3. 第三波罗夷·入出息念定的注释(续)
1. 波罗夷篇复注 · 81 段
在这里,“光明”是指观智发出的光。这种光明是由观智心所产生的、持续不断的、以及由时节所产生的明亮色法。其中,由观智心产生的那种光明,只在修行者自己身体内部变得明亮而安住,因为心生色法不能离开身体向外生起;另一种由时节产生的光明,则离开身体,随着智慧的力量向四周扩散,只有那位修行者自己能看见它。在光明所触及的地方,他也能看见那里的色法。看见的时候,是用眼识看见,还是用意识看见?论师们说,这应当去审察。就像获得天眼的人一样,那种光明似乎应当说是只有意识才能认知的。然而,这种光明对某些比丘来说,只照亮他打坐的那一小块地方;对某些比丘来说,照亮室内;对某些比丘来说,连室外也照亮;对某些比丘来说,照亮整个寺院、一牛吼地、半由旬、一由旬、二由旬、三由旬;对某些比丘来说,从地面直到阿迦尼吒梵天界,变成一片光明。而世尊的光明生起时,照亮了一万个世界。当这种光明生起时,修行者心想:“我以前从未生起过这样的光明,我一定已经证得道、证得果了。”于是把不是道的执为“道”,把不是果的执为“果”。当他这样把不是道的执为“道”、把不是果的执为“果”时,就叫作偏离了观智的路。他舍弃了自己原本的业处,只是坐在那里贪著光明。
Tattha (visuddhi. 2.733; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.6) obhāsoti vipassanobhāso, so ca vipassanācittasamuṭṭhitaṃ santatipatitaṃ utusamuṭṭhānañca pabhassararūpaṃ. Tattha vipassanācittasamuṭṭhitaṃ yogino sarīraṭṭhameva pabhassaraṃ hutvā tiṭṭhati cittajarūpānaṃ sarīraṃ muñcitvā bahi appavattanato, itaraṃ sarīraṃ muñcitvā ñāṇānubhāvānurūpaṃ samantato pattharati, taṃ tasseva paññāyati. Tena phuṭṭhokāse rūpagatampi passati, passanto ca cakkhuviññāṇena passati, udāhu manoviññāṇenāti vīmaṃsitabbanti vadanti. Dibbacakkhulābhino viya taṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti vattuṃ yuttaṃ viya dissati. So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento uppajjati, kassaci antogabbhaṃ, kassaci bahigabbhampi, kassaci sakalavihāraṃ, gāvutaṃ, aḍḍhayojanaṃ, yojanaṃ, dviyojanaṃ, tiyojanaṃ, kassaci pathavītalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno. Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento udapādi. Tasmiṃ pana uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggappattosmi phalappattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ vā ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā obhāsameva assādento nisīdati.
所谓智,就是观智。据说,当他衡量、审察色法和非色法时,生起的智就像投掷出的金刚杵一样,势不可挡、锐利、勇猛、极其明净。
Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Tassa kira rūpārūpadhamme tulayantassa tīrayantassa vissaṭṭhaindavajiramiva avihatavegaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ ativisadaṃ ñāṇaṃ uppajjati.
喜,就是观智的喜。据说,那时候,他心中会生起五种喜:小喜、刹那喜、继起喜、踊跃喜、遍满喜,这五种喜会充满整个身体。
Pītīti vipassanāpīti. Tassa kira tasmiṃ samaye khuddikā pīti khaṇikā pīti okkantikā pīti ubbegā pīti pharaṇā pītīti ayaṃ pañcavidhā pīti sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjati.
轻安,就是观智的轻安。据说,那时他坐在夜间住处或白天住处,身心既没有不安,也没有沉重,没有僵硬,没有不适业,没有病态,没有弯曲,反而身心轻安、轻快、柔软、适业、极明净、正直。他以这些轻安等所护持的身心,在那一刻体验到一种叫作“非人间的乐”。针对这一点,有这样的偈颂说:
Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tassa kira tasmiṃ samaye rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisinnassa kāyacittānaṃ neva daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññaṃ, na vaṅkatā hoti, atha kho panassa kāyacittāni passaddhāni lahūni mudūni kammaññāni suvisadāni ujukāniyeva honti. So imehi passaddhādīhi anuggahitakāyacitto tasmiṃ samaye amānusiṃ nāma ratiṃ anubhavati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
进入空寂之处的比丘,内心寂静,
正确观照法的人,会生起一种不属于人间的喜乐。
“每当他对诸蕴的生灭进行观照,
他获得喜悦和欢欣,这就是有智慧的人所体证的不死之境。”
‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato. ‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374);
他这样追求那非人间的乐时,与轻快等相应的轻安就会生起。
Evamassa imaṃ amānusiṃ ratiṃ sādhayamānā lahutādisampayuttā passaddhi uppajjati.
所谓乐,就是观智带来的乐。据说在那个时候,会对他生起一种遍满全身、极其殊胜的乐。
Sukhanti vipassanāsukhaṃ. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhamuppajjati.
胜解就是信。因为对于他来说,唯有与观智相应的信才生起,这种信强而有力,成为心和心所极其清净的状态。
Adhimokkhoti saddhā. Vipassanāsampayuttāyeva hissa cittacetasikānaṃ atisayappasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati.
策励,就是精进。对他而言,与观相应的精进,正是生起时不松弛、不过度紧绷、被善加策励的。
Paggahoti vīriyaṃ. Vipassanāsampayuttameva hissa asithilamanaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati.
现起,就是念。与观智相应的念,确实是善现起、善安住,像埋入地下一样牢固,像山王一样不动摇地生起。他无论转向、注意、作意、观察哪个所缘,那个所缘就进入并跃入他的念中而现起,就像具有天眼的人看见他方世界一样。
Upaṭṭhānanti sati. Vipassanāsampayuttāyeva hissa sūpaṭṭhitā suppatiṭṭhitā nikhātā acalā pabbatarājasadisā sati uppajjati. So yaṃ yaṃ ṭhānaṃ āvajjati samannāharati manasi karoti paccavekkhati, taṃ taṃ ṭhānamassa okkantitvā pakkhanditvā dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti.
舍,就是观舍和转向舍。那时,那于一切诸行保持中舍的观舍强有力地生起,意门的转向舍也生起。当他转向各个所缘时,这舍变得锐利而勇健,运行之势如帝释掷出的炽热金刚杵,又像射入叶袋的箭。
Upekkhāti vipassanupekkhā ceva āvajjanupekkhā ca. Tasmiñhissa samaye sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā vipassanupekkhā balavatī uppajjati, manodvāre āvajjanupekkhāpi. Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjentassa vissaṭṭhaindavajiramiva pattapuṭe pakkhandatattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā vahati.
欲就是观智的欲求。当他的观智像这样被光明等装饰起来时,他对这观智产生执著,于是生起一种微细、寂静样态的欲求,这种欲求甚至没办法被认定为“烦恼”。
Nikantīti vipassanānikanti. Evaṃ obhāsādipaṭimaṇḍitāya hissa vipassanāya ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati, yā ‘‘kileso’’ti pariggahetumpi na sakkā hoti.
就像在光明中那样,当这些(智、喜等)当中任何一种生起时,修行者会想:“我以前确实从未生起过这样的智、这样的喜、这样的轻安、这样的乐、胜解、策励、现起、舍、欲求,我肯定已经证得道、已经证得果了。”于是他把不是道的当成“道”,把不是果的当成“果”。当他这样把不是道的当成道、把不是果的当成果时,就叫作偏离了观智的轨道。他丢下自己原本的根本业处,只顾沉浸在欲求里坐着。
Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ, evarūpā pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikanti uppannapubbā, addhā maggappattosmi phalappattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti, tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nikantimeva assādento nisīdati.
在这里,光明等之所以被称为“随烦恼”,是因为它们是烦恼的依托处,并不是因为它们本身是不善的;而贪欲既是一种随烦恼,也是随烦恼的依托处。这十种只是按依托处来说的,但按执取方式来说则有三十种。怎么讲呢?如果执取“我的光明生起了”,这就是邪见执;如果执取“这光明生起真是让人满意啊”,这就是慢执;如果对光明生起贪著享受,这就是渴爱执。所以,对光明来说,依邪见、慢、渴爱就有三种执取。对其余那些也是如此。这样,按执取方式来说就有三十种随烦恼。由于这些随烦恼,不善巧、不聪慧的瑜伽行者对光明等就动摇、散乱,对光明等一一地观察为“这是我的,我就是这个,这是我的自我”。因此,古德们说:
Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya ‘‘upakkilesā’’ti vuttā, na akusalattā, nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca . Vatthuvaseneva cete dasa, gāhavasena pana samatiṃsa honti. Kathaṃ? ‘‘Mama obhāso uppanno’’ti gaṇhato hi diṭṭhiggāho hoti, ‘‘manāpo vata obhāso uppanno’’ti gaṇhato mānaggāho, obhāsaṃ assādayato taṇhāgāho. Iti obhāse diṭṭhimānataṇhāvasena tayo gāhā. Tathā sesesupīti evaṃ gāhavasena samatiṃsa upakkilesā honti. Tesaṃ vasena akusalo abyatto yogāvacaro obhāsādīsu kampati vikkhipati, obhāsādīsu ekekaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti samanupassati. Tenāhu porāṇā –
在光明、智慧与欣喜上,心颤动不安;
在轻安与乐上,凡使此心摇荡者。
“于胜解、精勤与现起时动摇;
于舍之转向及于舍之贪著时亦动摇。”
‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati; Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati. ‘‘Adhimokkhe ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati; Upekkhāvajjanāya ceva, upekkhāya ca nikantiyā’’ti. (paṭi. ma. 2.7)
一位善巧、有智慧、聪慧、具足慧力的瑜伽修行者,当光明等(禅相)生起时,会用智慧这样界定和审查:“这光明确实在我这里生起了,但它是无常的、有为的、缘起的、灭尽之法、衰败之法、离贪之法、息灭之法。”或者他心里这样想:“如果光明是‘我’,那就可以执取为‘我’;但它其实是无我的,却被执取为‘我’。因此,它因为不受支配这一点而是无我,因为从有变成无这一点而是无常,因为被生灭逼迫这一点而是苦。”他这样审查。对光明如此,对其余的(禅相)也一样。他这样审查之后,就观察光明:“这不是我的,我不是这个,这不是我的自我。”对智……乃至对欲求,也观察:“这不是我的,我不是这个,这不是我的自我。”这样观察的人,对光明等(禅相)就不动摇、不颤抖。因此古德们说:
Kusalo paṇḍito byatto buddhisampanno yogāvacaro obhāsādīsu uppannesu ‘‘ayaṃ kho me obhāso uppanno, so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo’’ti iti vā taṃ paññāya paricchindati upaparikkhati. Atha vā panassa evaṃ hoti – sace obhāso attā bhaveyya, attāti gahetuṃ vaṭṭeyya, anattāva panāyaṃ ‘‘attā’’ti gahito. Tasmā so avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena anicco, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhoti upaparikkhati. Yathā ca obhāse, evaṃ sesesupi. So evaṃ upaparikkhitvā obhāsaṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Ñāṇaṃ…pe… nikantiṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Evaṃ samanupassanto obhāsādīsu na kampati na vedhati. Tenāhu porāṇā –
“对于这十种情况,如果一个人的慧已经把它们彻底弄清楚,
他善于处理法上的掉举,也不会陷入散乱。”
‘‘Imāni dasa ṭhānāni, paññā yassa pariccitā; Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca vikkhepa gacchatī’’ti. (paṭi. ma. 2.7);
他就这样不落入散乱,解开了那三十种随烦恼结成的缠缚,判定“光明等法不是道,只有脱离随烦恼、走上正确道路的观智才是道”,从而分清了非道与道。针对这一点才说:“舍弃光明等十种观随烦恼,判定脱离随烦恼的行道智为道之后。”所谓“舍弃生起”,就是放下在生灭随观中所执取的诸行生起,只观它们的坏灭;证得坏灭随观智之后,以过患随观为先导而生起厌离随观,在欲解脱智、审察智、行舍智、随顺智修习到终点时,生起种姓智,紧接着生起的道智对一切诸行离贪、解脱。因为在道的那一刹那,圣者就被称为离贪、解脱。因此说:“依次证得四圣道之后。”对于应当观察的道、果、涅槃、已断烦恼和残余烦恼所摄的十九种差别,他都一一观察。因为阿拉汉已没有残余烦恼,所以有十九种观察智。“他的”:指修入出息念业处的人。
So evaṃ vikkhepaṃ agacchanto taṃ samatiṃsavidhaṃ upakkilesajaṭaṃ vijaṭetvā ‘‘obhāsādayo dhammā na maggo, upakkilesavimuttaṃ pana vīthippaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggo’’ti amaggaṃ maggañca vavatthapeti. Yaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘obhāsādayo dasa vipassanupakkilese pahāya upakkilesavimuttaṃ paṭipadāñāṇaṃ maggoti vavatthapetvā’’ti. Udayaṃ pahāyāti udayabbayānupassanāya gahitaṃ saṅkhārānaṃ udayaṃ vissajjetvā tesaṃ bhaṅgasseva anupassanato bhaṅgānupassanāñāṇaṃ patvā ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya nibbindanto muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu virajjanto vimuccanto. Maggakkhaṇe hi ariyo virajjati vimuccatīti ca vuccati. Tenāha – ‘‘yathākkamaṃ cattāro ariyamagge pāpuṇitvā’’ti. Maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesasaṅkhātassa paccavekkhitabbassa pabhedena ekūnavīsatibhedassa. Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni. Assāti ānāpānassatikammaṭṭhānikassa.
并没有一种单独叫“业处修习法”的方法,因为这是依据初四法组证得禅那之后,从受随观、心随观、法随观的角度来说的。“他们的”,指的是三组四法。“遍知喜者”,意思是一遍又一遍正确地感受喜,或者他有一遍又一遍正确感受喜的状态,或者他正在一遍又一遍正确地感受喜。在这里,虽然单靠“感受”这个词就已经表明对喜的了知,但为了说明希望以什么样的方式去感受,所以加上“遍”字,也就是“一遍又一遍地感受,因此叫遍知”。因此说“以两种方式”等等。
Visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthīti paṭhamacatukkavasena adhigatajjhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena desitattā vuttaṃ. Tesanti tiṇṇaṃ catukkānaṃ. Pītippaṭisaṃvedīti pītiyā paṭi paṭi sammadeva vedanasīlo, tassā vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedayamāno. Tattha kāmaṃ saṃvedanaggahaṇeneva pītiyā sakkaccaṃ viditabhāvo bodhito hoti, yehi pana pakārehi tassā saṃvedanaṃ icchitaṃ, taṃ dassetuṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ ‘‘paṭi paṭi saṃvedīti paṭisaṃvedī’’ti. Tenāha ‘‘dvīhākārehī’’tiādi.
在这里,“如何由所缘而遍知喜?”这是提问的话。“入于有喜的二禅”:就是依次入于与喜俱行的初禅和第二禅。“他的”:就是由他。因为要照应“遍知”这个词,这里是属格,表示行为者。“在入定刹那”:就是在入定的那个刹那。“由证得禅那”:就是由具足禅那。“由所缘”:就是通过所缘这个门径,属于该所缘的禅那所摄的喜被遍知,因为所缘已被遍知。这话说的是什么意思呢?就像一个人到处找蛇,当蛇的住处被发现时,那条蛇也就等于被发现了,因为凭咒语和药力很容易抓住它;同样,当作为喜的住处的所缘被遍知时,那喜也就被遍知了,因为从自相和共相两方面都容易把握它。
Tattha kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hotīti pucchāvacanaṃ. Sappītike dve jhāne samāpajjatī’’ti pītisahagatāni dve paṭhamadutiyajjhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Tassāti tena. ‘‘Paṭisaṃviditā’’ti hi padaṃ apekkhitvā kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ. Samāpattikkhaṇeti samāpannakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgibhāvena. Ārammaṇatoti ārammaṇamukhena, tadārammaṇajjhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito eva hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattāti.
要把“如何由不痴而了知喜”这一句接过来连接起来。在观刹那,是指在观慧锐利、清明地生起时,从所缘境上观察的那个刹那。由通达相,是指通达喜的自相和共相。因为,如果某一法的特相和共相被了知,那法就被如实了知了。所以说:“由不痴而了知喜。”
Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāya tikkhavisadappavattāya visayato dassanakkhaṇe. Lakkhaṇapaṭivedhenāti pītiyā salakkhaṇassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yañhi yassa visesato sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite so yāthāvato vidito eva hoti. Tenāha – ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.
现在,为了用巴利圣典本身来阐明这件事的含义,说了“因为已说”等话。其中,在“以长入息之力”等处应当说明的内容,前面已经讲过了。不过,在那里,巴利文是依照念与作意的显现方式引出来的,而在这里,则是依照对喜的清晰觉知。对喜的清晰觉知,在含义上已经分析过了。此外,这里还有一个简要的含义:“以长入息之力”是指:对于以长入息为所缘、依其力而了知的人,那喜就成为被清晰觉知的,这就是句子的关联。“了知心的一境性、不散乱”是指:以与那禅支相应的慧,了知那属于禅那、被称为不散乱的心一境性。正如喜通过所缘之门而被清晰觉知,与它相应的诸法也同样通过所缘之门而被清晰觉知。“念已现起”是指:以长入息之力,与禅那相应的念现起于那所缘上;通过所缘之门,念也可说是在禅那中现起了。“以那念”是指:以这样现起的那念,由于那所缘被前面所说的那种智善巧地通达,依于那所缘,那喜就成为被清晰觉知的。在“以长出息之力”等处,也应当用同样的方法来理解其含义。
Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha dīghaṃassāsavasenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Tattha pana satokāritādassanavasena pāḷi āgatā, idha pītippaṭisaṃviditāvasena. Pītippaṭisaṃviditā ca atthato vibhattā eva. Apica ayamettha saṅkhepattho – dīghaṃassāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ avikkhepoti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃassāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃpassāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.
为了把按第一组四法已展示的喜受,从所缘和不迷惑两方面分别展示,才说了“转向者”等话。其中,“转向者”是指转向禅那的人。“那喜”是指属于禅那的喜。“了知者”是指在入定的那一刻,通过所缘这个门径去了知的人。那喜就成了他所清楚感受的,这就是句子的关联。“见者”是指以见性之智从禅那出来之后去看的人。“观察者”是指观察禅那的人。“决意心者”是指决意禅那心的人:“我要在这么长的时间里具足禅那。”这样,通过五种自在力的方式,从禅那的了知门径,从所缘方面展示了喜的感受。
Evaṃ paṭhamacatukkavasena dassitaṃ pītippaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato asammohato ca vibhāgaso dassetuṃ ‘‘āvajjato’’tiādi vuttaṃ. Tattha āvajjatoti jhānaṃ āvajjentassa. Sā pītīti sā jhānapariyāpannā pīti. Jānatoti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato. Tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Passatoti dassanabhūtena ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa. Paccavekkhatoti jhānaṃ paccavekkhantassa. Cittaṃ adhiṭṭhahatoti ‘‘ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī’’ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa. Evaṃ pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā.
现在,为了说明依靠哪些法能使禅那和观成就——也就是依靠属于禅那和属于观道的信等法——而体验喜,所以说了“以信胜解者”等话。其中,“胜解者”是指有信心的人,意思是依靠止观之力。“策励精进者”等处也是同样的道理。“应证知”是指应当以殊胜的智慧了知。“证知者”是指以观慧为先导的道慧了知的人。“应遍知”是指以审察遍知和道慧遍知苦谛的人。“应断”是指以断遍知和道慧断除集谛的人。“修习者”和“作证者”是指修习应修的道谛、作证应证的灭谛的人。不过,有些人在这里只以喜来列举应证知等,这是不恰当的,因为这里的意思是先举出禅那等的整体,再从中拣择出喜。
Idāni yehi dhammehi jhānaṃ vipassanā ca sijjhanti, tesaṃ jhānapariyāpannānaṃ vipassanāmaggapariyāpannānañca saddhādīnaṃ vasena pītippaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘saddhāya adhimuccato’’tiādi vuttaṃ. Tattha adhimuccatoti saddahantassa, samathavipassanāvasenāti adhippāyo. Vīriyaṃ paggaṇhatotiādīsupi eseva nayo. Abhiññeyyanti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ. Abhijānatoti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya jānato. Pariññeyyanti dukkhasaccaṃ tīraṇapariññāya maggapaññāya ca parijānato. Pahātabbanti samudayasaccaṃ pahānapariññāya maggapaññāya ca pajahato. Bhāvayato sacchikaroto bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ, sacchikātabbaṃ nirodhasaccaṃ. Keci panettha pītiyā eva vasena abhiññeyyādīni uddharanti, taṃ ayuttaṃ jhānādisamudāyaṃ uddharitvā tato pītiyā niddhāraṇassa adhippetattā.
在这里,关于“以长入息之力”等,是依第一组四法,从所缘方面说明了喜的觉知;同样,“转向者”等五句也是从所缘方面说的。而“应证知者证知”等,则是从不迷惑方面说的;“以信胜解者”等,则是从两方面简要说明——止的力量从所缘方面,观的力量从不迷惑方面——说明了喜的觉知。应当这样理解。那么,为什么在这里的受随观念处中,是以喜为代表来取受,而不是直接按受本身的样貌来说呢?这是为了依地等的差别把受分开,以四种方式显示受随观念处。再者,世尊在显示受为业处时,因为喜比较粗显,为了把握与喜相应的乐,就以喜为代表来显示。
Ettha ca ‘‘dīghaṃassāsavasenā’’tiādinā paṭhamacatukkavasena ārammaṇato pītippaṭisaṃvedanaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘āvajjato’’tiādīhi pañcahi padehi. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhijānato’’tiādīhi pana asammohato, ‘‘saddhāya adhimuccato’’tiādīhi ubhayathāpi saṅkhepato samathavasena ārammaṇato vipassanāvasena asammohato pītippaṭisaṃvedanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panettha vedanānupassanāyaṃ pītisīsena vedanā gahitā, na sarūpato evāti? Bhūmivibhāgādivasena vedanaṃ bhinditvā catudhā vedanānupassanaṃ dassetuṃ. Apica vedanākammaṭṭhānaṃ dassento bhagavā pītiyā oḷārikattā taṃsampayuttasukhaṃ sukhaggahaṇatthaṃ pītisīsena dasseti.
按照同样的方法,其余的词句,也就是“感受乐者”“感受心行者”这些词句,应当依照“感受喜者”这个词句中所用的方法来理解它们的含义。因为可以把“以两种方式感受乐、感受心行:从所缘方面……”等等,在讲喜的地方替换成乐等词句,再通过“进入与乐俱行的三禅或四禅”等等来了知它的含义。因此说“依三禅之力”等等。“受等”中的“等”字包含了想,所以说“二蕴”。为了显示观的阶段——也就是以杂行思惟的方式显示观的阶段——而说“乐:有两种乐”等等,因为在止当中没有身乐。“那”是指以止息为同义语所说的灭。“因为当这位比丘尚未执取时”等等,是详细地就身行而说的,因此应当依照那里所说的方法来了知。在那里是就身行而说的,这里则是就心行而说的,这就是唯一的不同之处。
Eteneva nayena avasesapadānīti sukhappaṭisaṃvedī cittasaṅkhārappaṭisaṃvedīti padāni pītippaṭisaṃvedī-pade āgatanayeneva atthato veditabbāni. Sakkā hi ‘‘dvīhākārehi sukhappaṭisaṃviditā hoti, cittasaṅkhārappaṭisaṃviditā hoti ārammaṇato’’tiādinā pītiṭṭhāne sukhādipadāni pakkhipitvā ‘‘sukhasahagatāni tīṇi jhānāni cattāri vā jhānāni samāpajjatī’’tiādinā atthaṃ viññātuṃ. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasenā’’tiādi. Vedanādayoti ādi-saddena saññā gahitā. Tenāha ‘‘dve khandhā’’ti. Vipassanābhūmidassanatthanti pakiṇṇakasaṅkhārasammasanavasena vipassanāya bhūmidassanatthaṃ ‘‘sukhanti dve sukhānī’’tiādi vuttaṃ samathe kāyikasukhābhāvato. Soti so passambhanapariyāyena vutto nirodho. ‘‘Imassa hi bhikkhuno apariggahitakāle’’tiādinā vitthārato kāyasaṅkhāre vutto, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbo. Tattha kāyasaṅkhāravasena āgato, idha cittasaṅkhāravasenāti ayameva viseso.
像这样,先以补充说明的方式阐明了心行的平息;接着为了说明此四法组中还应讲述的其他内容,便说出“再者”等语。其中在“喜一词句”处,指的是以“觉知喜者”等所阐明的那一部分。以喜为首而说受,意思是藉着“喜”这个词句,说了与喜相应的受,并非说喜本身——这是本处的意趣。其理由前已说过。在“两个心行的词句”处,指的是“觉知心行者”“平息心行者”这两个与心行相关联的词句。依“识缘名色”之说,它们系缚于心,故称“心所系缚”。正因如此,它们虽由心所造作,却名为“心行”,即想、受等;但此处仅举其一作为代表,实际所指是想与受,所以说“与想相应的受”。
Evaṃ cittasaṅkhārassa passambhanaṃ atidesena dassetvā yadaññaṃ imasmiṃ catukke vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pītipadeti ‘‘pītippaṭisaṃvedī’’tiādinā desitakoṭṭhāse. Pītisīsena vedanā vuttāti pītiapadesena taṃsampayuttā vedanā vuttā, na pītīti adhippāyo. Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti ‘‘cittasaṅkhārappaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti cittasaṅkhārapaṭisaṃyuttesu dvīsu padesu. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vacanato cittena paṭibaddhāti cittapaṭibaddhā. Tato eva kāmaṃ cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā, saññāvedanādayo, idha pana upalakkhaṇamattaṃ, saññāvedanāva adhippetāti āha ‘‘saññāsampayuttā vedanā’’ti.
“觉知心”在这里,心通过两种方式被觉知:从所缘方面,以及从不迷惑方面。如何从所缘方面呢?他进入四种禅那,在他进入禅那的刹那,依照“由获得禅那”等所说的方法,一切都很容易了知,因此说“应当了知,由四种禅那之力而觉知心”。令心喜悦:以与禅那相应的喜,令与禅那相应的心喜悦;或者,以那喜为所缘而生起的观心,通过那作为所缘的喜而令观心喜悦。“令欣喜”等词句是它的同义词,因为它们是喜的别名。
Cittappaṭisaṃvedīti ettha dvīhākārehi cittapaṭisaṃviditā hoti ārammaṇato asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato? Cattāri jhānāni samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhenātiādinā vuttanayānusārena sabbaṃ suviññeyyanti āha – ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃviditā veditabbā’’ti. Cittaṃ modentoti jhānasampayuttaṃ cittaṃ sampayuttāya pītiyā modayamāno, taṃ vā pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyāmodayamāno. Pamodentotiādīni padāni tasseva vevacanāni pītipariyāyabhāvato.
以与禅那心相应的喜,令心喜悦:这里说的是,与禅那心相应、具有喜觉支性质、以昂扬为特相的禅那喜,通过俱生缘等以及禅那缘,使那禅那心不断增长,让它呈现出欢喜踊跃的状态,于是令它喜悦、令它欣喜。作为所缘:瑜伽行者以殊胜的、与禅那相应的喜作为所缘,生起观心,借着这作为所缘的喜,让心呈现出欢喜踊跃的状态,所以说令喜悦、令欣喜。
Sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodetīti jhānacittasampayuttāya pītisambojjhaṅgabhūtāya odagyalakkhaṇāya jhānapītiyā tameva jhānacittaṃ sahajātādipaccayavasena ceva jhānapaccayavasena ca paribrūhento haṭṭhappahaṭṭhākāraṃ pāpento āmodeti pamodeti ca. Ārammaṇaṃ katvāti uḷāraṃ jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā yogāvacaro haṭṭhappahaṭṭhākāraṃ pāpento ‘‘āmodeti pamodetī’’ti vuccati.
让心稳稳安住:既不落入哪怕一丁点儿的昏沉,也不落入掉举,不偏低也不偏高,就像诸根以平等的方式运作那样不偏斜;或者通过定力的提升达到不动,真正稳稳地安立,这就是以安止的方式让心住下来。以通达相:就是对无常等相一次又一次地穿透,在每一个刹那中觉悟。刹那心一境性:就是只安住于一个刹那的定。这个定确实能在所缘上毫无间断地以同一种方式持续生起,不被对立面压倒,就像安止一样让心不动摇地安立。因此说“如此生起”等等。
Samaṃṭhapentoti yathā īsakampi līnapakkhaṃ uddhaccapakkhañca anupaggamma anonataṃ anunnataṃ yathā indriyānaṃ samattapaṭipattiyā avisamaṃ, samādhissa vā ukkaṃsagamanena āneñjappattiyā sammadeva ṭhitaṃ hoti, evaṃ appanāvasena ṭhapento. Lakkhaṇappaṭivedhenāti aniccādikassa lakkhaṇassa paṭi paṭi vijjhanena khaṇe khaṇe avabodhena. Khaṇikacittekaggatāti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi. Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appito viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ uppannāyā’’tiādi.
“令解脱”的意思是:以镇伏解脱的方式令它远离、令它分开,也就是断除诸盖。“于观刹那”是指在坏灭随观的刹那。因为坏灭确实是无常的终极边际,所以,以坏灭随观的瑜伽行者通过心,把一切诸行都看作无常,而不是看作常;由于无常就是苦,苦就是无我,所以他随观那本身就是苦,而不是随观为乐;随观为无我,而不是随观为我。又因为凡是无常、苦、无我的,就不应欢喜;凡不应欢喜的,就不应染着。因此,依照坏灭之见,当诸行被见为“无常、苦、无我”时,他对它厌离,而不欢喜;离欲,而不染着。他这样厌离、离欲时,首先仅以世间智令贪灭去,而不是令它生起——意思是不让它生起。或者,他这样离欲之后,对于如所见那样的诸行,以自身的智令那如所见者灭去,而不是令它生起;他只是作意于灭,而不是作意于生起——这就是说他这样修行时,是舍离,而不是执取。因为这种无常等随观,连同诸蕴行,一方面由于舍弃烦恼、由于看见有为法的过患,另一方面由于倾向并跃入与有为法相反的涅槃,所以被称为“舍离舍”和“跃入舍”。因此,具足它的瑜伽行者,按所说的方式,既舍弃烦恼,又跃入涅槃。所以说:“他在观刹那,以无常随观令心从常想中解脱、令脱离……以舍离随观令心从执取中解脱、令脱离,而入息、出息。”
Mocentoti vikkhambhanavimuttivasena vivecento visuṃ karonto, nīvaraṇāni pajahantoti attho. Vipassanākkhaṇeti bhaṅgānupassanākkhaṇe. Bhaṅgo hi nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā tāya bhaṅgānupassako yogāvacaro cittamukhena sabbaṃ saṅkhāragataṃ aniccato passati, no niccato, aniccassa dukkhattā dukkhassa ca anattattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato, anattato anupassati, no attato. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na taṃ rañjitabbaṃ, tasmā bhaṅgadassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti saṅkhāragate diṭṭhe tasmiṃ nibbindati, no nandati, virajjati, no rajjati, so evaṃ nibbindanto virajjanto lokiyeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti no samudeti, nāssa samudayaṃ karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, taṃ tathā diṭṭhaṃ attano ñāṇena nirodheti no samudeti, nirodhamevassa manasi karoti, no samudayanti attho, so evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyatīti vuttaṃ hoti. Ayañhi aniccādianupassanā saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ca pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggocāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato yogāvacaro vuttanayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Tena vuttaṃ ‘‘so vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento…pe… paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati cā’’ti.
在这里,无常随观就是对无常、或者“无常”的随观。这是以三地法(欲界、色界、无色界)的无常性为所缘而生起的观,这个名称就指它。“从常想”是指对有为法生起“常、永恒”这种错误想。应当知道,以“想”为代表,也一并包含了心和邪见。对乐想等也是这样。“以厌离随观”是指以对诸行厌离的方式生起的随观。“从欢喜”是指从带有喜的渴爱。“以离欲随观”是指以同样离欲的方式生起的随观。因此说“从贪令解脱”。“以灭随观”是指对诸行灭的随观。或者,像诸行确实灭去、未来不再以再生方式生起那样,这样的随观就是灭随观。因为这即是已达强有力的欲解脱。因此说“从集令解脱”。以舍离的方式生起的随观就是舍离随观。“从执取”是指从以“常”等方式执取,或者从结生执取。这里的意思应当这样理解。
Tattha aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāya etaṃ nāmaṃ. Niccasaññātoti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattāya micchāsaññāya. Saññāsīsena cittadiṭṭhīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sukhasaññādīsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya . Nanditoti sappītikataṇhāto. Virāgānupassanāyāti tathā virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Tena vuttaṃ ‘‘rāgato mocento’’ti. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva āyatiṃ punabbhavavasena nuppajjanti, evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattā. Tenāha ‘‘samudayato mocento’’ti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Ādānatoti niccādivasena gahaṇato, paṭisandhiggahaṇato vāti evamettha attho daṭṭhabbo.
“无常”是指以随观的方式观察,或者具有随观无常的习性,所以叫“无常随观”。这里要辨明四点:什么是无常?怎样是无常?什么是无常随观?是谁的无常随观?为了显示这四点,所以说“应知无常”等。其中,“常”是指坚固、永恒,比如涅槃;“非常”就是无常,是有生有灭的,从意义上说就是有为法,所以说“无常就是五蕴”。为什么?因为有生、有灭、有变异性,也就是具有生、灭、变异这样的性质。其中,有为法依靠因缘而生起,从无到有、获得自身存在,这就是“生”;这些法生起之后,刹那坏灭,这就是“灭”;因衰老而变成另外的样子,这就是“变异性”。就像生的阶段与坏的阶段,事物并无差异;同样,在称为住位、正朝向坏灭的阶段,事物也没有差异。但在那里假立了“老”这个说法,所以即使是一个法,也有老,这叫做刹那老。而且在生位和坏灭位,必须承认事物没有差异,否则就会变成“一个法生起,另一个法坏灭”。这里就是针对刹那老而说“变异性”。
Aniccanti anupassī, aniccassa vā anupassanasīlo aniccānupassīti ettha kiṃ pana taṃ aniccaṃ, kathaṃ vā aniccaṃ, kā vā aniccānupassanā, kassa vā aniccānupassanāti catukkaṃ vibhāvetabbanti taṃ dassento ‘‘aniccaṃ veditabba’’ntiādimāha. Tattha niccaṃ nāma dhuvaṃ sassataṃ yathā taṃ nibbānaṃ, na niccanti aniccaṃ, udayabbayavantaṃ, atthato saṅkhatā dhammāti āha aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvāti, uppādavayaññathattasabbhāvāti attho. Tattha saṅkhatadhammānaṃ hetupaccayehi uppajjanaṃ ahutvā sambhavo attalābho uppādo, uppannānaṃ tesaṃ khaṇanirodho vināso vayo, jarāya aññathābhāvo aññathattaṃ. Yathā hi uppādāvatthāya bhinnāya bhaṅgāvatthāyaṃ vatthubhedo natthi, evaṃ ṭhitisaṅkhātāyaṃ bhaṅgābhimukhāvatthāyampi vatthubhedo natthi. Yattha jarāvohāro, tasmā ekassapi dhammassa jarā yujjati, yā khaṇikajarāti vuccati. Ekaṃsena ca uppādabhaṅgāvatthāsu vatthuno abhedo icchitabbo, aññathā ‘‘añño uppajjati, añño bhijjatī’’ti āpajjeyya. Tayidaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha ‘‘aññathatta’’nti.
因为具有这三种特相,所以在诸蕴上安立了“无常”这个名称;而在这三种特相当中,“无常性”才是那个共同的名称。接着说明:无常性就是指那些法本身的生、灭、变异性。然后特别指出,诸法在刹那灭的意义上才被称为无常,于是说“或者,存在之后又不存在”等等。其中,因为不存在是以生起为前提的,所以说“存在之后”。这就表明:灭坏的状态是以明显的存在为前提的。以那种方式,就是以生起的方式。以刹那坏灭,就是以刹那灭。那无常性,就是被称为刹那坏灭的无常性。以那种随观,就是如前所说的无常随观。具足者,就是具备这种随观的瑜伽行者。
Yassa lakkhaṇattayassa bhāvā khandhesu aniccasamaññā, tasmiṃ lakkhaṇattaye aniccatā samaññāti ‘‘aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathatta’’nti vatvā visesato dhammānaṃ khaṇikanirodhe aniccatāvohāroti dassento ‘‘hutvā abhāvo vā’’tiādimāha. Tattha uppādapubbakattā abhāvassa hutvā-gahaṇaṃ. Tena pākaṭabhāvapubbakattaṃ vināsabhāvassa dasseti. Tenevākārenāti nibbattanākārena. Khaṇabhaṅgenāti khaṇikanirodhena. Tassā aniccatāyāti khaṇikabhaṅgasaṅkhātāya aniccatāya. Tāya anupassanāyāti yathāvuttāya aniccānupassanāya. Samannāgatoti samaṅgibhūto yogāvacaro.
灭尽就是诸行的坏灭。离欲就是那些诸行的消散;灭尽本身就是离欲,所以叫灭尽离欲,也就是刹那灭。极尽离欲是说:在这里,当这个(涅槃)已经被证得时,诸行就离欲、止息了,所以叫极尽离欲,也就是涅槃。因此说:“灭尽离欲是诸行的刹那坏灭。极尽离欲是涅槃。”应当这样理解:依这两种观察而运作——观是依灭尽离欲随观而运作,道是依极尽离欲随观而运作。或者,从所缘来说,观是依灭尽离欲随观而运作,由于倾向于那个(灭尽),所以依极尽离欲随观而运作;而道则从不迷惑来说,是依灭尽离欲随观而运作,从所缘来说,是依极尽离欲随观而运作。应当知道这个道理。由于“此即同一方法”这句话,是依据“离欲随观”这个词中所说的方式,指出“两种灭:灭尽灭和极尽灭”等义理阐释已经显示出来,所以在讲离欲的地方插入“灭”这个词,并按照这里所说的“灭尽就是诸行的坏灭”等方式,应当知道对它的义理解释。
Khayoti saṅkhārānaṃ vināso. Virajjanaṃ tesaṃyeva vilujjanaṃ virāgo, khayo eva virāgo khayavirāgo, khaṇikanirodho. Accantamettha etasmiṃ adhigate saṅkhārā virajjanti nirujjhantīti accantavirāgo, nibbānaṃ. Tenāha ‘‘khayavirāgoti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo. Accantavirāgoti nibbāna’’nti. Tadubhayadassanavasena pavattāti khayavirāgānupassanāvasena vipassanāya, accantavirāgānupassanāvasena maggassa pavatti yojetabbā. Ārammaṇato vā vipassanāya khayavirāgānupassanāvasena pavatti, tanninnabhāvato accantavirāgānupassanāvasena, maggassa pana asammohato khayavirāgānupassanāvasena, ārammaṇato accantavirāgānupassanāvasena pavatti veditabbā. Eseva nayoti iminā yasmā virāgānupassīpade vuttanayānusārena ‘‘dve nirodhā khayanirodho ca accantanirodho cā’’ti evamādiatthavaṇṇanaṃ atidissati, tasmā virāgaṭṭhāne nirodhapadaṃ pakkhipitvā ‘‘khayo saṅkhārānaṃ vināso’’tiādinā idha vuttanayena tassa atthavaṇṇanā veditabbā.
舍遣,就是应当断除的东西,以彼分断或正断的方式加以舍弃,这叫弃舍舍遣。同样,一切依着的舍遣,即是诸行寂灭;把自己投入其中——或者因为倾向它,或者因为以它为所缘而投身——这叫投入舍遣。其中“以彼分断的方式”:无常随观首先以彼分断的方式舍弃常想。它舍弃常想,使常想如此不再生起;那些以执取“常”为方式而生的烦恼、以烦恼为根的诸行,以及以这两者为根的异熟蕴,未来本会生起,而无常随观也以使之不生起的方式,把这一切全部舍弃。苦想等也是如此。因此说:“观确实以彼分断的方式,连同蕴、行、烦恼一起舍弃。”以见到有为的过患,就是见到三地诸行中无常等的过患;以常等状态的反面来舍弃常想等。以倾向它,就是以胜解趣向它。投入,就是进入,好像正在跃入其中。连同蕴、行、烦恼一起舍弃:当以道断除烦恼时,由于令诸行成为不感果之法,诸行以及以它们为根的蕴因不可能再生起,因而被称为已被舍弃,所以说“道舍弃这一切”。二者,指观智与道智。道智也因为紧随种姓智之后见涅槃,所以被称为随观。
Paṭinissajjanaṃ pahātabbassa tadaṅgavasena vā samucchedavasena vā pariccajanaṃ pariccāgapaṭinissaggo. Tathā sabbupadhīnaṃ paṭinissaggabhūte visaṅkhāre attano nissajjanaṃ tanninnatāya vā tadārammaṇatāya vā tattha pakkhandanaṃ pakkhandanapaṭinissaggo. Tadaṅgavasenāti ettha aniccānupassanā tāva tadaṅgappahānavasena niccasaññaṃ pariccajati, pariccajantī ca tassā tathā appavattiyaṃ ye ‘‘nicca’’nti gahaṇavasena kilesā tammūlakā ca abhisaṅkhārā tadubhayamūlakā ca vipākakkhandhā anāgate uppajjeyyuṃ, te sabbepi appavattikaraṇavasena pariccajati, tathā dukkhasaññādayo. Tenāha – ‘‘vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatī’’ti. Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhate tebhūmakasaṅkhāragate aniccatādidosadassanena. Niccādibhāvena tabbiparīte. Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya. Pakkhandatīti anupavisati anupavisantaṃ viya hoti. Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatīti maggena kilesesu pariccattesu avipākadhammatāpādanena abhisaṅkhārā tammūlakā ca khandhā anuppattirahabhāvena pariccattā nāma hontīti sabbepi te maggo pariccajatīti vuttaṃ. Ubhayanti vipassanāñāṇaṃ maggañāṇañca. Maggañāṇampi hi gotrabhuñāṇassa anu pacchā nibbānadassanato anupassanāti vuccati.
这第四组四法,是只按照纯观来宣说的;前面三组则是按照止与观来宣说的。应当知道,入出息念的修习就是由这四组四法、共十六个方面构成的。也应当知道,入出息念就是通过这十六个方面修习之后,才成为大果、大利益的。而“比丘们,入出息念定这样修习……”等经文,则是从寂静等角度来说明它的大利益。也应当看到,由于它有能力切断寻思,所以具有大利益。因为这种定是寂静、殊妙、无染的乐住,它能切断那些障碍定的寻思所造成的心四处飘荡,使心只朝向入出息这个所缘。因此说:“应当修习入出息念,为了切断寻思。”还应当知道,从作为明与解脱圆满的根本这一点来说,它也具有大利益。世尊确实这样说过:
Idañca catutthacatukkaṃ suddhavipassanāvaseneva vuttaṃ, purimāni pana tīṇi samathavipassanāvasena. Evaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasavatthukāya ānāpānassatiyā bhāvanā veditabbā. Evaṃ soḷasavatthuvasena ca ayaṃ ānāpānassati bhāvitā mahapphalā hoti mahānisaṃsāti veditabbā. ‘‘Evaṃ bhāvito kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhī’’tiādinā pana santabhāvādivasena mahānisaṃsatā dassitā. Vitakkupacchedasamatthatāyapi cassa mahānisaṃsatā daṭṭhabbā. Ayañhi santapaṇītaasecanakasukhavihārattā samādhiantarāyakarānaṃ vitakkānaṃ vasena ito cito ca cittassa vidhāvanaṃ upacchinditvā ānāpānārammaṇābhimukhameva cittaṃ karoti. Teneva vuttaṃ – ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1; udā. 31). Vijjāvimuttipāripūriyā mūlabhāvenapi cassā mahānisaṃsatā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,修习入出息念、反复修习之后,能圆满四念处;修习四念处、反复修习之后,能圆满七觉支;修习七觉支、反复修习之后,能圆满明与解脱。
‘‘Ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā cattāro satipaṭṭhāne paripūreti, cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti, satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentī’’ti (ma. ni. 3.147).
另外,还应知道它有大利益,因为它能使最后那些入出息被清楚地觉知。世尊确实这样说过:
Apica carimakānaṃ assāsapassāsānaṃ viditabhāvakaraṇatopissā mahānisaṃsatā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
罗睺罗,当入出息念这样被修习、这样被反复修习时,那些最后的入出息也都是在清楚了知的情况下息灭的,不是在没有清楚了知的情况下息灭的。
‘‘Evaṃ bhāvitāya, rāhula, ānāpānassatiyā evaṃ bahulīkatāya yepi te carimakā assāsapassāsā, tepi viditāva nirujjhanti, no aviditā’’ti (ma. ni. 2.121).
在这里,从息灭的角度说,有三种“最后”:“有”的最后、禅那的最后、死心的最后。因为在欲有中,入出息会生起,在色有和无色有中不会生起,所以它们是“有的最后”。在诸禅那中,入出息于前三禅那生起,于第四禅那不生起,所以它们是“禅那的最后”。至于那些在死心之前、与第十六心一同生起、并与死心一同息灭的,就叫做“死心的最后”。这里所说的“最后”,指的就是这些。
Tattha nirodhavasena tayo carimakā bhavacarimakā jhānacarimakā cuticarimakāti. Bhavesu hi kāmabhave assāsapassāsā pavattanti, rūpārūpabhavesu na pavattanti, tasmā te bhavacarimakā. Jhānesu purime jhānattaye pavattanti, catutthe nappavattanti, tasmā te jhānacarimakā. Ye pana cuticittassa purato soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā cuticittena saha nirujjhanti, ime cuticarimakā nāma. Ime idha carimakāti adhippetā.
据说,对于专心修习这个业处的比丘来说,这些现象是清晰显现的,因为他已经很好地掌握了入出息念的所缘。因为当他对着死心之前的第十六心,在它生起的刹那作意“生”时,它们的生也是清晰的;当他作意“住”时,它们的住也是清晰的;当他作意“灭”时,它们的灭也是清晰的。修习其他业处而证得阿拉汉的比丘,他的寿限或者有限定,或者没有限定;但修习这个十六事的入出息念而证得阿拉汉的人,他的寿限一定是有限定的。他了知“我的寿行现在将只延续这么久,不会再超过这个范围”之后,就按照自己的法性,把照料身体、穿衣、披衣等一切事务都做好,然后闭上眼睛——就像住在拘吒山寺的帝沙长老、住在大迦兰耆耶寺的大帝沙长老、在提婆子国托钵的长老,以及住在心叶山寺的两位兄弟长老那样。
Ime kira imaṃ kammaṭṭhānamanuyuttassa bhikkhuno pākaṭā honti ānāpānārammaṇassa suṭṭhu pariggahitattā. Cuticittassa hi purato soḷasamacittassa uppādakkhaṇe uppādaṃ āvajjayato uppādopi nesaṃ pākaṭo hoti, ṭhitiṃ āvajjayato ṭhitipi nesaṃ pākaṭā hoti, bhaṅgaṃ āvajjayato bhaṅgopi nesaṃ pākaṭo hoti. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā arahattappattassa bhikkhuno hi āyuantaraṃ paricchinnaṃ vā hoti aparicchinnaṃ vā, imaṃ pana soḷasavatthukaṃ ānāpānassatiṃ bhāvetvā arahattappattassa āyuantaraṃ paricchinnameva hoti. So ‘‘ettakaṃ dāni me āyusaṅkhārā pavattissanti, na ito para’’nti ñatvā attano dhammatāya eva sarīrapaṭijaggananivāsanapārupanādīni sabbakiccāni katvā akkhīni nimīleti koṭapabbatavihāravāsitissatthero viya, mahākarañjiyavihāravāsimahātissatthero viya, devaputtaraṭṭhe piṇḍapātikatthero viya, cittalapabbatavihāravāsino dvebhātikattherā viya ca.
这里用一个事例来说明:据说,兄弟两位长老中的一位,在满月布萨日诵完巴帝摩卡后,被比丘僧团围绕着回到自己的住处,站在经行处。那时正是月圆分的傍晚,月光洒遍四周,天空就像有人在空中倾泻乳流一样,地面则像铺开的银板,又像铺满了细沙。他看到这番景象,心想:“这个时候真是宜人,这个地方也正合我的心意。这苦担还要背多久呢?”于是他观察自己的寿行,然后对比丘僧众说:“你们见过比丘是怎么般涅槃的吗?”其中有些人说:“我们见过坐在座位上般涅槃的。”有些人说:“我们见过在空中结跏趺坐般涅槃的。”长老说:“那我现在就给你们看,正在经行的时候般涅槃。”于是他在经行处横着画了一条线,说:“我从经行处的这一头走到那一头,折返回来,脚一踩到这条线,就般涅槃。”说完,他从经行处下来,走到另一头,转身返回,一只脚刚踏上那条线的刹那,就般涅槃了。
Tatridaṃ ekavatthuparidīpanaṃ – dvebhātikattherānaṃ kireko puṇṇamuposathadivase pātimokkhaṃ osāretvā bhikkhusaṅghaparivuto attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā caṅkame ṭhito juṇhapakkhe padosavelāyaṃ candālokena samantato āsiñcamānakhīradhāraṃ viya gaganatalaṃ rajatapaṭṭasadisaṃ vālikāsanthatañca bhūmibhāgaṃ disvā ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ kālo, deso ca mama ajjhāsayasadiso, kīva ciraṃ nu kho ayaṃ dukkhabhāro vahitabbo’’ti attano āyusaṅkhāre upadhāretvā bhikkhusaṅghaṃ āha – ‘‘tumhehi kathaṃ parinibbāyantā bhikkhū diṭṭhapubbā’’ti. Tatra keci āhaṃsu – ‘‘amhehi āsane nisinnakāva parinibbāyantā diṭṭhapubbā’’ti. Keci ‘‘amhehi ākāse pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnakā’’ti. Thero āha – ‘‘ahaṃ dāni vo caṅkamantameva parinibbāyamānaṃ dassayissāmī’’ti. Tato caṅkame tiriyaṃ lekhaṃ katvā ‘‘ahaṃ ito caṅkamakoṭito parakoṭiṃ gantvā nivattamāno imaṃ lekhaṃ patvā parinibbāyissāmī’’ti vatvā caṅkamaṃ oruyha parabhāgaṃ gantvā nivattamāno ekena pādena lekhaṃ akkantakkhaṇeyeva parinibbāyīti.
第一施设论的注释
Paṭhamapaññattikathāvaṇṇanā
167即使圣者们并没有自己结束自己的生命,也没有互相结束生命,也没有走到鹿斑外道沙门伪装者那里去教唆他这么做,但因为以上面说的三种方式死去的人当中也有圣者,所以从“夹杂了圣者”这个角度来说,还是这么讲了。因为圣者们确实没有杀生,没有教唆别人杀生,也没有随喜杀生。或者,有人在凡夫阶段自己结束了自己的生命,临死时修观增长,证得圣道之后才死去,这样死去的人当中也有圣者。按照这个道理,由于自己结束自己生命的人当中也有圣者,因为夹杂了圣者,所以没有说“愚痴人”。经文里说“那些比丘”,是针对“诸比丘,那些比丘怎么能自己结束自己的生命呢”这个地方,没有说“愚痴人”,而是说“那些比丘”。
167. Yadipi ariyā neva attanāva attānaṃ jīvitā voropesuṃ, nāññamaññampi jīvitā voropesuṃ, nāpi migalaṇḍikaṃ samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā samādapesuṃ, tathāpi yathāvuttehi tīhi pakārehi matānaṃ antare ariyānampi sabbhāvato ‘‘ariyapuggalamissakattā’’ti vuttaṃ. Na hi ariyā pāṇātipātaṃ kariṃsu na samādapesuṃ, nāpi samanuññā ahesuṃ. Atha vā puthujjanakāle attanāva attānaṃ ghātetvā maraṇasamaye vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggaṃ paṭilabhitvā matānampi ariyānaṃ sabbhāvato imināva nayena attanāva attānaṃ jīvitā voropanassa ariyānampi sabbhāvato ariyapuggalamissakattā ‘‘moghapurisā’’ti na vuttaṃ. ‘‘Te bhikkhū’’ti vuttanti ‘‘kathañhi nāma te, bhikkhave, bhikkhū attanāpi attānaṃ jīvitā voropessantī’’ti ettha ‘‘moghapurisā’’ti avatvā ‘‘te bhikkhū’’ti vuttaṃ.
非施设论的注释
Anupaññattikathāvaṇṇanā
168168. 所谓“心被女人系缚”,就是指以欲贪而染著、有所期待的状态,所以经文说“染著、有所期待”。赞叹死亡的功德,是以先显示生命的过患为前提的,所以说“显示了生命的过患后”。“你拿这邪恶、难以活命的生命做什么?”这一段是显示生命的过患。“你死了比活着更好”等等,则应当看作是对死亡功德的赞叹。因为贪等烦恼极度增盛,不经审察就做出的鲁莽行为,叫作罪过,所以说“罪过就是鲁莽行为,贪等烦恼增盛”。为什么这样说呢?因为这是六群比丘说的话。“死”这个词,就像“已去”等词一样,是表示状态的词,所以说“你的死”。“已作时”就是已经死亡之时;或者,“时”是死亡的别名,因此“已作时”的意思就是已经死亡。所以经文说“作了时,死了”。“天”指生于天界者,所以说“生于天界者”。“具足”就是相应。“成为具足者”就是完全成为一体。
168. Itthīsu paṭibaddhacittatā nāma chandarāgena sārattatā sāpekkhabhāvoti āha ‘‘sārattā apekkhavanto’’ti. Maraṇassa guṇakittanaṃ jīvite ādīnavadassanapubbaṅgamanti āha ‘‘jīvite ādīnavaṃ dassetvā’’ti. ‘‘Kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitenā’’ti idaṃ jīvite ādīnavadassanaṃ. ‘‘Mataṃ te jīvitā seyyo’’tiādi pana maraṇaguṇakittananti daṭṭhabbaṃ. Lobhādīnaṃ ativiya ussannattā anupaparikkhitvā kataṃ sāhasikakammaṃ kibbisanti vuccatīti āha – ‘‘kibbisaṃ sāhasikakammaṃ lobhādikilesussada’’nti. Kasmā idaṃ vuccatīti chabbaggiyānaṃyevedaṃ vacanaṃ. Mata-saddo ‘‘gata’’ntiādīsu viya bhāvavacanoti āha ‘‘tava maraṇa’’nti. Katakāloti katamaraṇakālo. Atha vā kāloti maraṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā katakāloti katamaraṇoti attho. Tenevāha ‘‘kālaṃ katvā, maritvā’’ti. Divi bhavā dibbāti āha ‘‘devaloke uppannehī’’ti. Samappitoti yutto. Samaṅgībhūtoti sammadeva ekībhāvaṃ gato.
词分别的注释
Padabhājanīyavaṇṇanā
172“ussukkavacana”指的是表达先前动作的词。因为在表达同一主体的前后动作时,表达先前动作的词有这样的语法称呼。对于“sañcicca”(故意)这个词,在词分别中本应按照字面,以先前动作的方式解释为“知道之后、识别之后、思量之后、违犯之后”,但没有那样说,而是以“知道者、识别者”为补特伽罗的立足点,又因为“思量之后、违犯之后、违犯”是就夺命的目的而说的,所以说“不注重字面”。虽然笼统地说“知道者”,但由于经文说“故意夺取人的生命”,这里的“知道”是以有情为对象,所以说“知道是有情”,意思是知道“这是众生”。因为“有情”在世俗说法上指众生,在胜义上指命根。不说“知道是人”而说“知道是有情”,是为了表明:即使不知道“这是人”,仅仅以众生想而杀害,也构成波罗夷。正因如此,在《羊群分别》中,显示了以羊想杀害人类众生的人也犯波罗夷。所以,不说“是人”,而笼统地说“知道是有情”。
172.Ussukkavacananti pubbakālakiriyāvacanaṃ. Ayañhi samānakattukesu pubbāparakālakiriyāvacanesu pubbakālakiriyāvacanassa niruttivohāro. Sañciccāti imassa padassa ‘‘jānitvā sañjānitvā cecca abhivitaritvā’’ti evaṃ pubbakālakiriyāvasena byañjanānurūpaṃ katvā padabhājane vattabbe tathā avatvā ‘‘jānanto sañjānanto’’ti puggalādhiṭṭhānaṃ katvā ‘‘cecca abhivitaritvā vītikkamo’’ti jīvitā voropanassa ca tadatthavasena niddiṭṭhattā vuttaṃ ‘‘byañjane ādaraṃ akatvā’’ti. ‘‘Jānanto’’ti avisesena vuttepi ‘‘sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyyā’’ti vuttattā pāṇavisayamettha jānananti āha ‘‘pāṇoti jānanto’’ti, satto ayanti jānantoti attho. Pāṇoti hi vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ vuccati. ‘‘Manussaviggahoti jānanto’’ti avatvā ‘‘pāṇoti jānanto’’ti vacanaṃ ‘‘manusso aya’’nti ajānitvā kevalaṃ sattasaññāya ghātentassapi pārājikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Teneva eḷakacatukke (pārā. aṭṭha. 2.174) eḷakasaññāya manussapāṇaṃ vadhantassa pārājikāpatti dassitā. Tasmā ‘‘manussaviggaho’’ti avatvā ‘‘pāṇoti jānanto’’ti avisesena vuttaṃ.
在这里,“识知”的“共”字与“俱”字意思相同,所以注释说“以了知有情的那个行相一起了知”,意思是:以了知有情的那个行相,同时了知“我断送他的生命”。虽然同一个心识不可能同时以两个对象为所缘,因此以“有情”为了知对象和以“我断送生命”为了知对象不可能在同一刹那生起,但这里是就还没有舍弃“有情”这个概念而了知“我杀”来说的,所以说“以那个……一起了知”。因此“俱”的意思就是“不舍弃”。不过有些论师说:“就像以了知智在已见自性的诸法上,以审察智安立三特相,在同一刹那了知‘色是无常’等特相与自性一样,这个人也是在‘我杀这个有情’时,与自己的行为一起了知。”但其他老师对这一点并不这样说。
Sañjānantoti ettha saha-saddena samānattho saṃ-saddoti āha – ‘‘teneva pāṇajānanākārena saddhiṃjānanto’’ti, teneva pāṇajānanākārena saddhiṃ jīvitā voropemīti jānantoti attho. Yadipi ekasseva cittassa ubhayārammaṇabhāvāsambhavato pāṇoti jānanena saddhiṃ jīvitā voropemīti jānanaṃ ekakkhaṇe na sambhavati, pāṇotisaññaṃ pana avijahitvā māremīti jānanaṃ sandhāya ‘‘teneva…pe… saddhiṃ jānanto’’ti vuttaṃ. Tasmā saddhinti avijahitvāti vuttaṃ hoti. Keci pana ‘‘ñātapariññāya diṭṭhasabhāvesu dhammesu tīraṇapariññāya tilakkhaṇaṃ āropetvā ‘rūpaṃ anicca’ntiādinā sabhāvena saddhiṃ ekakkhaṇe aniccādilakkhaṇajānanaṃ viya ‘imaṃ pāṇaṃ māremī’ti attano kiriyāya saddhiṃyeva jānātī’’ti vadanti. Apare pana ācariyā tatthāpi evaṃ na kathenti.
以杀心而思量:就是带着“我要杀这个人”的杀心去思量。筹划:就是以心决断“我杀”或“不杀”。决意:就是作出决定。因此说“遣出没有疑虑的心”。依方便:就是依亲手等方便。如此生起者:就是按上述方式生起者。“故意”一词是未完成语,“断其命”一词是后时行为的词;虽然凭后者已说明了完全究竟的违犯,但为了显示“故意”一词所指的、尚未究竟的违犯同样达到究竟,故对“违犯”一词加以分别。因此说:这样就说明了“故意”一词的究竟义。
Vadhakacetanāvasena cetetvāti ‘‘imaṃ māremī’’ti vadhakacetanāya cintetvā. Pakappetvāti ‘‘vadhāmi na’’nti evaṃ cittena paricchinditvā. Abhivitaritvāti sanniṭṭhānaṃ katvā. Tenevāha ‘‘nirāsaṅkacittaṃ pesetvā’’ti. Upakkamavasenāti sāhatthikādiupakkamavasena. Evaṃ pavattassāti evaṃ yathāvuttavidhinā pavattassa. Kiñcāpi ‘‘sañciccā’’ti imassa vippakatavacanattā ‘‘jīvitā voropeyyā’’ti imināva aparakālakiriyāvacanena sabbathā pariniṭṭhitavītikkamo vutto, tathāpi ‘‘sañciccā’’ti iminā vuccamānaṃ apariyositavītikkamampi avasānaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘vītikkamo’’ti padabhājanaṃ vuttaṃ. Tenevāha ‘‘ayaṃ sañciccasaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hotī’’ti.
从最初开始,是指从与结生识一起生起的羯罗蓝色法开始。躺卧在这里,所以叫卧处;被称为母腹的胎是这些众生的卧处,所以叫胎卧者,也就是卵生和胎生。为了显示一切胎卧者中最微细的有情身体,才说了“在母胎中”等话,并不是为了限定波罗夷罪的对象。因为化生和湿生的人也是波罗夷罪的对象。而且,这最初的人形是不可能被夺命的。因为与结生心一起生起的三十种业生色法,在它们还存续的时候,只有十六个有分心生起又灭去。在这段时间里,已经结生的胎儿或母亲都没有危险。这确实是没有死亡机会的时期。因为在十六个心刹那的时间里,胎儿不会死亡,那时死心不可能生起;母亲也不可能不超过那段时间就紧接着成为具死亡法性者,因为那时根本不可能怀胎。由于取了心,其余的非色法也因为不相离而一并被取,而且名身只有在色身的支持下才能在五蕴有中运作,所以说“完整的五蕴结生也被显示了”。这里“完整的五蕴结生”应当理解为圆满无缺的色等五蕴的结生,而不是“完整的五蕴有中的结生”。因此说“所以那最初的心……羯罗蓝色,这就是最初的人形”。有人说“当天出生的羊的毛是生毛”。另一些人说“雪山地方出生的羊的毛是生毛”。据说雪山中确实有一些毛质细软的羊。还有人说是“剖开胎取出的羊毛是生毛”。
Ādito paṭṭhāyāti paṭisandhiviññāṇena saddhiṃ uppannakalalarūpato paṭṭhāya. Sayanti etthāti seyyā, mātukucchisaṅkhāto gabbho seyyā etesanti gabbhaseyyakā, aṇḍajā jalābujā ca. Tesaṃ gabbhaseyyakānaṃ vasena sabbasukhumattabhāvadassanatthaṃ ‘‘yaṃ mātukucchismi’’ntiādi vuttaṃ, na pārājikavatthuniyamanatthaṃ. Opapātikasaṃsedajāpi hi manussā pārājikavatthumeva. Na cevimaṃ sabbapaṭhamaṃ manussaviggahaṃ jīvitā voropetuṃ sakkā. Paṭisandhicittena hi saddhiṃ tiṃsa kammajarūpāni nibbattanti, tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti. Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi. Ayañhi maraṇassa anokāso nāma. Ekasmiñhi soḷasacittakkhaṇe kāle dārakassa maraṇaṃ natthi tadā cuticittassa asambhavato, mātuyāpi tattakaṃ kālaṃ anatikkamitvā tadanantareyeva cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato. Cittaggahaṇeneva avinābhāvato sesaarūpadhammānampi gahitattā rūpakāyupatthambhitasseva ca nāmakāyassa pañcavokāre pavattisabbhāvato vuttaṃ ‘‘sakalāpi pañcavokārapaṭisandhi dassitā hotī’’ti. Tattha sakalāpipañcavokārapaṭisandhīti paripuṇṇā anūnā rūpādipañcakkhandhānaṃ paṭisandhīti evamattho gahetabbo, na pana sakalāpi pañcavokārabhave paṭisandhīti. Tenevāha ‘‘tasmā tañca paṭhamaṃ cittaṃ…pe… kalalarūpanti ayaṃ sabbapaṭhamo manussaviggaho’’ti. ‘‘Tadahujātassa eḷakassa lomaṃ jātiuṇṇā’’ti keci. ‘‘Himavantappadese jātimantaeḷakalomaṃ jātiuṇṇā’’ti apare. Sukhumajātilomā eva kira keci eḷakā himavante vijjanti. ‘‘Gabbhaṃ phāletvā gahitaeḷakalomaṃ jātiuṇṇā’’ti aññe.
以一根纤维为准,这是依据小诵师的主张说的。他们这样说:“胎生众生在结生的刹那,五蕴不分先后,同时显现。在那个刹那显现的、称为羯罗蓝的色相续极为微细,只够被一只小苍蝇一次振翅所吹落。”说了之后,他们又驳斥说:“这太多了,应该像把细针投入油中取出后,油滴落下来停在针尖上的那一滴那么少。”又驳斥这一说:“像从油中取出一根头发,油滴落下来停在发尖上的那一滴那么少。”又驳斥这一说:“这个国家的人把头发劈成八份,其中一份的量就是北俱卢洲人的头发;从澄清的芝麻油中取出这样一根头发,油滴停在它尖端的那一滴那么少。”又驳斥这一说:“所谓生毛非常细,取它的一根丝投入澄清的芝麻油中取出,油滴落下来停在尖端的那一滴那么少。”这些是小诵师们说的。而相应诵师则说:“用三根生毛纺成的线,其尖端所停的油滴之量,就是羯罗蓝的量。”“清澈”,是用另一种说法来说明前面所说的意思,即“极清”。
Ekena aṃsunāti khuddakabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ. Tathā hi ‘‘gabbhaseyyakasattānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā apacchā apure ekato pātubhavanti. Tasmiṃ khaṇe pātubhūtā kalalasaṅkhātā rūpasantati parittā hoti khuddakamakkhikāya ekavāyāmena pātabbamattā’’ti vatvā puna ‘‘atibahuṃ etaṃ, saṇhasūciyā tele pakkhipitvā ukkhittāya paggharitvā agge ṭhitabindumatta’’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘‘ekakese telato uddharitvā gahite tassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘‘imasmiṃ janapade manussānaṃ kese aṭṭhadhā phālite tato ekakoṭṭhāsappamāṇo uttarakurukānaṃ keso, tassa pasannatilatelato uddhaṭassa agge ṭhitabindumatta’’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘‘jātiuṇṇā nāma sukhumā, tassā ekaaṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’’nti (vibha. aṭṭha. 26) khuddakabhāṇakehi vuttaṃ. Saṃyuttabhāṇakā pana ‘‘tīhi jātiuṇṇaṃsūhi katasuttagge saṇṭhitatelabinduppamāṇaṃ kalalaṃ hotī’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235) vadanti. ‘‘Accha’’nti vuttamatthaṃ pariyāyantarena vibhāveti ‘‘vippasanna’’nti.
熟酥就是澄清的酥油。把“如”这个字引来之后,在这里也应当连起来理解:这里所说的熟酥,也是指如前面所说的一滴油滴那样大小的量。“如是色类”,是指由前面所说的量和形状所限定者。或者,“如是色类”就是指这样的颜色、这样的形状。又或者,类就是分类的意思;所谓相似性的分类,意思就是获得相似性。具有这样色类者,因为从颜色和形状上都获得了相似性,所以名为“如是色类”。“称为羯罗蓝”,是指由四大及所造色构成、依相续而转起的有情自体,它名为羯罗蓝。“寿百二十岁者”只是举例,因为人类中寿命少于此数或多于此数的也都存在。
Sappimaṇḍoti pasannasappi. Yathāti idaṃ ānetvā etthāpi sambandhitabbaṃ, sappimaṇḍopi vuttabinduppamāṇova idha adhippeto. Evaṃvaṇṇappaṭibhāganti vuttappamāṇasaṇṭhānaparicchinnaṃ . Atha vā evaṃvaṇṇappaṭibhāganti evaṃvaṇṇaṃ evaṃsaṇṭhānañca. Paṭibhajanaṃ vā paṭibhāgo, sadisatābhajanaṃ sadisatāpattīti attho. Evaṃvidho vaṇṇappaṭibhāgo rūpato saṇṭhānato ca sadisatāpatti etassāti evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ. Kalalanti pavuccatīti bhūtupādārūpasaṅkhāto santānavasena pavattamāno attabhāvo kalalaṃ nāmāti kathīyati. Vīsavassasatāyukassāti nidassanamattaṃ tato ūnādhikāyukamanussānampi sabbhāvato.
“在羯罗蓝时期”,说的是在第一个七天之内,依相续而现起的、被称为羯罗蓝的那个自体,这时还可以被夺去生命,就是针对这个说的。或者说“从此以后”,是针对第二个七天等阶段、已经达到頞部陀等状态说的。已生起的诸法不是以自身的坏灭而灭尽的吗?那中间不可能被切断啊。既然这样,为什么说“因此……断绝、阻碍命根”呢?回答说:“因为命根的相续被破坏……所以说为阻碍。”这个道理怎么理解呢?说“这个道理”等等。
Kalalakālepīti paṭhamasattāhabbhantare yaṃ santativasena pavattamānaṃ kalalasaṅkhātaṃ attabhāvaṃ jīvitā voropetuṃ sakkā, taṃ sandhāya vadati. Tato vā uddhanti dutiyasattāhādīsu abbudādibhāvappattaṃ sandhāya vuttaṃ. Nanu ca uppannānaṃ dhammānaṃ sarasanirodheneva nirujjhanato antarā upacchedo na sakkā kātuṃ, ‘‘tasmā…pe… jīvitindriyaṃ upacchindati uparodhetī’’ti kasmā vuttanti āha – ‘‘jīvitindriyassa paveṇīghaṭanaṃ…pe… uparodhetīti vuccatī’’ti. Kathañcāyamattho viññāyatīti āha ‘‘svāyamattho’’tiādi.
这里有人问(《心义灯》1.5;《如是语注》74):在每一个刹那都以坏灭为自性的诸行当中,谁是杀者?谁又被杀?如果是心和心所的相续,它没有色法,就不能用切割、分裂等方式来伤害它,也不可能被伤害。如果是色法的相续,它没有心识,就像木桩一样,那么对它就不可能像对死尸那样以切割等方式成立杀生。再者,杀生的加行——也就是前面说的打击、敲击等——是施加在过去诸行上,还是未来诸行上,还是现在诸行上?在这里,过去和未来的诸行不可能,因为它们不存在;而现在的诸行,因为是刹那性的,以自性就在坏灭,正走向毁灭,所以加行就成了没有用的。而且毁灭不需要原因,所以死亡并不是由打击、敲击等加行造成的。又因为诸行没有造作者,那这个加行又是谁做的呢?由于是刹那性的,当作用结束、与杀意同时坏灭的那个所缘境,又是谁被杀生业所系缚呢?
Etthāha (sārattha. ṭī. 1.5; itivu. aṭṭha. 74) – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hanti, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, so arūpatāya na chedanabhedanādivasena vikopanasamattho, napi vikopanīyo. Atha rūpasantāno, so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā matasarīre. Payogopi pāṇātipātassa yathāvutto paharaṇappahārādiko atītesu vā saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu vā paccuppannesu vā, tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato, paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā, vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappahārādippayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo, khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa kiriyāpariyosānakaālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti?
有人说:与杀心相应的诸行聚集,被称为“有情”的,就是被杀的对象。由它所发动的杀生加行之相,使已经离开的识与命根成为“死”这一假名生起的依据;如果没作所说的杀生加行,本来应当生起的色与非色法聚集就被杀害。或者,纯粹的心与心所的相续,即使不是杀生加行的直接对象,但在五蕴有中,它依止色相续而运转;当他人以断绝命根的加行,破坏了能产生与它相似的色法生起时,这个相续就被切断。所以杀生并非不可能,杀生也不是无因,加行也不是没有作用。因为对现在的诸行,依所施加的加行,紧接着本应生起的诸行聚,就不再那样生起。刹那的诸行是刹那灭的,在这里不被当作“死”;而相续的死,按上面所说的道理,是有因的,所以死不是无因。杀生加行也不是没有作者,因为即使在无造作的诸行中,仅仅以存在而助成,在各自决定产生相应果报的诸因中,就可以安立“作者”的假名,就像说“灯照亮,月照亮”一样。再者,并非单纯与杀意俱起的心与心所聚就被认为是杀生,因为只承认依相续而安立;而且依相续而运转的灯等,也能见到其作用成立。因此,确实有被杀生业所系缚的。这个道理在不与取等中,也应随其所应而阐明。
Vuccate – vadhakacetanāsahito saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hanti. Tena pavattitavadhappayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matavohārappavattinibandhano yathāvuttavadhappayogākaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattivinibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo, napi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katappayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito. Khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ, na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano attano anurūpaphaluppādane niyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā ‘‘padīpo pakāseti, nisākaro candimā’’ti. Na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato, santānavasena pavattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyāsiddhi dissatīti attheva pāṇātipātena kammunā baddho. Ayañca vicāro adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbo.
不能杀,意思是不能用加行来杀。“只有七八个速行心刹那”,这是按小诵师的意见说的。但相应部诵师先说“色相续、非色相续”两种相续,然后说:“比如踏水走过去的人,直到岸上被踏过的水痕还没有澄清;从远路来的人,直到身上的热气还没有消退;从阳光下进来、进入内室的人,直到黑暗还没有消失;在内室中作意业处,白天打开窗户往外看的人,直到眼睛的颤动还没有平息——这叫做色相续。两三个速行心刹那,叫做非色相续。”又说:“这两者都叫做相续现在。”中诵师则说:“属于一个或两个相续刹那的,是相续现在。其中,在黑暗中坐着,然后走到有光的地方,所缘并不是马上就变得明显。直到它变得明显,这中间生起的色相续或非色相续,应当知道叫做一个或两个相续刹那。在光明处走动后,进入内室的人,色法也不是马上就变得明显。直到它变得明显,这中间生起的色相续或非色相续,应当知道是一个或两个相续刹那。又,站在远处,虽然看见染衣人的手势和敲钟击鼓的动作,也不是马上就听到声音。直到他听到声音,在这中间也应当知道是一个或两个相续刹那。”在这里,从光明处进入内室的人,乃至先前就已经坐在那里的人,直到色境变得明显,这中间一半时间接近不明显,一半时间接近明显,把这两部分合起来说,就叫做“两个相续刹那”。这并不是普遍适用的,对某些人来说很快就变得明显,所以也笼统地说成“一个或两个相续刹那”。
Voropetuṃ na sakkāti upakkamena voropetuṃ na sakkā. Sattaṭṭhajavanavāramattanti khuddakabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ. Saṃyuttabhāṇakā pana ‘‘rūpasantati arūpasantatī’’ti dve santatiyo vatvā ‘‘udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati, addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati, ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati, antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati, ayaṃ rūpasantati nāma. Dve tayo javanavārā arūpasantati nāmā’’ti vatvā ‘‘tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmā’’ti vadanti . Majjhimabhāṇakā pana vadanti ‘‘ekadvesantativārapariyāpannaṃ santatipaccuppannaṃ. Tattha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na ca tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare pavattā rūpasantati arūpasantati vā ekadvesantativārā nāmāti veditabbā. Ālokaṭṭhāne caritvā ovarakaṃ paviṭṭhassapi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti. Yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare pavattā rūpasantati arūpasantati vā ekadvesantativārā veditabbā. Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ ghaṇṭibheriākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti. Yāva pana taṃ suṇāti, etasmimpi antare ekadvesantativārā veditabbā’’ti. Ettha ca ālokaṭṭhānato ovarakaṃ paviṭṭhassa pageva tattha nisinnassa yāva rūpagataṃ pākaṭaṃ hoti, tattha upaḍḍhavelā avibhūtappāyā, upaḍḍhavelā vibhūtappāyā tadubhayaṃ gahetvā ‘‘dvesantativārā’’ti vuttaṃ, tayidaṃ na sabbasādhāraṇaṃ, ekaccassa sīghampi pākaṭaṃ hotīti ‘‘ekadvesantativārā’’ti ekaggahaṇampi kataṃ.
“同类相续之力”是指以善、不善、喜、舍等同类相续之力。由此显示了无色相续。“仅七八个速行刹那的量”应理解为仅就欲界速行而言,并非就其他速行而言。因为它们并非时间有限,其间生起的有分等也应视为包含在内。然而,“只要从热处而来……”等,则显示了色法相续。“成为黑暗”是指黑暗不消失。此处,相续现在在注释书中被提及,而经中则为分位现在。正如在《一夜贤者经》中,针对分位现在而说:“贤友,意与诸法,此二者皆为现在。若识于彼现在中被欲贪所系缚,由于识被欲贪所系缚,便欢喜于彼;欢喜于彼者,即被卷入现在诸法中。”在此,“意”指与相应俱的识。“诸法”指所缘法。或者,“意”指意处,“诸法”指受等无色蕴。“此二者皆为现在”的意思是:此二者是分位现在。“识”指渴爱识。因为此识于彼现在中因欲贪而被系缚。“欢喜”指以渴爱、邪见之欢喜而欢喜。如此之人,由于未遍知事理,便被卷入那些现在法中,即被渴爱、邪见所牵引。在此,由于“十二处为一现在”的说法,可知于彼处生起的欲贪是以分位现在为所缘,而非以刹那现在为所缘。
Sabhāgasantativasenāti kusalākusalasomanassupekkhādinā sabhāgasantativasena. Iminā arūpasantati dassitā. Sattaṭṭhajavanavāramattanti ca kāmāvacarajavanavaseneva veditabbaṃ, na itarajavanavasena. Na hi te parimitakālā, antarā pavattabhavaṅgādayopi tadantogadhāti daṭṭhabbā. Yāva vā uṇhato āgantvātiādinā pana rūpasantatiṃ dasseti. Andhakāraṃ hotīti andhakāraṃ na vigacchati. Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ, addhāpaccuppannaṃ sutte. Tathā hi bhaddekarattasutte addhāpaccuppannaṃ sandhāya ‘‘yo cāvuso mano, ye ca dhammā, ubhayametaṃ paccuppannaṃ, tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī’’ti (ma. ni. 3.284) vuttaṃ. Ettha hi manoti sasampayuttaṃ viññāṇamāha. Dhammāti ārammaṇadhammā. Manoti vā manāyatanaṃ. Dhammāti vedanādayo arūpakkhandhā. Ubhayametaṃ paccuppannanti addhāpaccuppannaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho. Viññāṇanti nikantiviññāṇaṃ. Tañhi tasmiṃ paccuppanne chandarāgavasena paṭibaddhaṃ hoti. Abhinandatīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi abhinandati . Tathābhūto ca vatthupariññāya abhāvato tesu paccuppannesu dhammesu saṃhīrati, taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhīyatīti attho. Ettha ca ‘‘dvādasāyatanāni ekaṃ paccuppanna’’nti āgatattā tattha pavatto chandarāgo addhāpaccuppannārammaṇo, na khaṇapaccuppannārammaṇoti viññāyati.
“有情”是指蕴的相续。因为在这里,“有情”只是一种施设。命根是指色命根和非色命根。因为色命根一旦被破坏,另一个命根也会由于与它相关联而坏灭。所谓“就是前面所说的那种”,是说杀害命根的方式和前面所说的一样。所谓“断命”,就是让本来具有自然坠落性质的东西,在中间就极其迅速地坠落,意思是说不给它慢慢坠落的机会,而让它迅速坠落。或者说,“断命”是超越、用刀杖等制伏后令其坠落。“杀生”就是杀害有情。当命根正在转起时,它以自身的依处——诸大种为所依;由于加行的因缘,以那些大种为缘而生起的诸大种就不再产生。能引发这种加行的思,就是杀生。因此说“由某一思心所……”等等。
Sattoti khandhasantāno. Tattha hi sattapaññatti. Jīvitindriyanti rūpārūpajīvitindriyaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassatīti. Taṃ vuttappakāramevāti taṃ jīvitindriyātipātanavidhānaṃ heṭṭhā vuttappakārameva. Saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghapātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇassa atipāto pāṇātipāto. Yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā vadhakacetanā pāṇātipāto. Tenāha ‘‘yāya cetanāyā’’tiādi.
打击:指带着身体动作表达的杀心,用来达成想要的目的。命令:指带着言语表达的杀心,用来达成想要的目的。正因为这样,才说“想让他听到却不让他听到”等等。放下:指把刀剑等物放在他那里。
Paharaṇanti kāyaviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ. Āṇāpananti vacīviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ. Teneva ‘‘sāvetukāmo na sāvetī’’tiādi vuttaṃ. Upanikkhipananti asiādīnaṃ tassa upanikkhipanaṃ.
为了把注释书里说的义理简要地展示出来,就说了“略而言之”等话。其中,“明咒念诵”指的是咒语的念诵。现在为了展示注释书中详细阐述的义理,就说了“然而在注释书中……”等话。其中,“阿闼婆那者”指精通阿闼婆那吠陀的人。“施行阿闼婆那”指按照阿闼婆那吠陀所规定的仪轨,施行其中所说的咒语。阿闼婆那者七天里吃无盐的食物,铺开达婆草躺在地上,修习苦行,到第七天布置好坟场,站在第七步的位置,反复转动手臂,用口念诵明咒,于是他们的作法就能成就。“对敌军”这个词,可以和上面或下面的词搭配来理解。“生起灾祸”指为了杀死对方而放出蝎子之类,让它们蜇咬,从而造成伤害。“eti”即“īti”(灾祸)。“祸患”指比那更严重的伤害。“热病”指毒热病。“针痛”指像用针穿刺大肢小肢那样产生的剧痛。“绞肠痧”指伴有剧痛的痢疾。“赤痢”指血痢。“翻转明咒后”指对犍陀罗明咒等自己的明咒,通过念诵加以运用,按照诵咒的次第诵持之后。“以那些”指以那些事物。
Aṭṭhakathāsu vuttamatthaṃ saṅkhipitvā dassento ‘‘saṅkhepato’’tiādimāha. Tattha vijjāparijappananti mantaparijappanaṃ. Idāni aṭṭhakathāsu vitthāritamatthaṃ dassento āha ‘‘aṭṭhakathāsu panā’’tiādi. Tattha āthabbaṇikāti āthabbaṇavedavedino. Āthabbaṇaṃ payojentīti āthabbaṇavedavihitaṃ mantaṃ tattha vuttavidhinā payojenti. Āthabbaṇikā hi sattāhaṃ aloṇakaṃ bhuñjitvā dabbe attharitvā pathaviyaṃ sayamānā tapaṃ caritvā sattame divase susānabhūmiṃ sajjetvā sattame pade ṭhatvā hatthaṃ vaṭṭetvā vaṭṭetvā mukhena vijjaṃ parijappanti, atha nesaṃ kammaṃ samijjhati. Paṭisenāyāti idaṃ heṭṭhā upari vā padadvayena sambandhamupagacchati. Ītiṃuppādentīti ḍaṃsitvā māraṇatthāya vicchikādīnaṃ vissajjanavasena pīḷaṃ uppādenti . Etīti īti. Upaddavanti tato adhikatarapīḷaṃ. Pajjarakanti visamajjaraṃ. Sūcikanti aṅgapaccaṅgāni sūcīhi viya vijjhitvā pavattamānaṃ sūlaṃ. Visūcikanti sasūlaṃ āmātisāraṃ. Pakkhandiyanti rattātisāraṃ. Vijjaṃ parivattetvāti gandhāravijjādikaṃ attano vijjaṃ katupacāraṃ parijappitvā mantapaṭhanakkamena paṭhitvā. Tehīti tehi vatthūhi.
“作用”指正在发生。“见”等句,是依照见毒等情形按顺序说的。“拔起两百寻大的龙”:指把现成两百寻巨大身躯站立的龙拔起来。“瓮腹天”:指瓮腹天众。据说那些天众大腹龙王便便,私处也大得像瓮,所以叫“瓮腹天”。虽然多闻天王是夜叉之主,但这里说到他用眼作武器令瓮腹天死亡,所以应当知道他们也归他管辖。
Payojananti pavattamānaṃ. Disvātiādi diṭṭhavisādīnaṃ yathākkamena vuttaṃ. Dvattibyāmasatappamāṇanāguddharaṇeti dvattibyāmasatappamāṇe mahākāye nimminitvā ṭhitānaṃ nāgānaṃ uddharaṇe. Kumbhaṇḍānanti kumbhaṇḍadevānaṃ. Te kira devā mahodarā honti, rahassaṅgampi ca nesaṃ kumbho viya mahantaṃ hoti, tasmā ‘‘kumbhaṇḍā’’ti vuccanti. Vessavaṇassa yakkhādhipatibhāvepi nayanāvudhena kumbhaṇḍānaṃ maraṇassa idha vuttattā tesupi tassa āṇāpavatti veditabbā.
有些人说,这是大众部的观点。“啊,但愿那个在母胎里的胎儿不能平安地生出来”——这种读法更好。也有“啊,但愿这个……”这样的读法。应该说:“愿这个女人不能平安地生出那个在母胎里的胎儿。”“Kulumbassa”是指胎儿的胎室,或者是指家族,也就是说的“kuṭumbassa”。“修习所成神通”,他们说的是决意神通。神通毁灭就像瓶子破碎,伤害他人就像灭火——这是比喻的对应。那只是他们的一厢情愿——对此要这样审察:你们说以神通伤害他人,而所谓神通,有决意神通、变化神通、意所成神通、智遍满神通、定遍满神通、圣神通、业异熟生神通、有福者神通、明所成神通,因为处处以正勤为缘而成就,所以称为神通,共有十种。其中你们说的是哪一种神通呢?“修习所成神通。”那么,修习所成神通能做出伤害他人的事吗?是的,能做一次。就像向燃烧的房屋上方投掷装满水的瓶子,瓶子破碎了,火也熄灭了;同样,修习所成神通能做一次伤害他人的事,从那时起它就消失了。然后对他们说“修习所成神通不能做一次、两次伤害他人的事”,为了让他们接受,应该问:“修习所成神通是善、不善、无记?是与乐受相应、与苦受相应、与不苦不乐受相应?是有寻有伺、无寻唯伺、无寻无伺?是欲界、色界、无色界?”
Kecīti mahāsaṅghikā. ‘‘Aho vata yaṃ taṃ kucchigataṃ gabbhaṃ na sotthinā abhinikkhameyyā’’ti pāṭho sundarataro. ‘‘Aho vatāyaṃ ta’’ntipi pāṭho. ‘‘Ayaṃ itthī taṃ kucchigataṃ gabbhaṃ na sotthinā abhinikkhāmeyyā’’ti vattabbaṃ. Kulumbassāti gabbhassa kulasseva vā, kuṭumbassāti vuttaṃ hoti. Bhāvanāmayiddhiyāti adhiṭṭhāniddhiṃ sandhāya vadanti. Ghaṭabhedanaṃ viya iddhivināso, agginibbāpanaṃ viya parūpaghātoti upamāsaṃsandanaṃ. Taṃ tesaṃ icchāmattamevāti etthāyaṃ vicāraṇā – tumhe iddhiyā parūpaghātaṃ vadetha, iddhi nāma cesā adhiṭṭhāniddhi vikubbaniddhi manomayiddhi ñāṇavipphāriddhi samādhivipphāriddhi ariyiddhi kammavipākajiddhi puññavatoiddhi vijjāmayiddhi tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhīti dasavidhā. Tattha kataraṃ iddhiṃ vadethāti? Bhāvanāmayanti. Kiṃ pana bhāvanāmayiddhiyā parūpaghātakammaṃ hotīti? Āma ekavāraṃ hoti. Yathā hi ādittagharassa upari udakabharite ghaṭe khitte ghaṭopi bhijjati, aggipi nibbāyati, evameva bhāvanāmayiddhiyā ekavāraṃ parūpaghātakammaṃ hoti, tato paṭṭhāya pana sā nassatīti. Atha ne ‘‘bhāvanāmayiddhiyā neva ekavāraṃ, na dve vāre parūpaghātakammaṃ hotī’’ti vatvā saññattiṃ āgacchantā pucchitabbā ‘‘bhāvanāmayiddhi kiṃ kusalā, akusalā, abyākatā, sukhāya vedanāya sampayuttā, dukkhāya , adukkhamasukhāya, savitakkasavicārā, avitakkavicāramattā, avitakkaavicārā, kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā’’ti.
对于这个问题,那些知道的人会这样说:“修习所成的神通,要么是善的,要么是无记的,只属于不苦不乐受,只属于无寻无伺,只属于色界。”应该对他们说:“杀生的思,在善、不善等当中,归入哪一类?”知道的人会说:“杀生的思只是不善,只属于苦受,只属于有寻有伺,只属于欲界。”既然这样,你们的说法既不符合善三法,也不符合受三法,不符合寻三法,也不符合小大无量三法。那么,这么大的一部经就没有意义了吗?并非没有意义,只是你们不了解它的含义。“有神通者、心得自在者”——这里指的不是修习所成的神通,而是指阿闼婆神通。因为在这里,能获得的就是那种神通。
Imaṃ pana pañhaṃ ye jānanti, te evaṃ vakkhanti ‘‘bhāvanāmayiddhi kusalā vā hoti abyākatā vā, adukkhamasukhavedanīyā eva, avitakkaavicārā eva, rūpāvacarā evā’’ti. Te vattabbā ‘‘pāṇātipātacetanā kusalākusalādīsu kataraṃ koṭṭhāsaṃ bhajatī’’ti. Jānantā vakkhanti ‘‘pāṇātipātacetanā akusalāva, dukkhavedanīyāva, savitakkasavicārāva, kāmāvacarā evā’’ti. Evaṃ sante ‘‘tumhākaṃ kathā neva kusalattikena sameti, na vedanāttikena, na vitakkattikena, na parittattikenā’’ti. Kiṃ pana evaṃ mahantaṃ suttaṃ niratthakanti? No niratthakaṃ, tumhe panassa atthaṃ na jānātha. Iddhimā cetovasippattoti ettha hi na bhāvanāmayiddhi adhippetā, āthabbaṇiddhi pana adhippetā. Sā hi ettha labbhamānā labbhatīti.
“应携带、应放置”就是“hāra”,而“hāra”本身就是“hāraka”,所以经文说“atha vā”(或者)等等。这里用两种分别的方式来说:一是能夺命、应放置的刀,二是应放置的刀的携带者。本来应该说“hārakasattha”(携带之刀),却说成“satthahāraka”(刀之携带者),这是把修饰语放到了后面。“如其所获得,就应那样做”——这是说明其意图。“应放置”显示了“应寻求”的究竟之义。“否则”的意思是:如果不把“应寻求”理解为“应放置”,而认为这里只是指寻求本身。“仅以寻求”就是仅以寻找。对于“或为他寻求能夺命者”这句话所表达的含义,这里虽然把文句完整地说了,却没有说出(其含义),所以说“不依文句”。它切割、伤害,所以叫“sattha”(刀);或者,用它来切割、伤害,所以叫“sattha”。因为棍棒、石块等也包含在“sattha”之中,所以说:“这里要说明的是被粗重加行所包含的刀。”
Haritabbaṃ upanikkhipitabbanti hāraṃ, hārameva hārakanti āha ‘‘atha vā’’tiādi. Jīvitaharaṇakaṃ upanikkhipitabbaṃ vā satthaṃ satthahārakanti vikappadvayenāha. ‘‘Hārakasattha’’nti ca vattabbe satthahārakanti visesanassa paranipātaṃ katvā vuttaṃ. Yathā labhati, tathā kareyyāti adhippāyatthamāha. Upanikkhipeyyāti ‘‘pariyeseyyā’’ti imassa sikhāppattamatthaṃ dasseti. Itarathāti ‘‘pariyeseyyā’’ti imassa upanikkhipeyyāti evamatthaṃ aggahetvā yadi pariyesanamattameva adhippetaṃ siyāti attho. Pariyiṭṭhamattenāti pariyesitamattena. ‘‘Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā’’ti iminā vuccamānassa atthassa byañjanānurūpato paripuṇṇaṃ katvā avuttattā āha ‘‘byañjanaṃ anādiyitvā’’ti. Sasati hiṃsatīti satthaṃ, sasanti hiṃsanti tenāti vā satthanti laguḷapāsāṇādīnampi satthasaṅgahitattā āha – ‘‘yaṃ ettha thāvarappayogasaṅgahitaṃ satthaṃ, tadeva dassetu’’nti.
“所说之余”是指除了已经说过的刀等之外剩下的部分。“Laguḷa”是锤子的别名。“刀的包含”是指在论母中“satthahāraka”那里所说的刀的包含。因为……所以,分成两种来解释词义——应当知道,这是显示前面所说的分别法门的分类方式。“或堕地狱等”——这里用“等”字,把后面所说的“或堕悬崖”以及没有说到的“或从树上堕下”等一切致死方式都包括进去了。因此说:“不可能以具体形式把一切都说出来。”因为后面已经说明了方式,也就是后面以结语方式在第二个词的解释中已经说明了方式。“从义理上已经说了”——为了显示致死方式的多种多样,当其中一部分被显示出来时,一切就已经被说了,这是其意图。“不可能……说明”——不可能用“或从树上堕下”等具体形式把一切致死方式都穷尽说明,这是其含义。
Vuttāvasesanti vuttaasiādīhi avasiṭṭhaṃ. Laguḷanti muggarassetaṃ adhivacanaṃ. Satthasaṅgahoti mātikāyaṃ ‘‘satthahāraka’’nti ettha vuttasatthasaṅgaho. Yasmā…pe… tasmā dvidhā bhinditvā padabhājanaṃ vuttanti īdisaṃ heṭṭhā vuttavibhaṅganayabhedadassananti veditabbaṃ. Narake vā papatātiādīti ettha ādi-saddena ‘‘papāte vā papatā’’ti parato vuttaṃ avuttañca ‘‘rukkhato vā papatā’’tiādi sabbaṃ maraṇūpāyaṃ saṅgaṇhāti. Tenevāha ‘‘na hi sakkā sabbaṃ sarūpeneva vattu’’nti. Parato vuttanayattāti parato nigamanavasena vuttassa dutiyapadassa padabhājane vuttanayattā. Atthato vuttamevāti maraṇūpāyassa bahuvidhatānidassanatthaṃ, tato ekadese dassite sabbaṃ vuttameva hotīti adhippāyo. Na hi sakkā…pe… vattunti ‘‘rukkhato vā papatā’’tiādinā sarūpato sabbaṃ maraṇūpāyaṃ pariyosānaṃ pāpetvā na sakkā vattunti attho.
“死对你来说比活着更好”这句话里,因为“iti”这个词指向所说的死,所以那里所说的死就是“iti”这个词的含义。于是,取这个含义来说明,说道:“以死为心、以死为意,这就是含义。”这是为了说明“心”的含义而说的。因为“心”这个词有“种种”等多种含义,所以这里的“心”不应看作是在别的含义上使用,而应知道它正是在“识”的含义上使用——这是为了确定这个含义而说的。由此也表明,这里没有重复的过失。因为含义还没有说明,所以引出“iti cittamano”来说;这是为了指出:即使单独引出“iti cittamano”,“iti”所指向的死也还是没有被把握到。而通过“tāva”这个词,则说明后面解释“cittasaṅkappo”这个词时,会用“maraṇasaññī”等说法来讲“iti”这个词的含义。因为在那一处,取“iti”所指向的、名为死的含义,而说“maraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyo”。因此他说:“在‘cittasaṅkappo’这个词中,应当根据上下文把‘iti’这个词引进来。”
为什么要引进来呢?他说“idañhi”等。怎么知道这一点呢?他说“tathā hissa”等。“assa”指“iti”这个词。“tameva atthaṃ”指名为死的那个含义。因为在“maraṇasaññī”等说法中,死是“iti”这个词的含义,而“saññī”等则是“saṅkappa”这个词的含义。不过,这里“citta”这个词的“种种”之义,应当看作是通过“saṅkappa”这个词从想、思、意欲三方面显示含义而表明的。因此他说:“citto nānappakārako saṅkappo”等。这里用“adhippāya”这个词说的是什么呢?他说:“adhippāyo 应理解为 vitakka。”这不是 vitakka 的名字——这是为了说明这不仅仅是 vitakka 的名字而说的。应当知道,由于明显和粗显,它是高扬的;由于不明显和不粗显,它是低沉的。
Mataṃte jīvitā seyyoti ettha vuttamaraṇaṃ yasmā iti-saddo nidasseti, tasmā tattha vuttamaraṇaṃ iti-saddassa atthoti tampi gahetvā atthaṃ dassento āha – ‘‘maraṇacitto maraṇamanoti attho’’ti. Cittassa atthadīpanatthaṃ vuttoti citta-saddassa vicittādianekatthavisayattā nāyaṃ citta-saddo idha aññasmiṃ atthe vattamāno daṭṭhabbo, api tu viññāṇasmiṃyeva vattamāno veditabboti tassa atthassa niyamanatthaṃ vutto. Iminā punaruttidosassapi idha anavakāsoti dasseti. Na tāva attho vuttoti ‘‘iti cittamano’’ti uddharitvāpi iti-saddanidassitassa maraṇassa aparāmaṭṭhabhāvato vuttaṃ. Tāva-saddena pana parato ‘‘cittasaṅkappo’’ti imassa padabhājane ‘‘maraṇasaññī’’tiādinā itisaddatthassa vakkhamānataṃ vibhāveti. Tattha hi iti-saddanidassitaṃ maraṇasaṅkhātamatthaṃ gahetvā ‘‘maraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyo’’ti vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘cittasaṅkappoti imasmiṃ pade adhikāravasena itisaddo āharitabbo’’ti. Kasmā āharitabboti āha ‘‘idañhī’’tiādi. Kathaṃ panetaṃ viññāyatīti āha ‘‘tathā hissā’’tiādi. Assāti iti-saddassa. Tameva atthanti maraṇasaṅkhātamatthaṃ. ‘‘Maraṇasaññī’’tiādīsu hi maraṇaṃ iti-saddassa attho, ‘‘saññī’’tiādi saṅkappasaddassa. Cittasaddassa panettha vicittavacanatā saṅkappasaddassa saññācetanādhippāyavasena tidhā atthaṃ dassentena vibhāvitāti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – ‘‘citto nānappakārako saṅkappo’’tiādi. Adhippāyasaddena kimettha vuttanti āha – ‘‘adhippāyoti vitakko veditabbo’’ti. Na idaṃ vitakkassa nāmanti idaṃ pana na kevalaṃ vitakkasseva nāmanti dassetuṃ vuttaṃ. Pākaṭattā oḷārikattā ca uccākāratā veditabbā, apākaṭattā anoḷārikattā ca avacākāratā.
174174. 因为“身”这个词也可以用来指身体的一部分,所以他说“或者用手”等等。所谓“以打击物”,就是用刀剑;人们确实用刀剑去打击,所以那东西被称为“打击物”。所谓“被业所束缚”,就是被杀生业所束缚,意思是杀生业已经完成。在“让任何一个死”这句里,应当这样理解:只要对某一个众生的命根生起了杀心,这杀心并不是只针对因打击而死者的命根,也不是针对群体而起的。所谓“从两方面”,就是按总说和分别说。杀心即使以现在为所缘,也是依相续断绝的方式,以命根为所缘而生起的;所以他说“后来或者由同一种病”等等。因为,当那种能使相续断绝的加行产生时,那时生起的杀心,仅仅在击打之时就被业所束缚。对于身为人类的阿拉汉,如果在凡夫阶段给予刀击或下毒,即使他证得阿拉汉后因此而死,施者仍然是杀阿拉汉的人。然而,在凡夫阶段所给的布施,证得阿拉汉后受用,那布施仍然是给凡夫的。
174. Kāyekadesepi kāya-saddo vattatīti āha ‘‘hatthena vā’’tiādi. Paharaṇenāti satthena. Satthañhi paharanti etenāti paharaṇanti vuccati. Kammunā bajjhatīti pāṇātipātakammunā bajjhati, pāṇātipātakammassa siddhanti vuttaṃ hoti. Yo koci maratūti ettha yassa kassaci ekasseva jīvitindriyavisayā vadhakacetanā pavattati, na pahārapaccayā marantasseva jīvitindriyavisayā, nāpi samūhassāti veditabbā. Ubhayathāpīti uddesānuddesānaṃ vasena. Vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi jīvitindriyaṃ pabandhavicchedanavasena ārammaṇaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘pacchā vā teneva rogenā’’tiādi. Yena hi pabandho vicchijjati, tādisaṃ payogaṃ nibbattentaṃ tadā vadhakacittaṃ pavattantaṃ paharitamatteyeva kammunā bajjhati. Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati, arahantaghātako hotiyeva. Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti.
有人会问:既然一个人在凡夫阶段布施,后来证得阿拉汉果之后才享用,那这份布施仍然算是给凡夫的布施;同样,以杀死对方的意图在凡夫阶段打了他一下,后来那人证得阿拉汉果,就因为这一下而死了,那为什么算作杀阿拉汉,而不是杀凡夫呢?因为两者之间有差别。布施只是把该施舍的东西舍出去而已。布施心也是以该舍之物为所缘,仅仅是一种舍弃,这种舍弃就等于把它变成别人所有,所以它成了谁的所有物,就是布施给了谁。但杀生不是这样。杀生必须圆满具备五个条件:是有情、知道是有情、有杀心、有加行、因这个加行而死;不圆满就不构成杀生。所以,因为死的是阿拉汉,就算杀阿拉汉,不算杀凡夫。不过,当有人生起“我要杀这个人”的杀意,针对某一相续而起了杀心,虽然在凡夫状态和漏尽状态、加行和死亡刹那这些方面,那个相续有差别,但这里把它看作没有差别;而当目的达成的时候,那时已经是漏尽者的状态了,所以应当得出结论:这就是杀阿拉汉。
Nanu ca yathā arahattaṃ patvā paribhuttampi puthujjanakāle dinnaṃ puthujjanadānameva hoti, evaṃ maraṇādhippāyena puthujjanakāle pahāre dinne arahattaṃ patvā teneva pahārena mate kasmā arahantaghātakoyeva hoti, na puthujjanaghātakoti? Visesasabbhāvato. Dānañhi deyyadhammassa pariccāgamattena hoti. Tathā hi dānacetanā cajitabbaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasantakakaraṇaṃva tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ, tasseva taṃ dinnaṃ hoti, na evaṃ vadho. So hi pāṇo pāṇasaññitā vadhakacetanā upakkamo tena maraṇanti imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ pāripūriyāva hoti, na apāripūriyā. Tasmā arahattaṃ pattasseva maraṇanti arahantaghātakoyeva hoti, na puthujjanaghātako. Yasmā pana ‘‘imaṃ māremī’’ti yaṃ santānaṃ ārabbha māraṇicchā, tassa puthujjanakhīṇāsavabhāvena payogamaraṇakkhaṇānaṃ vasena satipi santānabhede abhedoyeva, yadā ca atthasiddhi, tadā khīṇāsavabhāvo, tasmā arahantaghātakoyeva hotīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
以异心,是指没有杀意、不想杀的心。不构成杀生,是因为是以不想杀的心去打。虽然第一击本身不能杀人,但如果接着得到第二击而能杀死对方,那就成为毁灭生命的因。因此,按照“加行以及由此而死”的关联来看,只凭第一击就已经被业所束缚,这是合理的,而不是凭第二击,因为第二击是以异心给出的。因此说:即使因两者而死,也仅以第一击被业所束缚。
Aññacittenāti avadhādhippāyena amāretukāmatācittena. Natthi pāṇātipātoti amāretukāmatācittena pahaṭattā. Kiñcāpi paṭhamappahāro na sayameva sakkoti māretuṃ, dutiyaṃ pana labhitvā sakkonto jīvitavināsanahetu hoti, tasmā ‘‘payogo tena ca maraṇa’’nti iminā saṃsandanato paṭhamappahāreneva kammabaddho yutto, na dutiyena tassa aññacittena dinnattā. Tena vuttaṃ ‘‘ubhayehi matepi paṭhamappahāreneva kammunā baddho’’ti.
业与罪的区别,是为了说明无间业等的业的分类,以及波罗夷等的罪的分类。由于“我要杀羊”这一生起的思是前分阶段,而“我要杀这个人”这一决断的思在当时已经现前,所以按照实际情况,他就已经被业所束缚了。因此说“因为存在‘我要杀这个对象’的思”。因为在一切情况下,先前那个衔接的心不是衡量依据,不能靠它成就这件事;而杀心、它的所缘以及命根,在成为无间业等方面才是衡量标准。成为杀害者,就是成为杀生者,意思是仅仅被杀生业所束缚。应当依照前面所说的方式来了知,也就是依次了知为波罗夷、偷兰遮、波逸提。由于对母亲、父亲、阿拉汉中的任何一位生起的前分思,因为对象功德广大而变得凶暴,所以以这样的前分思为助伴的决断思也必然是凶暴的,因此说“但在这里,思是凶暴的”。由此也应当知道:由于“我要杀羊”的前分思并不凶暴,所以与以其他方式生起的无间业相比,这样生起的无间业并非极其凶暴。
Kammāpattibyattibhāvatthanti ānantariyādikammavibhāgassa pārājikādiāpattivibhāgassa ca vibhāvanatthaṃ. ‘‘Eḷakaṃ māremī’’ti pavattacetanāya pubbabhāgattā ‘‘imaṃ māremī’’ti sanniṭṭhāpakacetanāya tadā sannihitattā yathāvatthukaṃ kammabaddho hotiyevāti āha ‘‘imaṃ vatthuṃ māremīti cetanāya atthibhāvato’’tiādi. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ tena atthasiddhiyā abhāvato, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇañca jīvitindriyaṃ anantariyādibhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Ghātako ca hotīti pāṇaghātako hoti, pāṇātipātakammunāva baddho hotīti attho. Pubbe vuttanayeneva veditabbanti yathākkamaṃ pārājikathullaccayapācittiyāni veditabbāni. ‘‘Mātāpituarahantānaṃ aññataraṃ māremī’’ti guṇamahantesu pavattapubbabhāgacetanāya dāruṇabhāvato tathāvidhapubbabhāgacetanāparivārā sanniṭṭhāpakacetanā dāruṇāva hotīti āha – ‘‘idha pana cetanā dāruṇā hotī’’ti. Iminā ca ‘‘eḷakaṃ māressāmī’’ti mātāpituādīnaṃ māraṇepi pubbabhāgacetanāya adāruṇattā aññathā pavattaānantariyakammato evaṃ pavattānantariyassa nātidāruṇatā vuttāva hotīti daṭṭhabbā.
血染的,就是被血涂染。正在作业,是指正在做打仗这件事。随其所欲而行,是指射中战士并射中父亲。这里说“随其所欲”,是为了显示他确实是这样被射中的。然而,如果箭只是直直飞出去而射中了父亲,虽然并不符合他的意图,但因为他自己以杀意为动机作了加行,所以他们说这并没有不确定之处。不过,这并不构成无间业,因为缺少以父亲为对象而作的加行。
Lohitakanti lohitamakkhitaṃ. Kammaṃ karonteti yuddhakammaṃ karonte. Yathādhippāyaṃ gateti yodhaṃ vijjhitvā pitari viddhe. Idañca yathādhippāyaṃ tena tathāviddhabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Ayathādhippāyaṃ pana ujukameva gantvā pitari viddhepi maraṇādhippāyena attanāva katappayogattā nevatthi visaṅketoti vadanti. Ānantariyaṃ pana natthīti pitaraṃ uddissa katappayogābhāvato.