行阶段,诸支并不强健有力,因为诸支本身无力。就像把一个幼小的孩子抱起来让他站着,他却一次又一次地跌回地上;同样,当近行定生起时,心有时把相作为所缘,有时又落入有分。因此说:“近行定在善速行路中运行之后,落入有分。”但在安止阶段,诸支变得强健有力,因为诸支本身有力。就像一个强壮的人从座位上站起来,能站一整天;同样,当安止定生起时,心一次截断有分,便能持续整夜、整日,唯依善速行的相续而运转。因此说:“安止定……不落入有分。”从颜色来说,就像棉团、星形等色那样呈现;从特相来说,则是从粗涩等自性,或从无常等自性来说。应当守护那个相——这就是这里的关联。
Upacāre aṅgāni na thāmajātāni honti aṅgānaṃ athāmajātattā. Yathā nāma daharo kumārako ukkhipitvā ṭhapiyamāno punappunaṃ bhūmiyaṃ patati, evameva upacāre uppanne cittaṃ kālena nimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, kālena bhavaṅgaṃ otarati. Tena vuttaṃ ‘‘upacārasamādhi kusalavīthiyaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otaratī’’ti. Appanāyaṃ pana aṅgāni thāmajātāni honti tesaṃ thāmajātattā. Yathā nāma balavā puriso āsanā vuṭṭhāya divasampi tiṭṭheyya, evameva appanāsamādhimhi uppanne cittaṃ sakiṃ bhavaṅgavāraṃ chinditvā kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhati, kusalajavanapaṭipāṭivaseneva pavattati. Tenāha – ‘‘appanāsamādhi…pe… na bhavaṅgaṃ otaratī’’ti. Vaṇṇatoti picupiṇḍatārakarūpādīsu viya upaṭṭhitavaṇṇato. Lakkhaṇatoti kharabhāvādisabhāvato aniccādisabhāvato vā. Rakkhitabbaṃ taṃ nimittanti sambandho.
“已获得的退失”是指已经得到的近行禅那的退失。当相没有坏灭时,以那个相为所缘的禅那就不会退失;但如果因为缺乏守护而使相坏灭了,那么已经得到的禅那也会随之坏灭,因为它是依靠那个相才能持续运作的。所以说“在守护方面”等等。
Laddhaparihānīti laddhaupacārajjhānaparihāni. Nimitte avinassante tadārammaṇaṃ jhānaṃ aparihīnameva hoti, nimitte pana ārakkhābhāvena vinaṭṭhe laddhaṃ laddhaṃ jhānampi vinassati tadāyattavuttito. Tenāha ‘‘ārakkhamhī’’tiādi.
现在,在这里,用“守护的方法”等语句来说明——
Idāni tatrāyaṃ rakkhaṇūpāyotiādinā –
住处行境与言谈,人食时节及威仪;
此七若为不宜者,悉当远避莫亲近。
“应亲近七种适合的,如此践行者,
不用多久,安止定就会在某人生起。”
‘‘Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo bhojanaṃ utu; Iriyāpathoti sattete, asappāye vivajjaye. ‘‘Sappāye satta sevetha, evañhi paṭipajjato; Na cireneva kālena, hoti kassaci appanā’’ti. (visuddhi. 1.59) –
像这样,对所说的守护方法作了简要说明。这里详细说明如下:如果住在某个住处时,尚未生起的相不生起,或者已经生起的相消失,尚未现前的念不现前,尚未得定的心不得定,这个住处就是不合适的。如果相能够生起并且稳固,念能现前,心能得定,这个住处就是合适的。因此,如果一座精舍里有很多住处,就应该在每一处各住三天,哪里能让他的心专一,就应该住在那里。
Evaṃ vuttaṃ rakkhaṇavidhiṃ saṅkhepato vibhāveti. Tatrāyaṃ vitthāro – yasmiṃ āvāse vasantassa anuppannaṃ vā nimittaṃ nuppajjati, uppannaṃ vā vinassati, anupaṭṭhitā ca sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, ayaṃ asappāyo. Yattha nimittaṃ uppajjati ceva thāvarañca hoti, sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyati, ayaṃ sappāyo. Tasmā yasmiṃ vihāre bahū āvāsā honti, tattha ekamekasmiṃ tīṇi tīṇi divasāni vasitvā yatthassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, tattha vasitabbaṃ.
至于行处村庄,如果它在住所北边或南边,不太远,在一拘卢舍半以内,而且比丘容易得到充足的食物,那就是合适的;反过来就不合适。
Gocaragāmo pana yo senāsanato uttarena vā dakkhiṇena vā nātidūre diyaḍḍhakosabbhantare hoti sulabhasampannabhikkho, so sappāyo, viparīto asappāyo.
谈论属于三十二种畜生论范围的话题,是不合适的,因为那会导致禅相消失。依靠十论事而说的,则是合适的,但也应当适度地说。
Bhassanti dvattiṃsatiracchānakathāpariyāpannaṃ asappāyaṃ. Tañhissa nimittantaradhānāya saṃvattati. Dasakathāvatthunissitaṃ sappāyaṃ, tampimattāya bhāsitabbaṃ.
一个人只要不沉迷于畜生论,又具备戒等功德,依靠他,未得定的心能得定,已得定的心能更加稳固,这样的人就是适合的。但若一个人偏重身体健壮、又爱谈畜生论,那就不适合。因为他就像泥水一样,只会把清水弄脏;依靠这种人,禅定就会毁坏,就像住在山顶寺院的年轻沙弥那样,更不用说禅相了。
Puggalopi atiracchānakathiko sīlādiguṇasampanno, yaṃ nissāya asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā cittaṃ thirataraṃ hoti, evarūpo sappāyo. Kāyadaḷhībahulo pana tiracchānakathiko asappāyo. So hi taṃ kaddamodakamiva acchaṃ udakaṃ malīnameva karoti, tādisañca āgamma koṭapabbatavāsīdaharasseva samāpatti vinassati, pageva nimittaṃ.
食物方面,甜味对某些人适合,酸味对某些人适合。季节方面,寒冷对某些人适合,炎热对某些人适合。因此,一个人受用某种食物或某个季节时,如果感到舒适,未得定的心能得定,已得定的心能更加稳固,那么这种食物和这个季节就是适合的。其他的食物和其他的季节,就是不适合的。
Bhojanaṃ pana kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hoti. Utupi kassaci sīto, kassaci uṇho sappāyo hoti. Tasmā yaṃ bhojanaṃ vā utuṃ vā sevantassa phāsu hoti, asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti. Taṃ bhojanaṃ, so ca utu sappāyo. Itaraṃ bhojanaṃ, itaro ca utu asappāyo.
在威仪方面,有些人适合经行,有些人则适合躺卧、站立、坐着当中的某一种。因此,要像观察住处那样,用三天时间去观察:在哪种威仪下,未得定的心能够得定,已得定的心能更加稳固,那种威仪就是适合的,另一种则是不适合的,应当这样去了解。如此避开这七种不适合的,亲近适合的。因为这样修行、又多修习取相的人,不久之后就能获得安止定。
Iriyāpathesupi kassaci caṅkamo sappāyo hoti, kassaci sayanaṭṭhānanisajjānaṃ aññataro. Tasmā taṃ āvāsaṃ viya tīṇi divasāni upaparikkhitvā yasmiṃ iriyāpathe asamāhitaṃ cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti, so sappāyo, itaro asappāyoti veditabbo. Iti imaṃ sattavidhaṃ asappāyaṃ vajjetvā sappāyaṃ sevitabbaṃ. Evaṃ paṭipannassa hi nimittāsevanabahulassa na cireneva kālena hoti kassaci appanā.
如果有人这样修行还是不能成就,为了说明他应当完成十种安止善巧,就说了“净洁所依”等话。其中,净洁所依就是让内在和外在的所依变得清净。当他的头发、指甲、体毛过长,或者身体沾满汗垢时,内在的所依就不清净、不纯净。当他的衣服破旧、污秽、发臭,或者住处肮脏时,外在的所依就不清净、不纯净。因为当内外所依不清净时,依它而生起的心与心所中,智慧也不清净,就像依靠不干净的灯盏、灯芯和灯油所生起的灯火一样。用不清净的智慧去观察诸行,诸行也不清晰;致力于业处的人,他的业处也不会增长、壮大、广大。反之,当内外所依清净时,依它而生起的心与心所中,智慧也清净,就像依靠干净的灯盏、灯芯和灯油所生起的灯火一样。用清净的智慧去观察诸行,诸行也清晰;致力于业处的人,他的业处也会增长、壮大、广大。
Yassa pana evampi paṭipajjato na hoti, tena dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbanti dassetuṃ ‘‘vatthuvisadakiriyā’’tiādimāha. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.232; a. ni. aṭṭha. 1.1.418) vitthuvisadakiriyā nāma ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā sedamalaggahitaṃ, tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā panassa cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiraṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Ajjhattikabāhire hi vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṃ hoti aparisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Aparisuddhena ca ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi avibhūtā honti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ na gacchati. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Parisuddhena ca ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi vibhūtāhonti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ gacchati.
所谓“诸根平衡的成就”,就是指让信等诸根达到均衡状态。假如他的信根变得很强,而其他诸根很弱,那么精进根就没办法发挥策励的作用,念根没办法发挥现前专注的作用,定根没办法发挥不散乱的作用,慧根没办法发挥照见的作用。所以,对于因为观察诸法的自性、或者按照其如何作意而变得强盛的那一根本,应当以不作意彼的方式把它减弱。这里可以举婆迦梨长老的故事作为例子。反过来,如果精进根变得很强,那么信根就没办法发挥胜解的作用,其他诸根也没办法各自发挥各自不同的作用。所以,应当通过修习轻安等来减弱它。这里则可以举二十亿耳长老的故事来说明。同样地,应当知道,在其余诸根中也是如此:只要有一根过强,其余诸根就无法胜任各自的作用。
Indriyasamattapaṭipādanatā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattheravatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.
在这里,特别要赞叹信与慧的平衡,以及定与精进的平衡。因为信强而慧弱的人,会变成盲目地净信,对不该信的对象也生起净信。慧强而信弱的人,会偏向狡诈那一类,就像由药物引起的病一样难以治愈。只有两者平衡,才会只对真正该信的对象生起净信。再者,定强而精进弱时,因为定属于懈怠那一方,懈怠就会压过精进;精进强而定弱时,因为精进属于掉举那一方,掉举就会压过定。但如果定和精进结合在一起,定就不会陷入懈怠;精进和定结合在一起,精进就不会陷入掉举。所以,这两者应当保持平衡。只有两者平衡,才能达到安止。另外,对于以定为修行主项的人,信强一些也是可以的。因为这样他带着信心和确信,就能达到安止。在定和慧之间,对于以定为修行主项的人,一境性强一些是合适的,因为这样他能达到安止;对于以观为修行主项的人,慧强一些是合适的,因为这样他能通达诸法的特相。不过,两者平衡时也一样能达到安止。至于念,则在任何情况下都应当强而有力。因为念能保护心,不让它因为属于掉举那一方的信、精进、慧而堕入掉举,也不让它因为属于懈怠那一方的定而堕入懈怠。所以,念就像盐在所有菜肴里、像全能大臣在一切国王事务中一样,在一切处都是需要的。
Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati, balavavīriyaṃ mandasamādhiṃvīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati, vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti. Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evañhi saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati, samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti, vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati . Evañhi so lakkhaṇappaṭivedhaṃ pāpuṇāti, ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato kosajjapakkhena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā.
所谓“相善巧”,就是对地遍等(业处)心一境性的相,在还没生起时懂得怎么让它生起,已经生起时懂得怎么去修习,修习成就之后又懂得怎么守护,这就是这里所说的意思。
Nimittakusalatā nāma pathavīkasiṇādikassa cittekaggatānimittassa akatassa karaṇakosallaṃ, katassa bhāvanākosallaṃ, bhāvanāya laddhassa rakkhaṇakosallañca, taṃ idha adhippetaṃ.
怎样才是“当心应当被抑制的时候,就抑制心”呢?当心因为精进过度等而变得掉举时,这时不去修习择法觉支等三种觉支,而是修习轻安觉支等三种觉支。世尊确实这样说过(相应部5.234)——
Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti? Yadāssa accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tadā dhammavicayasambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā (saṃ. ni. 5.234) –
比丘们,就像有人想扑灭一大堆火,却往里面扔干草、干牛粪、干柴,还用嘴吹风,又不撒土。比丘们,那个人能扑灭那堆大火吗?
不能,尊者。
正是这样,比丘们,当心掉举的时候,就不是修习择法觉支的时机,不是修习精进觉支……不是修习喜觉支的时机。这是什么原因呢?比丘们,因为掉举的心,靠这些法很难平静下来。
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya. Akālo vīriya…pe… akālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi duvūpasamayaṃ hoti.
比丘们,当心处于掉举状态时,那就是修习轻安觉支的时机,是修习定觉支……是修习舍觉支的时机。这是什么原因呢?比丘们,因为掉举的心,靠这些法就容易平息下来。
比丘们,就好比有人想扑灭一大团火,他往里面投湿草、湿牛粪、湿柴,又用水和风来喷,还撒上尘土。比丘们,那个人能扑灭那大团火吗?
是的,尊者。
‘‘Yasmiṃ kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Kālo samādhi…pe… kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, allāni ca gomayāni pakkhipeyya, allāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, udakavātañca dadeyya, paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ, bhante’’ti.
在这里,应当根据各自的食物来理解轻安觉支等的修习。因为世尊这样说过:
Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,有身轻安和心轻安。在那里,反复如理作意,这就是让尚未生起的轻安觉支得以生起、让已经生起的轻安觉支进一步增长、扩大、修习、圆满的食。同样,比丘们,有止相和不散乱相。在那里,反复如理作意,这就是让尚未生起的定觉支得以生起、让已经生起的定觉支进一步增长、扩大、修习、圆满的食……同样,比丘们,有适合舍觉支的法。在那里,反复如理作意,这就是让尚未生起的舍觉支得以生起、让已经生起的舍觉支进一步增长、扩大、修习、圆满的食。
‘‘Atthi, bhikkhave, kāyappassaddhi cittappassaddhi, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Tathā atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati…pe… tathā atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
在这里,他记取自己过去轻安等生起时的那种状态之后,为使它们生起而运转的作意,在三个地方都叫做如理作意。而“止相”也是“止”的别名;从不散乱的意义来说,它也是同一个“不散乱相”。
Tattha yathāssa passaddhiādayo uppannapubbā, taṃ ākāraṃ sallakkhetvā tesaṃ uppādanavasena pavattamanasikārova tīsu padesupi yonisomanasikāro nāma. Samathanimittanti ca samathassevetaṃ adhivacanaṃ, avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti.
另外,有七种法能促成轻安觉支的生起:受用精细的食物、受用舒适的气候、受用舒适的姿势、保持中舍的运用、避开身体躁动的人、亲近身体轻安的人、心倾向于它。
Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattappayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.
有十一种法能帮助定觉支生起:依处清净、善巧于相、平衡诸根、适时压制心、适时策励心、以信心和紧迫感来激励没有喜乐的心、对平稳运转的心保持旁观、远离未得定的人、亲近已得定的人、观察禅定与解脱、心倾向于这些。
Ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadatā, nimittakusalatā, indriyasamattapaṭipādanatā, samaye cittassa niggahaṇatā, samaye cittassa paggahaṇatā, nirassādassa cittassa saddhāsaṃvegavasena sampahaṃsanatā, samappavattassa ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.
有五种法能促成舍觉支的生起:对众生的中立、对诸行的中立、避开对众生和诸行执着的人、亲近对众生和诸行保持中立的人、心倾向于它。如此,以这些方式令这些法生起的人,便叫做在修习轻安觉支等。如此,在应当压制心的时候,他就在那时压制心。
Pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Iti imehi ākārehi ete dhamme uppādento passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti.
那么,在什么时候应该策励心,他就在那个时候策励心呢?当他的心因为精进过于松懈等原因而变得消沉时,他就不修习轻安觉支等三支,而修习择法觉支等。这是世尊说过的(《相应部》5.234)——
Kathañca yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti? Yadāssa atisithilavīriyatādīhi cittaṃ līnaṃ hoti, tadā passaddhisambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā (saṃ. ni. 5.234) –
比丘们,就像有人想点燃一小堆火,却往里面放湿草……甚至撒上尘土,这个人能点燃那小火吗?不能,尊者。同样,比丘们,当心昏沉时,那时候不是修习轻安觉支的时候,不是修习定觉支的时候……不是修习舍觉支的时候。这是什么原因呢?比丘们,昏沉的心,用这些法很难把它激发起来。
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ parittaṃ aggiṃ ujjāletunti. No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye līnaṃ cittaṃ hoti. Akālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Akālo samādhi…pe… akālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi dusamuṭṭhāpayaṃ hoti.
比丘们,当心有消沉迟钝的时候,那时正是修习择法觉支的时候,正是修习精进觉支……中略……正是修习喜觉支的时候。这是什么原因呢?比丘们,消沉迟钝的心,用这些法很容易被激发起来。比丘们,就好比有人想点燃一小堆火,他往里面放干草……中略……又不撒尘土,这个人能点燃那堆小火吗?是的,尊者。
‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriya…pe… kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ parittaṃ aggiṃ ujjāletunti. Evaṃ, bhante’’ti.
在这里也一样,应当知道:要按照各自对应的食来修习择法觉支等。因为世尊这样说过(《相应部》5.232)——
Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā (saṃ. ni. 5.232) –
比丘们,有善与不善的法,有有罪与无罪的法,有低劣与殊胜的法,有黑与白相对的法。在这些法上反复如理作意,就是让尚未生起的择法觉支生起的食,也是让已经生起的择法觉支增长、扩大、修习、圆满的食。同样,比丘们,有发勤界、出离界、勇猛界。在这些法上反复如理作意,就是让尚未生起的精进觉支生起的食,也是让已经生起的精进觉支增长、扩大、修习、圆满的食。同样,比丘们,有能作为喜觉支基础的法。在这些法上反复如理作意,就是让尚未生起的喜觉支生起的食,也是让已经生起的喜觉支增长、扩大、修习、圆满的食。
‘‘Atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Tathā atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Tathā atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti.
在这里,依靠通达自性和共相而运作的作意,在善等法中叫作如理作意。依靠发勤界等的生起而运作的作意,在发勤界等中叫作如理作意。其中,发勤界指的是最初的精进努力。出离界因为是从懈怠中出离,所以比前者更强。勇猛界因为能一步步迈向更高的境地,所以又比前者更强。至于与喜觉支相应之法,这其实是喜的另一个名称,而能令它生起的作意也叫作如理作意。
Tattha sabhāvasāmaññalakkhaṇappaṭivedhavasena pavattamanasikāro kusalādīsu yonisomanasikāro nāma. Ārambhadhātuādīnaṃ uppādavasena pavattamanasikāro ārambhadhātuādīsu yonisomanasikāro nāma. Tattha ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccati. Nikkamadhātūti kosajjato nikkhantattā tato balavataraṃ. Parakkamadhātūti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti pana pītiyā evetaṃ nāmaṃ, tassāpi uppādakamanasikāro yonisomanasikāro nāma.
另外,有七种法有助于生起择法觉支:喜欢追问、把事物清理干净、平衡诸根、避开没有智慧的人、亲近有智慧的人、反复观察深奥智慧的运作方式,以及内心倾向于这些。
Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatāti.
有十一种法能帮助精进觉支生起:省察堕入恶趣等的恐怖;看到依靠精进才能证得世间和出世间殊胜利益的功德;省察“佛陀、独觉佛和大弟子们走过的道路,我也应当走,而懈怠的人走不了”,这样反复思量所行的道路;通过让施主获得大果报而恭敬地接受托钵食物;省察“我的导师赞叹精进的开始,他的教诫不可违背,而且对我有大利益,只有依教修行才是真正的供养,不是靠别的途径”,这样反复思量导师的伟大;省察“我应当继承被称为正法的伟大遗产,而懈怠的人继承不了”,这样反复思量遗产的伟大;用光明想、作意、变换姿势、住在空旷处等方法来去除昏沉睡眠;远离懈怠的人;亲近已经发起精进的人;省察正勤;以及心倾向于这些。
Ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – apāyādibhayapaccavekkhaṇatā, vīriyāyattalokiyalokuttaravisesādhigamānisaṃsadassitā, ‘‘buddhapaccekabuddhamahaāsāvakehi gatamaggo mayā gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthipaccavekkhaṇatā, dāyakānaṃ mahapphalatākaraṇena piṇḍāpacāyanatā, ‘‘vīriyārambhassa vaṇṇavādī me satthā, so ca anatikkamanīyasāsano, amhākañca bahūpakāro, paṭipattiyā ca pūjiyamāno pūjito hoti, na itarathā’’ti evaṃ satthu mahattapaccavekkhaṇatā, ‘‘saddhammasaṅkhātaṃ me mahādāyajjaṃ gahetabbaṃ, tañca na sakkā kusītena gahetu’’nti evaṃ dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, ālokasaññāmanasikārairiyāpathaparivattanaabbhokāsasevanādīhi thinamiddhavinodanatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.
有十一种法能助成喜觉支的生起:佛随念、法随念、僧随念、戒随念、舍随念、天随念、寂止随念,远离粗涩的人,亲近柔和的人,省察能引发净信的经典,以及心倾向于这些。像这样,以这些方式使这些法生起,便称为修习择法觉支等。如此,当心需要策励时,他就策励心。
Ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati, dhammasaṅghasīlacāgadevatānussati, upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti. Iti imehi ākārehi ete dhamme uppādento dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti.
怎样才是“在心应当被欢喜提振的时候,让心欢喜提振”呢?当他的心因为智慧的作用微弱,或者因为还没有证得寂止之乐,而变得没有滋味时,他就通过省察八种悚惧事来让心悚惧。所谓八种悚惧事,就是生、老、病、死这四种,恶趣之苦是第五种,过去轮回之苦、未来轮回之苦、现在为求食而受苦,合起来就是这八种。接着,他又通过随念佛、法、僧的功德,让心生起净信。这样,就是在心应当被欢喜提振的时候,让心欢喜提振。
Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti? Yadāssa paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ hoti, tadā naṃ aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cassa pasādaṃ janeti. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti.
心在什么时候应该被舍置,就在那个时候把心舍置呢?当他这样修行时,心不消沉、不掉举、不无味,在所缘上平稳运转,进入了奢摩他的轨道,那时他对策励、抑制和令喜悦这些事都不再费力,就像御者面对平稳行进的马匹一样。就是这样,心在什么时候应该被舍置,就在那个时候把心舍置。
Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati? Yadāssa evaṃ paṭipajjato alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthippaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadā tassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāpāraṃ āpajjati sārathi viya ca samappavattesu assesu. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati.
所谓“远离不具定之人”,就是彻底避开那些从未踏上出离之道、整日忙于各种事务、内心散乱的人。所谓“亲近具定之人”,就是时常亲近那些已经走上出离之道、获得了定的人。所谓“倾向于彼”,就是倾向于定,意思是尊重定、以定为重、心向于定、心倾向于定、心偏向于定。这样,就应当完成这十种安止善巧。因此说:“不舍弃这十种安止善巧的人”。其中,以那种方式使人在安止上善巧,那十种方式即是安止善巧,或者由它产生的智也是安止善巧。如此完成这十种安止善巧的人,对于已经获得的相,安止就会生起。这正是所说的——
Asamāhitapuggalaparivajjanā nāma nekkhammapaṭipadaṃ anāruḷhapubbānaṃ anekakiccappasutānaṃ vikkhittahadayānaṃ puggalānaṃ ārakā pariccāgo. Samāhitapuggalasevanā nāma nekkhammapaṭipadaṃ paṭipannānaṃ samādhilābhīnaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ. Tadadhimuttatā nāma samādhimuttatā, samādhigarusamādhininnasamādhipoṇasamādhipabbhāratāti attho. Evametaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ. Tenāha – ‘‘imāni dasa appanākosallāni avijahantenā’’ti. Tattha yena vidhinā appanāya kusalo hoti, so dasavidhopi vidhi appanākosallaṃ tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ, evametaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādentassa paṭiladdhanimittasmiṃ appanā uppajjati. Vuttañhetaṃ –
“如是成就者,即得此安止善巧;
所缘相既已获得,安止便运转起来。”
‘‘Evañhi sampādayato, appanākosallaṃ imaṃ; Paṭiladdhe nimittasmiṃ, appanā sampavattatī’’ti. (visuddhi. 1.67);
“应当努力”:就算已经成就了安止善巧的人,如果安止还是没有生起,那也不该放弃对业处的修习。应当去观察蜜蜂等在花粉等处的活动方式,把心从昏沉和掉举中解脱出来,以均衡的精进一再用功。因为说过:
Yogo karaṇīyoti appanākosallaṃ sampādentassapi yadi appanā na hoti, tena kammaṭṭhānānuyogaṃ avijahitvā reṇuādīsu madhukarādīnaṃ pavatti ākāraṃ sallakkhetvā līnuddhatabhāvehi mānasaṃ mocetvā vīriyasamataṃ yojentena punappunaṃ yogo kātabbo. Vuttañhetaṃ –
对于这样修行的人,如果它(安止)没有生起;
即使这样,智者也不该放弃修行,仍应努力精进。
因此,智者应当好好观察心的运作方式。
应当一再地让精进保持平衡。
即使稍微有点松懈,也要把心提起来。
制止了过度紧绷之后,应当让它平稳地运行。
在花粉上、在莲瓣上,在线中、在船上、在管茎中;
蜜蜂等众的活动,已被如实善说。
“把心从昏沉和掉举的状态中彻底解脱出来;
让心这样朝向那个相。”
‘‘Evañhi paṭipannassa, sace sā nappavattati; Tathāpi na jahe yogaṃ, vāyametheva paṇḍito. ‘‘Hitvā hi sammavāyāmaṃ, visesaṃ nāma māṇavo; Adhigacche parittampi, ṭhānametaṃ na vijjati. ‘‘Cittappavattiākāraṃ, tasmā sallakkhayaṃ budho; Samataṃ vīriyasseva, yojayetha punappunaṃ. ‘‘Īsakampi layaṃ yantaṃ, paggaṇhetheva mānasaṃ; Accāraddhaṃ nisedhetvā, samameva pavattaye. ‘‘Reṇumhi uppaladale, sutte nāvāya nāḷiyā; Yathā madhukarādīnaṃ, pavatti sammavaṇṇitā. ‘‘Līnauddhatabhāvehi, mocayitvāna sabbaso; Evaṃ nimittābhimukhaṃ, mānasaṃ paṭipādaye’’ti. (visuddhi. 1.67);
就像有个不熟练的采蜜人,知道某棵树开花了,就猛冲过去,结果冲过了头,再折回来时,花粉已经没了;另一个不熟练的人慢慢飞过去,到的时候花粉也早就没了;而熟练的人用不快不慢的速度飞过去,轻松到达花丛,想取多少花粉就取多少,酿成蜂蜜,享受蜂蜜。又像刀师的弟子们在水中的莲叶上练习刀法时,一个不熟练的人急速下刀,要么把莲叶切成两半,要么把刀压进水里;另一个不熟练的人因为怕切坏或压沉,连用刀碰一下都不敢;而熟练的人用均匀的力道,在那里示范刀法,技艺纯熟之后,在类似场合做手术,得到报酬。又像国王说“谁能拿来四肘长的蜘蛛丝,就能得到四千钱”,一个不熟练的人用力拉扯蜘蛛丝,到处都拉断了;另一个不熟练的人因为怕拉断,连用手碰一下都不敢;而熟练的人从末端开始,均匀用力缠在小棍上取来,得到报酬。又像不熟练的舵手在强风中张满帆,把船冲向他方;另一个不熟练的人在风还小时就降下帆,让船停在那里;而熟练的人在风小时张帆,风大时收半帆,平安到达想去的地方。又像老师对弟子们说“谁能不洒掉油地把量筒装满,就能得到报酬”,一个不熟练的人贪图报酬,急速倒油,结果把油洒了;另一个不熟练的人因为怕洒油,连倒都不敢倒;而熟练的人用均匀的力道装满,得到报酬。同样,一个比丘在相出现时想“我要赶快达到安止”,就过度用力精进,因为精进过度,心就掉举散乱,他无法达到安止。另一个比丘看到过度精进的过患,就想“现在我还需要什么安止呢”,于是放松了精进,因为精进太松,心就陷入懈怠,他也无法达到安止。而如果有人能把稍微低沉的心从低沉中拉出来,把散乱的心从掉举中拉出来,用均匀的力道让心朝向相,他就能达到安止。应当成为这样的人。
Yathā hi acheko madhukaro ‘‘asukasmiṃ rukkhe pupphaṃ pupphita’’nti ñatvā tikkhena vegena pakkhando taṃ atikkamitvā paṭinivattento khīṇe reṇumhi sampāpuṇāti, aparo acheko mandena javena pakkhando khīṇeyeva sampāpuṇāti, cheko pana samena javena pakkhando sukhena puppharāsiṃ sampatvā yāvadicchakaṃ reṇuṃ ādāya madhuṃ sampādetvā madhuṃ anubhavati, yathā ca sallakattaantevāsikesu udakathālagate uppalapatte satthakammaṃ sikkhantesu eko acheko vegena satthaṃ pātento uppalapattaṃ dvidhā vā chindati, udake vā paveseti, aparo acheko chijjanapavesanabhayā satthakena phusitumpi na visahati, cheko pana samena payogena tattha satthapadaṃ dassetvā pariyodātasippo hutvā tathārūpesu ṭhānesu kammaṃ katvā lābhaṃ labhati, yathā ca ‘‘yo catubyāmappamāṇaṃ makkaṭakasuttaṃ āharati, so cattāri sahassāni labhatī’’ti raññā vutte eko achekapuriso vegena makkaṭakasuttaṃ ākaḍḍhanto tahiṃ tahiṃ chindatiyeva, aparo acheko chedanabhayā hatthena phusitumpi na visahati, cheko pana koṭito paṭṭhāya samena payogena daṇḍake veṭhetvā āharitvā lābhaṃ labhati, yathā ca acheko niyāmako balavavāte laṅkāraṃ pūrento nāvaṃ videsaṃ pakkhandāpeti, aparo acheko mandavāte laṅkāraṃ oropento nāvaṃ tattheva ṭhapeti, cheko pana mandavāte pūretvā balavavāte aḍḍhalaṅkāraṃ katvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ pāpuṇāti, yathā ca ‘‘yo telena achaḍḍento nāḷiṃ pūreti, so lābhaṃ labhatī’’ti ācariyena antevāsikānaṃ vutte eko acheko lābhaluddho vegena pūrento telaṃ chaḍḍeti, aparo acheko telachaḍḍanabhayā āsiñcitumpi na visahati, cheko pana samena payogena pūretvā lābhaṃ labhati, evameva eko bhikkhu uppanne nimitte ‘‘sīghameva appanaṃ pāpuṇissāmī’’ti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, tassa cittaṃ accāraddhavīriyattā uddhacce patati, so na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Eko accāraddhavīriyatāya dosaṃ disvā ‘‘kiṃ dāni me appanāyā’’ti vīriyaṃ hāpeti, tassa cittaṃ atilīnavīriyattā kosajje patati, sopi na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Yo pana īsakampi līnaṃ līnabhāvato, uddhataṃ uddhaccato mocetvā samena payogena nimittābhimukhaṃ pavatteti, so appanaṃ pāpuṇāti, tādisena bhavitabbaṃ.
现在,为了说明这样修行的人安止定的生起,说了“当他如此精勤时”等话。其中,“初遍作”等,是就还没有把握禅相的情况说的;如果已经把握了禅相,则不加区分,对一切(禅相)都用同一个名称。因为所有这些心对于安止定来说都是遍作、都是准备,所以也叫“遍作”。就像村落等附近的区域被称为“村近处”“家近处”一样,同样,因为它们邻近安止定、行于其近处,所以也叫“近行”。又因为它们随顺之前的遍作和之后的安止定,所以也叫“随顺”。其中最后一个,因为能镇伏狭小种姓、修习广大种姓,所以叫“种姓”。所谓“种姓”,意思是“它保护”。所谓“狭小”,是指正在生起的、以确定单一所缘为对象的欲界言说和智慧,因为那个所缘保护它们,所以叫狭小种姓。正如智慧没有作为所缘的义就不能生起,言说没有所称的义也不能生起,所以那个(所缘)保护它们,因此说“它保护”。这个狭小种姓应当看作欲贪的境域,是欲界诸法特有的形态,与广大、无上相背离。对于广大种姓,也应按同样的方式理解其含义。如此,因为能镇伏这样的狭小种姓,又能修习、生起广大种姓,所以最后一个叫“种姓”。第四或第五,是就快速证通者和迟缓证通者来说的。快速证通者在第四(速行)生起安止,迟缓证通者在第五(速行)生起安止。为什么在第四或第五生起安止,而不是在第六或第七呢?回答说:“因为邻近有分(心)的坠落。”就像一个人朝着悬崖奔跑,即使想停下来,把脚放在边缘上也停不住,还是会掉下悬崖;同样,因为邻近有分,不能在第六或第七生起安止。因此应当知道,安止只在第四和第五(速行)中生起。
Idāni evaṃ paṭipannassa appanāpavattiṃ dassento ‘‘tassevaṃ anuyuttassā’’tiādimāha. Tattha paṭhamaṃ parikammantiādi aggahitaggahaṇena vuttaṃ, gahitaggahaṇena pana avisesena sabbesaṃ sabbā samaññā. Sabbānipi hi appanāya parikammattā paṭisaṅkhārakattā ‘‘parikammānī’’tipi, yathā gāmādīnaṃ āsannappadeso ‘‘gāmūpacāro gharūpacāro’’ti vuccati, evaṃ appanāya āsannattā samīpacārittā vā ‘‘upacārānī’’tipi, ito pubbe parikammānaṃ upari appanāya ca anulomanato ‘‘anulomānī’’tipi vuccanti. Yañcettha sabbantimaṃ, taṃ parittagottābhibhavanato mahaggatagottabhāvanato ca ‘‘gotrabhū’’tipi vuccati. Gaṃ tāyatīti hi gottaṃ, parittanti pavattamānaṃ abhidhānaṃ buddhiñca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti parittagottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Taṃ pana mahaggatānuttaravidhuraṃ kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ kāmāvacaradhammānaṃ āveṇikarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahaggatagottepi iminā nayena attho veditabbo. Iti evarūpassa parittagottassa abhibhavanato mahaggatagottassa ca bhāvanato uppādanato antimaṃ ‘‘gotrabhū’’tipi vuccati. Catutthameva hi pañcamaṃ vāti khippābhiññadandhābhiññānaṃ vasena vuttaṃ. Khippābhiññassa hi catutthaṃ appeti, dandhābhiññassa pañcamaṃ. Kasmā pana catutthaṃ pañcamaṃ vā appeti, na chaṭṭhaṃ vā sattamaṃ vāti āha ‘‘āsannabhavaṅgapātattā’’ti. Yathā hi puriso chinnapapātābhimukho dhāvanto ṭhātukāmopi pariyante pādaṃ katvā ṭhātuṃ na sakkoti, papāte eva patati, evaṃ chaṭṭhaṃ vā sattamaṃ vā appetuṃ na sakkoti bhavaṅgassa āsannattā. Tasmā catutthapañcamesuyeva appanā hotīti veditabbā.
由于《发趣论》中说“前前的善法,以习行缘为缘,成为后后的善法的缘”,所以他说“以习行缘,善法变得有力”。正如未获得习行的第一个速行,因力量薄弱,不能生起种姓心;而获得习行的(速行),因有力,能生起作为第二个或第三个的种姓心;同样,因获得习行而有力,第六和第七(速行)也能安止——这是长老的意趣。因此他说:“所以第六或第七(速行)安止。”那句是长老的话。“被驳斥”是指:因为不被经、随顺经以及阿阇梨的论说所支持,所以说了“这只是长老自己的见解”而加以驳斥。然而“前前的善法”这句经文,并不能决定性地证明习行缘所得的力量。为什么呢?因为即使未获得习行的第一个思,也能成为现法受;而获得习行的第二个思乃至第六个思,则成为次第受。如果第六和第七因速行力尽而变弱,不是以习行缘而有力,那么第七速行的思怎么能成为生报受和无间受呢?这个差别不是由获得习行缘而有力造成的,而是仅仅因为作用阶段的不同。作用阶段有初、中、后三种。其中,后阶段因为有决意的思,所以成为生报受等,并不是因为有力,应该这样理解。他们又说:“因为对结生作为无间缘状态的异熟相续,以无间缘的力量被如此造作。”所以,第六和第七速行因趋向坠落而速行力尽,无法阻止。前分心就是三或四个心。
‘‘Purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) vuttattā ‘‘āsevanapaccayena kusalā dhammā balavanto hontī’’ti āha. Yathā aladdhāsevanaṃ paṭhamaṃ javanaṃ dubbalattā gotrabhuṃ na uppādeti, laddhāsevanaṃ pana balavabhāvato dutiyaṃ vā tatiyaṃ vā gotrabhuṃ uppādeti, evaṃ laddhāsevanatāya balavabhāvato chaṭṭhampi sattamampi appetīti therassa adhippāyo. Tenāha – ‘‘tasmā chaṭṭhaṃ sattamaṃ vā appetī’’ti. Tanti therassa vacanaṃ. Paṭikkhittanti suttasuttānulomaācariyavādehi anupatthambhitattā ‘‘attanomatimattaṃ therasseta’’nti vatvā paṭikkhittaṃ. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’ti pana suttapadamakāraṇaṃ āsevanapaccayalābhassa balavabhāve anekantikattā. Tathā hi aladdhāsevanāpi paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyā hoti, laddhāsevanā dutiyacetanā yāva chaṭṭhacetanā aparāpariyavedanīyā. Yadi chaṭṭhaṃ sattamañca parikkhīṇajavattā dubbalaṃ, na āsevanapaccayena balavaṃ, kathaṃ sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantariyā ca hotīti? Nāyaṃ viseso āsevanapaccayalābhena balavappattiyā kiñcarahi kiriyāvatthāvisesato. Kiriyāvatthā hi ādimajjhapariyosānavasena tividhā. Tattha pariyosānāvatthāya sanniṭṭhāpakacetanābhāvena upapajjavedanīyāditā hoti, na balavabhāvenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena tathā abhisaṅkhatattā’’ti ca vadanti, tasmā chaṭṭhasattamānaṃ papātābhimukhatāya parikkhīṇajavatā na sakkā nivāretuṃ. Pubbabhāgacittānīti tīṇi cattāri vā cittāni.
这里说的“在此”是指在身随观念处中。“想要获得清净”是指想要证得、想要入定。其中,应当这样搭配理解:以观察和离转的方式想要证得,以观察的方式想要入定。关于“转向、入定……乃至……达到自在”,在这里首先应当知道五种自在是这样的:从初禅出定后,当转向第一个寻时,有分心被截断,转向心生起之后,紧接着生起以寻为所缘的四或五个速行心,然后是两个有分心,之后是以伺为所缘的转向心,按照前面说的方式生起速行心。像这样,当能在五禅支中不间断地推动心时,他的转向自在就成就了。而这种中间隔着两个有分心、达到顶点的自在,在世尊的双神变中可以得到,或者在法将舍利弗等人身上,当他们像那样一次次出定、更快速地生起转向自在时也可以得到。不过那种自在是短暂的、时间很短的,不像导师在双神变中那样能持续较长时间。正因如此,那被说成是声闻弟子所不共的。从此以后,再没有比这更快的转向自在了。
Etthāti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ. Pārisuddhiṃ pattukāmoti adhigantukāmo samāpajjitukāmo ca. Tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena adhigantukāmo, sallakkhaṇavasena samāpajjitukāmoti yojetabbaṃ. Āvajjanasamāpajjana…pe… vasippattanti ettha evaṃ tāva pañca vasiyo veditabbā – paṭhamajjhānato vuṭṭhāya paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca javanāni javanti, tato dve bhavaṅgāni, tato pana vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ vuttanayeneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti, athassa āvajjanavasī siddhā hoti. Ayaṃ pana bhavaṅgadvayantaritā matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriye labbhati, aññesaṃ vā dhammasenāpatiādīnaṃ evarūpe uṭṭhāya samuṭṭhāya lahutaraṃ āvajjanavasīnibbattanakāle. Sā ca kho ittarā parittakālā, na satthu yamakapāṭihāriye viya ciratarappabandhavatī. Tathā hi taṃ sāvakehi asādhāraṇaṃ vuttaṃ. Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi.
这就叫入定自在——就像尊者大目犍连调伏难陀乌巴难达龙王时那样,能迅速入定。这里说的是:起了入定之念后,在两个有分心生起的当下就截断有分,紧接着转向心生起,随即入定;这种能迅速入定的能力,就是入定自在。而这种达到顶峰的入定自在,出现在导师说法的时候。针对这一点才说:“火种,我就在那番话结束的时候,就在先前那个定相上,让心向内安住、平静下来、收摄为一、专注入定,从此我就一直这样安住。”(《中部》1.387)因为比这更迅速的入定自在,确实不存在。
Āyasmato pana mahāmoggallānassa nandopanandanāgarājadamane viya sīghaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma. Ettha ca samāpajjitukāmatānantaraṃ dvīsu bhavaṅgesu uppannesu bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjanaṃ sīghaṃ samāpajjanasamatthatā. Ayañca matthakappattā samāpajjanavasī satthu dhammadesanāyaṃ labbhati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘so kho ahaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387). Ito sīghatarā hi samāpajjanavasī nāma natthi.
能够把禅那维持仅仅一弹指或十弹指那么短的时间,这种能力就叫决意自在。同样地,成为具备禅那的人之后,能够在仅仅一弹指或十弹指这么短的时间里从禅那中出来,这种能力就叫出定自在。这里,有分心的生起就是从禅那中出来。在这里应当这样理解:就像通过事先的准备,能够决意“我只让禅那停留这么短的时间”,这是决意自在;同样地,通过事先的准备,能够做到“我成为具备禅那的人,只经过这么短的时间就从禅那中出来”,这是出定自在,这也被称为等至出定的善巧。而观察自在,已经在转向自在中说过了。因为在那里的观察速行心,就紧跟在转向心之后。从成就转向自在的那一刻起,就应当知道观察自在也已经成就了。
Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī nāma. Tatheva accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā lahukaṃ khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī nāma. Bhavaṅgacittappavattiyeva hettha jhānato vuṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca yathā ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapessāmī’’ti pubbaparikammavasena adhiṭṭhānasamatthatā adhiṭṭhānavasī, evaṃ ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhahissāmī’’ti pubbaparikammavasena vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasīti veditabbā, yā samāpattivuṭṭhānakusalatāti vuccati. Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarāni. Yadaggena hi āvajjanavasīsiddhi, tadaggena paccavekkhaṇavasīsiddhi veditabbā.
“以无色为前行……修习观”,这是为了把略说过的含义详细展示出来,才说了“如何”等话。其中,“把握了禅支”是指:以自相、作用等方式,把握寻等禅支以及与它们相应的法。因为“禅支”这里只是举例,而观察禅支的人,也会观察到与禅支相应的法。“它们的依止是心所依处”:就像有人在内室里看见蛇,一路追踪,就看到了它的住处;同样,这位瑜伽行者审察那些无色法时,探寻“这些法依止什么而生起”,就见到了它们的依止——心所依处。在这里,“禅支是无色”这句话,应当知道也包含了与禅支相应的法。
Arūpapubbaṅgamaṃ vā…pe… vipassanaṃ paṭṭhapetīti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha jhānaṅgāni pariggahetvāti vitakkādīni jhānaṅgāni taṃsampayutte ca dhamme salakkhaṇarasādivasena pariggahetvā. ‘‘Jhānaṅgānī’’ti hi idaṃ nidassanamattaṃ, jhānaṅgāni pana passanto taṃsampayutte ca dhamme passati. Tesaṃ nissayaṃ hadayavatthunti yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā anubandhamāno tassa āsayaṃ passati, evameva kho ayampi yogāvacaro te arūpadhamme upaparikkhanto ‘‘ime dhammā kiṃ nissāya pavattantī’’ti pariyesamāno tesaṃ nissayaṃ hadayavatthuṃ passati. Jhānaṅgāni arūpanti ettha taṃsampayuttadhammānampi gahaṇaṃ veditabbaṃ.
先说明了以无色为前导来把握色,现在要说明以色为前导来把握无色,所以说“或者”等话。在头发等各个部分中……以及把握了依止于它的色之后,这里首先在头发中,应把握坚硬的特相为地界,就在那里,粘结的特相为水界,成熟的特相为火界,支持的特相为风界。这样,在一切部分中,每一个部分都应把握四大的四界。当诸界依照真实的自相显现时,在业生的当中,首先在头发中,具有所说特相的那四界,以及依止于它的色、香、味、食素、命根、身净色,这样按身十法有十种色;就在那里,由于有性根的存在,按性十法有十种色;食生的是食素第八,时节生和心生的是另外二十四色。这样,在四种生起的二十四个部分中,应把握四十四种色。至于汗、泪、唾、涕这四种,在四种时节生和心生的两个食素第八中,各有十六种色。在胃中物、粪、脓、尿这四种中,只按时节生的食素第八,应把握八种色。这是三十二身分方面的法则。
Arūpapubbaṅgamaṃ rūpapariggahaṃ dassetvā idāni rūpapubbaṅgamaṃ arūpapariggahaṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Kesādīsu koṭṭhāsesu…pe… taṃnissitarūpāni ca pariggahetvāti ettha pana kese tāva thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti pariggahetabbaṃ, tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti, paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti, vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti evaṃ sabbakoṭṭhāsesu ekekasmiṃ koṭṭhāse cattāri cattāri mahābhūtāni pariggahetabbāni. Athānena yāthāvato sarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhi tāva kese vuttalakkhaṇā tā catasso ca dhātuyo taṃnissito ca vaṇṇo gandho raso ojā jīvitaṃ kāyapasādoti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni, tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa rūpāni, āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ, utusamuṭṭhānaṃ cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa rūpāni pariggahetabbāni. Sedo assu kheḷo siṅghāṇikāti ime pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni. Udariyaṃ karīsaṃ pubbaṃ muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pariggahetabbāni. Esa tāva dvattiṃsākāre nayo.
当这三十二身分变得清楚之后,还会显现另外十个相,也就是四个火的部分和六个风的部分。其中,在消化已食等物的火这部分里,先说业生的火,有食素第八和命根,一共九种色法;同样,在心生的入出息这部分里,有食素第八和声音,一共九种;在其余八种由四种原因生起的部分里,有命根九法和三个食素第八,每一组都应把握三十三种色法。这样详细地,以四十二相,在这些已经变得明显的四大种和所造色中,再依处与门来把握,还有眼十法等等,以及心处十法,一共应把握六十种色法。如果他用各种方法把握了色法之后,再去把握无色法时,因为无色法太微细而无法显现,他也不应放弃努力,而应一次又一次地思惟、作意、把握、确定色法。因为,他的色法越是彻底洗净、没有缠结、极为清净,以它为所缘的无色法就会自己显现出来。
Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare cattāro tejokoṭṭhāsā, cha vāyokoṭṭhāsāti dasa ākārā āvi bhavanti, tattha asitādiparipācake tāva kammajatejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni, tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāse ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava, sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa tettiṃsa rūpāni pariggahetabbāni. Evaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhi rūpāni pariggahetabbāni. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti, tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasi kātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti.
就像有眼睛的人对着不干净的镜子看自己的脸,影像显现不出来,他不会因此把镜子扔掉,而是一次又一次地擦拭它;等镜子干净了,影像自然就清清楚楚地显现出来。同样,那位比丘不要放弃努力,而应该一次又一次地反复观察色、作意于色、把握色、确定色。因为,他的色越是经过彻底清洗、没有杂乱、极为清净,那些以色为所缘的无色法就越会自然清楚地显现出来。对于这样把色把握得极为清净的人,无色法会以三种方式显现:或者以触的方式,或者以受的方式,或者以识的方式。
Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyatīti na ādāsaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ parimajjati, tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti, evameva tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasi kātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā.
怎么个显现法呢?比如,有人按照“头发里的地界是坚硬的性质……直到入出息里的地界是坚硬的性质”这样的方式,逐一去辨识诸界。对他来说,最先接触到的就是触;与触相应的受,是受蕴;想,是想蕴;与触一起的思,是行蕴;心,是识蕴——就这样显现出来。也就是说,无色法是以触为主导而显现的。
另一个人,同样按照“头发里的地界是坚硬的性质……直到入出息里的地界是坚硬的性质”去辨识,但他是以体验所缘之味的受为主:那个受是受蕴;与它相应的想,是想蕴;与它相应的触和思,是行蕴;与它相应的心,是识蕴——就这样显现出来。也就是说,无色法是以受为主导而显现的。
还有一个人,也是按照“头发里的地界是坚硬的性质……直到入出息里的地界是坚硬的性质”去辨识,但他是以了知所缘的识为主:那个识是识蕴;与它相应的受,是受蕴;想,是想蕴;触和思,是行蕴——就这样显现出来。也就是说,无色法是以识为主导而显现的。
用同样的方法,对于按照“在业所生的头发中,地界是坚硬的性质”等等方式,在四十二个界的部分中,以每组四界来辨识,并且在其余的处——眼等十法聚中——依照处门去把握“意界和意识界的依止相是心处,能承受色撞击的净色相是眼”等等的人来说,同样以最先接触到的触为触,与它相应的受为受蕴……如此等等,无色法就以触、受、识这三种方式显现出来。
因此说:“他看见与所把握的色为所缘的、或者以所把握的色为处门和所缘的、具有相应法的识。”
Kathaṃ ? Ekassa tāva ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dhātuyo pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saddhiṃ phassena cetanā saṅkhārakkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ arūpadhammā phassavasena upaṭṭhahanti. Ekassa ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, taṃsampayutto phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ vedanāvasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. Aparassa ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ viññāṇavasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. Etenevupāyena ‘‘kammasamuṭṭhāne kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu catunnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vasena sesesupi vatthu cakkhādīsu dasakesu manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ cakkhūtiādinā vatthudvāravasena pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandhotiādinā phassādivasena tīhi ākārehi arūpadhammā upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ ‘‘yathāpariggahitarūpārammaṇaṃ yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vā sasampayuttadhammaṃ viññāṇañca passatī’’ti.
现在,为了用另一种方式说明以色法为先行而把握无色法,所以说了“或者”等话。其中,“正如”等部分,是在说明身体和心是入出息生起之因的状态。“铁匠的鼓风囊”,就是铁匠用来把火吹旺的皮囊。“正在鼓动时”,就是正在冒烟时,意思是正在鼓出风的时候。“与那相应的”,就是与那相随顺的。这里应当这样理解:身体好比铁匠的鼓风囊,心好比鼓风的努力。虽然入出息是心所生的,但离开身体它们就无法运作,所以说“依于身体和心而有入出息”。
Idāni aññathāpi rūpapubbaṅgamaṃ arūpapariggahaṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha yathā hītiādi kāyassa cittassa ca assāsapassāsānaṃ samudayabhāvadassanaṃ. Kammāragaggarīti kammārānaṃ ukkāya aggidhamanabhastā. Dhamamānāyāti dhūmāyantiyā, vātaṃ gāhāpentiyāti attho. Tajjanti tadanurūpaṃ. Evamevanti ettha kammāragaggarī viya karajakāyo, vāyāmo viya cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā, karajakāyaṃ pana vinā tesaṃ appavattanato ‘‘kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsā’’ti vuttaṃ.
对于这个名色,要探求它的缘。所谓探求缘,就是依照“无明生起则色生起”等说法,去寻求、观察、把握以无明为首的各种缘。所谓超越疑惑,就是超越、舍断“我过去世是否存在”等十六种事相上生起的疑惑。所谓“任何色,无论过去、未来、现在”等说法,是对诸蕴作聚团观照。所谓前分,是指在属于行道智见清净的生灭随观智之前分生起的。所谓光明等,就是光明、智、喜、轻安、乐、胜解、策励、舍、现起、欲这十种光明等。
Tassāti nāmarūpassa. Paccayaṃ pariyesatīti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā avijjādikaṃ paccayaṃ pariyesati vīmaṃsati pariggaṇhāti. Kaṅkhaṃ vitaratīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinayappavattaṃ soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati pajahati. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinayappavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Pubbabhāgeti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne. Obhāsādayoti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikantīti ime obhāsādayo dasa.