1. 第一波罗夷·猕猴譬喻故事的注释
1. 波罗夷篇复注 · 81 段
猕猴譬喻故事的注释巴利
Makkaṭivatthukathāvaṇṇanā
40 40. 不显句的解释。“显”就是明显;与它相反的就是“不显”,即不明显、不常见、难以理解。对不显的句子所作的解释,就叫不显句的解释。因为显句的解释没有特别的需要,所以只取“不显”来说。“常习近”就是多多习近,意思是每天不间断地习近。这里用的是现在时语,是依多数情况而说的,就像“这里末罗族人打仗”等说法一样,即使并非一切时候都在习近,也是依多数情况而用现在时语。“游行”就是到处走动。“于其他”就是对于其他比丘。巴利
40.Anuttānapadavaṇṇanāti uttānaṃ vuccati pākaṭaṃ, tappaṭipakkhena anuttānaṃ apākaṭaṃ appacuraṃ duviññeyyañca, anuttānānaṃ padānaṃ vaṇṇanā anuttānapadavaṇṇanā. Uttānapadavaṇṇanāya payojanābhāvato anuttānaggahaṇaṃ. Pacurapaṭisevano hotīti bahulapaṭisevano hoti, divase divase nirantaraṃ paṭisevatīti attho. Pacuratthe hi vattamānavacananti sabbadā paṭisevanābhāvepi ‘‘iha mallā yujjhantī’’tiādīsu viya bāhullavuttiṃ upādāya vattamānavacanaṃ. Āhiṇḍantāti vicarantā. Aññesupīti aññesupi bhikkhūsu.
41 第四十一:与物品一起被抓住,就是连同财物一道被捉住。有人出于自己的邪执,或者用诡辩、掩饰,把本来意义完整的初次制定另作解释,说:“但那是对人女说的,不是对畜生女说的。”见,指带着贪染的看。捉,指正是因贪染而用手抓取。触,只是用自己身体碰到她身体上面;摩,是比触更用力地摩擦;揉,又比摩更用力,用身体去挤压身体。那一切,就是指见等这一切。巴利
41.Sahoḍḍhaggahitoti saha bhaṇḍena gahito. Attano micchāgāhena lesaoḍḍanena vā paripuṇṇatthampi paṭhamapaññattiṃ aññathā karonto ‘‘tañca kho manussitthiyā, no tiracchānagatāyā’’ti āha. Dassananti sānurāgadassanaṃ. Gahaṇanti anurāgavaseneva hatthena gahaṇaṃ. Āmasanaṃ attano sarīrena tassā sarīrassa upari āmasanamattaṃ, phusanaṃ tato daḷhataraṃ katvā saṃphusanaṃ, ghaṭṭanaṃ tatopi daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa ghaṭṭanaṃ. Taṃ sabbampīti dassanādi sabbampi.
42 42.“他制定了更坚固的学处。”在这个部分里,为了把随制学处的加固和放松依照它们的关联分别展示出来,想说“学处确实有两种”等等,于是说了这些话。其中,对于有心的学处,如果它的心必定是不善的,那就是世间罪。对于兼具有心和无心两方面以及无心的学处,在有心的方面,心必定是不善的,比如饮酒等,那也是世间罪。为了把这一含义总摄起来展示,所以说“在有心的方面,心必定是不善的,那就叫世间罪”。这里说的“在有心的方面”这句话,是就无心的情况而说的。因为对于纯粹有心的学处来说,用“在有心的方面”这个限定并没有必要。而且,“在有心的方面”应当理解为以了知违犯事的心,而不是以了知制戒的心。如果以“不可做”的制戒了知心来说,凡是学处在有心的方面心必定是不善的,那也说是世间罪的话,那么一切制戒的学处就都成了世间罪,因为知道“不可做”却违犯时,也只有不善心生起。因为了知世尊的教诫却故意违犯的人,善心不会生起,只会以不恭敬而生起嗔心。巴利
42.Daḷhataraṃ sikkhāpadamakāsīti imasmiṃ adhikāre anupaññattiyā sikkhāpadassa daḷhīkaraṇaṃ sithilakaraṇañca pasaṅgato āpannaṃ vibhajitvā dassetukāmo ‘‘duvidhañhi sikkhāpada’’ntiādimāha. Tattha yassa sacittakassa sikkhāpadassa cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ. Yassa sacittakācittakapakkhasahitassa acittakassa ca sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, tampi surāpānādi lokavajjanti imamatthaṃ sampiṇḍetvā dassetuṃ ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sacittakapakkhe’’ti hi idaṃ vacanaṃ acittakaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi ekaṃsato sacittakassa ‘‘sacittakapakkhe’’ti visesane payojanaṃ atthi. Sacittakapakkheti ca vatthuvītikkamavijānanacittena ‘‘sacittakapakkhe’’ti gahetabbaṃ, na paṇṇattivijānanacittena. Yadi hi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṇṇattivijānanacittenapi yassa sikkhāpadassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva, tampi lokavajjanti vadeyya, sabbesaṃ paṇṇattivajjasikkhāpadānampi lokavajjatā āpajjeyya paṇṇattivajjānampi ‘‘na vaṭṭatī’’ti jānitvā vītikkame akusalacittasseva sambhavato. Na hi bhagavato āṇaṃ jānitvā maddantassa kusalacittaṃ uppajjati anādariyavasena paṭighacittasseva uppajjanato.
另外,在这里要明白:由于有“在有心的这一类里,心一定是不善的”这句话,所以对于无心的学处,因为不了解具体事由,并不存在“在无心的这一类里,心一定是不善的”这个固定规则。因为如果对无心的学处来说,在无心这一类里心也一定是不善的,那么“在有心的这一类里”这个限定语就没有意义了。如果只说“谁的心是不善的,那就是世间所呵责的”,那么不知道是酒而喝的人,以及不知道是香、颜料等而涂抹那些东西的比丘尼们,即使没有不善心也会犯戒。这样一来,除了决定是不善的有心学处之外,饮酒等无心学处就不会是世间所呵责的了。正是为了把那些情况也包含进来,才说“谁在有心的这一类里,心一定是不善的,那就是世间所呵责的”。正因为如此,在《小结》和《中结》中说:“‘我要杀死这个有情’,却杀了躺在同一个地方的另一个有情,由于有情是共通的,所以同样构成杀生;同样,‘我要喝这种酒’,却喝了另一种酒,由于酒是共通的,所以心一定是不善的。然而,就像把蛇误认成木头而杀死,不构成杀生;同样,把酒误认成椰子汁而喝,心不是不善的。”巴利
Apicettha ‘‘sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā’’ti vacanato acittakassa vatthuajānanavasena acittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti viññāyati. Yadi hi acittakassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalameva siyā, ‘‘sacittakapakkhe’’ti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyā. ‘‘Yassa cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti ettake vutte surāti ajānitvā pivantassa gandhavaṇṇakādibhāvaṃ ajānitvā tāni limpantīnaṃ bhikkhunīnañca vināpi akusalacittena āpattisambhavato ekantākusalaṃ sacittakasikkhāpadaṃ ṭhapetvā surāpānādiacittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatā na siyāti tesampi saṅgaṇhatthaṃ ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti vuttaṃ. Teneva cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ ‘‘etaṃ sattaṃ māressāmīti tasmiṃyeva padese nipannaṃ aññaṃ mārentassa pāṇasāmaññassa atthitāya yathā pāṇātipāto hoti, evaṃ etaṃ majjaṃ pivissāmīti aññaṃ majjaṃ pivantassa majjasāmaññassa atthitāya akusalameva hoti. Yathā pana kaṭṭhasaññāya sappaṃ ghātentassa pāṇātipāto na hoti, evaṃ nāḷikerapānasaññāya majjaṃ pivantassa akusalaṃ na hotī’’ti.
有些人却说:沙弥不知道是酒而喝,不犯波罗夷,但生起不善。这只是他们自己的看法。因为注释书里只说到这个程度:比丘即使不知道,只要从种子阶段开始算起,喝了酒就犯波逸提;沙弥知道而喝就犯破戒,不知道则不犯。注释书里并没有说“但生起不善”。还有人这样说:即使不知道而喝,酒也不会进入入流者的口中,因为必须生起达到业道程度的不善心才能喝下去。这种说法也不妥当。应当知道,这就像菩萨入母胎时,菩萨之母自然持戒一样,也是圣弟子们法性成就的表现。正因如此,《长部》《究陀达那经》的注释书里说:巴利
Keci pana vadanti ‘‘sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājiko natthi, akusalaṃ pana hotī’’ti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. ‘‘Bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ, sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvā’’ti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, ‘‘akusalaṃ pana hotī’’ti na vuttanti. Aparampi vadanti ‘‘ajānitvā pivantassapi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato’’ti, tampi na sundaraṃ. Bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya hi idampi ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti veditabbaṃ. Teneva dīghanikāye kūṭadantasuttaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.352) vuttaṃ –
即使在另一期生命中,圣弟子也不会为了活命而杀生,也不会饮酒。就算有人把酒和牛奶混在一起灌进他嘴里,也只有牛奶会进去,酒进不去。就像什么呢?就像鹳鸟在混了牛奶的水里觅食时,只有牛奶会进去,水进不去。这是“由生性而成”的吗?应当知道,这也是“由法性而成”的。巴利
‘‘Bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati, na suraṃ pivati. Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Yathā koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati, na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce? Idampi dhammatāsiddhanti veditabba’’nti.
如果是这样,为什么在饮酒学处的注释中说“在这里,由于不知道事情本身,应当知道这是无心的;因为必须由不善心才能喝,所以是世间所呵责的”?这并没有错。因为这里的真正意思是:在有心的这一类情况下,正是由于必须由不善心才能喝,所以是世间所呵责的。正是基于这个意思,在其他同样属于世间所呵责的无心学处中,也只说它们是不善心,而并没有说它们是有心的。也正因如此,在比丘尼分别的注释中说:巴利
Yadi evaṃ surāpānasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 329) ‘‘vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā, akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti kasmā vuttaṃ? Nāyaṃ doso. Ayañhettha adhippāyo – sacittakapakkhe akusalacitteneva pātabbatāya lokavajjatāti. Imināyeva hi adhippāyena aññesupi lokavajjesu acittakasikkhāpadesu akusalacittatāyeva vuttā, na pana sacittakatā. Teneva bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 1227) vuttaṃ –
观看歌舞集会、彩绘楼阁学处、僧衣、妇女装饰、香料颜料、香粉、由比丘尼等涂抹揉压——这十条学处是无心的、世间所呵责的、不善心的。巴利
‘‘Giraggasamajjaṃ cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇi itthālaṅkāro gandhakavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanāti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni lokavajjāni akusalacittānī’’ti,
这里的意思是这样的:有些罪即使没有心念也会犯,所以说是“无心”;但如果心念存在,就一定是由不善心才会犯,所以这些既是世间所呵责的,也是不善心的。因此,比丘分别中提到的饮酒、观军、观战这三条学处,以及比丘尼分别中提到的观看歌舞表演等十条学处,这十三条无心学处之所以加上“有心方面”这个限定语,就是为了表明它们是世间所呵责的。应当这样确定。不过,对于制定所呵责的戒条,以了知违犯事由的心来说,在有心的方面,这个心可能是善的,可能是不善的,可能是无记的。因此,对于它,在有心的方面并不存在“心必定是不善”这个定论,所以说其余的是“制定所呵责”。巴利
Ayaṃ panettha adhippāyo – vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti. Tasmā bhikkhuvibhaṅge āgatāni surāpānauyyuttauyyodhikasikkhāpadāni tīṇi, bhikkhunīvibhaṅge āgatāni giraggasamajjādīni dasāti imesaṃ terasannaṃ acittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatādassanatthaṃ ‘‘sacittakapakkhe’’ti idaṃ visesanaṃ katanti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Yasmā pana paṇṇattivajjassa vatthuvītikkamavijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ siyā kusalaṃ, siyā akusalaṃ, siyā abyākataṃ, tasmā tassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti sesaṃ paṇṇattivajjanti vuttaṃ.
“阻止”就是阻止违犯。“关闭门户”就是关闭违犯垢秽的门户。“截断流”就是截断一层又一层的违犯之流。或者也可以说,“阻止”是阻止无犯的残留;“关闭门户”是关闭无犯垢秽的门户;“截断流”是截断无犯之流,意思就是:正在造作犯行。
有人问:对于世间罪,不是有些随制在制定时是使戒条变宽松的吗?那为什么这里说“对于世间罪,随制在制定时……使戒条变得更严格”呢?于是回答说“除了增上慢之外,除了梦中之外”等等。
“除了增上慢之外”这一随制,理由是“因为没有违犯”。“除了梦中之外”这一随制,理由是“因为不具效力”。其中,“因为没有违犯”,是指没有“恶欲、被欲所败坏”等违犯。因为关于上人法,经中说“恶欲、被欲所败坏的人虚诳上人法”,所以怀着欺骗意图说妄语的人犯波罗夷。但这里的人是因增上慢而自以为已经证得,才说出那样的话,并不是想要违犯学处。因此,“除了增上慢之外”这一随制在制定时,因为没有违犯,就成了无犯。
“因为不具效力”,是指在梦中即使有思和违犯的欲望,也因为不具效力。因为在梦中虽然有想要释放的贪乐之思,有时甚至还有加行,但由于被昏沉睡眠所压倒,那个心是不具效力的;因为心不具效力,连能引发加行行为的思也不具效力。正因如此,世尊说:“诸比丘,这个思是有的,但它不具效力。”所以,“除了梦中之外”这一随制,因为不具效力,就成了无犯。巴利
Rundhantīti vītikkamaṃ rundhantī. Dvāraṃ pidahantīti vītikkamalesassa dvāraṃ pidahantī. Sotaṃ pacchindamānāti uparūpari vītikkamasotaṃ pacchindamānā. Atha vā rundhantīti anāpattilesaṃ rundhantī. Dvāraṃ pidahantīti anāpattilesassa dvāraṃ pidahantī. Sotaṃ pacchindamānāti anāpattisotaṃ pacchindamānā, āpattimeva kurumānāti vuttaṃ hoti. Nanu ca lokavajje kāci anupaññatti uppajjamānā sithilaṃ karontī uppajjati, tasmā ‘‘lokavajje anupaññatti uppajjamānā…pe… gāḷhataraṃ karontī uppajjatī’’ti idaṃ kasmā vuttanti āha ‘‘aññatra adhimānā aññatra supinantā’’tiādi. ‘‘Aññatra adhimānā’’ti imissā anupaññattiyā ‘‘vītikkamābhāvā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ, ‘‘aññatra supinantā’’ti imissā ‘‘abbohārikattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Tattha vītikkamābhāvāti pāpiccho icchāpakatotiādivītikkamābhāvā. Uttarimanussadhamme hi ‘‘pāpiccho icchāpakato uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti (mahāva. 129) vacanato visaṃvādanādhippāyena musā bhaṇanto pārājiko hoti. Ayaṃ pana adhimānena adhigatasaññī hutvā ullapati, na sikkhāpadaṃ vītikkamitukāmo, tasmā ‘‘aññatra adhimānā’’ti ayaṃ anupaññatti uppajjamānā vītikkamābhāvā anāpattikarā jātā. Abbohārikattāti supinante vijjamānāyapi cetanāya vītikkamicchāya ca abbohārikattā. Kiñcāpi hi supinante mocanassādacetanā saṃvijjati, kadāci upakkamanampi hoti, tathāpi thinamiddhena abhibhūtattā taṃ cittaṃ abbohārikaṃ, cittassa abbohārikattā upakkamakiriyāsaṃvattanikāpi cetanā abbohārikā. Teneva ‘‘atthesā bhikkhave cetanā, sā ca kho abbohārikā’’ti (pārā. 235) bhagavatā vuttā, tasmā ‘‘aññatra supinantā’’ti ayaṃ anupaññatti abbohārikattā anāpattikarā jātā.
在“未作违犯”这一项中,就像“因心生悔愧而没有吃”等例子那样,是指违犯还没有发生。“使之松弛”:先解除原本对大众共同制定的学处,然后在自己各自的情况下,以不构成犯戒的方式使之松弛。“给予方便”:就是为不犯戒提供方便。因此说“一再地做不犯戒的事”。难道不是在媒嫁学处中,“乃至仅一时”这条随制生起时,就使之成为犯戒吗?那为什么又说“做不犯戒的事而生起”呢?所以接着说“乃至仅一时”等。因为优陀夷比丘是在仅一时的媒嫁这一犯戒事例上制定学处的,所以说“在已作违犯时”。它只是属于制定所摄,也就是包含在根本制之中。巴利
Akate vītikkameti ‘‘kukkuccāyantā na bhuñjiṃsū’’tiādīsu viya vītikkame akate. Sithilaṃ karontīti paṭhamaṃ sāmaññato baddhasikkhāpadaṃ mocetvā attano attano visaye anāpattikaraṇavasena sithilaṃ karontī. Dvāraṃ dadamānāti anāpattiyā dvāraṃ dadamānā. Tenevāha ‘‘aparāparampi anāpattiṃ kurumānā’’ti. Nanu ca sañcarittasikkhāpade ‘‘antamaso taṅkhaṇikāyapī’’ti anupaññatti uppajjamānā āpattimeva karontī uppannā, atha kasmā ‘‘anāpattiṃ kurumānā uppajjatī’’ti vuttanti āha ‘‘antamaso taṅkhaṇikāyapī’’tiādi. Udāyinā bhikkhunā taṅkhaṇikāya sañcarittaṃ āpannavatthusmiṃ paññattattā ‘‘kate vītikkame’’ti vuttaṃ. Paññattigatikāva hotīti mūlapaññattiyaṃyeva antogadhā hoti.
跋耆子事缘的注释巴利
Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā
43 43. 因为他们的住处是毗舍离,所以叫毗舍离人,因此说“毗舍离的居民”。住在跋耆国的人就是跋耆人,跋耆人的儿子就是跋耆子,因此说“跋耆国毗舍离城中诸家族的儿子”。“亲属的灾祸”就是亲属的毁灭。而亲属的毁灭是由王罚等原因造成的,所以说“以王罚、疾病、死亡、离别为原因”。“财富的灾祸”就是财富的毁灭。那是金银、奴婢等可享用和受用的物品因王罚等而毁灭,所以说“这个道理也适用于第二句”。不诽谤佛:不以“佛巴利
43. Vesālī nivāso etesanti vesālikāti āha ‘‘vesālivāsino’’ti. Vajjīsu janapade vasantā vajjino, vajjīnaṃ puttakā vajjiputtakāti āha ‘‘vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā’’ti. Ñātīnaṃ byasananti ñātīnaṃ vināso. So pana ñātīnaṃ vināso rājadaṇḍādikāraṇena hotīti āha ‘‘rājadaṇḍabyādhimaraṇavippavāsanimittenā’’ti. Bhogānaṃ byasanaṃ vināso bhogabyasanaṃ. Tañca hiraññasuvaṇṇadāsidāsādīnaṃ upabhogaparibhogavatthūnaṃ rājadaṇḍādinā vināsoti āha ‘‘esa nayo dutiyapadepī’’ti. Na buddhaṃ garahāmāti ‘‘asabbaññu buddho’’tiādinā buddhaṃ na garahāma. Na dhammagarahinoti ‘‘aniyyāniko dhammo’’tiādinā dhammaṃ na garahāma. Na saṅghagarahinoti ‘‘duppaṭipanno saṅgho’’tiādinā saṅghaṃ na garahāma. Aṭṭhatiṃsārammaṇesūti dasa kasiṇā dasa asubhā dasānussatiyo cattāro brahmavihārā cattāro āruppā catudhātuvavatthānaṃ āhāre paṭikūlasaññāti imesu cattālīsakammaṭṭhānesu pāḷiyaṃ anāgatattā ālokākāsakasiṇadvayaṃ ṭhapetvā avasesāni gahetvā vuttaṃ. Vibhattā kusalādhammāti ‘‘imasmiṃ ārammaṇe idaṃ hotī’’ti evaṃ vibhattā upacārajjhānena saddhiṃ paṭhamajjhānādayo mahaggatakusalā dhammā . Teva dhammeti te eva kusale dhamme. Majjhimayāmo bhikkhūnaṃ niddākilamathavinodanokāsattā na gahitoti āha ‘‘paṭhamayāmañca pacchimayāmañcā’’ti. Saccāni bujjhati paṭivijjhatīti bodhi, arahattamaggañāṇaṃ. Upakārakattena tassa pakkhe bhavā bodhipakkhiyāti āha ‘‘bodhissa pakkhe bhavānaṃ, arahattamaggañāṇassa upakārakāna’’nti. Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ime sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. ‘‘Gihipalibodhaṃ āvāsapalibodhañca pahāyā’’ti imesaṃyeva dvinnaṃ palibodhānaṃ upacchedassa sudukkarabhāvato vuttaṃ. Yuttapayuttāti sammadeva yuttā.
“意乐”就是志向。如果世尊允许那些不舍弃学处、仍住在比丘身份中却行淫欲法的跋耆子们受具足戒,那就等于废除了“犯波罗夷,不共住”这样制定下来的学处,所以经文说:“如果世尊……就会废除所制定的学处。”不过,因为经文说的是“若比丘”,所以允许舍弃学处之后行淫欲法的人受具足戒,就不算废除学处,因为那个人并不是以比丘的身份去行的。由于有“来者不得受具足戒”这句话,说明沙弥的身份是被允许的,所以说“然而,住在沙弥身份中”等等。最上义,就是阿拉汉果或涅槃。巴利
Āsayanti ajjhāsayaṃ. Sikkhaṃ appaccakkhāya bhikkhubhāve ṭhatvā paṭisevitamethunānaṃ tesaṃ vajjiputtakānaṃ upasampadaṃ anujānanto bhagavā ‘‘pārājiko hoti asaṃvāso’’ti evaṃ paññattasikkhāpadaṃ samūhanati nāmāti āha – ‘‘yadi hi bhagavā…pe… paññattaṃ samūhaneyyā’’ti. ‘‘Yo pana bhikkhū’’ti vuttattā pana sikkhaṃ paccakkhāya paṭisevitamethunassa upasampadaṃ anujānanto na samūhanati nāma. Na hi so bhikkhu hutvā paṭisevati. ‘‘So āgato na upasampādetabbo’’ti vacanato sāmaṇerabhūmi anuññātāti āha ‘‘sāmaṇerabhūmiyaṃ pana ṭhito’’tiādi. Uttamatthanti arahattaṃ nibbānameva vā.
四种律论说的注释巴利
Catubbidhavinayakathāvaṇṇanā
45 “引出”就是从教法里引出来。比如经中这样说:“优波离,具足五支的比丘不应该被追问。是哪五支?不知道经,不知道随顺经……”(《附随》442)他们就是这样从经教的教法里把经和随顺经引出来之后,再加以说明。又说:“无犯,我们的阿阇梨们这样受持学习与遍问。”他们就是这样从阿阇梨之说的教法里把阿阇梨之说引出来之后,再加以说明。在婆卢羯车事(《波罗夷》78)中说:“具寿优波离这样说:贤友,做梦时无犯。”他们就是这样从教法里把自己的见解引出来之后,再加以说明。这位长老正是凭着这种自己的见解,获得了第一的位置。巴利
45.Nīharitvāti sāsanato nīharitvā. Tathā hi ‘‘pañcahupāli aṅgehi samannāgatena bhikkhunā nānuyuñjitabbaṃ. Katamehi pañcahi? Suttaṃ na jānāti, suttānulomaṃ na jānātī’’ti (pari. 442) evamādipariyattisāsanato suttaṃ suttānulomañca nīharitvā pakāsesuṃ, ‘‘anāpatti evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchāti gaṇhātī’’ti evamādipariyattisāsanato ācariyavādaṃ nīharitvā pakāsesuṃ, bhārukacchakavatthusmiṃ (pārā. 78) ‘‘āyasmā upāli evamāha anāpatti āvuso supinantenā’’ti evamādipariyattisāsanato eva attanomatiṃ nīharitvā pakāsesuṃ. Tāya hi attanomatiyā thero etadaggaṭṭhānaṃ labhi.
“已说”是指那先长老所说的。“句”是指通过它来通达意义的,也就是世尊触及喉部等发声部位、加以区分之后说出的话语,称为“触句”,是世尊亲口所说。因此说:“‘触句’指的就是经。”像“诸比丘,凡是我没有以‘此不可’加以遮止的,如果它随顺不可、违逆可,那么对你们来说就是不可”等(《大品》305)所说的通相,在这里指的是“味”,所以说:“‘味’就是随顺经。”从结集法者等师资相承传来的注释书,在这里指的是“师承”,所以说:“‘师承’就是师说。”巴利
Vuttanti nāgasenattherena vuttaṃ. Pajjate anena atthoti padaṃ, bhagavatā kaṇṭhādivaṇṇappavattiṭṭhānaṃ āhacca visesetvā bhāsitaṃ padaṃ āhaccapadaṃ, bhagavatoyeva vacanaṃ. Tenāha ‘‘āhaccapadanti suttaṃ adhippeta’’nti. ‘‘Idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti evaṃ avisesetvā ‘‘yaṃ, bhikkhave, mayā ‘idaṃ na kappatī’ti appaṭikkhittaṃ, tañce akappiyaṃ anulometi, kappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo na kappatī’’tiādinā (mahāva. 305) vuttaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ idha ‘‘raso’’ti adhippetanti āha ‘‘rasoti suttānuloma’’nti. Dhammasaṅgāhakappabhutiācariyaparamparato ānītā aṭṭhakathātanti idha ‘‘ācariyavaṃso’’ti adhippetāti āha ‘‘ācariyavaṃsoti ācariyavādo’’ti.
这里因为以律的裁决为主,所以开示与之相应的经,说道:“所谓经,就是整部律藏中的巴利。”大依据,就是大的依据,是安立律的重要处所;律依此安立之后,就能毫无疑惑地作出裁决。换句话说,大的原因就是大依据,也就是裁决律的重大原因,这话说的就是这个意思。有人主张:“从意义上说,‘诸比丘,凡……’等所说的有意图的巴利本身就是大依据。”因此说“凡世尊如此所说……”等。而这些大依据出现在犍度中,所以对它们的裁决讨论将在那里显现,此处不说。虽然世尊在各处所说的散说本身就是注释书,但它是由结集法者先结集三藏,然后依照其义释相应地安立为诵道,所以被称为“师说”,因为师长们以此解说巴利。因此说:“所谓师说……就是注释书的传承。”而且,大摩哂陀长老将登上三次结集、成为佛陀言教义释之道,带到了铜掌岛;后来铜掌岛的大长老们用锡兰语安立,是为了避免异部见解混杂。虽然自己的见解要与经等对照后才能推想,但在经等中并没有特别指出,所以说“舍经、随顺经、师说”。随觉,就是随顺经等而起的觉知。理趣执,就是从经等中获得的理趣的执持。巴利
Idha vinayavinicchayassa adhikatattā tadanucchavikameva suttaṃ dassento āha – ‘‘suttaṃ nāma sakale vinayapiṭake pāḷī’’ti. Mahāpadesāti mahāokāsā, mahantāni vinayassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni yesu patiṭṭhāpito vinayo vinicchayati asandehato. Mahantāni vā kāraṇāni mahāpadesā, mahantāni vinayavinicchayakāraṇānīti vuttaṃ hoti. ‘‘Atthato pana ‘yaṃ, bhikkhave’tiādinā vuttā sādhippāyā pāḷiyeva mahāpadesā’’ti vadanti. Tenevāha ‘‘ye bhagavatā evaṃ vuttā’’tiādi. Ime ca mahāpadesā khandhake āgatā, tasmā tesaṃ vinicchayakathā tattheva āvi bhavissatīti idha na vuccati. Yadipi tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā ‘‘ācariyavādo’’ti vuccati ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti katvā. Tenāha – ‘‘ācariyavādo nāma…pe… aṭṭhakathātantī’’ti. Tisso saṅgītiyo āruḷhoyeva ca buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato, pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ. Kiñcāpi attanomati suttādīhi saṃsanditvāva parikappīyati, tathāpi sā na suttādīsu visesato niddiṭṭhāti āha ‘‘suttasuttānulomaācariyavāde muñcitvā’’ti. Anubuddhiyāti suttādīniyeva anugatabuddhiyā. Nayaggāhenāti suttādito labbhamānanayaggahaṇena.
先总体上说明自己的见解,现在再把它特别区分开来显示,所以说“再者……”等话。现在要说明在这件事上应当怎么做,所以说“然而,取那个自己的见解来说的人……”等。以义,就是以自己的观察确定之义。应当导入师说,就是应当以智慧进入师说。一切软弱无力,是因为个人的辩才本来就是这样的缘故。由于放逸文本的缘故,师说有时也可能与随顺经不相符,那就不应当取;为了说明这一点,所以说“师说也……只有相符的才应当取”。只有相符的才应当取,意思是:就像与经相符那样,应当从大处引出义理,这就是所要显示的。随顺经虽然是经的一部分,但在经中并没有像“这是允许的,这是不允许的”这样区分之后亲口说出的东西,所以说“比起随顺经,经本身更有力”。不可逆转,就是不可抗拒。如同结集僧团,因为具有权威性,所以如同结集僧团一样。如同诸佛住世之时,因为这是由佛亲口所说的缘故,所以说如同佛在世时一样。如果抗拒经,那就是抗拒佛。自宗者取经而说,就是自宗者取自己的经来宣说。他宗者取随顺经,就是其他部派的人取自己部派中随顺经来说。不作轻蔑或呵责,就是既不作“这有什么用”这样的轻蔑,也不作“这个愚人说什么”这样的呵责。随顺经,就是对方所说的其他部派中随顺经。应当导入经,就是自宗者应当导入自己的经。应当安住于经,就是应当安住于自己的经。像这样,在其余各句中也应当作义理上的连接。此,就是自宗者。他,就是其他部派的人。其余也像这样。巴利
Attanomatiṃ sāmaññato paṭhamaṃ dassetvā idāni tameva visesetvā dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Idāni tattha paṭipajjitabbākāraṃ dassento āha – ‘‘taṃ pana attanomatiṃ gahetvā kathentenā’’tiādi. Atthenāti attanā sallakkhitena atthena. Ācariyavāde otāretabbāti ācariyavāde ñāṇena anuppavesetabbā. Sabbadubbalāti puggalassa sayaṃ paṭibhānabhāvato. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci suttānulomena asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha – ‘‘ācariyavādopi…pe… samento eva gahetabbo’’ti. Samentameva gahetabbanti yathā suttena saṃsandati, evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Suttānulomassa suttekadesattepi sutte viya ‘‘idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti paricchinditvā āhaccabhāsitaṃ kiñci natthīti āha – ‘‘suttānulomato hi suttameva balavatara’’nti. Appaṭivattiyanti appaṭibāhiyaṃ. Kārakasaṅghasadisanti pamāṇattā saṅgītikārakasaṅghasadisaṃ. Buddhānaṃ ṭhitakālasadisanti iminā buddheheva kathitattā dharamānabuddhasadisanti vuttaṃ hoti. Sutte hi paṭibāhite buddhova paṭibāhito hoti. Sakavādī suttaṃ gahetvā kathetīti sakavādī attano suttaṃ gahetvā voharati. Paravādī suttānulomanti aññanikāyavādī attano nikāye suttānulomaṃ gahetvā katheti. Khepaṃ vā garahaṃ vā akatvāti ‘‘kiṃ iminā’’ti khepaṃ vā ‘‘kimesa bālo vadatī’’ti garahaṃ vā akatvā. Suttānulomanti paravādinā vuttaṃ aññanikāye suttānulomaṃ. Sutte otāretabbanti sakavādinā attano sutte otāretabbaṃ. Suttasmiṃyeva ṭhātabbanti attano sutteyeva ṭhātabbaṃ. Evaṃ sesavāresupi atthayojanā kātabbā. Ayanti sakavādī. Paroti aññanikāyavādī. Evaṃ sesesupi.
前面不是已经说过“依顺经来说,经本身更有力”吗?那这里为什么又说“在顺经中应当把经纳入”等等呢?这并不矛盾。因为“依顺经来说,经本身更有力”这句话,是就自己宗派所认可的经而说的。在那里,是针对属于自宗见解范围内的经等,才说:“自己的见解最弱,比起自己的见解,师说更有力;比起师说,顺经更有力;比起顺经,经本身更有力。”而这里,是针对其他论师从别的部派引来的经,才说“在顺经中应当把经纳入”等等。所以,对其他论师引来的经等,要把它纳入自宗的顺经、师说和自宗见解之中,只取与自宗相合的部分,不相合的部分就不取——这里说的就是这个原则,因此前后没有任何矛盾。巴利
Nanu ca ‘‘suttānulomato suttameva balavatara’’nti heṭṭhā vuttaṃ, idha pana ‘‘suttānulome suttaṃ otāretabba’’ntiādi kasmā vuttanti? Nāyaṃ virodho. ‘‘Suttānulomato suttameva balavatara’’nti hi idaṃ sakamateyeva suttaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi sakamatipariyāpannameva suttādiṃ sandhāya ‘‘attanomati sabbadubbalā, attanomatito ācariyavādo balavataro, ācariyavādato suttānulomaṃ balavataraṃ, suttānulomato suttameva balavatara’’nti ca vuttaṃ. Idha pana paravādinā ānītaṃ aññanikāye suttaṃ sandhāya ‘‘suttānulome suttaṃ otāretabba’’ntiādi vuttaṃ. Tasmā paravādinā ānītaṃ suttādiṃ attano suttānulomaācariyavādaattanomatīsu otāretvā samentaṃyeva gahetabbaṃ, itaraṃ na gahetabbanti ayaṃ nayo idha vuccatīti na koci pubbāparavirodho.
《外部经》是指没有收入三次结集、属于大众部部派所持有的《隐秘须大拏》等经。“吠陀罗等”中的“等”字,应当理解为包含了《隐秘邪道》等,其他那些应当受到呵责的经则不应采纳。“应当只立足于自己的见解”——这句话表明,即使是从其他部派引来的经,在自己部派中,自己的见解仍然更有力量。自宗论师引经来说,他宗论师也依经来说——像这样,并不是按同类来设立论门;把经纳入经中,看起来像是割裂了而不明显,但按照所说的方式,就可以贯通。巴利
Bāhirakasuttanti tisso saṅgītiyo anāruḷhaguḷhavessantarādīni mahāsaṅghikanikāyavāsīnaṃ suttāni. Vedallādīnanti ādi-saddena guḷhaummaggādiggahaṇaṃ veditabbaṃ, itaraṃ gārayhasuttaṃ na gahetabbaṃ. Attanomatiyameva ṭhātabbanti iminā aññanikāyato ānītasuttatopi sakanikāye attanomatiyeva balavatarāti dasseti. Sakavādī suttaṃ gahetvā katheti, paravādīpi suttamevātievamādinā samānajātikānaṃ vasena vāro na vutto, suttassa sutteyeva otāraṇaṃ bhinnaṃ viya hutvā na paññāyati, vuttanayeneva ca sakkā yojetunti.
现在,针对自宗论者和他宗论者之间就“合法与不合法”等问题产生争论的情况,为了说明这时应当怎么做,而说:“然而,如果这个人执取‘这是合法的’而说”等等。其中,“应当纳入经和随经中”,意思是自宗论者应当把它纳入自己的经和随经中。“对方找不到理由”,是说对方论者找不到理由。“他从经中引出大量理由和判断来展示”,是说对方论者从自己的经中引出大量理由和判断来展示。说“善哉”而接受之后,“应当坚持它是不合法的”——这句话的意思是:自宗论者在自己部派中找不到经等依据时,就应当依照对方论者的话来安住。“双方都看到理由的影子”,是说自宗论者和对方论者双方,都看到了能证明合法或不合法的东西,也就是理由的相似相。如果双方都看到了理由的影子,那为什么还说“应当坚持它是不合法的”呢?——所以说“因为触及了律”等等。为了让“触及了律”这个说法的含义更加清楚,又说“基于对合法与不合法的审察”。“应当阻断”等句中:在难以了知的判断中,遇到合法或不合法的情况时,对“合法”的执取应当阻断,对“不合法”的执取应当牢牢确立。也就是说,应当截断那不断生起的执取“合法”的念头之流,安住在被称为“重”的“不合法”状态本身——这就是它的意思。巴利
Idāni sakavādīparavādīnaṃ kappiyākappiyādibhāvaṃ sandhāya vivāde uppanne tattha paṭipajjitabbavidhiṃ dassento āha – ‘‘atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī’’tiādi. Tattha sutte ca suttānulome ca otāretabbanti sakavādinā attanoyeva sutte ca suttānulome ca otāretabbaṃ. Paro kāraṇaṃ na vindatīti paravādī kāraṇaṃ na labhati. Suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca dassetīti paravādī attano suttato bahuṃ kāraṇaṃ vinicchayañca āharitvā dasseti. Sādhūti sampaṭicchitvā akappiyeva ṭhātabbanti iminā attano nikāye suttādīni alabhantena sakavādinā paravādīvacaneyeva ṭhātabbanti vadati. Dvinnampi kāraṇacchāyā dissatīti sakavādīparavādīnaṃ ubhinnampi kappiyākappiyabhāvasādhakaṃ kāraṇapatirūpakaṃ dissati. Yadi dvinnampi kāraṇacchāyā dissati, kasmā ‘‘akappiyeva ṭhātabba’’nti āha ‘‘vinayañhi patvā’’tiādi. ‘‘Vinayaṃ patvā’’ti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassento āha ‘‘kappiyākappiyavicāraṇamāgammā’’ti. Rundhitabbantiādīsu dubbiññeyyavinicchaye kappiyākappiyabhāve sati kappiyanti gahaṇaṃ rundhitabbaṃ, akappiyanti gahaṇaṃ gāḷhaṃ kātabbaṃ. Aparāparaṃ pavattakappiyagahaṇasotaṃ pacchinditabbaṃ, garukabhāvasaṅkhāte akappiyabhāveyeva ṭhātabbanti attho.
“以众多经与决断理由”,是指以众多经典,以及从那些经典中引出的决断理由。“不应放弃自己的执取”,是说自宗论者不应放弃自己那“不适合”的执取。现在,为了总结前面所说的内容,而说“如是”等语。其中的“凡”,是指自宗论者和他宗论者中的任何一位。不过有些人说:“这里指的只是自宗论者中的任何一位。”如果真是这样,那么在“然而,若此人执取‘这是适合的’而说”等所有场合,双方就都只能是自宗论者了,因为“如是”等语正是为了总结前文所说而说的,所以那种说法不应采纳。“获得更多理由”——在这里,在经等依据中,前者相对于后者,就叫作更多理由;或者说,在经等四种依据中,获得更多理由的人,就叫作获得更多理由。巴利
Bahūhi suttavinicchayakāraṇehīti bahūhi suttehi ceva tato ānītavinicchayakāraṇehi ca. Attano gahaṇaṃ na vissajjetabbanti sakavādinā attano akappiyanti gahaṇaṃ na vissajjetabbaṃ. Idāni vuttamevatthaṃ nigamento ‘‘eva’’ntiādimāha. Tattha yoti sakavādīparavādīsu yo koci. Keci pana ‘‘sakavādīsuyeva yo koci idhādhippeto’’ti vadanti, evaṃ sante ‘‘atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī’’tiādīsu sabbattha ubhopi sakavādinoyeva siyuṃ heṭṭhā vuttasseva nigamanavasena ‘‘eva’’ntiādīnaṃ vuttattā, tasmā taṃ na gahetabbaṃ. Atirekakāraṇaṃ labhatīti ettha suttādīsu purimaṃ purimaṃ atirekakāraṇaṃ nāma, yo vā suttādīsu catūsu bahutaraṃ kāraṇaṃ labhati, so atirekakāraṇaṃ labhati nāma.
“善行”:意思是他的行为良好,或者因为戒而行为良好,所以叫“善行”。因此说“‘善行’就是行为良好”。“语上升”:意思是经由语言而上升,也就是以言语善加掌握。对“从经”的解释是“从巴利”。而这里,因为说过“所谓经,就是整个律藏”,所以“从巴利”应当理解为另一种阐明其意义的巴利语。对“随文”的解释是“从请问和从义注”。因为随顺巴利语、从文句上阐明义理,所以请问和义注称为“随文”。而这里,由于义注被单独列出,所以“请问”指的是长老部之说。僧团分裂之前阶段所起的争论,它的别名就是“僧团裂缝”。“恶作”:是指对极微小的过失也因见其可怕而生起恶作。“不违本”:即不改变巴利语。“不逾越”:即不超越。巴利
Suṭṭhu pavatti etassāti suppavatti, suṭṭhu pavattati sīlenāti vā suppavatti. Tenāha ‘‘suppavattīti suṭṭhu pavatta’’nti. Vācāya uggataṃ vācuggataṃ, vacasā suggahitanti vuttaṃ hoti. Suttatoti imassa vivaraṇaṃ ‘‘pāḷito’’ti. Ettha ca ‘‘suttaṃ nāma sakalaṃ vinayapiṭaka’’nti vuttattā pāḷitoti tadatthadīpikā aññāyeva pāḷi veditabbā. Anubyañjanasoti imassa vivaraṇaṃ ‘‘paripucchato ca aṭṭhakathāto cā’’ti. Pāḷiṃ anugantvā atthassa byañjanato pakāsanato anubyañjananti hi paripucchā aṭṭhakathā ca vuccati. Ettha ca aṭṭhakathāya visuṃ gahitattā paripucchāti theravādo vutto. Saṅghabhedassa pubbabhāge pavattakalahassetaṃ adhivacanaṃ saṅgharājīti. Kukkuccakoti aṇumattesupi vajjesu bhayadassanavasena kukkuccaṃ uppādento. Tantiṃ avisaṃvādetvāti pāḷiṃ aññathā akatvā. Avokkamantoti anatikkamanto.
“呻吟”是指没看清义理就呻吟。“挣扎”是指颤动。“不能安立”是指没办法安住在同一个义理上。因此说:“别人说什么,他就什么都同意。”“执取他宗之说”是指:当持不同主张的人说“甘蔗里,渣滓是尽形寿可用的,汁液是七日限的,而离开这两者之外,并没有单独叫做甘蔗的东西,所以甘蔗在非时也可以吃”,他也把这种说法接受下来。“一一毛”是针对白发说的。“于彼”是指在那个人身上。“耗尽、穷尽”,在意义上是一回事。巴利
Vitthunatīti atthaṃ adisvā nitthunati. Vipphandatīti kampati. Santiṭṭhituṃ na sakkotīti ekasmiṃyeva atthe patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Tenāha ‘‘yaṃyaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānātī’’ti. Paravādaṃ gaṇhātīti ‘‘ucchumhi kasaṭaṃ yāvajīvikaṃ, raso sattāhakāliko, tadubhayavinimutto ca ucchu nāma visuṃ natthi, tasmā ucchupi vikāle vaṭṭatī’’ti paravādinā vutte tampi gaṇhāti. Ekekalomanti palitaṃ sandhāya vuttaṃ. Yamhīti yasmiṃ puggale. Parikkhayaṃ pariyādānanti atthato ekaṃ.
他的师承传承确实是善加掌握的。这里说的“师承传承”,就是指诸位阿阇梨的决断传承。正因如此,后面会说:“应当依照阿阇梨、阿阇梨的阿阇梨,以及圣典和问难所说的那样去了知。”所谓“前后关联”,就是“这是前文,这是后文,这是关联”,这样从前后的关联来了知。“师承传承”正是“上座部教说”的另一种说法,意思是“长老的次第”。“两三轮转”,就是指两种或三种传承。巴利
Ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hotīti ettha ācariyaparamparāti ācariyānaṃ vinicchayaparamparā. Teneva vakkhati ‘‘yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripucchañca vadanti, tathā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. Pubbāparānusandhitoti ‘‘idaṃ pubbavacanaṃ, idaṃ paravacanaṃ, ayamanusandhī’’ti evaṃ pubbāparānusandhito. Ācariyaparamparanti imasseva vevacanaṃ theravādaṅganti, therapaṭipāṭinti attho. Dve tayo parivaṭṭāti dve tisso paramparā.
以这三种特相——也就是前面说过的“他的经是善来的”等三种特相。在这里,第一种特相说明的是对律的善加领受,第二种特相说明的是所领受的不动摇、善安立,第三种特相说明的是:即使圣典和注释里没有的内容,也能靠阿阇梨的言教来决断的能力。当事情被提交时,指的是名为举罪或名为违犯的事情被提交到僧团中,意思是被提出。为了阐明已经说过的内容,他说:当举罪者和被举罪者已经说了,应当说的就要说。不过有些人这样连接:当举罪者把事情提交,被举罪者也说了,应当说的就要说。另一些人则这样连接:当举罪者和被举罪者已经说了,持律者应当说。但应当知道,当举罪者和被举罪者已经说了,应当说的就要说,这种连接方式更好。应当观察事由,就是应当观察每一学处的事由。因为以草或叶……若有人来,犯恶作罪这条,是在舍堕的向非亲属乞求学处的事由中制定的;而由于土喇咤亚、恶说等罪没有出现在总目里,所以说了五种罪中任何一种。或者说某一种罪,这是针对于时作非时想,犯恶作罪;于时疑惑,犯恶作罪等所说的恶作而言。在各学处之间,就是包括附随事例在内的每一学处之间。巴利
Imehi ca pana tīhi lakkhaṇehīti ‘‘suttamassa svāgataṃ hotī’’tiādinā heṭṭhā vuttehi tīhi lakkhaṇehi. Ettha ca paṭhamena lakkhaṇena vinayassa suṭṭhu uggahitabhāvo vutto, dutiyena uggahitena acalatā suppatiṭṭhitatā vuttā, tatiyena yaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca natthi, tampi ācariyavacanena vinicchinituṃ samatthatā vuttā. Otiṇṇe vatthusminti codanāsaṅkhāte vītikkamasaṅkhāte vā vatthusmiṃ saṅghamajjhe otiṇṇe, osaṭeti attho. Vuttameva vibhāvento ‘‘codakena ca cuditakena ca vutte vattabbe’’ti āha. Keci pana ‘‘codakena otiṇṇe vatthusmiṃ cuditakena ca vutte vattabbe’’ti evaṃ yojenti. Apare pana ‘‘codakena ca cuditakena ca vutte vinayadharena ca vattabbe’’ti evampi yojenti. ‘‘Codakena ca cuditakena ca vutte vattabbe’’ti ayameva pana yojanā sundaratarāti veditabbā. Vatthu oloketabbanti tassa tassa sikkhāpadassa vatthu oloketabbaṃ. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā…pe… yo āgaccheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 517) hi idaṃ nissaggiye aññātakaviññattisikkhāpadassa vatthusmiṃ paññattaṃ, thullaccayadubbhāsitāpattīnaṃ mātikāya anāgatattā ‘‘pañcannaṃ āpattīnaṃ aññatara’’nti vuttaṃ. Aññataraṃ vā āpattinti ‘‘kāle vikālasaññī āpatti dukkaṭassa, kāle vematiko āpatti dukkaṭassā’’ti evamādinā (pāci. 250) āgataṃ dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Sikkhāpadantaresūti vinītavatthuṃ antokatvā ekekasmiṃ sikkhāpadantare.
“微细”是说:心自身的本性难以了知,又轻快多变,所以用转变迅速来形容它。因此说“心轻快”。“心轻快”就是指这些人的心轻快、转变迅速。“那些”是指那些违犯。“以彼为事由”是说,那些不与取、杀人等违犯,就是事由、依据和原因,所以叫“以彼为事由”。“净化诸戒后”是说,对以某事为由生起的追悔不加理会,净化其余的戒。因为三十二身分清楚明了、容易运用,所以说“你先作意三十二身分”。但如果对其他业处已经修习纯熟,就应当作意那个业处。“令业处相续”是指不让中间出现间断,以所缘的方式与心长时间相续结合。“诸行明显而现前”是说:如果是修观业处的人,他的诸行就会明显而现前。如果曾经违犯波罗夷,即使他不想回忆,也会以追悔之事为由反复现前,因此得不到心一境性。所以说了“业处不相续”等话。“自己知道”就是自己知道。这里是反身用法,意思是“自己知道”。“其他天神也知道”是说,除了守护神之外,其他能知他心的天神也知道。巴利
Sukhumāti attanopi duviññeyyasabhāvassa lahuparivattino cittassa sīghaparivattitāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘cittalahukā’’ti. Cittaṃ lahu sīghaparivatti etesanti cittalahukā. Teti te vītikkame. Taṃvatthukanti te adinnādānamanussaviggahavītikkamā vatthu adhiṭṭhānaṃ kāraṇametassāti taṃvatthukaṃ. Sīlāni sodhetvāti yaṃvatthukaṃ kukkuccaṃ uppannaṃ, taṃ amanasikaritvā avasesasīlāni sodhetvā. Pākaṭabhāvato sukhavaḷañjanatāya ca ‘‘dvattiṃsākāraṃ tāva manasi karohī’’ti vuttaṃ. Aññasmiṃ pana kammaṭṭhāne kataparicayena tadeva manasi kātabbaṃ. Kammaṭṭhānaṃ ghaṭayatīti antarantarā khaṇḍaṃ adassetvā cittena saddhiṃ ālambanabhāvena cirakālaṃ ghaṭayati. Saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahantīti vipassanākammaṭṭhāniko ce, tassa saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti. Sace katapārājikavītikkamo bhaveyya, tassa satipi asaritukāmatāya vippaṭisāravatthuvasena punappunaṃ taṃ upaṭṭhahatīti cittekaggataṃ na vindati. Tena vuttaṃ ‘‘kammaṭṭhānaṃ na ghaṭayatī’’tiādi. Attanā jānātīti sayameva jānāti. Paccatte cetaṃ karaṇavacanaṃ, attā jānātīti vuttaṃ hoti. Aññā ca devatā jānantīti ārakkhadevatāhi aññā paracittaviduniyo devatā ca jānanti.
比丘词义分别的注释巴利
Bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā
所谓“因此”,是因为去掉了“然而”一词,只说一个不定的、用来指示人的“凡”字,所以才是“因此”。这里,就是指这个“凡”字。由于“然而”只是一个语助词,注释者为了说明“凡”这个词本身的含义,就说“也就是所说的‘无论何人’”。“无论何人”,就是无论是谁、无论哪一个,都叫“无论何人”。“或致力于……”就是或致力于观。“于诸戒”就是在平常的戒上。巴利
Tasmāti yasmā pana-saddaṃ apanetvā aniyamena puggaladīpakaṃ yo-saddameva āha, tasmā. Etthāti imasmiṃ yo-sadde. Pana-saddassa nipātamattattā yo-saddasseva atthaṃ pakāsento ‘‘yo kocīti vuttaṃ hotī’’ti āha. Yo koci nāmāti yo vā so vā yo kocīti vutto. Vāsadhurayutto vāti vipassanādhurayutto vā. Sīlesūti pakatīsu.
“乞求”就是乞讨。不论得到还是没得到——不管是谁,只要他在乞食、在寻求、在到处找食物,那么他得到也好,没得到也好,他仍然是在乞求,所以叫比丘——这就是这里的意思。所谓“以圣者的乞求”,即如所说的“圣者们意在安住,这就是圣者的乞求”,指的是这样一种圣者的乞求,而不是像穷人、旅人、乞丐、讨饭的人那样喊着“给吧!给吧!”的那种乞求。“以乞食而行”——就是靠捡拾别人丢弃的食物过活。“由于已趋入”——就是由于已经从事。“扁担饭”——就是用扁担挑来的饭。“以价值、触感、颜色的差别”——就是价值等失去了原来的状态。这里所说的“差别”,就是指失去原来的状态。洗不掉的污垢,以及能那样洗掉的尘垢。“穿破布衣者”——这是词源解释,因为“比丘”这个词在穿破布衣的人身上已经约定俗成了。巴利
Bhikkhatīti yācati. Labhanto vā alabhanto vāti yo koci bhikkhati bhikkhaṃ esati gavesati, so taṃ labhatu vā mā vā, tathāpi bhikkhatīti bhikkhūti ayamettha adhippāyo. Ariyāya yācanāyāti ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti evaṃ vuttāya ariyayācanāya, na kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ viya ‘‘dehi dehī’’ti evaṃ pavattayācanāya. Bhikkhācariyanti uñchācariyaṃ. Ajjhupagatattāti anuṭṭhitattā. Kājabhattanti kājehi ānītaṃ bhattaṃ. Agghaphassavaṇṇabhedenāti agghādīnaṃ purimapakativijahena. Purimapakativijahanañhettha bhedoti adhippetaṃ. Dhovitvā apanetuṃ asakkuṇeyyasabhāvaṃ malaṃ, tathā apanetuṃ sakkuṇeyyasabhāvā jallikā. Bhinnapaṭadharoti nibbacanaṃ bhinnapaṭadhare bhikkhu-saddassa niruḷhattā kataṃ.
具足资助者,是指过去世就具足了八种资具布施资助的人。如果有人把衣服等八种资具,或者只把钵和衣,布施给入流果等圣者,或者布施给持戒的凡夫,然后发愿说:“愿这份资具布施,成为未来获得‘善来比丘’身份的助缘”,应当知道,当他善行圆满、遇到诸佛出现时,这份布施就会让他获得神通变化所成的资具。梵音,是指最殊胜的音声,或者与梵天神的音声相似的音声。梵行,是指教法上的梵行和道上的梵行。应当结合“彻底终结苦”来理解。Bhaṇḍū,是指剃光头的人。Vāsī,是指削齿木用的小刀。Bandhanaṃ,是指腰带。Yutto bhāvanānuyogo assāti yuttayogo,意思是“他致力于修习,所以是具足修习者”,也就是说“具足修习者”是指精勤于修习的人。为了说明他威仪具足,所以举了“像六十岁长老那样”的例子。Buddhācariyako,是指以佛陀为出家师和受具足戒师的人。因为在初成道的那段时期,还没有其他受具足戒的人,所以说“在初成道时的一个时期”。Pañca pañcavaggiyattherā,就是五位五群长老。Tīṇi satanti,就是三百,为了偈颂读起来顺口而颠倒了语序。Eko ca thero,是指央掘摩罗长老。Na vuttā,是指在义注中没有说到。Tattha,是指在律藏中。巴利
Upanissayasampannanti pubbe aṭṭhaparikkhāradānūpanissayasampannaṃ. Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi, tassa taṃ sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ. Brahmaghosanti uttamaghosaṃ, brahmuno ghosasadisaṃ vā ghosaṃ. Brahmacariyanti sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca. Dukkhassa sammā antakiriyāyāti yojetabbaṃ. Bhaṇḍūti muṇḍo. Vāsīti dantakaṭṭhacchedanavāsi. Bandhananti kāyabandhanaṃ. Yutto bhāvanānuyogo assāti yuttayogo, tassa yuttayogassa, bhāvanānuyogamanuyuttassāti vuttaṃ hoti. Iriyāpathasampannatāvibhāvanatthaṃ ‘‘saṭṭhivassikatthero viyā’’ti vuttaṃ. Buddhova pabbajjācariyo upasampadācariyo ca assāti buddhācariyako. Paṭhamabodhiyampi paṭhamakāleyeva sesaupasampadānaṃ abhāvoti āha ‘‘paṭhamabodhiyaṃ ekasmiṃ kāle’’ti. Pañca pañcavaggiyattherāti pañcavaggiyattherā pañca. Tīṇi satanti tīṇi satāni, gāthābandhasukhatthaṃ vacanavipallāso kato. Eko ca theroti aṅgulimālattheraṃ sandhāya vuttaṃ. Na vuttāti aṭṭhakathāyaṃ na vuttā. Tatthāti vinayapāḷiyaṃ.
世尊正坐在竹林大精舍的香室里,知道大迦叶长老是为了自己而出家,便起身去迎接他,独自走了三拘卢舍的路,在多子榕树根下盘腿坐下。大迦叶长老来到世尊面前,行了最恭敬的顶礼,三次表白说:“尊者,世尊是我的导师,我是弟子;尊者,世尊是我的导师,我是弟子。”世尊为了说明大迦叶长老这份恭敬的分量,以及自己的广大威德,便开示说:如果有别的外道导师,明明不知道却自称“我知道”,明明没看见却自称“我看见了”,而一个全心具足、净信的弟子,对这样的导师行如此最上的恭敬,那这个导师的头颅就会像从蒂上断落的棕榈果一样从脖子掉下来,或者裂成七瓣。接着世尊说:“迦叶,我却是知道才说‘我知道’,看见了才说‘我看见了’。”然后,为了断除大迦叶长老对出身、傲慢和容貌的骄慢,世尊用三段教诫来教导他,开口说道:“因此,迦叶,你应当……”巴利
Veḷuvanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ nisinnoyeva bhagavā mahākassapattherassa attānaṃ uddissa pabbajitabhāvaṃ viditvā tassa paccuggamanaṃ karonto tigāvutaṃ maggaṃ ekakova gantvā bahuputtanigrodhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano santikaṃ āgantvā paramanipaccakāraṃ dassetvā ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmi, satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti tikkhattuṃ attano sāvakattaṃ sāvetvā ṭhitassa mahākassapattherassa nipaccakāramahattataṃ attano ca mahānubhāvataṃ dīpetuṃ yassa aññassa ajānaṃyeva ‘‘jānāmī’’ti paṭiññassa bāhirakassa satthuno evaṃ sabbacetasā samannāgato pasannacitto sāvako evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ kareyya, tassa vaṇṭacchinnatālapakkaṃ viya gīvato muddhāpi vipateyya, sattadhā vā phaleyyāti dassento ‘‘yo kho, kassapa, evaṃ sabbacetasā samannāgataṃ sāvakaṃ ajānaṃyeva vadeyya ‘jānāmī’ti, apassaṃyeva vadeyya ‘passāmī’ti, muddhāpi tassa vipateyya, sattadhā vā phaleyya, ahaṃ kho, kassapa, jānaṃyeva vadāmi ‘jānāmī’ti, passaṃyeva vadāmi ‘passāmī’’’ (saṃ. ni. 2.154) ti vatvā jātimadamānamadarūpamadappahānatthaṃ tīhi ovādehi mahākassapattheraṃ ovadanto ‘‘tasmātiha te kassapā’’tiādimāha.
这里,“因此,迦叶”中的“因此”只是说“所以”。因为我明明知道却说“我知道”,明明看见却说“我看见”,所以才有“因此”这个意思。ti 和 ha 是虚词。“iha”是指“在这个教法里”,ta 是因为连读而加进来的。所谓“应当这样学”,就是应当按现在所说的方式去学。“强烈”是指厚重、广大。“惭与愧”就是惭和愧。“现前”是指在走近之前就已经现前。因为这样,他在那些长老面前,就会以恭敬、尊重的心态安住。如果有人对长老等生起惭和愧之后才走近,长老等也会以有惭有愧的态度来接待他,这就是这里的利益。“与善相应”是指依靠善、依靠没有过失的法。“当作骨干”是指把自己和这个法当作骨干,或者把这个法当作“这是我的法”而当作骨干。“放在心里”是指安置在心中。“以全部心作意”是指不让心哪怕稍微向外散乱,以完全的作意之心来作意。“倾耳而听”是指把耳朵侧过去听,也就是把耳朵专注地放在法上。因为这样,你就应当学。也就是说,倾注智慧之耳和信心之耳,心想“我要认真听世尊所说的法”,就应当这样学。“我的身至念与乐俱行”,是指在不净观和入出息念中,以初禅的方式与乐相应的身至念。而这三条教诫,对这位长老来说,本身就是他的出家与具足戒。巴利
Tattha (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.154) tasmātihāti tasmā icceva vuttaṃ hoti, yasmā ahaṃ jānantova ‘‘jānāmī’’ti passanto eva ca ‘‘passāmī’’ti vadāmi, tasmāti attho. Ti-kāra ha-kārā nipātā. Ihāti vā imasmiṃ sāsane, ta-kāro padasandhivasena āgato. Evaṃ sikkhitabbanti idāni vuccamānākārena sikkhitabbaṃ. Tibbanti bahalaṃ mahantaṃ. Hirottappañcāti hirī ca ottappañca. Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti upasaṅkamanato paṭhamatarameva upaṭṭhitaṃ bhavissati. Tathā hi sati tesaṃ purato assa sagāravasappatissavatā saṇṭhāti. Yo ca therādīsu hirottappaṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamati, therādayopi taṃ sahirikā saottappā ca hutvā upasaṅkamantīti ayamettha ānisaṃso. Kusalūpasaṃhitanti kusalanissitaṃ, anavajjadhammanissitanti attho. Aṭṭhiṃ katvāti attānaṃ tena dhammena aṭṭhikaṃ katvā, taṃ vā dhammaṃ ‘‘esa mayhaṃ dhammo’’ti aṭṭhiṃ katvā. Manasi katvāti citte ṭhapetvā. Sabbacetasā samannāharitvāti cittassa thokampi bahi gantuṃ adento sabbena samannāhāracittena samannāharitvā. Ohitasototi ṭhapitasoto, dhamme nihitasototi attho. Evañhi te sikkhitabbanti ñāṇasotañca pasādasotañca odahitvā ‘‘mayā desitaṃ dhammaṃ sakkaccameva suṇissāmī’’ti evañhi te sikkhitabbaṃ. Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti asubhesu ceva ānāpāne ca paṭhamajjhānavasena sukhasampayuttā kāyagatāsati. Yo ca panāyaṃ tividho ovādo, therassa ayameva pabbajjā ca upasampadā ca ahosi.
以色界禅那来说,以遍为所缘的,就是色想。这里是以“想”为代表来指称禅那,而正因为那禅那以膨胀(尸)的似相为所缘,所以又说为“膨胀想”。索波迦沙弥被世尊问到时说:“这两者在色界这一点上是同一含义,只是字面不同而已。”“Āraddhacitto”就是心意满足、心生喜悦。至于接受敬法等等而受具足戒,后文自然会详细说明。巴利
Kasiṇārammaṇaṃ rūpāvacarajjhānaṃ rūpasaññā. Saññāsīsena hettha jhānaṃ vuttaṃ, tadeva ca uddhumātakapaṭibhāgārammaṇattā ‘‘uddhumātakasaññā’’ti vuttaṃ. Sopākasāmaṇero bhagavatā puṭṭho ‘‘ete dve rūpāvacarabhāvena ekatthā, byañjanameva nāna’’nti āha. Āraddhacittoti ārādhitacitto. Garudhammapaṭiggahaṇādiupasampadā upari vitthārato sayameva āvi bhavissati.
这里说“善凡夫等”,意思是:因为没有断除许多种不同的有身见等烦恼,所以这些烦恼会生起他;或者说,是被这些烦恼所生起的人,就叫凡夫。既是善的,又是凡夫,所以叫善凡夫。以善凡夫为首的那些入流者等,就是善凡夫等。这里用“善”这个限定,是为了排除盲凡夫。因为凡夫有两种:盲凡夫和善凡夫。正如所说的——巴利
Kalyāṇaputhujjanādayoti ettha bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ avihatattā janeti, tāhi vā janitoti puthujjano, kalyāṇo ca so puthujjano cāti kalyāṇaputhujjano, so ādi yesaṃ sotāpannādīnaṃ te kalyāṇaputhujjanādayo. Kalyāṇaggahaṇena cettha andhaputhujjanaṃ nivatteti. Dvidhā hi puthujjanā andhaputhujjano kalyāṇaputhujjanoti. Vuttañhetaṃ –
“ 两种凡夫被太阳的亲戚佛陀所说。
一种是盲凡夫,一种是善凡夫。”巴利
‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā; Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.2; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.61; a. ni. aṭṭha. 1.1.51);
应当把“善慧”和“善解脱”连接起来理解。在“以戒”等说法中,“戒”指四遍净戒;“定”指作为观修基础的八种等至;“慧”指世间智和出世间智;“解脱”指圣果解脱;“解脱智见”指十九种省察智。这里应当根据具体情况来连接理解。因为善凡夫只具备戒等前三法,而圣者们则戒等一切法都具备。所谓“以戒为心材的比丘”等说法,也是指善凡夫等人,所以说“即以他们的戒材等”。或者,从毫不迂回、最直接的意义上说,只有漏尽者才叫心材比丘,所以说“或者因为已经远离了烦恼肤材的状态”等等。巴利
Bhadrāya paññāya bhadrāya vimuttiyāti yojetabbaṃ. Sīlenātiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhīti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Paññāti lokiyalokuttarañāṇaṃ. Vimuttīti ariyaphalavimutti. Vimuttiñāṇadassananti ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Yathāsambhavena cettha yojanā veditabbā. Kalyāṇaputhujjanassa hi sīlādayo tayo eva sambhavanti, ariyānaṃ pana sabbepi sīlādayo. Sāro bhikkhūtipi kalyāṇaputhujjanādayova vuttāti āha ‘‘tehiyeva sīlasārādīhī’’tiādi. Atha vā nippariyāyato khīṇāsavova sāro bhikkhu nāmāti āha ‘‘vigatakilesapheggubhāvato vā’’tiādi.
即使是善凡夫,只要他实践随顺之行并使之圆满,具足戒行,守护根门,饮食知量,专心修习警寤,在前夜和后夜都致力于修习菩提分法,心里想“今天或明天我将会证得某一种沙门果”,他也被称为“正在学习的人”,也就是“有学”。因此说“与善凡夫一起”。七位圣者,是指四位安住于道者,加上三位安住于下三果者,这七位就是圣者。三学,是指增上戒等三种学。或者因为生于学中,所以叫“有学”。因为圣者以圣者的出生而出生时,是生于学中,不是生于母胎。或者因为具有学习的习性,所以叫“有学”。在以人为中心的说法中,这些不与其他人共通的三道三果之法,是以有学的同义词来说的。“无学”这个词,是在可能有“有学性”疑问的地方,对此加以否定,因此应当知道,在世间法和涅槃中都不成立“无学性”。因为被称为戒、定、慧的学,由于已经从各自的敌对烦恼中解脱而清净,又不会成为随烦恼的所缘,所以适合被称为“学”;它们存在于八种道果中,因此,就像具足四道和下三果的人一样,具足阿拉汉果的人也生于这些学中,这样一来,具足阿拉汉果的阿拉汉也像其他人一样有有学性,就可以说“有学的这些”,以及“这是有学的,他有这些学戒”,为了遮止这种说法,才说“无学”,否定如上所说的有学性。在阿拉汉果中现起的学,因为已经完成了学的作用,所以不再作学的作用,只是以学果的状态现起,因此它们不配称为“学”,具足它们的人也不配称为“有学”,也不配说为“有学习的习性”或“生于学中”。然而在下三果中,学因为是一来道观等的亲依止缘,所以还在作学的作用,因此配称为“学”,具足它们的人也配称为“有学”,配说为“有学习的习性”和“生于学中”。因为“学习者,就是有学”显示了学尚未圆满的人,而“不学习,就是无学”则显示了学已圆满的人,并不是说没有学,所以说:“超越有学法……漏尽者称为无学。”或者,增长已达究竟的学就是“无学”,在这个意义上,是否有某位安住于有学法的圣者获得无学性呢?也就是阿拉汉道法,依前面所说的诸义而成为有学,具足它的人——安住于最上道的人,是否获得无学性?不是,因为对相似者使用了那个名称。因为阿拉汉果与阿拉汉道,除了遍知作用的完成和异熟性之外,并没有差别,所以可以说他们是有学,即成为最上果法的状态。又因为异熟乐比善乐更寂静、更殊胜,所以那些法成为增长已达究竟的,具足它们的人就称为“无学”。巴利
Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati ‘‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’’ti, sopi vuccati sikkhatīti sekhoti āha ‘‘puthujjanakalyāṇakena saddhi’’nti. Satta ariyāti cattāro maggaṭṭhā, heṭṭhimā ca tayo phalaṭṭhāti ime satta ariyā. Tisso sikkhāti adhisīlādikā tisso sikkhā. Sikkhāsu jātoti vā sekho. Ariyapuggalo hi ariyāya jātiyā jāyamāno sikkhāsu jāyati, na yoniyaṃ. Sikkhanasīloti vā sekho, puggalādhiṭṭhānāya vā kathāya sekhassa ayanti anaññasādhāraṇā maggaphalattayadhammā sekhapariyāyena vuttā. Asekhoti ca yattha sekhabhāvāsaṅkā atthi, tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu asekhabhāvānāpatti daṭṭhabbā. Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehi vimuttattā parisuddhā, upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato etā sikkhāti vattuṃ yuttā, aṭṭhasupi maggaphalesu vijjanti, tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayasamaṅgino viya arahattaphalasamaṅgīpi tāsu sikkhāsu jātoti taṃsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekhatte sati sekhassa ayanti, sikkhā sīlaṃ etassāti ca sekhoti vattabbo siyāti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘asekho’’ti yathāvuttasekhabhāvapaṭisedho kato. Arahattaphalehi pavattamānā sikkhā pariniṭṭhitasikkhākiccattā na sikkhākiccaṃ karonti, kevalaṃ sikkhāphalabhāveneva pavattanti, tasmā tā na sikkhāvacanaṃ arahanti, nāpi taṃsamaṅgī sekhavacanaṃ, na ca sikkhanasīlo, sikkhāsu jātoti ca vattabbataṃ arahati, heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti, taṃsamaṅgino ca sekhavacanaṃ sikkhanasīlā, sikkhāsu jātāti ca vattabbataṃ arahanti ‘‘sikkhantīti sekhā’’ti apariyositasikkhānaṃ dassitattā, ‘‘na sikkhatīti asekho’’ti iminā pariyositasikkho dassito, na sikkhāya rahitoti āha – ‘‘sekkhadhamme atikkamma…pe… khīṇāsavo asekhoti vuccatī’’ti. Vuddhippattasikkho vā asekhoti etasmiṃ atthe sekhadhammesu eva ṭhitassa kassaci ariyassa asekhabhāvāpattīti arahattamaggadhammā vuddhippattā ca yathāvuttehi atthehi sekhāti katvā taṃsamaṅgino aggamaggaṭṭhassa asekhabhāvo āpannoti? Na, taṃsadisesu tabbohārato. Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññākiccakaraṇaṃ vipākabhāvañca, tasmā te eva sekhā aggaphaladhammabhāvaṃ āpannāti sakkā vattuṃ. Kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti vuddhippattā ca te dhammā hontīti taṃsamaṅgī asekhoti vuccatīti.
“以最彻底的方式”就是指以最完全的限定。因为具足戒羯磨具有决定性作用,所以说“应作五众羯磨”。五个人组成的团体或集合,就叫五众;或者说具备五个人的团体,就叫五众;由这个团体所应作的羯磨,就叫应作五众羯磨。“诸比丘,无论多少”,就是指所有的比丘。“堪任羯磨者”,指适合参与羯磨的人,也就是没有犯波罗夷、没有被举罪的人。因为具足戒羯磨应当由五众来做,所以只要五位比丘堪任羯磨,由这些人就能成办羯磨;其余的人则适合表达意愿。“以白四羯磨”:在这里,虽然白首先被宣说,但因为三遍羯磨语在意义和文句上没有差别,而白在意义和文句上与它们不同,所以把白当作它们的第四,因此说“白四”。在义注中是随顺文句说“以三遍羯磨语和一次白”,但如果按照意义生起的顺序,则应该说“以一次白和三遍羯磨语”。在“由于事、白、羯磨语、界场、众会都具足”这句话中,“事”指求受具足戒的人,应当理解为除了未满二十岁者、曾犯终极罪者,以及黄门等十一种不能受戒的人之外的人。因为未满二十岁者等十三种人,是具足戒的非事;除了这些人之外,如果另有求受具足戒的人,那么具足戒羯磨就叫做事具足成就。巴利
Sabbantimena pariyāyenāti sabbantimena paricchedena. Upasampadākammassa adhikārattā ‘‘pañcavaggakaraṇīye’’ti vuttaṃ. Pañcannaṃ vaggo samūhoti pañcavaggo, pañcaparimāṇayutto vā vaggo pañcavaggo, tena kattabbaṃ kammaṃ pañcavaggakaraṇīyaṃ. Yāvatikā bhikkhūti yattakā bhikkhū. Kammappattāti kammārahā pārājikaṃ anāpannā anukkhittā ca. Upasampadākammassa pañcavaggakaraṇīyattā pañceva bhikkhū kammappattā ettakehipi kammasiddhito, itare chandārahā. Ñatticatutthenāti ettha kiñcāpi ñatti sabbapaṭhamaṃ vuccati, tissannaṃ pana anussāvanānaṃ atthabyañjanabhedābhāvato atthabyañjanabhinnā ñatti tāsaṃ catutthāti katvā ‘‘ñatticatuttha’’nti vuccati. Byañjanānurūpameva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tīhi anussāvanāhi ekāya ca ñattiyā’’ti vuttaṃ, atthappavattikkamena pana ‘‘ekāya ñattiyā tīhi anussāvanāhī’’ti vattabbaṃ. Vatthuñattianaussāvanasīmāparisasampattisampannattāti ettha vatthūti upasampadāpekkho puggalo, so ṭhapetvā ūnavīsativassaṃ antimavatthuṃ ajjhāpannapubbaṃ paṇḍakādayo ca ekādasa abhabbapuggale veditabbo. Ūnavīsativassādayo hi terasa puggalā upasampadāya avatthu, ime pana ṭhapetvā aññasmiṃ upasampadāpekkhe sati upasampadākammaṃ vatthusampattisampannaṃ nāma hoti.
没有提说对象、僧团、个人、动议,以及事后安立动议——这五种就是动议的过失。其中,没有提说求受具足戒者“这位名叫某某”,叫作没有提说对象。在“请僧团听我说,尊者”这句话里,说了“请听我说,尊者”而没有说“僧团”,叫作没有提说僧团。没有提说戒师,即未说出“某某的求受具足戒者”,叫作没有提说个人。完全没有诵出动议,叫作没有提说动议。在完成第一遍羯磨语之后,才说“这是动议”,然后说“僧团同意”,像这样事后才宣说动议,叫作事后安立动议。如此,远离这些过失的动议,就是具备动议圆满的动议。巴利
Vatthusaṅghapuggalañattīnaṃ aparāmasanāni pacchā ñattiṭṭhapanañcāti ime tāva pañca ñattidosā. Tattha ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti upasampadāpekkhassa akittanaṃ vatthuaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’ti ettha ‘‘suṇātu me, bhante’’ti vatvā ‘‘saṅgho’’ti abhaṇanaṃ saṅghaaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti upajjhāyassa akittanaṃ puggalaaparāmasanaṃ nāma. Sabbena sabbaṃ ñattiyā anuccāraṇaṃ ñattiaparāmasanaṃ nāma. Paṭhamaṃ kammavācaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘esā ñattī’’ti vatvā ‘‘khamati saṅghassā’’ti evaṃ ñattikittanaṃ pacchā ñattiṭṭhapanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya ñattiyā sampannaṃ ñattisampattisampannaṃ nāma.
对事、僧、人没有提及,遗漏宣告,以及非时宣告——这五种是随宣告的过失。其中,对事等没有提及,与动议部分所说的相同。但在三遍随宣告中,无论在哪一处没有提及这些,就是没有提及;如果完全不说羯磨语,只是四次宣说动议;或者在羯磨语中间漏念、错念字母或词句,就叫遗漏宣告。又或者,在没有宣告时机的情况下,先安立动议,然后作随宣告,就叫非时宣告。如此,远离这些过失的随宣告,就叫成就随宣告的圆满。巴利
Vatthusaṅghapuggalānaṃ aparāmasanāni sāvanāya hāpanaṃ akāle sāvananti ime pañca anussāvanadosā. Tattha vatthādīnaṃ aparāmasanāni ñattiyaṃ vuttasadisāneva. Tīsu pana anussāvanāsu yattha katthaci etesaṃ aparāmasanaṃ aparāmasanameva, sabbena sabbaṃ pana kammavācaṃ avatvā catukkhattuṃ ñattikittanameva. Atha vā pana kammavācabbhantare akkharassa vā padassa vā anuccāraṇaṃ vā duruccāraṇaṃ vā sāvanāya hāpanaṃ nāma. Sāvanāya anokāse paṭhamaṃ ñattiṃ aṭṭhapetvā anussāvanakaraṇaṃ akāle sāvanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya anussāvanāya sampannaṃ anussāvanasampattisampannaṃ nāma.
当界已经超越了坏界相的限制时,在这(如法的)界内所作的羯磨,就叫作成就界圆满。所有应当参与羯磨的比丘没有到场,应当送来意欲的比丘没有送来意欲,已经到场的人提出反对——这三种是僧团的过失。远离了这些过失的僧团所作的羯磨,就叫作成就僧团圆满。巴利
Vipattisīmālakkhaṇaṃ samatikkantāya pana sīmāya kataṃ sīmāsampattisampannaṃ nāma. Yāvatikā bhikkhū kammappattā, tesaṃ anāgamanaṃ, chandārahānaṃ chandassa anāharaṇaṃ, sammukhībhūtānaṃ paṭikkosananti ime pana tayo parisadosā, tehi vimuttāya parisāya kataṃ parisasampattisampannaṃ nāma.
被称为“具足戒羯磨语”的世尊言教,因为是成办具足戒羯磨的因,所以是“处”。世尊教导说应当怎样做,就照那样做了,因此与所说的相符,动议和随宣告没有缺漏,按顺序宣说,堪称为“处”。因为世尊确实说了应当怎样做,如果没有照那样做,就不能成为具足戒羯磨的因,所以那就不堪称为“处”。因此说“以应因、应师教”。由此应当知道,动议和随宣告的圆满已经说完。“以和合僧”这一句,则是说众的圆满。“以不动”这一句,应当知道是从其余方面来说事圆满和界圆满。不过,在注疏中为了把“不动”的特相归纳到一处来显示,对“以不动”解释为:“事、动议、随宣告、界、众都圆满具足,因此不可动摇、不可异议。”但有些人说:“这里‘处’是指‘不得让断手者出家’等师教。”巴利
Upasampadākammavācāsaṅkhātaṃ bhagavato vacanaṃ upasampadākammakaraṇassa kāraṇattā ṭhānaṃ, yathā ca taṃ kattabbanti bhagavatā anusiṭṭhaṃ, tathā katattā tadanucchavikaṃ yathāvuttaṃ anūnaṃ ñattianussāvanaṃ uppaṭipāṭiyā ca avuttaṃ ṭhānārahaṃ. Yathā kattabbanti hi bhagavatā vuttaṃ, tathā akate upasampadākammassa kāraṇaṃ na hotīti na taṃ ṭhānārahaṃ. Tenāha ‘‘kāraṇārahena satthusāsanārahenā’’ti. Iminā ñattianussāvanasampatti kathitāti veditabbā. ‘‘Samaggena saṅghenā’’ti iminā pana parisasampatti kathitāva. ‘‘Akuppenā’’ti iminā pārisesato vatthusīmāsampattiyo kathitāti veditabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana akuppalakkhaṇaṃ ekattha sampiṇḍetvā dassetuṃ akuppenāti imassa ‘‘vatthuñattianussāvanasīmāparisasampattisampannattā akopetabbataṃ appaṭikkositabbataṃ upagatenā’’ti attho vutto. Keci pana ‘‘ṭhānārahenātiettha ‘na hatthacchinno pabbājetabbo’tiādi (mahāva. 119) satthusāsanaṃ ṭhāna’’nti vadanti.
在“以白四羯磨”这一部分里,造论者因文义的关联而把它引了出来;他想把一切注疏中所详细阐明的羯磨特相,就放在它出现的那个地方来显示。因此,为了说明“不在此处说、而在彼处说”的用意,他在这里便说了“然而,站在此处”等话。巴利
‘‘Ñatticatutthena kammenā’’ti imasmiṃ adhikāre pasaṅgato āharitvā yaṃ kammalakkhaṇaṃ sabbaaṭṭhakathāsu papañcitaṃ, taṃ yathāāgataṭṭhāneyeva dassetukāmo idha tassa avacane tattha vacane ca payojanaṃ dassetuṃ ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā’’tiādimāha.
在八种具足戒当中,善来比丘具足戒、皈依具足戒、受教诫具足戒和答问具足戒这四种,以这些方式受具足戒的人,不可能违犯世间共知的学处;而受重法具足戒、遣使具足戒和八语具足戒这三种,只有比丘尼才被允许。所以应当知道,这里所指的,就是以白四羯磨受具足戒的人。因为善来比丘具足戒只适用于最后一生的人,皈依具足戒只适用于心地清净的人,受教诫具足戒和答问具足戒只适用于大迦叶和索帕卡,而他们不可能犯波罗夷等世间共知的罪;受重法具足戒等三种又只有比丘尼才被允许,而这里说的是比丘。因此应当知道,这里所指的,就是以白四羯磨受具足戒的人。巴利
Aṭṭhasu upasampadāsu ehibhikkhūpasampadā saraṇagamanūpasampadā ovādapaṭiggahaṇūpasampadā pañhabyākaraṇūpasampadāti imāhi upasampadāhi upasampannānaṃ lokavajjasikkhāpadavītikkame abhabbattā garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā dūtenūpasampadā aṭṭhavācikūpasampadāti imāsañca tissannaṃ upasampadānaṃ bhikkhunīnaṃyeva anuññātattā ñatticatuttheneva kammena upasampanno gahitoti veditabbo. Tathā hi ehibhikkhūpasampadā antimabhavikānaṃyeva, saraṇagamanūpasampadā parisuddhānaṃ, ovādapaṭiggahaṇapañhabyākaraṇūpasampadā mahākassapasopākānaṃ, na ca te bhabbā pārājikādilokavajjaṃ āpajjituṃ, garudhammapaṭiggahaṇādayo ca bhikkhunīnaṃyeva anuññātā, ayañca bhikkhu, tasmā ettha ñatticatutthena upasampannova gahitoti veditabbo.
然而,在那些属于“制定遮止”的学处上,其他像善来比丘具足戒等受具方式受戒的人,也同样被包含在内。因为他们同样会犯下共宿之类的“制定遮止”之罪。如果真是这样,那么在“制定遮止”的学处中,为什么说“在此意义上,所指的比丘是以白四羯磨受具者”呢?因为他堪能违犯一切学处,而且这种受具方式遍通一切时。而善来比丘具足戒等方式,并不堪能违犯一切学处,也不遍通一切时。正因如此,在八种具足戒中,只有白四羯磨具足戒、遣使具足戒和八语具足戒这三种是长久存在的,其余几种只在佛陀住世时才有。也正因为这样,在《比丘尼分别》(波逸提658)中也说:“在此,由和合的二部僧众,以不可动摇、堪任其位的白四羯磨受具的比丘尼,才是此意义下所指的比丘尼。”这是把遣使具足戒和八语具足戒受具者也包含进来,而只把由二部僧众以白四羯磨受具的比丘尼说为“比丘尼”,并不包括以敬受八重法受具者,因为那种受具方式是针对个人的,不遍通一切时。敬受八重法具足戒只对大爱道所开许,是针对个人的。因此,应当取“以遍通一切时的白四羯磨受具者”为准,而说一切学处都是为此人制定的。如果这样,那么在“制定遮止”的学处中,善来比丘具足戒等受具者也被包含在内,这又怎么理解呢?因为他们从意义上说也是犯戒者。正如说:“有两种人不可能犯戒,即佛陀与独觉佛;有两种人可能犯戒,即比丘与比丘尼。”这是从一般意义上说的。因此,善来比丘具足戒等受具者,也会在无意、失念、无心的情况下,犯下共宿等“制定遮止”之罪,所以从意义上说他们也是犯戒者。这就是此处的要点。至于在这里有人以其他方式所作的种种枝蔓解释,都不应当作要点来接受。巴利
Paṇṇattivajjesu pana sikkhāpadesu aññepi ehibhikkhūpasampadāya upasampannādayo saṅgahaṃ gacchanti. Tepi hi sahaseyyādipaṇṇattivajjaṃ āpattiṃ āpajjantiyeva. Yadi evaṃ paṇṇattivajjesupi sikkhāpadesu ‘‘ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū’’ti ñatticatuttheneva kammena upasampanno kasmā vuttoti? Sabbasikkhāpadavītikkamārahattā sabbakālikattā ca. Ehibhikkhūpasampadādayo hi na sabbasikkhāpadavītikkamārahā asabbakālikā ca. Tathā hi aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatutthakammūpasampadā dūtenūpasampadā aṭṭhavācikūpasampadāti imā tissoyeva thāvarā, sesā buddhe dharamāneyeva ahesuṃ. Teneva ca bhikkhunīvibhaṅgepi (pāci. 658) ‘‘tatra yāyaṃ bhikkhunī samaggena ubhatosaṅghena ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampannā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā bhikkhunī’’ti dūtenūpasampadāya aṭṭhavācikūpasampadāya ca upasampannaṃ antokatvā ubhatosaṅghena ñatticatuttheneva kammena upasampannā bhikkhunī vuttā, na garudhammapaṭiggahaṇūpasampadāya upasampannā tassā upasampadāya pāṭipuggalikabhāvato asabbakālikattā. Garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā hi mahāpajāpatiyā eva anuññātattā pāṭipuggalikāti, tasmā sabbasikkhāpadavītikkamārahaṃ sabbakālikāya ñatticatutthakammūpasampadāya upasampannameva gahetvā sabbasikkhāpadāni paññattānīti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ paṇṇattivajjesu sikkhāpadesu ca ehibhikkhūpasampannādīnampi saṅgaho kathaṃ viññāyatīti? Atthato āpannattā. Tathā hi ‘‘dve puggalā abhabbā āpattiṃ āpajjituṃ buddhā ca paccekabuddhā ca, dve puggalā bhabbā āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhū ca bhikkhuniyo cā’’ti (pari. 322) sāmaññato vuttattā ehibhikkhūpasampannādayopi asañcicca assatiyā acittakaṃ paṇṇattivajjaṃ sahaseyyādiāpattiṃ āpajjantīti atthato āpannanti ayamettha sāro. Yaṃ panettha ito aññathā kenaci papañcitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ.
“依词源”是指按词语解释来说。“依表达”是指按惯用说法来说。“在羯磨语尚未生起时”是指在白四羯磨语尚未生起时。“依功德”是指依与戒等种种功德相应来说。在这里应当知道,“比丘”的词源解释是:他破坏诸恶不善法。巴利
Niruttivasenāti nibbacanavasena. Abhilāpavasenāti vohāravasena. Anuppannāya kammavācāyāti anuppannāya ñatticatutthakammavācāya. Guṇavasenāti sīlāditaṃtaṃguṇayogato. Ettha ca bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhūti nibbacanaṃ veditabbaṃ.
学处与活命分别的注释巴利
Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā
应当修学,就是应当反复练习。“最上”是指殊胜。在增上戒等存在的情况下,也应当具备戒等。就像依着一把尺寸较小的伞或旗,把超出尺寸的称为“过大的伞”“过大的旗”,这里也一样,应当这样作意:“依着不算殊胜的戒,而应当具备增上戒;同样,依着不算殊胜的心和慧,而应当具备增上心和增上慧。”为了从戒等的自相来阐明它们,所以说了“那么,这里什么是戒”等话。八支戒因为已经包含在十支戒里,所以没有单独列出,只说了“五支戒、十支戒”这么多。巴帝摩卡防护戒,是指按行持和遮止两种方式,属于律藏的学处戒。这个戒能保护守持它的人,使他从恶趣等苦中解脱出来,所以称为“巴帝摩卡”。防护就是律仪,即不以身语违犯。巴帝摩卡本身就是律仪,所以叫“巴帝摩卡防护”。它本身就是以戒为义,所以叫“巴帝摩卡防护戒”。巴利
Sikkhitabbāti āsevitabbā. Uttamanti visiṭṭhaṃ. Adhisīlādīsu vijjamānesu sīlādīhipi bhavitabbaṃ. Yathā hi omakatarappamāṇaṃ chattaṃ vā dhajaṃ vā upādāya atirekappamāṇaṃ ‘‘atichattaṃ atidhajo’’ti vuccati, evamihāpi ‘‘anukkaṭṭhasīlaṃ upādāya adhisīlena bhavitabbaṃ, tathā anukkaṭṭhaṃ cittaṃ paññañca upādāya adhicittena adhipaññāya ca bhavitabba’’nti manasi katvā sīlādiṃ sarūpato vibhāvetukāmo ‘‘katamaṃ panettha sīla’’ntiādimāha. Aṭṭhaṅgasīlaṃ dasaṅgasīlesveva antogadhattā visuṃ aggahetvā ‘‘pañcaṅgadasaṅgasīla’’nti ettakameva vuttaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīlanti cārittavārittavasena duvidhaṃ vinayapiṭakapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhanti vuccati. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro , kāyavācāhi avītikkamo. Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. So eva sīlanaṭṭhena sīlanti pātimokkhasaṃvarasīlaṃ.
另一种解释:因为烦恼势力强大,所以容易作恶,难以行善,因此屡屡堕入恶趣,所以叫“堕者”,也就是凡夫。或者因为无常,被业力抛掷到各种有当中,像被机器转动一样无法停住地到处流转,所以具有“行”的性质,叫“堕者”;或者因为死亡,在各种众生群体中,身体坏灭,所以叫“堕者”,指的是众生相续,或者就是心本身。这个“别解脱”能让那些堕落者从轮回之苦中解脱出来,所以叫“别解脱”。因为心解脱了,众生才被称为解脱。经中确实说过:“由心清净而清净”,还有“心不执取,从诸漏中解脱”。巴利
Aparo nayo (udā. aṭṭha. 31; itivu. aṭṭha. 97) – kilesānaṃ balavabhāvato pāpakiriyāya sukarabhāvato puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavābhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto vimuttoti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca.
或者,以无明等为因,在轮回中堕落、行走、流转,所以叫“堕”。经中确实说过:“被无明遮覆的众生,被渴爱系缚,四处奔走、轮回流转。”那个“堕者”众生,通过这个法从渴爱等三种杂染中解脱出来,所以叫“别解脱”。应当知道,这个复合词的构成方式,就像“喉黑”等词一样。巴利
Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkho. ‘‘Kaṇṭhekāḷo’’tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā.
或者,“堕”的意思是令堕落、令陷没于种种苦,这就是心。经中确实说过:“世间被心引导,被心牵引。”这个“堕者”通过它而得到解脱,所以叫“别解脱”。或者,通过它而堕入恶趣之苦和轮回之苦,所以叫“堕”,也就是渴爱杂染。经中确实说过:“渴爱产生人,人以渴爱为第二伴侣”等等。从那个“堕”中解脱出来,所以叫“别解脱”。巴利
Atha vā pāteti vinipāteti dukkhehīti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkho. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti, taṇhāsaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (a. ni. 4.9; itivu. 15, 105) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkho.
或者,凡是会让人堕落其中的,就叫“堕”,也就是内六处和外六处。经里说过:“世间在六处中生起,在六处中与人结交。”从这被称为内六处和外六处的“堕”中解脱出来,所以叫“别解脱”。巴利
Atha vā patati etthāti pāti, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkho.
或者,由于它有堕落和毁灭,所以叫“堕者”,也就是轮回。从它当中解脱出来,就叫“别解脱”。巴利
Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkho.
或者,因为是一切世界之主的缘故,世尊被称为“主”(pati);通过它而解脱,所以叫“解脱”(mokkho);因为是主的解脱,依据这一点而施设名称,所以叫“主解脱”(patimokkho);主解脱就是“巴帝摩卡”(pātimokkho)。又或者,因为是一切功德的根本,以最上的意义称为“主”(pati),并且按照前面所说的意义称为“解脱”(mokkho),所以叫“主解脱”(patimokkho);主解脱就是“巴帝摩卡”。正如所说:“巴帝摩卡,这是口,这是首要的口”(《大品》135),对此有详细说明。巴利
Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttena atthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.
或者,“pa”表示方式,“ati”是表示“极尽”义的助词,因此,通过种种方式极尽地解脱,所以叫“巴帝摩卡”。因为此戒本身以彼分断而极尽地解脱、释放;当它与定相应、与慧相应时,则以镇伏断和正断而极尽地解脱、释放,所以叫“巴帝摩卡”。巴利
Atha vā pa-iti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkho. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkho.
“主解脱”(patimokkho)之所以得名,是因为它从每一种、每一种违犯的过失中,各自分别地解脱出来,这就是它的含义。主解脱本身就是“巴帝摩卡”(pātimokkho)。或者说,解脱就是涅槃,而它是那个解脱的映像,所以叫“主解脱”。因为戒的防护就像太阳升起前的曙光,既是涅槃生起的先兆,也与涅槃相似——因为它能相应地熄灭烦恼;主解脱本身就是“巴帝摩卡”。或者说,它转向并面向解脱,所以叫“主解脱”(patimokkha);主解脱本身就是“巴帝摩卡”。在这里,“巴帝摩卡”这个词的含义,首先应当这样来理解。巴利
Pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhetīti attho, patimokkho eva pātimokkho. Mokkho vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo ca yathārahaṃ kilesanibbāpanato, patimokkhoyeva pātimokkho. Pativattati mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāvettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.
能防护、能关闭,所以叫“防护”(saṃvaro);巴帝摩卡本身就是防护,所以叫“巴帝摩卡防护”(pātimokkhasaṃvaro)。它就是戒,也就是“巴帝摩卡防护戒”(pātimokkhasaṃvarasīla);但从含义上说,它既是对种种应当避免的违犯之处的远离,也是思。巴利
Saṃvarati pidahati etenāti saṃvaro, pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. So eva sīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo ceva cetanā ca.
称为增上戒,是因为它彻底具备身与语的防护,并且是道戒的近依处,所以巴帝摩卡防护戒是更上等、更殊胜的戒,因此称为增上戒。“Pajjotānaṃ”就是诸光明。难道独觉佛不也是依法的本性而具备巴帝摩卡防护戒吗?既然如此,为什么限定说“只在佛出世时才有流布,没有佛出世就没有”呢?所以接着说“并非除去那施设……”等等。虽然独觉佛也具备巴帝摩卡防护戒,但并不是依他们而广为流布,这是这里的意旨。“对于这种事、这种违犯,有这种名称”的施设,不是其他人的领域,只有诸佛才有这个领域,是诸佛的力量,所以说“然而只有诸佛……”等等。世间戒被称为增上戒,是就方便说而言;为了显示其究竟说,就说“比巴帝摩卡防护更上的,即与道果相应的戒,才是增上戒”。所谓“成就此的比丘”,是针对居士中的入流者可能发生对妻子的违犯而说的。因为他们确实与妻子儿女一起住在家里。巴利
Adhisīlanti vuccatīti anavasesato kāyikavācasikasaṃvarabhāvato ca maggasīlassa padaṭṭhānabhāvato ca pātimokkhasaṃvarasīlaṃ adhikaṃ visiṭṭhaṃ sīlaṃ adhisīlanti vuccati. Pajjotānanti ālokānaṃ. Nanu ca paccekabuddhāpi dhammatāvasena pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgatāva honti, evaṃ sati kasmā ‘‘buddhuppādeyeva pavattati, na vinā buddhuppādā’’ti niyametvā vuttanti āha – ‘‘na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā’’tiādi. Kiñcāpi paccekabuddhā pātimokkhasaṃvarasampannāgatā honti, na pana tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo. ‘‘Imasmiṃ vatthusmiṃ imasmiṃ vītikkame idaṃ nāma hotī’’ti paññapanaṃ aññesaṃ avisayo, buddhānaṃyeva esa visayo, buddhānaṃ balanti āha – ‘‘buddhāyeva panā’’tiādi. Lokiyasīlassa adhisīlabhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīla’’nti vuttaṃ. Na hi taṃ samāpanno bhikkhūti gahaṭṭhesu sotāpannānaṃ sadāravītikkamasambhavato vuttaṃ. Tathā hi te saputtadārā agāraṃ ajjhāvasanti.
令他人受持与自己受持:令他人受持,以及自己受持。称为增上心:因为它是道定的依止状态,所以称为增上心。非离佛出世:虽然独觉佛确实有作为观禅基础的八等至心,但他们不能令其他人在此受持,所以不是依他们而详细流布、运转,这是意旨。对于观慧的增上慧性成就,“非离佛出世”这句话也应知是依此意旨而说的。世间心的增上心性,是就权说而言;为了显示其就实说,而说“比那更上的,即道果心才是增上心”。然而,依此注释书之语“但此于此非所意许”,可知依世间心而说的增上心学,在这里也是所意许的。而“成就此的比丘,不行淫欲法”这句话,则会导致“成就世间增上心者,行淫欲法”的过失。在增上慧的解释中,说了“比那更上的,即道果慧才是增上慧”之后,又说“但那于此非所意许。因为成就此的比丘,不行淫欲法”,由此可知,依世间慧而说的增上慧学,在这里也是所意许的,而且注释书中允许成就那者行淫欲法。然而,这一切与“其中,此增上戒学,是于此义中所意许之学”这段圣典不相符合。因为这段圣典阐明:只有增上戒学是于此所意许的,而非其他。因此,圣典与注释书的意旨应这样了知:当成就世间增上心、增上慧者,依于那样的缘而生起“我将行淫欲法”的心时,可能从那增上心、增上慧退失,因此,成就那两者的人不可能行淫欲法,所以圣典中只说了增上戒学。因为增上戒学,只要不造作违犯,就仍是成就的状态。并非仅凭心生起,巴帝摩卡防护戒就称为已破。而在注释书中则说:比丘即使从世间增上心、增上慧退失,也可能有时行淫欲法,所以不否定那两者;但由于道果法有不可动摇的本质,成就那的比丘绝不可能从那里退失而行淫欲法,因此应知唯对出世间增上心、增上慧作了否定。巴利
Samādāpanaṃsamādānañcāti aññesaṃ samādāpanaṃ sayaṃ samādānañca. Adhicittanti vuccatīti maggasamādhissa adhiṭṭhānabhāvato adhicittanti vuccati. Na vinā buddhuppādāti kiñcāpi paccekabuddhānaṃ vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ hotiyeva, na pana te tattha aññe samādāpetuṃ sakkontīti na tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo. Vipassanāpaññāyapi adhipaññatāsādhane ‘‘na vinā buddhuppādā’’ti vacanaṃ imināva adhippāyena vuttanti veditabbaṃ. Lokiyacittassa adhicittatā pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘tatopi ca maggaphalacittameva adhicitta’’nti āha. Taṃ pana idha anadhippetanti iminā aṭṭhakathāvacanena lokiyacittassa vasena adhicittasikkhāpi idha adhippetāti viññāyati. Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti ca iminā lokiyaadhicittaṃ samāpanno methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti āpannaṃ. Adhipaññāniddese ca ‘‘tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā’’ti vatvā ‘‘sā pana idha anadhippetā. Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti vuttattā lokiyapaññāvasena adhipaññāsikkhāyapi idhādhippetabhāvo taṃ samāpannassa methunadhammapaṭisevanañca aṭṭhakathāyaṃ anuññātanti viññāyati. Idañca sabbaṃ ‘‘tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti imāya pāḷiyā na sameti. Ayañhi pāḷi adhisīlasikkhāva idha adhippetā, na itarāti dīpeti, tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca evamadhippāyo veditabbo – lokiyaadhicittaadhipaññāsamāpannassa tathārūpapaccayaṃ paṭicca ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī’’ti citte uppanne tato adhicittato adhipaññato ca parihāni sambhavatīti taṃ dvayaṃ samāpannena na sakkā methunaṃ dhammaṃ paṭisevitunti pāḷiyaṃ adhisīlasikkhāva vuttā. Adhisīlasikkhañhi yāva vītikkamaṃ na karoti, tāva samāpannova hoti. Na hi cittuppādamattena pātimokkhasaṃvarasīlaṃ bhinnaṃ nāma hotīti. Aṭṭhakathāyaṃ pana lokiyaadhicittato adhipaññato ca parihāyitvāpi bhikkhuno methunadhammapaṭisevanaṃ kadāci bhaveyyāti taṃ dvayaṃ appaṭikkhipitvā maggaphaladhammānaṃ akuppasabhāvattā taṃ samāpannassa bhikkhuno tato parihāyitvā methunadhammapaṭisevanaṃ nāma na kadāci sambhavatīti lokuttarādhicittaadhipaññānaṃyeva paṭikkhepo katoti veditabbo.
“有布施,有供养”等这一类展开的说法,用这句话来说明:巴利
Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhantiādinayappavattanti iminā –
在这里,什么是“业自属智”?就是认为:有布施,有供养,有献祭,有善业和恶业各自的果报,有这个世界,有另一个世界,有母亲,有父亲,有化生的众生,世间有沙门婆罗门走正道、修行正确,他们自己以胜智证知这个世界和另一个世界之后,把它宣说出来——像这样的慧、了知……无痴、择法、正见,这就叫业自属智。除了随顺谛智以外,一切有漏的善慧都是业自属智。巴利
‘‘Tattha katamaṃ kammassakataññāṇaṃ? ‘Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammā paṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti yā evarūpā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati kammassakataññāṇaṃ. Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇaṃ sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇa’’nti (vibha. 793) –
把这部《分别论》巴利原文收摄进来。巴利
Imaṃ vibhaṅgapāḷiṃ saṅgaṇhāti.
在这里,对于“有布施”等说法,应当通过“以布施为缘而有果报”这一方式来了知它的含义。“布施”是以所施之物为代表而说的施舍。“供养”指大祭祀,意思是众人共享的大布施。“献祭”指的是充足的恭敬供养。“有母,有父”是说对父母行正行或邪行,会产生相应的果报。“这被称为”的意思是:能了知“此业属于自己的,此业不属于自己的”这种智慧,就叫做业自属智。其中,三种身恶行、四种语恶行、三种意恶行,这些叫做不属于自己的业;在三门中的十种善行,则叫做属于自己的业。无论业是属于自己还是属于他人,一切不善都叫做不属于自己的业。为什么呢?因为它破坏利益、产生不利。无论业是属于自己还是属于他人,一切善都叫做属于自己的业。为什么呢?因为它破坏不利、产生利益。安住在能这样了知的业自属智中,广行布施、圆满戒行、受持布萨,从安乐到安乐、从成就到成就地享受之后,证得涅槃的众生,其数量无法计算。除了随顺谛智之外——所谓“随顺谛智”,是因为随顺道谛和胜义谛而得名的观智——其余一切有漏善慧都是业自属智。巴利
Tattha (vibha. aṭṭha. 793) atthi dinnantiādīsu dinnapaccayā phalaṃ atthīti iminā upāyena attho veditabbo. Dinnanti ca deyyadhammasīsena dānaṃ vuttaṃ. Yiṭṭhanti mahāyāgo, sabbasādhāraṇaṃ mahādānanti attho. Hutanti pahonakasakkāro adhippeto. Atthi mātā, atthi pitāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattiādīnaṃ phalasambhavo vutto. Idaṃ vuccatīti yaṃ ñāṇaṃ ‘‘idaṃ kammaṃ sakaṃ, idaṃ no saka’’nti jānāti, idaṃ kammassakataññāṇaṃ nāma vuccatīti attho. Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ tividhaṃ manoduccaritanti idaṃ na sakakammaṃ nāma, tīsu dvāresu dasavidhampi sucaritaṃ sakakammaṃ nāma. Attano vāpi hotu parassa vā, sabbampi akusalaṃ na sakakammaṃ nāma. Kasmā? Atthabhañjanato anatthajananato ca. Attano vā hotu parassa vā, sabbampi kusalaṃ sakakammaṃ nāma. Kasmā? Anatthabhañjanato atthajananato ca. Evaṃ jānanasamatthe imasmiṃ kammassakataññāṇe ṭhatvā bahuṃ dānaṃ datvā sīlaṃ pūretvā uposathaṃ samādiyitvā sukhena sukhaṃ sampattiyā sampattiṃ anubhavitvā nibbānaṃ pattānaṃ sattānaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇanti maggasaccassa paramatthasaccassa ca anulomanato saccānulomikanti laddhanāmaṃ vipassanāñāṇaṃ ṭhapetvā avasesā sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇamevāti attho.
能辨别三相的行相,是指能切断“无常等三种特相生起后又消失等行相”的智慧。称为增上慧,是说观智因为是道慧的依止处,所以称为增上慧。巴利
Tilakkhaṇākāraparicchedakanti aniccādilakkhaṇattayassa hutvā abhāvādiākārapaacchindanakaṃ. Adhipaññāti vuccatīti maggapaññāya adhiṭṭhānabhāvato vipassanāñāṇaṃ adhipaññāti vuccati.
“ 行善者得善,作恶者得恶。
他体验这二重,并跟随造作者。”巴利
‘‘Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ; Anubhoti dvayametaṃ, anubandhati kāraka’’nti. (saṃ. ni. 1.256);
过去和未来的轮回根本之苦也是同样:这“业自属慧”,在观察此种苦时成为令人警醒的事由,又因渴望解脱而成为助缘,因而也被称为增上慧。世俗慧具有增上慧的性质,这只是方便的说法;为了以究竟说显示它,才说:“从那一层来说,只有道慧和果慧才是增上慧。”巴利
Evaṃ atīte anāgate ca vaṭṭamūlakadukkhasallakkhaṇavasena saṃvegavatthutāya vimuttiākaṅkhāya paccayabhūtā kammassakatapaññā adhipaññātipi vadanti. Lokiyapaññāya adhipaññābhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā’’ti vuttaṃ.
“他们共同依此而活”,因此称为“共活”,这是说一切学处,所以说道:“一切……中略……因此称为共活。”其中,“学处”是指佛陀所说的言教,即所谓“名身、句身、词身、字身”。“同分活命者”意思是相同活命者、相似而行者。“于彼学”一句中,依处有待于所依,须先说明依处所依的是什么,才标出“于彼”这个依处;所以说道:“以彼学处为心之依处。”意思是:把那称为共活的学处作为所缘,依“我是否依学处而学、未学”这样的方式运作,以学处为境,以它为所依,这样的心就是依处。难道不应当这样解释“学与共活具足者”一词吗?即,先显示所学与共活二者,然后说“于他们中学,故名为学与共活具足者”。为何不这样说,而只说“于彼学,故名为共活具足者”这么一点呢?针对这内在的诘问,才说:“并非仅此……”等。巴利
Saha ājīvanti etthāti sājīvoti sabbasikkhāpadaṃ vuttanti āha – ‘‘sabbampi…pe… tasmā sājīvanti vuccatī’’ti. Tattha sikkhāpadanti ‘‘nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ. Sabhāgavuttinoti samānavuttikā, sadisappavattikāti attho. Tasmiṃ sikkhatīti ettha ādheyyāpekkhattā adhikaraṇassa kimādheyyamapekkhitvā ‘‘tasmi’’nti adhikaraṇaṃ niddiṭṭhanti āha – ‘‘taṃ sikkhāpadaṃ cittassa adhikaraṇaṃ katvā’’ti, taṃ sājīvasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ ‘‘yathāsikkhāpadaṃ nu kho sikkhāmi, na sikkhāmī’’ti evaṃ pavattivasena sikkhāpadavisayattā tadādheyyabhūtassa cittassa adhikaraṇaṃ katvāti attho. Nanu ca ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti imassa padabhājanaṃ karontena ‘‘yaṃ sikkhaṃ sājīvañca samāpanno, tadubhayaṃ dassetvā tesu sikkhati, tena vuccati sikkhāsājīvasamāpanno’’ti vattabbaṃ siyā, evamavatvā ‘‘tasmiṃ sikkhati, tena vuccati sājīvasamāpanno’’ti ettakameva kasmā vuttanti antolīnacodanaṃ sandhāyāha ‘‘na kevalañcāyametasmi’’ntiādi.
圆满守护戒,意思是:依止持戒,让与远离相应的思在自己心中生起;依止作持戒,让与远离不相应的思在自己心中生起。而“于彼学处不违犯而学”,意思是:对于世尊所说、被称为“名身、句身、词身、字身”的学处,成为不违犯者,并在那学处上修学。圆满守护戒和不违犯正命,这两者就是这里所说的“学”,这是要旨。其中,不违犯正命是学处圆满的助缘,因为从不违犯正命开始,直到证道之间,学处都能圆满。此外,这里“以圆满学而学”这一句,特别指的是被称为远离思的守护戒在自己相续中生起的时候;而“以不违犯而学”这一句,则也包括它没有生起的时候。因为无论是以圆满的方式让学在自己心中生起,还是由于睡眠等原因而没有生起,由于没有违犯,所以都称为“不违犯而学”。巴利
Sīlasaṃvaraṃ paripūrento, vārittasīlavasena viratisampayuttaṃ cetanaṃ cārittasīlavasena virativippayuttaṃ cetanañca attani pavattentoti attho. Tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatīti ‘‘nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti evaṃ vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ avītikkamanto hutvā tasmiṃ yathāvuttasikkhāpade sikkhatīti attho. Sīlasaṃvarapūraṇaṃ sājīvānatikkamanañcāti idameva ca dvayaṃ idha sikkhanaṃ nāmāti adhippāyo. Tattha sājīvānatikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo. Sājīvānatikkamato hi yāva maggā sikkhāpāripūrī hoti. Apicettha ‘‘sikkhaṃ paripūrento sikkhatī’’ti iminā viraticetanāsaṅkhātassa sīlasaṃvarassa visesato santāne pavattanakālova gahito, ‘‘avītikkamanto sikkhatī’’ti iminā pana appavattanakālopi. Sikkhañhi paripūraṇavasena attani pavattentopi niddādivasena appavattentopi vītikkamābhāvā ‘‘avītikkamanto sikkhatī’’ti vuccatīti.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12