毗兰若篇章的注释·关于宿住随念的讨论
毗兰若篇复注 · 63 段
关于宿住随念的讨论
Pubbenivāsakathā
12以修习离色贪而生的四种无色定,也都归入第四禅,所以说“四禅”。就心一境性来说,就像为了投生一样(为了投生诸有的目的),作为观的基础也是四禅共通的,因此依它们说“四禅”是合理的;但作为神通的基础和灭尽定的基础,只是第四禅独有的,那怎么说成是四禅共通的呢?因为辗转依止的缘故。因为依止的依止也称为依止,原因的原因也称为原因,就像说“用草做成了饭”。这样,在说明目的时,八等至的含摄就成立了。“为心一境性”是指以这些定为目的,为现法乐住之义,这是就纯观行者与漏尽者而说的。因此说“以一心之心思,我将安乐地度过一日”。“为投生诸有”是指为了在诸有中受生之义。因为入灭尽定七日,所以说“七日无心”。为什么他们只入灭尽定七日呢?因为要限定时间,而且这多半是因为依靠段食而活的众生,其执受所成之身,吃了一次食物后,只能维持七日。
12. Rūpavirāgabhāvanāvasena pavattaṃ catubbidhampi arūpajjhānaṃ catutthajjhānasaṅgahamevāti āha ‘‘cattāri jhānānī’’ti. Yuttaṃ tāva cittekaggatā bhavokkamanatthatā viya vipassanāpādakatāpi catunnaṃ jhānānaṃ sādhāraṇāti tesaṃ vasena ‘‘cattāri jhānānī’’ti vacanaṃ, abhiññāpādakatā pana nirodhapādakatā ca catutthasseva jhānassa āveṇikā, sā kathaṃ catunnaṃ jhānānaṃ sādhāraṇā vuttāti? Paramparādhiṭṭhānabhāvato. Padaṭṭhānapadaṭṭhānampi hi padaṭṭhānantveva vuccati, kāraṇakāraṇampi kāraṇanti yathā ‘‘tiṇehi bhattaṃ siddha’’nti. Evañca katvā payojananiddese aṭṭhasamāpattiggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Cittekaggatatthānīti ittasamādhatthāni, diṭṭhadhammasukhavihāratthānīti attho. Cittekaggatāsīsena hi diṭṭhadhammasukhavihāro vutto, sukkhavipassakakhīṇāsavavasena cetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘ekaggacittā sukhaṃ divasaṃ viharissāmā’’ti. Bhavokkamanatthānīti bhavesu nibbattiatthāni. Sattāhaṃ nirodhasamāpattiyā samāpajjanato āha ‘‘sattāhaṃ acittakā hutvā’’ti. Kasmā pana sattāhameva nirodhaṃ samāpajjantīti? Tathākālaparicchedakaraṇato, tañca yebhuyyena āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ upādinnakappavattassa ekadivasaṃ bhuttāhārassa sattāhameva yāpanato.
这个灭尽定到底是什么?哪些人能入这个定,哪些人不能入?在哪里入?为什么入?又是怎么入的?下面来说明。
这里说的“这个灭尽定到底是什么”,就是指依靠逐步灭尽的方式,让心和心所法不再生起。
哪些人能入这个定,哪些人不能入?所有的凡夫、入流者、一来者,以及干观行的不来和阿拉汉,都不能入这个定;而证得八等至的不来和诸漏尽者,则能入这个定。
在哪里入?在五蕴有的地方入。为什么?因为必须依靠逐步等至才能入。在四蕴有的地方,连初禅等都不会生起,所以不可能在那里入这个定。
为什么入?因为对诸行的生起和坏灭感到厌离,想要“在现法中成为无心,证得灭尽涅槃,安住于快乐”,所以才入。
怎么入呢?通过止和观两者共同推进,已经完成先前准备工作的人,让非想非非想处灭去,这样就能入这个定。如果只靠止来推进,就会到达非想非非想处等至后停在那里;如果只靠观来推进,就会到达果等至后停在那里;如果靠止和观两者共同推进,让非想非非想处灭去,那个人就能入这个定。以上就是这里的简要说明。
Kā (visuddhi. 2.867-868) panāyaṃ nirodhasamāpatti nāma, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kattha samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti? Vuccate – tattha kā panāyaṃ nirodhasamāpatti nāmāti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanasotāpannasakadāgāmino sukkhavipassakā ca anāgāmiarahanto na samāpajjanti, aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino khīṇāsavā ca samāpajjanti. Kattha samāpajjantīti pañcavokārabhave. Kasmā? Anupubbasamāpattisabbhāvato. Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppattiyeva natthi, tasmā na sakkā tattha samāpajjituṃ. Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā ‘‘diṭṭhadhamme acittakā hutvā nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti. Kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato evamassā samāpajjanaṃ hoti. Yo hi samathavaseneva ussakkati, so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yopi vipassanāvaseneva ussakkati, so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana ubhayavaseneva ussakkitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti, so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo.
这段的详细说明如下:在这里,一位比丘想进入灭尽定,先进入初禅,出定之后,对那里的诸行观无常、观苦、观无我。这种观有三种:行把握观、果等至观、灭尽定观。其中,行把握观不管是弱还是锐利,都一定会成为道的近因。果等至观只有锐利才合适,类似于道的修习。而灭尽定观则不能太弱也不能太锐利才合适,所以他以不太弱也不太锐利的观来观那些行。然后,进入第二禅……乃至进入识无边处,出定之后,在那里同样观诸行。接着,进入无所有处,出定之后,做四种准备工作:不坏别系物、尊重僧团、等待导师召唤、限定寿限。
Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati. Vipassanā ca panesā tividhā saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā phalasamāpattivipassanā nirodhasamāpattivipassanāti. Tattha saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā mandā vā tikkhā vā maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva. Phalasamāpattivipassanā tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā. Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandanātitikkhā vaṭṭati, tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati. Tato dutiyajjhānaṃ…pe… tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Atha ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti nānābaddhaavikopanaṃ saṅghapatimānanaṃ satthupakkosanaṃ addhānaparicchedanti.
其中,“不坏别系物”是指:凡是这件物品不跟这位比丘系在一起,而是单独放在别处的——无论是钵和袈裟、床和椅子、住处,还是其他任何一类资具——都要让它不被损坏,不被火、水、风、贼、老鼠等毁掉,应当这样决意。这里的决意方法是:“在此七天之内,愿这个和那个不被火烧,不被水冲走,不被风吹散,不被贼偷走,不被老鼠等咬坏。”这样决意之后,七天之内那件物品不会有任何危险;如果不决意,就会被火等毁坏。这叫做“不坏别系物”。至于跟自身系在一起的——比如下衣、上衣,或者坐的座位——那就不需要另外决意,等至本身就会保护它们。
Tattha nānābaddhaavikopananti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti, nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana yaṃ kiñci parikkhārajātaṃ, taṃ yathā na vikuppati, aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati, evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ ‘‘idañcidañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu, mā udakena vuyhatu, mā vātena viddhaṃsatu, mā corehi harīyatu, mā undūrādīhi khajjatū’’ti. Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti, anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi nassati, idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma. Yaṃ pana ekābaddhaṃ hoti nivāsanapārupanaṃ vā nisinnāsanaṃ vā, tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi, samāpattiyeva naṃ rakkhati.
“僧团期待”是指对僧团的等候、守候,意思是:只要那位比丘还没来,就不举行僧团羯磨。这里,等候本身不是预备工作,而作意“僧团期待”才是预备工作。因此,应当这样作意:“如果在我入灭尽定七天期间,僧团想要做白二羯磨等任何羯磨,只要有比丘来叫我,我就立刻出定。”这样作意之后入定的人,到那时候就一定会出定。如果有人不这样作,僧团聚集后没看见那位比丘,就问“某某比丘在哪里”,听说“他入了灭尽定”,就派一位比丘去:“你去叫他来。”当那位比丘站到能听见的范围内,只要说“贤友,僧团在期待你”,他就出定了。僧团的命令就是这样有分量。所以,应当这样作意,使自己在最初就能出定,应当这样入定。
Saṅghapatimānananti bhikkhusaṅghassa patimānanaṃ udikkhanaṃ, yāva so bhikkhu āgacchati, tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho. Ettha ca patimānanaṃ etassa na pubbakiccaṃ, patimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ. Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho apalokanakammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti, yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhahatiyeva. Yo pana evaṃ na karoti, saṅgho ce sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti pucchitvā ‘‘nirodhaṃ samāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘taṃ pakkosāhī’’ti, athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘saṅgho taṃ āvuso patimānetī’’ti vuttamatteyeva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma, tasmā taṃ āvajjitvā yathā paṭhamameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.
关于“师的召唤”:在这里,同样是以作意“师的召唤”作为入定前的准备工作,所以也应当这样作意。其余部分应当依照前面的方式来了知。
Satthupakkosananti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa pubbakiccaṃ, tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
“寿限的限定”是指对寿命期限的限定。这位比丘应当以善巧来把握寿限的限定,先作意“我自己的寿行在七日之内是会继续运转,还是不会继续运转”,然后才能入定。因为如果寿行会在七日之内断灭,而他却不先作意就入定,那么他的灭尽定就无法阻挡死亡;由于在灭尽定当中不会死亡,他就会在定中中途出定。所以必须先作意这件事再入定。其余那些即使不作意也可以,但这一项则必须作意,所以才这样说。他这样进入无所有处定,出定之后做完这个预备工作,再进入非想非非想处定,经过一个或两个心刹那,就成为无心,触证灭尽。为什么在两个心之后心识不再生起呢?因为这是趣向灭尽的加行。这位比丘把止和观这两法配合起来,依次第登上八等至,这就是渐次灭尽的加行,而不是为了非想非非想处定。由于是趣向灭尽的加行,所以在两个心之后心识不再生起。
Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo. Iminā bhikkhunā addhānaparicchedesu kusalena bhavitabbaṃ, ‘‘attano āyusaṅkhārā sattāhaṃ pavattissanti na pavattissantī’’ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati, tassa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ na sakkoti, antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti, tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Avasesañhi anāvajjitumpi vaṭṭati, idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya idaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati, athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati . Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni na pavattantīti? Nirodhassa payogattā. Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭhasamāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni na pavattantīti.
菩萨在前往菩提道场之前,在最后一生中也曾生起过第四禅,但那时只是刚刚生起而已,并不是作为观等的基础。因此,为了加以区别,才说“在菩提树下生起”。“观的基础”,是指在开始修观时作为观的基础。“神通的基础”,这里也是同样的道理。诸佛只在最初开始修行时需要以基础禅那为用,此后就不再为了证得更高的道果、果等至、神通变化等目的而使用它。因为从证得正等觉的那一刻起,一切智与定的作用就只取决于期望而已。“成就一切事”,是指成就次第住等一切事。“给予一切世间出世间功德”:在这里,正因为第四禅是观与神通的基础,所以应当知道世尊的第四禅具有给予一切世间出世间功德的性质。因为道智是一切知智的近因,一切知智就是正等觉,而道智又以第四禅为近因。在世尊证得正等觉的同时,一切佛功德都已掌握在手,而道的证得,是以第四禅为所依的。
Yasmā bodhisattena bodhimaṇḍupasaṅkamanato pubbepi carimabhave catutthajjhānaṃ nibbattitapubbaṃ, tadā pana taṃ nibbattitamattameva ahosi, na vipassanādipādakaṃ. Tasmā ‘‘bodhirukkhamūle nibbattita’’nti tato visesetvā vuttaṃ. Vipassanāpādakanti vipassanārambhe vipassanāya pādakaṃ. Abhiññāpādakanti etthāpi eseva nayo. Buddhānañhi paṭhamārambhe eva pādakajjhānena payojanaṃ ahosi, na tato paraṃ uparimaggādhigamaphalasamāpattiabhiññāvaḷañjanādiatthaṃ. Abhisambodhisamadhigamato paṭṭhāya hi sabbaṃ ñāṇasamādhikiccaṃ ākaṅkhāmattapaṭibaddhamevāti. Sabbakiccasādhakanti anupubbavihārādisabbakiccasādhakaṃ. Sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakanti ettha vipassanābhiññāpādakattā eva catutthassa jhānassa bhagavato sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakatā veditabbā. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ taṃpadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ abhisambodhi, tadadhigamasamakālameva ca bhagavato sabbe buddhaguṇā hatthagatā ahesuṃ, catutthajjhānasannissayo ca maggādhigamoti.
说完“成就第四禅而住”之后,因为提到了“他”,所以接着说“他,我”。在“这样入定”这句里,“这样”这个词,是为了显示前面依次证得三种禅那之后所成就的第四禅的等持,因此说“这样,是对第四禅次第的显示”。这是对第四禅和证得它的方法的显示,也就是通过那样的等持次第而获得第四禅定,是对这两者的显示,这就是它的意思。因此说“由此……已说”。其中,“由这次第”是指由证得初禅等开始的次第。虽然“这样”这个词连同入定的等持,已经显示了第四禅的等持,但因为只有念清净之定才是神通的基础,所以特别说“以第四禅定入定”。当舍念清净现起时,由于一切敌对法和随烦恼都已清净,而且在敌对法被止息时不再有干扰,第四禅以及与之相应的诸法就变得极为清净、极为明澈,而这里是以念为首来作开示,所以说“以舍念清净的状态而清净”,意思是由舍产生了念清净。这种清净由于殊胜的缘而有殊胜的运作,它的遍净状态,就像经过研磨的纯净黄金变得光辉闪耀一样,所以说“正因为清净,所以遍净、光辉,这就是所说的意思”。
‘‘Catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi’’nti vatvā ‘‘so’’ti vuttattā āha ‘‘so aha’’nti. Evaṃ samāhiteti ettha evaṃ-saddo heṭṭhā jhānattayādhigamapaṭipāṭisiddhassa catutthajjhānasamādhānassa nidassanatthoti āha ‘‘evanti catutthajjhānakkamanidassanameta’’nti. Catutthajjhānassa tassa ca adhigamamaggassa nidassanaṃ, yena samādhānānukkamena catutthajjhānasamādhi laddho, tadubhayanidassananti attho. Tenāha ‘‘iminā…pe… vuttaṃ hotī’’ti. Tattha iminā kamenāti iminā paṭhamajjhānādhigamādinā kamena. Yadipi ‘‘eva’’nti idaṃ āgamanasamādhinā saddhiṃ catutthajjhānasamādhānaṃ dīpeti, satipārisuddhisamādhi eva pana iddhiyā adhiṭṭhānabhāvato padhānanti āha ‘‘catutthajjhānasamādhinā samāhite’’ti. Sabbapaccanīkadhammupakkilesaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhupekkhāya vattamānāya catutthajjhānaṃ taṃsampayuttā ca dhammā suparisuddhā suvisadā ca honti, satisīsena pana tattha desanā katāti āha ‘‘upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe’’ti, upekkhāya janitasatipārisuddhisambhavenāti attho. Parisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viyāti āha ‘‘parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hotī’’ti.
“以断除乐等缘”,是指依次以镇伏作为贪嗔之缘的乐与喜、苦与忧。正如所说:“乐是喜的缘,喜是贪的缘;苦是忧的缘,忧是嗔的缘。”贪等法因为使心垢秽不净,所以被称为“污点”;同样,它们以逼近而染污的作用,被称为随烦恼。因此说“正因为没有污点,所以远离随烦恼”。所以说“因为污点,心被染污”,意思是受到逼迫、受到热恼。“善修习”,是指通过达到熟练而善加修习。因此说“达到自在”,意思是通过转向等五种方式,或十四种调伏方式,达到能随意运作。能自在运作的心,被称为“柔软”,因达到熟练故,就像经过良好揉制的皮革、经过良好加工的紫胶一样,被称为柔软。“堪任作业”,是指堪任神变等神通作业。“这两者”,就是指柔软与堪任这两种。
Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātenāti sukhasomanassānaṃ dukkhadomanassānañca yathākkamaṃ rāgadosapaccayānaṃ vikkhambhanena. ‘‘Sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa, dukkhaṃ domanassassa paccayo, domanassaṃ dosassā’’ti vuttaṃ. Yathā rāgādayo cetaso malāsucibhāvena ‘‘aṅgaṇānī’’ti vuccanti, evaṃ upagantvā kilesanaṭṭhena upakkilesāti āha ‘‘anaṅgaṇattā eva ca vigatupakkilese’’ti. Tenāha ‘‘aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissatī’’ti, vibādhīyati upatāpīyatīti attho. Subhāvitattāti paguṇabhāvāpādanena suṭṭhu bhāvitattā. Tenāha ‘‘vasībhāvappatte’’ti, āvajjanādinā pañcadhā cuddasavidhena vā paridamanena vasaṃ vattituṃ upagateti attho. Vase vattamānañhi cittaṃ mudūti vuccatīti vase vattamānaṃ cittaṃ paguṇabhāvāpattiyā suparimadditaṃ viya cammaṃ suparikammakatā viya ca lākhā mudūti vuccati. Kammakkhameti vikubbanādiiddhikammakkhame. Tadubhayanti mudutākammaniyadvayaṃ.
在“我不见”等话里,“不”字表示否定。“我”是导师在指称自己。“比丘们”是在呼唤比丘。“其他”是指与现在所说的这个心不同的。“一法”是指哪怕仅仅一个自性之法。“我不见”是连接语。这里的意思是:比丘们,我用一切知智观察,也看不到有任何一个其他的法,能像这个心一样,通过修习达到自在,通过反复地做、多次地修,从而获得殊胜的柔软,因为柔软而堪任,因为堪任业处而堪任。之所以说“这个心”,是因为他自己和那些比丘都亲自现量证见了它。
Nāhantiādīsu (a. ni. aṭṭha. 1.1.1) na-kāro paṭisedhattho. Ahanti satthā attānaṃ niddisati. Bhikkhaveti bhikkhū ālapati. Aññanti idāni vuccamānacittato aññaṃ. Ekadhammampīti ekampi sabhāvadhammaṃ. Na samanupassāmīti sambandho. Ayañhettha attho – ahaṃ, bhikkhave, sabbaññutaññāṇena olokentopi aññaṃ ekadhammampi na samanupassāmi, yaṃ vasībhāvāpādanena bhāvitaṃ tathā punappunaṃ karaṇena bahulīkataṃ evaṃ savisesamudubhāvappattiyā mudu kammakkhamatāya kammaniyañca hoti yathā idaṃ cittanti. Idaṃ cittanti ca attano tesañca paccakkhatāya evamāha.
正如前面所说的清净等状态不会消失,善修习的心就安住在那里面,所以这里说“安住、达到不动”。也就是说,因为安住在这些清净等状态中而安住,正因为安住,才达到不动。就像柔软和堪任通过达到自在而表现出来,达到自在也通过柔软和堪任而表现出来,所以说“或者因为柔软、堪任的状态而安住于自己的掌控之中,所以叫安住”。就像可以通过因来推知果,也可以通过果来推知因。由于不动摇而安住,以及由于相应诸法坚固、不被敌对法所动摇,这是依靠信等力量的威势而产生的,所以说“由信等所摄持,所以达到不动”。
Yathā yathāvuttā parisuddhatādayo na vigacchanti, evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ tattha avaṭṭhitaṃ idha ‘‘ṭhitaṃ āneñjappatta’’nti ca vuttanti āha ‘‘etesu parisuddhabhāvādīsuṭhitattā ṭhite, ṭhitattāyeva āneñjappatte’’ti. Yathā mudukammaññatā vasībhāvappattiyā lakkhīyati, evaṃ vasībhāvappattipi mudukammaññatāhi lakkhīyatīti ‘‘mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite’’ti vuttaṃ. Yathā hi kāraṇena phalaṃ niddhārīyati, evaṃ phalenapi kāraṇaṃ niddhārīyatīti niccalabhāvena avaṭṭhānaṃ āneñjappattiyā ca sampayuttadhammesu thirabhāvena paṭipakkhehi akammaniyatāya ca sambhavataṃ saddhādibalānaṃ ānubhāvena hotīti āha ‘‘saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte’’ti.
现在,为了把略说中已经讲过的内容展开说明,就说了“由信摄持”等这些话。其中,“由信摄持”的意思是:像这样善加修习、达到自在的心,一定会导向对应当证知的诸法的证知——这样的信所摄持,也就是被前面所说的信力所支撑。“由无信”是说:以与信相反的无信为因。“不动”是说:不摇动、不颤动,反而以能带来更高殊胜的状态而安住。“由精进摄持”等说法,也应当按同样的方式理解其义。不过这里有差别:“由精进摄持”是指被能成就自在、调伏自身的精进所撑持;“由念摄持”是指由如前所述、于修习多作中不忘失且探寻善法之趣向的念所撑持;“由定摄持”是指由即于彼处成就无散乱的定所撑持;“由慧摄持”是指由对彼修习中辨别随顺与违逆法之相的慧所撑持。“达光明”是指与智光明俱行。因为,以如前所说的定所增长、成为光明的智,如实照见烦恼聚,由此生起怖畏与愧惧,从而战胜它,而不被它战胜。因此说“不为烦恼黑暗所动摇”。以此显示被智所摄持的愧惧之力。“具足八支”是指依第四禅定,心得等持、清净、洁白、无秽、离随烦恼、柔软、适业、住于不动,具足这八支。或者,不把“等持”本身作为一支,而将住立与不动另立,具足如前所说的八支,应当这样理解其义。“堪能引摄”是指堪能引摄神变等义,堪能令心朝向彼。因此说“对应当证知的诸法的证知”。
Idāni saṅkhepato vuttamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘saddhāpariggahitaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha saddhāpariggahitanti evaṃ subhāvitaṃ vasībhāvappattaṃ cittaṃ ekaṃsena abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya saṃvattatīti evaṃ pavattāya saddhāya pariggahitaṃ yathāvuttasaddhābalena upatthambhitaṃ. Assaddhiyenāti tappaṭipakkhena assaddhiyena hetunā. Na iñjatīti na calati na kampati, aññadatthu uparivisesāvahabhāveneva tiṭṭhati. Vīriyapariggahitantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – vīriyapariggahitanti vasībhāvāpādanaparidamanasādhanena vīriyena upatthambhitaṃ. Satipariggahitanti yathāvutte bhāvanābahulīkāre asammosādikāya kusalānañca dhammānaṃ gatiyo samanvesamānāya satiyā upatthambhitaṃ. Samādhipariggahitanti tattheva avikkhepasādhanena samādhānena upatthambhitaṃ. Paññāpariggahitanti tassā eva bhāvanāya upakārānupakāradhammānaṃ pajānanalakkhaṇāya paññāya upatthambhitaṃ. Obhāsagatanti ñāṇobhāsasahagataṃ. Obhāsabhūtena hi yathāvuttasamādhānasaṃvaddhitena ñāṇena saṃkilesapakkhaṃ yāthāvato passanto tato utrāsanto ottappanto taṃ abhibhavati, na tena abhibhuyyati. Tenāha ‘‘kilesandhakārena na iñjatī’’ti. Etena ñāṇapariggahitaṃ hirottappabalaṃ dasseti. Aṭṭhaṅgasamannāgatanti catutthajjhānasamādhinā samāhitatā parisuddhatā pariyodātatā anaṅgaṇatā vigatupakkilesatā mudubhāvo kammaniyatā āneñjappattiyā ṭhitatāti imehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ. Atha vā samāhitassa cittassa imāni aṅgānīti ‘‘samāhite’’ti imaṃ aṅgabhāvena aggahetvā ṭhitiāneñjappattiyo visuṃ gahetvā yathāvuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgatanti attho daṭṭhabbo. Abhinīhārakkhamanti iddhividhādiatthaṃ abhinīhārakkhamaṃ tadabhimukhakaraṇayoggaṃ. Tenāha ‘‘abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāyā’’ti.
当然,镇伏诸盖之后才有初禅的证得,寻等止息之后才有第二禅等的证得。但即便如此,那些盖等并不像从第四禅那样远离或脱离。因此,因为从能令心染污、扰动、踊跃的盖等中善得解脱,就说心的清净与洁白。所以他说“从盖……洁白”。关于“证得禅那的敌对者”这一说法,阿阇梨护法长老采用了“证得禅那之缘”的读法,而否定了“证得禅那的敌对者”这一读法。因为他曾说:
Kāmaṃ nīvaraṇāni vikkhambhetvā eva paṭhamajjhānasamadhigamo, vitakkādivūpasamā eva ca dutiyajjhānādisamadhigamo, tathāpi na tathā te tehi dūrībhūtā, apetā vā yathā catutthajjhānato, tasmā cetaso malīnabhāvasaṅkhobhauppilābhāvakarehi nīvaraṇādīhi suṭṭhu vimuttiyā tassa parisuddhipariyodātatā ca vuttāti āha ‘‘nīvaraṇa…pe… pariyodāte’’ti. Jhānapaṭilābhapaccanīkānanti ettha ācariyadhammapālattherena ‘‘jhānapaṭilābhapaccayāna’’nti pāṭhaṃ gahetvā ‘‘jhānapaṭilābhapaccanīkāna’’nti ayaṃ pāṭho paṭikkhitto. Vuttañhi tena –
“以证得禅那为缘”指的是:以证得禅那为因、依止证得禅那而生起的。“诸恶”指的是:低劣的。“欲行境”指的是:以欲为活动范围、被欲所沉溺的,也就是依“啊,但愿导师只问我之后,再为比丘们说法”这类方式而生起的慢、谄、诳等。“贪欲等”:用“等”字也把那些(慢、谄、诳等)一并收摄进来。在这里应当看到,贪欲以及慢等,是与不能被初禅镇伏的烦恼同属一类的,因为“以证得禅那为缘”这一表述是贯穿下来的。至于能被镇伏的,则已被“盖”这个词所涵盖。那么,那些不能被初禅镇伏的烦恼,在这里怎么会消失呢?因为“一切善法是一切不善法的对治”,这是从损减修行的角度来说的,目的是显示禅那不被执取的状态。然而,有些人认为“欲行境、贪欲等”这些词已经涵盖了忿、恼、欲贪、嗔恚等,于是驳斥“以证得禅那为缘”这个读法,说“以证得禅那为敌对者”才是正确的读法。那只是他们自己的主张,因为那样的读法根本不存在;而且,证得禅那的敌对者就是盖以及与其同类的烦恼,在说明了它们的远离之后,又再指责它们的不存在与消失,这是说不通的。难道在《无秽经》和《事经》中得不到这个意思吗?因为那里只指粗重的恶法。确实如此,但在这里,因为是依已证得第四禅来说的,所以那些烦恼是以微细的方式被涵盖的。不过,这里引用诸经,是因为它们共同具有垢秽随烦恼的性质。正如所说的“依经的随顺”,而不是依经本身。
‘‘Jhānapaṭilābhapaccayānanti jhānapaṭilābhahetukānaṃ jhānapaṭilābhaṃ nissāya uppajjanakānaṃ. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ ‘aho vata mameva satthā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyyā’tiādinayappavattānaṃ mānamāyāsāṭheyyādīnaṃ. Abhijjhādīnanti ādi-saddenapi tesaṃyeva saṅgaho. Abhijjhā cettha paṭhamajjhānena avikkhambhaneyyā mānādayo ca tadekaṭṭhā daṭṭhabbā jhānapaṭilābhapaccayānanti anuvattamānattā. Vikkhambhaneyyā pana nīvaraṇaggahaṇena gahitā. Kathaṃ pana paṭhamajjhānena avikkhambhaneyyā idha vigacchantīti? ‘Sabbe kusalā dhammā sabbākusalānaṃ paṭipakkhā’ti sallekhapaṭipattivasena evaṃ vuttaṃ jhānassa aparāmaṭṭhabhāvadassanato. Ye panettha ‘icchāvacarānaṃ abhijjhādīna’nti imehi padehi kopaappaccayakāmarāgabyāpādādayo gahitāti adhippāyena ‘jhānapaṭilābhapaccayāna’nti pāṭhaṃ paṭikkhipitvā ‘jhānapaṭilābhapaccanīkāna’nti pāṭhoti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ tathā pāṭhasseva abhāvato, jhānapaṭilābhapaccanīkā ca nīvaraṇā ceva tadekaṭṭhā ca, tesaṃ dūrībhāvaṃ vatvā puna tesaṃyeva abhāvavigamacodanāya ayujjamānattā. Nanu ca anaṅgaṇasuttavatthasuttesu ayamattho labbhati oḷārikānaṃyeva pāpadhammānaṃ tattha adhippetattāti. Saccametaṃ, idha pana adhigatacatutthajjhānassa vasena vuttattā sukhumāyeva te gahitā, aṅgaṇupakkilesatāsāmaññena panettha suttānaṃ apadisanaṃ. Tathā hi ‘suttānusārenā’ti vuttaṃ, na pana suttavasenā’’ti.
这一点也必须这样接受:因为确实有些已经证得禅那的人,仍然会有欲求界一类的心念生起。正因如此,阿阇梨护法长老才采用了“证得禅那之缘”这个读法,而否定了“证得禅那之敌对者”这个读法。在《大结节》和《清净道论》的锡兰结节中,解释的都是“证得禅那之缘”这个读法的含义,所以应当采用这个读法,它的含义也应当按照前面所说的方式来理解。因此,“欲求界是指以欲为行境、被欲所支配而生起的种种忿与恼等的条件”这个读法,也应当认为是不正确的。而且正因如此,在《清净道论》中,这个读法完全没有出现。
Avassañcetamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ adhigatajjhānānampi kesañci icchāvacarānaṃ pavattisabbhāvatoti . Teneva ācariyadhammapālattherena ‘‘jhānapaṭilābhapaccayāna’’nti pāṭhaṃ gahetvā ‘‘jhānapaṭilābhapaccanīkāna’’nti ayaṃ pāṭho paṭikkhitto. Mahāgaṇṭhipade visuddhimaggassa sīhaḷagaṇṭhipadepi ca ‘‘jhānapaṭilābhapaccayāna’’nti imasseva pāṭhassa attho vutto, tasmā ayameva pāṭho gahetabbo, atthopi cettha yathāvuttanayeneva veditabbo. Tena ‘‘icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaappaccayānanti attho’’ti ayampi pāṭho ayuttoyevāti gahetabbaṃ, tatoyeva ca visuddhimagge ayaṃ pāṭho sabbena sabbaṃ na dassitoti.
通过达到成为神足之基础的状态,是指达到作为神足的近因、作为立足处的状态。由于修习圆满,是指从此以后再也没有需要修的东西,因此堪能决意的修习已经圆满。由于达到殊胜的状态,是指因为从那时起就被提升到首要的地位,所以以最上的意义和不令人满足的意义达到殊胜的状态。而这两句是用来解释修习安住的原因,也就是说:因圆满的修习达到殊胜而安住。达到不动,这是对安住的修饰语。因此说“就像达到不动那样安住”。在这个解释方案中,“安住”和“达到不动”这两者合为一支,而“等持”则是另一支。因此,为了指出它和第一种解释方案的差别,而说“如此也是具足八支”。
Iddhipādakabhāvūpagamanenāti iddhiyā pādakabhāvassa padaṭṭhānabhāvassa upagamanena. Bhāvanāpāripūriyāti ito paraṃ kattabbassa abhāvavasena abhinīhārakkhamabhāvanāya paripuṇṇattā. Paṇītabhāvūpagamanenāti tato eva padhānabhāvaṃ nītatāya uttamaṭṭhena atittikaraṭṭhena ca paṇītabhāvassa upagamanena. Ubhayañcetaṃ bhāvanāya ṭhitiyā kāraṇavacanaṃ, paripuṇṇāya bhāvanāya paṇītabhāvappattiyā ṭhiteti. Āneñjappatteti idaṃ ṭhitiyā visesanaṃ. Tenāha ‘‘yathā āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhite’’ti. Imasmiṃ pakkhe ‘‘ṭhite āneñjappatte’’ti ubhayamekaṃ aṅgaṃ, ‘‘samāhite’’ti pana idampi ekamaṅgaṃ. Tenevassa paṭhamavikappato visesaṃ sandhāyāha ‘‘evampi aṭṭhaṅgasamannāgata’’nti.
他忆念过去生,或者他的这种忆念就是宿命通,因为它是依靠过去生等作为缘才生起的。为了展开说明前面简略说过的“对于宿命通来说,那个智就是为了这个目的”这句话的含义,先展示过去生,再展示其中的念与智,所以说了“过去生”等话。其中,“过去”这个词,根据“一生”等说法,在这里指的是以过去世为对象,所以说“在过去诸生中”。“住”这个词是业作义,除了诸蕴之外并没有所谓居住的法,所以说“曾居住的诸蕴”。这里“曾居住”的意思是在相续中流转,那些法如此一一经历、生起、流转,在那里生起之后又灭去,所以说“曾居住,即曾经历、曾体验、在自己的相续中生起后灭去”。这样从属于自己相续的法角度解释了“住”这个词的含义之后,现在为了不加区分地来说,就说了“或者曾居住的法就是曾居住”,为了解释这一点,又说了“以境域之住”等话。因为即使是作为境域的法,由于对境域的反复接触而被接触、以作为所缘的方式而被体验,也叫做曾居住。而那些法由于有自己之识和他人之识两种境域性,所以有两种,为了展示这两种,说了“自己的”等话。其中,说了“以自己的识所识知的”之后,又说“被区分了的”,这是为了说明这样的意思:那些以境域之住而曾居住的法,并不只是被识认知而已,而是像过去以名、姓、容貌、相、食物等差别,被能作区分的慧所区分而执取那样,这个智也是如此区分而执取的。或者,以他人之识所识知的也是曾居住,这是连接关系。不只是以自己的识,而是也以他人的识所识知的,这是意思。这里也应该把“被区分了的”这个词带进来连接,即:或者也被他人之识所识知、所区分。而对于执取它的作用,应该按照前面所说的方式来理解。
Pubbenivāsaṃ anussarati, tassa vā anussaraṇaṃ pubbenivāsānussati taṃnissayādipaccayabhūtaṃ paṭicca uppajjanato. Pubbenivāsānussatimhi yaṃ ñāṇaṃtadatthāyāti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto pubbenivāsaṃ tāva dassetvā tattha satiñāṇāni dassetuṃ ‘‘pubbenivāso’’tiādimāha. Tattha ‘‘pubbe’’ti idaṃ padaṃ ‘‘ekampi jāti’’ntiādivacanato atītabhavavisayaṃ idhādhippetanti āha ‘‘atītajātīsū’’ti. Nivāsasaddo kammasādhano, khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthīti āha ‘‘nivutthakkhandhā’’ti. Nivutthatā cettha santāne pavattatā, tathābhūtā ca te anu anu bhūtā jātā pavattā, tattha uppajjitvā vigatā ca hontīti āha ‘‘nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā’’ti. Evaṃ sasantatipariyāpannadhammavasena nivāsasaddassa atthaṃ vatvā idāni avisesena vattuṃ ‘‘nivutthadhammā vā nivutthā’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘gocaranivāsenā’’tiādi vuttaṃ. Gocarabhūtāpi hi gocarāsevanāya āsevitā ārammaṇakaraṇavasena anubhūtā nivutthā nāma honti. Te pana duvidhā saparaviññāṇagocaratāyāti ubhayepi te dassetuṃ ‘‘attano’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘attano viññāṇena viññātā’’ti vatvā ‘‘paricchinnā’’ti vacanaṃ ye te gocaranivāsena nivutthadhammā, na te kevalaṃ viññāṇena viññātamattā, atha kho yathā pubbe nāmagottavaṇṇaliṅgāhārādīhi visesehi paricchedakārikāya paññāya paricchijja gahitā, tathevetaṃ ñāṇaṃ paricchijja gaṇhātīti imassa atthassa dīpanatthaṃ vuttaṃ. Paraviññāṇaviññātāpi vā nivutthāti sambandho. Na kevalaṃ attanova viññāṇena, atha kho paresaṃ viññāṇena viññātāpīti attho. Idhāpi ‘‘paricchinnā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ, paresampi vā viññāṇena viññātā paricchinnāti. Tassa ca gahaṇe payojanaṃ vuttanayeneva vattabbaṃ.
那些在过去生中已被他人识知、被区分出来,而识知他们的人即使已经般涅槃,由于他们当时还活着的相续,也能知道那些人过去的活动。为了显示这种达到顶点的宿住随念智所缘的过去生,所以说“对断径者之随念等”。断径者就是正自觉者,对他们的随念就是断径者随念。有些人说:“‘等’字摄取了独觉和佛弟子的随念。”然而,一切断径者都是以无余依涅槃界般涅槃的,因为已经断了轮回之路,所以对他们的随念,就是对他们修行的随念。那种修行简要来说,以执取六种所缘为特征,因此在这里被“以他人之识所识知的执取”所包含。因此应当知道:在过去生中,不是以自己的识所识知的一切已般涅槃的佛陀、独觉、佛弟子的随念,就是断径者随念。而在这里,“等”字还摄取了在过去生中不是以自己的识所识知、也还没有般涅槃的人,不依照现在诸蕴的次第,而是以跳跃的方式所作的随念。不过,像上面所说的断径者随念等,只有佛陀才能获得。因为在过去,诸佛世尊曾这样观见,这样修习道,证得果与涅槃,这样调伏所化众生,在这一点上,其他人的智无论如何都不可能达到。而那些在过去生中以自己的识所识知的人,即使已经般涅槃,由于还系属于蕴,弟子们仍然能随念。以哪种念忆念过去生,那就是宿住随念,应当这样连接起来。我引导,就是把心从禅那的所缘移开,朝向过去生派遣出去,使心倾向于过去生、趣向过去生、归向过去生,这就是意思。
Te ca kho yasmā atītāsu eva jātīsu aññehi viññātā paricchinnā, te ca parinibbutāpi honti, yehi te viññātā, tesaṃ tadā vattamānasantānānusārena tesampi atīte pavatti viññāyatīti sikhāppattaṃ pubbenivāsānussatiñāṇassa visayabhūtaṃ pubbenivāsaṃ dassetuṃ ‘‘chinnavaṭumakānussaraṇādīsū’’ti vuttaṃ. Chinnavaṭumakā sammāsambuddhā, tesaṃ anussaraṇaṃ chinnavaṭumakānussaraṇaṃ. ‘‘Ādisaddena paccekabuddhabuddhasāvakānussaraṇāni gayhantī’’ti keci vadanti. Chinnavaṭumakā pana sabbeva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutā chinnasaṃsāramaggattā, tesaṃ anussaraṇaṃ nāma tesaṃ paṭipattiyā anussaraṇaṃ. Sā pana paṭipatti saṅkhepato chaḷārammaṇaggahaṇalakkhaṇāti tāni idha paraviññāṇaviññātaggahaṇena gahitāni. Tasmā purimāsu jātīsu attano viññāṇena aviññātānaṃ parinibbutānaṃ sabbesampi buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ anussaraṇaṃ chinnavaṭumakānussaraṇanti veditabbaṃ. Ādi-saddena panettha purimāsu jātīsu attano viññāṇena aviññātānaṃ aparinibbutānampi vattamānakkhandhapaṭipāṭiyā agantvā sīhokkantikavasena anussaraṇaṃ gahitaṃ, ime pana yathāvuttachinnavaṭumakānussaraṇādayo buddhānaṃyeva labbhanti. Na hi atīte buddhā bhagavanto evaṃ vipassiṃsu, evaṃ maggaṃ bhāvesuṃ, phalanibbānāni sacchākaṃsu, evaṃ veneyye vinesunti ettha sabbathā aññesaṃ ñāṇassa gati atthīti. Ye pana purimāsu jātīsu attanova viññāṇena viññātā, te parinibbutepi khandhapaṭibaddhattā sāvakā anussarantiyeva. Yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussatīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Abhinīharinti cittaṃ jhānārammaṇato apanetvā pubbenivāsābhimukhaṃ pesesiṃ, pubbenivāsaninnaṃ pubbenivāsapoṇaṃ pubbenivāsapabbhāraṃ akāsinti attho.
巴利文里说“abhininnāmesi”(令心朝向、令心转向),因为这是针对最上之人的运用,所以这里把“so”与“我”这个词连起来说,就使那个意思变得清楚,因此说“so ahaṃ”(那是我)。Anekavidhaṃ(种种、多种)是指按各种有、生处、趣、识住、有情居等而分为许多种。Pakārehi(以各种方式)是指连同名称、种姓等形态一起。这里与saha(一起)连用时,是具格用法。Pavattita(已转起)是通过说法而转起。因此说“saṃvaṇṇita”(已广说),意思是“已详细说明”。Nivāsa(住)是包含内部差别与共相的用语,为了以遍摄那些差别的意乐来摄持并显示,所以说“tattha tattha nivutthasantāna”(在处处已住的心相续)。Anugantvā anugantvā(随行、随行)是以智之行而随行、随行。Anudevā(随天)是“anu”本身,“da”字母是随连声规则而加入的。说了“abhininnāmesi”之后,又说“anussarāmi”(我随念),因此anusadda(随念一词中的“anu”音)表示心之决意(abhinīhāra)无间忆持,所以说“citte abhininnāmitamatte eva sarāmīti dassetī”(表示只是在心已朝向之时我便忆念)。应当说前行准备:“想要随念宿住的初学比丘,在午后食毕从乞食处返回,独处静坐,依次入四禅,从作为神通基础之第四禅出定后,应当作意最后坐处”,如此等,作为宿住随念智之前行的前方便应当被说。
Pāḷiyaṃ ‘‘abhininnāmesi’’nti uttamapurisappayogattā ‘‘so’’ti ettha ahaṃsaddo ānetvā vuccamāno tadattho pākaṭo hotīti ‘‘so aha’’nti vuttaṃ. Anekavidhanti nānābhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsādivasena bahuvidhaṃ. Pakārehīti nāmagottādiākārehi saddhiṃ. Sahayoge cetaṃ karaṇavacanaṃ. Pavattitanti desanāvasena pavattitaṃ. Tenāha ‘‘saṃvaṇṇita’’nti, vitthāritanti attho. Nivāsanti antogadhabhedasāmaññavacanametanti te bhede byāpanicchāvasena saṅgahetvā dassento ‘‘tattha tattha nivutthasantāna’’nti āha. Anugantvā anugantvāti ñāṇagatiyā anugantvā anugantvā. Anudevāti anu eva, da-kāro padasandhivasena āgato. ‘‘Abhininnāmesi’’nti vatvā ‘‘anussarāmī’’ti vuttattā cittassa abhinīhārasamanantarabhāvasaraṇaṃ anusaddo dīpetīti āha ‘‘citte abhininnāmitamatte eva sarāmīti dassetī’’ti. Parikammaṃ vattabbaṃ siyāti ‘‘pubbenivāsaṃ anussaritukāmena ādikammikena bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena rahogatena paṭisallīnena paṭipāṭiyā cattāri jhānāni samāpajjitvā abhiññāpādakacatutthajjhānato vuṭṭhāya sabbapacchimā nisajjā āvajjitabbā’’ti evamādinā pubbenivāsañāṇassa parikammabhūtaṃ pubbakaraṇaṃ vattabbaṃ bhaveyya.
为了显示已开始忆念的宿住之种种差别这句话,是为了显示已开始的宿住随念的种种差别。“即使一生”是指即使一个存在。因为那是由单一业所产生、以执取和舍弃为界限、包含内在诸法差别的蕴相续,在这里被理解为“生”,因为是生起的,所以称为“生”。因此说“即使一生……蕴相续”。“正在减损”是指正在耗尽、正在灭去。“劫”是指无数劫。它从意义上说是时间,应当知道,这是依当时正在转起的诸行而说其减损。“正在增长,即成劫”在这里也是同样的道理。不过,在“时间消耗,时间吞噬众生,一切皆共”等说法中,时间也被说为灭尽,但这里并不是这个意思,因为那样会导致不想要的过失。“坏灭”是灭尽、破坏;“坏灭后安住”是从坏灭之后如此安住。因为是它的根本,即因为它是先行的。“展开”是生起、产生,或者增长。
Āraddhappakāradassanattheti anussarituṃ āraddhassa pubbenivāsassa pabhedadassanatthe. Ekampi jātinti ekampi bhavaṃ. So hi ekakammanibbatto ādānanikkhepaparicchinno antogadhadhammappabhedo khandhappabandho idha ‘‘jātī’’ti adhippeto jāyatīti jātīti katvā. Tenāha ‘‘ekampi…pe… khandhasantāna’’nti. Parihāyamānoti khīyamāno vinassamāno. Kappoti asaṅkhyeyyakappo. So pana atthato kālo, tadā pavattamānasaṅkhāravasenassa parihāni veditabbā. Vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti etthāpi eseva nayo. Yo pana ‘‘kālaṃ khepeti, kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190) ādīsu kālassapi khayo vuccati, so idha nādhippeto aniṭṭhappasaṅgato. Saṃvaṭṭanaṃ vinassanaṃ saṃvaṭṭo, saṃvaṭṭato uddhaṃ tathāṭhāyī saṃvaṭṭaṭṭhāyī. Tammūlakattāti taṃpubbakattā. Vivaṭṭanaṃ nibbattanaṃ, vaḍḍhanaṃ vā vivaṭṭo.
以火而坏灭的,就是火坏灭。坏灭的界限,就是坏灭的范围。正在坏灭,就是正在毁灭。总是,就是一切时候,意思是在三种坏灭劫的时候也都是如此。这里为了确定并显示所说的“一个佛刹”到底指什么,才说了“佛刹有三种”等等。在如来的结生智等智慧的威力被福德果报激发、自然而然遍满的任何地方,那整个都叫作佛芽出生的刹土,所以说“生刹以一万个轮围为界限”。威力在运转,这里是说:获得神通、心得自在的人,站在威令刹范围内的任何一个轮围中,为自己念诵护咒,即使之后去到别的轮围,他所念的护咒仍然有效,因此这样说。或者也可以说:站在某一个轮围中,为一切众生念诵护咒时,在威令刹中,护咒的威力确实能遍及一切众生,那里的天神也接受护咒,所以说“威力在运转”。所谓“或随其所欲”,是世尊在说自己在同一刹那中以声音令他人了知、并显示自身容貌时,针对所缘刹而说的“或随其所欲”。在何处,就是在无边际、不可测量的所缘刹中。想忆念什么,就忆念什么,因为佛智只随着欲念而运作,所以想忆念什么,就能忆念什么。一个威令刹坏灭,这是说横向坏灭的界限。正在安立,就是正在展开、正在生起。它的毁灭与安立,在《清净道论》中已经说过,我们前面解释“世间解”时也已经顺便说过,所以这里不再重复。
Tejena saṃvaṭṭo tejosaṃvaṭṭo. Saṃvaṭṭasīmāti saṃvaṭṭanamariyādā. Saṃvaṭṭatīti vinassati. Sadāti sabbakālaṃ, tīsupi saṃvaṭṭakālesūti attho. Ekaṃ buddhakkhettanti idha yaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘buddhakkhettaṃ nāma tividha’’ntiādi vuttaṃ. Yattake ṭhāne tathāgatassa paṭisandhiñāṇādiñāṇānubhāvo puññaphalasamuttejito saraseneva parijambhati, taṃ sabbampi buddhaṅkurassa nibbattanakkhettaṃ nāmāti āha ‘‘jātikkhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyanta’’nti. Ānubhāvo pavattatīti idha iddhimā cetovasippatto āṇākkhettapariyāpanne yattha katthaci cakkavāḷe ṭhatvā attano atthāya parittaṃ katvā tattheva aññaṃ cakkavāḷaṃ gatopi kataparitto eva hotīti katvā vuttaṃ. Atha vā tattha ekasmiṃ cakkavāḷe ṭhatvā sabbasattānaṃ atthāya paritte kate āṇākkhette sabbasattānaṃ abhisambhuṇātveva parittānubhāvo tattha devatāhi parittānaṃ sampaṭicchitabbatoti vuttaṃ ‘‘ānubhāvo pavattatī’’ti. Yaṃ yāvatā vā pana ākaṅkheyyāti vuttanti yaṃ visayakkhettaṃ sandhāya ekasmiṃyeva khaṇe sarena abhiviññāpanaṃ attano rūpadassanañca paṭijānantena bhagavatā ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ. Yatthāti yasmiṃ padese anantāparimāṇe visayakkhette. Yaṃ yaṃ ākaṅkhati, taṃ taṃ anussaratīti ākaṅkhamattapaṭibaddhavuttitāya buddhañāṇassa yaṃ yaṃ anussarituṃ icchati, taṃ taṃ anussarati. Ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassatīti iminā tiriyato saṃvaṭṭamānaparicchedo vutto. Saṇṭhahantanti vivaṭṭamānaṃ jāyamānaṃ. Tassa vināso ca saṇṭhahanañca visuddhimagge vuttanti amhehipi heṭṭhā ‘‘lokavidū’’ti imassa atthasaṃvaṇṇanādhikāre pasaṅgato vuttattā idha na vuccati.
像这样,通过附带的方式说明了坏劫等之后,现在为了展示他们按照自己所证得的方式随念,就说“然而,那些所说的坏劫与成劫等”。在这其中,“于此等中”是表简别的处格,因为是从坏劫与成劫的集合中,简别出许多坏劫等。在“在那一坏劫中”这里,应当看出省略了“或”字。由于这个不确定的含义,也就包含了其他无数劫。或者,“在那一坏劫中”是因为在巴利文中从坏劫开始取用,所以才这样说。因为在那里也能看到他在诸有等中轮回了一段时间。或者,应当理解为:这是显示当坏劫正在进行时,他在哪些有等处曾得再生。在“在有中”等句里,是指在欲有等有中,或在卵生等生中,或在诸天神等趣中,或在异身异想等识住中,或在有情居处中,或在刹帝利等有情种类中。因为这种宿住随念智是依世尊而说的,所以为了通过名字等来显示其含义,就说“如是名,即 vessantaro 或 jotipālo”等。“或吃米饭肉食”,这是针对在家时期说的。“或吃落果”,这是针对苦行者时期说的。“吃落果”就是吃自己掉落的果实。在“有染、无染等种种”中,有染是指依赖在家而生起的喜等,无染是指依赖出离而生起的喜等。通过“等”字,包含了由远离而生的定乐等。
Evaṃ pasaṅgena saṃvaṭṭādike pakāsetvā idāni yathādhigataṃ tesaṃ anussaraṇākāraṃ dassetuṃ ‘‘ye panete saṃvaṭṭavivaṭṭā vuttā’’tiādimāha. Tattha etesūti niddhāraṇe bhummaṃ saṃvaṭṭavivaṭṭakappasamudāyato anekesaṃ saṃvaṭṭakappādīnaṃ niddhāriyamānattā. Amumhi saṃvaṭṭakappeti ettha vā-saddo luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo. Tena ca aniyamatthena itarāsaṃ asaṅkhyeyyānampi saṅgaho siddhoti. Atha vā amumhi saṃvaṭṭakappeti idaṃ saṃvaṭṭakappassa ādito pāḷiyaṃ gahitattā vuttaṃ. Tatthāpi hi imassa katipayakālaṃ bhavādīsu saṃsaraṇaṃ upalabbhatīti. Saṃvaṭṭakappe vā vattamāne yesu bhavādīsu imassa upapatti ahosi, taṃdassanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhave vātiādīsu kāmādibhave vā aṇḍajādiyoniyā vā devādigatiyā vā nānattakāyanānattasaññīādiviññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā khattiyādisattanikāye vā. Yasmā idaṃ bhagavato vasena pubbenivāsānussatiñāṇaṃ āgataṃ, tasmā tasseva nāmādivasena atthaṃ yojetvā dassento āha ‘‘evaṃnāmoti vessantaro vā jotipālo vā’’tiādi. Sālimaṃsodanāhāro vāti gihikālaṃ sandhāya vuttaṃ. Pavattaphalabhojano vāti tāpasādikālaṃ sandhāya. Pavattaphalabhojanoti sayampatitaphalāhāro. Sāmisanirāmisādippabhedānanti ettha sāmisā gehassitasomanassādayo, nirāmisā nekkhammassitasomanassādayo. Ādi-saddena vivekajasamādhijasukhādīnaṃ saṅgaho.
前面已经总说了这个意思,现在为了把它分别开示出来,就说“atha vā”等话。其中,“amutrāsi”是总说,或者省略了“byāpaniccha”的音,意思是“amutra amutra āsi”(在这里、在那里有)。“amutrā”是“在某某有中”的意思。“udapādi”是“生起”的意思。“idhūpapattiyā”是在此最后有的结生。在以次第向上回溯的人那里,“随其所欲而随念”中的“向上回溯的人”,是指以逆序的智慧向上回溯宿世的人。“回转的人”,是指以随念宿世的方式,随其所欲走到之后又返回的人。“观察”,是指对所随念又随念者的观察。因此,是以原因状态触及所说的这个意思,即“回转者的观察状态”,这样说。“在此结生”是在此最后有中的结生。“无间”是说过去无间。“在彼处”是在某某有中的意思。“生起”是生起。由那些天众,即由兜率天众。“一种姓”是以兜率天种姓为一种姓。对于大菩萨相续的最终状态,名为生起天界之业的,确实不被不善业所损害,以此意趣而说“苦只是行苦而已”。然而,大福德天子们在前兆生起时等时候,与不可爱所缘的接触确实是有的,因此不能说“有时连苦苦也不存在”,应知诸法的生灭是行苦。五十七……乃至……为边际,这是依人年数计算而说。其中,若依天年数计算,则只是四千。
Heṭṭhā sāmaññato vuttamevatthaṃ vibhajitvā dassetukāmo ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha amutrāsinti sāmaññaniddesoyaṃ, byāpanicchālopo vā, amutra amutra āsinti vuttaṃ hoti. Anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇanti ettha ārohantassāti paṭilomato ñāṇena pubbenivāsaṃ ārohantassa. Paṭinivattantassāti pubbenivāsaṃ anussaraṇavasena yāvadicchakaṃ gantvā paccāgacchantassa. Paccavekkhaṇanti anussaritānussaritassa paccavekkhaṇaṃ. Tasmāti vuttassevatthassa kāraṇabhāvena paccāmasanaṃ, paṭinivattantassa paccavekkhaṇabhāvatoti vuttaṃ hoti. Idhūpapattiyāti idha carimabhave upapattiyā. Anantaranti atītānantaramāha. Amutrāti amukasmiṃ bhaveti attho. Udapādinti uppajjiṃ. Tāhi devatāhīti tusitadevatāhi. Ekagottoti tusitagottena ekagotto. Mahābodhisattānaṃ santānassa pariyosānāvatthāyaṃ devalokūpapattijanakaṃ nāma akusalena kammunā anupaddutameva hotīti adhippāyena ‘‘dukkhaṃ pana saṅkhāradukkhamattamevā’’ti vuttaṃ. Mahāpuññānampi pana devaputtānaṃ pubbanimittuppattikālādīsu aniṭṭhārammaṇasamāyogo hotiyevāti ‘‘kadāci dukkhadukkhassapi sambhavo natthī’’ti na sakkā vattuṃ, dhammānaṃ uppādanirodhasaṅkhāradukkhanti veditabbaṃ. Sattapaññāsa…pe… pariyantoti idaṃ manussavassagaṇanāvasena vuttaṃ. Tattha devānaṃ vassagaṇanāya pana catusahassameva.
“所谓‘如此’这一说法,是对所述之义的举例说明。而为了表明这是如其所应,不是按次第,就说‘依名与族姓’等。‘被指示’:因为仅凭看见无法了知,当被问‘这人叫什么名字’时,就以名和族姓回答‘Tissa Gotamo’,所以说‘被指示’。‘以容貌等’:指以容貌、食物、感受、寿量等差别。‘Sāmo’中的‘iti’一词是‘等’的意思,或者是‘种类’的意思。由此显示了‘如是等、如是种种差别’。‘名与族姓是指示’:众生依此而被指示,所以指示就是名与族姓。‘其余诸相状’:仅凭看见,众生就依这些而被了知,所以其余的容貌等是相状。‘并非无差别地’:为了把略说之义详细开示,就说‘外道们’等。其中,‘外道’指其他外道。他们是主张业论、主张所作论的人,或是苦行者等。因为外道们在《梵网经》等中只说到四十劫的成坏随念,所以说‘不能超越此’,并说明其原因:‘因为智慧薄弱’等。由此显示:修习毗婆舍那是宿住随念智的殊胜之因。正因如此,由于智慧强,除了上首弟子和大弟子之外,其余普通弟子也能随念百劫、千劫。因此《清净道论》中说:‘诸普通声闻也随念百劫、千劫,因为智慧强。’他们的誓愿就有这么大,也就是百千劫,乃至一二不可说劫;以时间来说,诸大声闻、上首声闻、独觉佛的福智誓愿依次就是这么大的量;声闻、独觉菩提的波罗蜜已成就。如果各位圣者的神通智威力,是由积集菩提资粮的时间所限定的,那么诸佛也应该有局限,所以说‘诸佛则没有局限’。依据‘有多少所知,就有多少智’这句话,如同一切知智一样,诸佛的神通智在自己的境界中也没有局限;在那里,想知什么法,就知道什么法。再者,即使有时间上的限定,由于因、方便、善巧、摄持等,大菩提资粮的慧波罗蜜的作用力殊胜无比,所以没有局限,何况由它所生的神通智呢?所以说‘诸佛则没有局限’。在过去,没有‘这么多劫、不可说劫’这样的时间限定;在未来,也像未来分智一样没有限定。因此说‘随其所欲,就随念之’。
Itīti vuttatthanidassanametaṃ, tañca kho yathārahato, na yathānupubbatoti dassento ‘‘nāmagottavasenā’’tiādimāha. Uddisīyatīti disvāva aviññeyyattā ‘‘ayaṃ ko nāmo’’ti pucchite ‘‘tisso gotamo’’ti nāmagottena uddisīyati. Vaṇṇādīhīti vaṇṇāhāravedayitāyuparicchedehi. Sāmotīti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena evamādievaṃpakāranānattatoti dassitaṃ hoti. Nāmagottaṃ uddesoti uddisīyati satto etenāti uddeso nāmagottaṃ. Itare ākārāti ākarīyati disvāva satto viññāyati etehīti itare vaṇṇādayo ākārā. ‘‘No ca kho avisesenā’’ti saṅkhepato vuttamevatthaṃ vitthārena dassento āha ‘‘titthiyā hī’’tiādi. Tattha titthiyāti aññatitthiyā. Te pana kammavādino kiriyavādino tāpasādayo. Yasmā titthiyānaṃ brahmajālādīsu cattālīsāya eva saṃvaṭṭavivaṭṭānaṃ anussaraṇaṃ āgataṃ, tasmā ‘‘na tato para’’nti vatvā tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘dubbalapaññattā’’tiādimāha. Tena vipassanābhiyogo pubbenivāsānussatiñāṇassa visesakāraṇanti dasseti. Tatoyeva ca balavapaññattā ṭhapetvā aggasāvakamahāsāvake itare pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyevāti daṭṭhabbaṃ. Teneva vuttaṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.402) ‘‘pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyeva balavapaññattā’’ti. Ettako hi tesaṃ abhinīhāroti kappānaṃ satasahassampi tadadhikaṃ ekaṃ dve ca asaṅkhyeyyānīti kālavasena evaṃparimāṇo yathākkamaṃ tesaṃ mahāsāvakaaggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro, sāvakapaccekabodhipāramitā siddhā. Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhavo, evaṃ sante buddhānampissa paricchedatā āpannāti āha ‘‘buddhānaṃ pana paricchedo natthī’’ti. ‘‘Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 3.5) vacanato sabbaññutaññāṇassa viya buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi savisaye paricchedo nāma natthīti tattha yaṃ yaṃ ñātuṃ icchanti, taṃ taṃ jānanti eva. Atha vā satipi kālaparicchede kāraṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi, kuto taṃnibbattānaṃ abhiññāñāṇānanti āha ‘‘buddhānaṃ pana paricchedo natthī’’ti. Atīte ‘‘ettakānaṃ kappānaṃ asaṅkhyeyyānī’’ti evaṃ kālaparicchedo natthi anāgate anāgataṃsañāṇassa viya. Tenāha ‘‘yāva icchanti tāva sarantī’’ti.
就这样,从时间差别的角度说明了五种人的宿住随念之后,现在为了显示依所缘取相而有的现行差别,他说“外道们”等。“仅随念蕴的次第”:在这里,蕴的次第就是诸蕴的顺序,而且是从死殁开始,依逆序的方式。不过,有人在这里说“威仪路的次第就是蕴的次第”。为了通过遮遣来阐明已经说过的这个意思,他说“舍弃次第”等。其中,“依死与结生”:就是对自己或他人的每一个生命体,见到死之后,中间不触及任何事物,只以取结生的方式。然而,就像盲人不放舍手杖而行,他们也不舍离蕴的次第而随念,因此说“因为他们如同盲人,不能随意到达想去的地方”。“弟子”:普通弟子、大弟子和上首弟子,都笼统地称为弟子。因为普通弟子也依蕴的次第随念,也依死与结生而跳跃——这是因为他们智慧强利;八十位大弟子也是如此。然而,两位上首弟子并没有依蕴次第的必要。他们见到一个生命体的死,便见到其结生;又见到另一个的死,便见到其结生;就这样,他们也依死与结生跳跃而行。正如秋季正午时分,在四肘深的屋子里,有眼之人对色境看得极为清楚,这是世间公认的。不过,更微细的隔墙等色境,对他而言或许不在感知范围内;但对诸佛来说,并不存在想知道的法不在感知范围内的情况;而是以智光照耀,如同掌中的余甘子,极为明显、极为清晰。因为所知障已彻底断除,所以说“然而诸佛”等。
Evaṃ pañcannaṃ janānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ kālavibhāgato dassetvā idāni ārammaṇaggahaṇavasenassa pavattivisesaṃ dassento ‘‘titthiyā cā’’tiādimāha. Khandhapaṭipāṭimeva sarantīti ettha khandhapaṭipāṭi khandhānaṃ anukkamo, sā ca kho cutito paṭṭhāya uppaṭipāṭivasena. Keci panettha ‘‘iriyāpathapaṭipāṭi khandhapaṭipāṭī’’ti vadanti. Vuttamevatthaṃ byatirekato vibhāvento āha ‘‘paṭipāṭiṃ muñcitvā’’tiādi. Tattha cutipaṭisandhivasenāti attano parassa vā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve cutiṃ disvā antarā kiñci anāmasitvā paṭisandhiyā eva gahaṇavasena. Yathā pana andhā yaṭṭhiṃ amuñcitvā gacchanti, evaṃ te khandhapaṭipāṭiṃ amuñcitvāva sarantīti āha ‘‘tesañhi andhānaṃ viya icchitappadesokkamanaṃ natthī’’ti. Sāvakāti pakatisāvakāpi mahāsāvakāpi aggasāvakāpi sāmaññato vuttā. Pakatisāvakāpi hi khandhapaṭipāṭiyāpi anussaranti , cutipaṭisandhivasenapi saṅkamanti balavapaññattā, tathā asītimahāsāvakā. Dvinnaṃ pana aggasāvakānaṃ khandhapaṭipāṭikiccaṃ natthi. Ekassa attabhāvassa cutiṃ disvā paṭisandhiṃ passanti, puna aparassa cutiṃ disvā paṭisandhinti evaṃ cutipaṭisandhivasenapi saṅkamantā gacchanti. Yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ. Siyā pana tassa sukhumataratirokuṭṭādibhedassa rūpagatassa agocaratā, na tveva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā, atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti, tathā ñeyyāvaraṇassa suppahīnattāti āha ‘‘buddhā panā’’tiādi.
在这里,“以狮子跃入的方式”是指以狮子行走扑击的方式。“无论想了解哪种情形”,是指在某一劫、某一存在中,想了解哪种情形。“他们全都能忆念”,是说他们对想了解的那些全都忆念,没有不能忆念的。因为诸佛既不需要按蕴的次第来进行,也不需要通过死亡与结生的方式转换。他们在无数千万劫中,无论下方还是上方,想了解哪种情形,那种情形都自然清楚显现。因此,就像诵读略文时,读到“初禅……乃至第五禅”等,只取开头结尾而简略持诵,不是逐句细读;同样,即使无数千万劫,也像略文那样压缩简略,在所想了解的每一处,以智慧直接跃入,以狮子跃入的方式行进。当他们这样行进时,他们的智慧就像一位精于射穿毛发的、如萨拉邦伽般的弓箭手射出的箭,途中不会卡在树木藤蔓等物上,而是直中靶心,不停滞不偏离;同样,在中间的各种投生中,智慧不停滞不偏离,直接取所想了解的每一处情形。
Tattha sīhokkantavasenāti sīhagatipatanavasena. Yaṃ yaṃ ṭhānaṃ ākaṅkhantīti yasmiṃ kappe yasmiṃ bhave yaṃ yaṃ ṭhānaṃ jānituṃ icchanti. Taṃ sabbaṃ sarantiyevāti ñātuṃ icchitaṃ taṃ sabbaṃ sarantiyeva, na na saranti. Buddhānañhi neva khandhapaṭipāṭikiccaṃ, na ca cutipaṭisandhivasena saṅkamanakiccaṃ atthi. Tesañhi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ icchanti, taṃ taṃ pākaṭameva hoti. Tasmā yathā peyyālapāḷiṃ paṭhantā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhāna’’ntiādipariyosānameva gaṇhantā saṅkhipitvā sajjhāyanti, na anupadaṃ, evaṃ anekāpi kappakoṭiyo peyyālapāḷiṃ viya saṅkhipitvā yaṃ yaṃ icchanti, tattha tattheva ñāṇena okkamantā sīhokkantavasena gacchanti. Evaṃ gacchantānañca tesaṃ ñāṇaṃ yathā nāma katavālavedhiparicayassa sarabhaṅgasadisassa dhanuggahassa khitto saro antarantarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkheyeva patati na sajjati na virajjhati, evaṃ antarantarāsu jātīsu na sajjati na virajjhati, asajjamānaṃ avirajjhamānaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃyeva gaṇhāti.
过去世里的诸蕴,以及和它们相关联的名字、姓氏等这一切,都已经被“宿住”这个词涵盖进去了,所以经文说“令知什么?宿住”。愚痴因为能覆盖、遮蔽,就像黑暗一样,所以经文说“那愚痴本身就是黑暗”等等。所谓“能带来光明”,是说应当被造作,因此“作”就是造作,光明本身就是造作,也就是“光明之作”,意思是依靠它自己的因缘,以光明的性质生起。剩下的部分是赞叹的话,因为说明了能对治、摧破、转动等方面的殊胜。无明已被破除——从这里应当看出,“以了知为义的就是明”这个意思也被显示出来了。为什么?因为从“明已生起”这句可以看出:与明对立的是无明,而这种对立性表现为应当被断除,明则是能断除的。这个道理也适用于另外两句——这里过分强调了“黑暗已被破除、已消失。为什么?因为光明已生起”这个意思。由于诸烦恼有灼烧、遍烧的性质,所以精进就是灼烧,因此说“以精进灼烧,是灼烧者”,也就是具有精进的人。所谓“心已发出的人”,是指心已放舍、投入于所想要达成之目标的人。就像“不放逸、灼烧、心已发出而住”,意思是说其他任何像我这样的人也一样。所谓“勤修正勤”,是指致力于正勤的人。这里剩下的内容,因为意思明显、又依照前面所说的方式,很容易理解。
Atītabhave khandhā tappaṭibaddhanāmagottāni ca sabbaṃ pubbenivāsantveva saṅgahitānīti āha ‘‘kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsa’’nti. Moho paṭicchādakaṭṭhena tamo viya tamoti āha ‘‘sveva moho’’tiādi. Obhāsakaraṇaṭṭhenāti kātabbato karaṇaṃ, obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ, attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho. Sesaṃ pasaṃsāvacananti paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato vuttaṃ. Avijjā vihatāti etena vijānanaṭṭhena vijjāti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. Kasmā? Yasmā vijjā uppannāti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā, paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti. Esa nayo itarasmimpi padadvayeti iminā tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppannoti imamatthaṃ atidisati. Kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena vīriyaṃ ātāpoti āha ‘‘vīriyātāpena ātāpino’’ti, vīriyavatoti attho. Pesitacittassāti yathādhippetatthasiddhiṃ pativissaṭṭhacittassa. Yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharatoti aññassapi kassaci mādisassāti adhippāyo. Padhānānuyogassāti sammappadhānamanuyuttassa. Sesamettha uttānattā vuttanayattā ca suviññeyyameva.
天眼智的讨论
Dibbacakkhuñāṇakathā
13“死”是指命终。“再生”是指投生。这里用的是表示“近处”义的地格,意思是说:在死的刹那附近、在再生的刹那附近。正如后文将要说的“那些临近死亡的人”等等。“以彼智”是指以天眼智。因为正是以天眼智能了知有情的死与再生。应当说明它的前行准备:“想要生起天眼智的初学善男子,应把作为神通基础的禅那——以遍相为所缘——以一切方式修到堪能引导的程度;然后在火遍、白遍、光明遍这三种遍中,取其中一种作为近处所缘,令其成为近行禅的境界,加以增长、安立”等等。这样就应该说明天眼智的前行准备。
13.Cutiyāti cavane. Upapāteti upapajjane. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ, cutikkhaṇasāmantā upapattikkhaṇasāmantā cāti vuttaṃ hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘ye pana āsannacutikā’’tiādi. Yena ñāṇenāti yena dibbacakkhuñāṇena. Dibbacakkhuñāṇeneva hi sattānaṃ cuti ca upapatti ca ñāyati. Parikammaṃ vattabbaṃ siyāti ‘‘dibbacakkhuñāṇaṃ uppādetukāmena ādikammikena kulaputtena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃ katvā tejokasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ālokakasiṇanti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ, upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabba’’ntiādinā dibbacakkhuñāṇassa parikammaṃ vattabbaṃ bhaveyya.
那个“我”是指已经立下心愿、发心修行的“我”。“与天相似”是说:属于天界的就是“天”,也就是诸天神的净色眼;因为和那个天眼相似,所以这样说。这里说“与天相似”,是为了举出一个较低劣的比喻,实际上这个眼比诸天神的天眼还要有大威力。现在为了说明它和天相似,就说了“诸天神之……”等话。其中,“善行所生”是指:由于信心增上、见解清净、能见功德等成就,善行圆满,所以由能引生天界的善业所生。“胆汁、痰、血等”中的“等”字,包括了风病等。“无滞碍”就是没有受到扰乱。由于没有被胆汁等扰乱,而且业又殊胜,应当知道这是远离随烦恼。远离随烦恼过失的业,就像没有杂草等过失的庄稼一样,果报殊胜而没有杂染。并且通过因的借代说法,它的果也被这样称呼,比如“白业有白报”。“在远处也”中的“也”字,包含了能够领受微细所缘的能力。“净色眼”就是以四大种净色为特征的眼。“精进修习力所生”:因为只有以精进的策励才能成就,所以一切善的修习都是精进修习;或者说,具足勤行的神足修习,特别是精进修习,依靠它的威力所生,就是精进修习力所生。“智所成眼”就是智眼。“就像那样”:因为远离随烦恼,而且即使在远处也能领受微细的所缘,所以和那个相似。
So ahanti so katacittābhinīhāro ahaṃ. Dibbasadisattāti divi bhavanti dibbaṃ, devānaṃ pasādacakkhu, tena dibbena cakkhunā sadisattāti attho. Dibbasadisattāti ca hīnūpamādassanaṃ devatānaṃ dibbacakkhutopi imassa mahānubhāvattā. Idāni taṃ dibbasadisattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘devatānañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sucaritakammanibbattanti saddhābahulatāvisuddhadiṭṭhitāānisaṃsadassāvitādisampattiyā suṭṭhu caritattā sucaritena devūpapattijanakena puññakammena nibbattaṃ. Pittasemharuhirādīhīti ādi-saddena vātarogādīnaṃ saṅgaho. Apalibuddhanti anupaddutaṃ. Pittādīhi anupaddutattā kammassa ca uḷāratāya upakkilesavimutti veditabbā. Upakkilesadosarahitañhi kammaṃ tiṇādidosarahitaṃ viya sassaṃ uḷāraphalaṃ anupakkiliṭṭhaṃ hoti. Kāraṇūpacārena cassa phalaṃ tathā voharīyati yathā ‘‘sukkaṃ sukkavipāka’’nti. Dūrepīti pi-saddena sukhumassapi ārammaṇassa sampaṭicchanasamatthataṃ saṅgaṇhāti. Pasādacakkhūti catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasādalakkhaṇaṃ cakkhu. Vīriyabhāvanābalanibbattanti vīriyārambhavaseneva ijjhanato sabbāpi kusalabhāvanā vīriyabhāvanā, padhānasaṅkhārasamannāgatā vā iddhipādabhāvanā visesato vīriyabhāvanā, tassā ānubhāvena nibbattaṃ vīriyabhāvanābalanibbattaṃ. Ñāṇamayaṃ cakkhu ñāṇacakkhu. Tādisamevāti upakkilesavimuttatāya dūrepi sukhumassapi ārammaṇassa sampaṭicchanasamatthatāya ca taṃsadisameva.
因为是通过天住而获得的,所以说是依靠被称为天住的四种禅那而获得。他用这个理由说明了它的天的状态。因为依止天住,意思是依靠具备八支、达到最殊胜的、被称为根本禅的天住而生起;或者依靠属于天住的、与自己相应的色界第四禅,以它为缘而依止——这里的含义应当这样理解。因为把握光明而有大光辉,所以也是天,意思是依靠遍处光明的帮助而获得,并且自身以智光遍照而有大光辉的状态,所以也是天。大光辉也被称为天,比如在“这天宫”等说法中。因为有大行,意思是具有可敬的行程,令人惊叹的生起,这就是含义。因为它能看见穿过墙壁等处的色法,它的生起确实令人惊叹。他们说“那一切”,是指“着眼于前面所说的五种含义而说”。但有些人说:“通达音声者在光辉和行程等含义中也认可divu这个音,所以‘因为有大光辉、因为有大行’正是针对这两者而说的。因此‘应当依照音声论而了知’这句话,是为了显示‘照耀,所以是天;运行而无碍地生起,所以是天’这个含义。”然而阿阇梨护法长老则说:
Dibbavihāravasena paṭiladdhattāti dibbavihārasaṅkhātānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena paṭiladdhattā. Iminā kāraṇavasenassa dibbabhāvamāha. Dibbavihārasannissitattāti aṭṭhaṅgasamannāgamena ukkaṃsagataṃ pādakajjhānasaṅkhātaṃ dibbavihāraṃ sannissāya pavattattā, dibbavihārapariyāpannaṃ vā attanā sampayuttaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ nissāya paccayabhūtaṃ sannissitattāti evamettha attho daṭṭhabbo. Ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbanti kasiṇālokānuggahena pattabbattā sayaṃ ñāṇālokapharaṇabhāvena ca mahājutikabhāvatopi dibbanti attho. Mahājutikampi hi dibbanti vuccati ‘‘dibbamidaṃ byamha’’ntiādīsu. Mahāgatikattāti mahanīyagamanattā, vimhayanīyappavattikattāti attho. Vimhayanīyā hissa pavatti tirokuṭṭādigatarūpadassanato. Taṃ sabbanti ‘‘heṭṭhā vuttaṃ atthapañcakamapekkhitvā vutta’’nti vadanti. Keci pana ‘‘jutigatiatthesupi saddavidū divusaddaṃ icchantīti mahājutikattā mahāgatikattāti idameva dvayaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā ‘saddasatthānusārena veditabba’nti idaṃ dibbati jotayatīti dibbaṃ, dibbati gacchati asajjamānaṃ pavattatīti dibbanti imamatthaṃ dassetuṃ vutta’’nti vadanti. Ācariyadhammapālatthero pana –
为了证得天眼,修行者要修遍作。从意义上说,这就是克服与它对立的东西,所以叫做“胜利欲”。而证得天眼的人具足神通,能像大目犍连长老等人那样,堪能领受诸天神的言语并为他们说法,因此在布施、领受的特征以及言语运用中都能自在运作。这样,依住、胜利欲、言说、光辉、行程这些意义,成立这个神通智的天眼性。通达音声的人就在这些意义中认取divu这个音,所以说“这一切都应依照音声论来了知”。
‘‘Dibbacakkhulābhāya yogino parikammakaraṇaṃ tappaṭipakkhābhibhavassa atthato tassa vijayicchā nāma hoti, dibbacakkhulābhī ca iddhimā devatānaṃ vacanagahaṇakkhamanadhammadānavasena mahāmoggallānattherādayo viya dānaggahaṇalakkhaṇe vohāre ca pavatteyyāti evaṃ vihāravijayicchāvohārajutigatisaṅkhātānaṃ atthānaṃ vasena imassa abhiññāñāṇassa dibbacakkhubhāvasiddhito saddavidū ca tesu eva atthesu divusaddaṃ icchantīti ‘taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabba’nti vutta’’nti –
“以见之义”是指以色的见为本质。因为众生是用眼睛来看色的。就像肉眼被识所依止,能呈现出分辨平整与不平整的样子,这个眼并不是那样。这个眼自身就能比那更殊胜地执行眼的作用,所以说“由执行眼的作用而如同眼,所以也是眼”。“以见清净之因故”这句话,是为了展开前面略说的含义,而说了“因为这个人”等。执取断见,是因为看不到他世的转生,就执取断见:“这个有情就在这里断灭了,其他的也是这样。”执取新有情出现的见解,是指获得禅那的人,像无因而生者那样执取。比如那个人从无想有情死后转生到这里,后来出家,获得了神通,回忆宿世时,只看到在这一世的转生,无法回忆在那之后投生到无想有的情况,就执取新有情出现的见解:“我是无因而生的,过去并不存在,现在从无变成了有情,其他有情也是这样。”同样,这个人只看到转生,看不到死没,就执取新有情出现的见解。
Dassanaṭṭhenāti rūpadassanabhāvena. Cakkhunā hi sattā rūpaṃ passanti. Yathā maṃsacakkhu viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattati, na tathā idaṃ. Idaṃ pana sayameva tato sātisayaṃ cakkhukiccakārīti āha ‘‘cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhū’’ti. Diṭṭhivisuddhihetuttāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhātīti parato uppattiyā adassanato ‘‘etthe vāyaṃ satto ucchinno, evamitarepī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhātīti jhānalābhī adhiccasamuppanniko viya gaṇhāti. Yathā hi so asaññasattā cavitvā idhūpapanno pabbajito samāno abhiññālābhī hutvā pubbenivāsaṃ anussaranto idhūpapattimeva disvā tato paraṃ asaññabhave uppattiṃ anussaritumasakkonto ‘‘ahaṃ adhiccasamuppanno pubbe nāhosiṃ, somhi etarahi ahutvā sattatāya pariṇato, sesāpi sattā tādisāyevā’’ti abhinavasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti, evamayampi upapātamattameva disvā cutiṃ apassanto navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti.
现在,为了用另一种方式说明清净的因,又说“或由远离十一种随烦恼”等等。“如所说”是指出《随烦恼经》里所引的经文。在那里,为了开示法而召唤阿那律、难地亚、金毗罗这三位善男子,为了说明“阿那律,你们不会被这些扰乱吗?我也曾依于这些,被十一种随烦恼扰乱过”——
Idāni aññathāpi visuddhikāraṇaṃ dassento āha ‘‘ekādasaupakkilesavirahato vā’’tiādi. Yathāhāti upakkilesasutte āgatapāḷiṃ nidasseti. Tattha hi anuruddho nandiyo kimiloti ime tayo kulaputte āmantetvā dhammaṃ dassentena ‘‘anuruddhā tumhe kiṃ imehi na āluḷissanti, ahampi imehi upādāya ekādasahi upakkilesehi āluḷitapubbo’’ti dassetuṃ –
阿那律,我在正觉之前、还没有成正觉、还是菩萨的时候,也确实能感知到光明,也能看见各种色相。可是那光明和看见色相,没过多久就消失了。阿那律,我当时这样想:到底是什么因、什么缘,让我的光明消失、看见色相也消失呢?阿那律,我当时这样想:是我生起了疑,因为疑的缘故,我的定退失了;定退失的时候,光明就消失,看见色相也消失。我要这样做,让疑不再生起。
‘‘Ahampi sudaṃ anuruddhā pubbeva sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno obhāsañceva sañjānāmi dassanañca rūpānaṃ, so kho pana me obhāso na cirasseva antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘ko nu kho hetu, ko paccayo, yena me obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’nti. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘vicikicchā kho me udapādi, vicikicchādhikaraṇañca me samādhi cavi, samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ, sohaṃ tathā karissāmi, yathā me puna na vicikicchā uppajjissatī’ti.
阿那律,我就这样不放逸、热诚、心向解脱而安住时,既觉知到光明,也见到种种色相。可是没过多久,那光明就消失了,见色也消失了。阿那律,那时我心里这样想:到底是什么因、什么缘,让我的光明消失、见色也消失呢?阿那律,那时我心里又这样想:是我生起了不作意;因为不作意,我的定退失了;定退失时,光明就消失,见色也消失。我要那样去做,让我以后不再生起疑,也不再有不作意。
‘‘So kho ahaṃ anuruddhā appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañceva sañjānāmi dassanañca rūpānaṃ, so kho pana me obhāso na cirasseva antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘ko nu kho hetu, ko paccayo, yena me obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’nti. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘amanasikāro kho me udapādi, amanasikārādhikaraṇañca pana me samādhi cavi, samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ, sohaṃ tathā karissāmi, yathā me puna na vicikicchā uppajjissati na amanasikāro’’’ti –
从《中部》第三册第241段的教导开始说起,接着才讲了这段话:“阿那律,我这样知道‘疑是心的随烦恼’之后……”等等。
Ādinā (ma. ni. 3.241) desanaṃ ārabhitvā idaṃ vuttaṃ ‘‘so kho ahaṃ anuruddhā vicikicchā cittassa upakkilesoti iti viditvā’’tiādi.
在这里,“疑”是指大士增强光明、用天眼看见种种色法时,生起“这到底是什么”的疑惑。可是,由于作意的作用,色法显现在我面前;在看见色法时,疑就生起了。于是他想:“现在我不再作意任何东西。”便保持沉默。针对这种进入沉默的状态,经文说“不作意”。“昏沉睡眠”是指对任何东西都不作意时生起的昏沉睡眠。因为处于那种状态的人没有具有扩展力的作意,所以昏沉睡眠就会生起。“惊恐”是指去除昏沉睡眠后,按照已经开始的作意增强面向雪山的光明,看见檀那婆、罗刹、大蟒蛇等时生起的恐惧。“掉举”是指为了去除恐惧而这样思惟:“我所看到的这些恐怖,平时用眼识观察是看不到的;对于未见而想象出来的类似恐怖,那算什么恐怖呢?”依靠对自己省察的善巧,生起了兴奋躁动的状态。“粗重”就是身体的懈怠。当他想:“为了平息昏沉睡眠和惊恐,我策励了过强的精进,因此生起了名为掉举的、染污心定的世间强喜。”于是放松精进时,身体的粗重、疲倦、懈怠就出现了。
Tattha (ma. ni. aṭṭha. 3.241) vicikicchāti mahāsattassa ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni passantassa ‘‘idaṃ nu kho ki’’nti uppannā vicikicchā. Manasikāravasena pana me rūpāni upaṭṭhahiṃsu, rūpāni passato vicikicchā uppajjati, tasmā idāni kiñci na manasi karissāmīti tuṇhī bhavati, taṃ tuṇhībhāvappattiṃ sandhāyāha ‘‘amanasikāro’’ti. Thinamiddhanti kiñci amanasikarontassa uppannaṃ thinamiddhaṃ. Tathābhūtassa hi savipphārikamanasikārassa abhāvato thinamiddhaṃ uppajjati. Chambhitattanti thinamiddhaṃ vinodetvā yathāraddhamanasikāravasena himavantābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā dānavarakkhasaajagarādayo passantassa uppannaṃ chambhitattaṃ. Uppilanti ‘‘mayā diṭṭhabhayaṃ pakatiyā cakkhuviññāṇena olokiyamānaṃ na passati, adiṭṭhe parikappitasadise kiṃnāma bhaya’’nti bhayassa vinodanavasena cintentassa attano paccavekkhaṇākosallaṃ nissāya uppannaṃ uppilāvitattaṃ. Duṭṭhullanti kāyālasiyaṃ. ‘‘Mayā thinamiddhaṃ chambhitattānaṃ vūpasamanatthaṃ gāḷhaṃ vīriyaṃ paggahitaṃ, tena me uppilasaṅkhātā cittasamādhidūsitā gehassitā balavapīti uppannā’’ti vīriyaṃ sithilaṃ karontassa hi kāyaduṭṭhullaṃ kāyadaratho kāyālasiyaṃ udapādi.
过度策励的精进:心想“我放松精进时,粗重生起了”,于是再次策励精进时所产生的,就是过度策励的精进。过度松懈的精进:心想“我策励精进时,竟成了这样”,于是又放松精进时所产生的,就是过度松懈的精进。贪求:增长面向天界的光明、看见天众时生起的渴爱。因为以“愿我如此”的方式执取而渴求,所以称为贪求,也就是渴爱。种种想:心想“我作意单一类别的色法时,贪求生起了,我将作意种种不同的色法”,于是时而增长面向天界的光明,时而增长面向人间的光明,在作意种种不同色法时所生起的种种想;对于种种不同自性的想,就是种种想。过度审察:心想“我作意种种不同的色法时,种种想生起了,我将只作意单一类别的色法,无论是可意的还是不可意的”,如此作意时生起的对色法的过度审察;过度地、更进一步地审察与观察,就是过度审察。光明:由预备定所生的光明。且不见色法:由于心专注于预备定的光明作意,以天眼不见色法。然而我见色法:在那被预备定光明遍满而安住的处所,我见到成为天眼所缘范围的色法。
Accāraddhavīriyanti ‘‘mama vīriyaṃ sithilaṃ karoto duṭṭhullaṃ uppanna’’nti puna vīriyaṃ paggaṇhato uppannaṃ accāraddhavīriyaṃ. Atilīnavīriyanti ‘‘mama vīriyaṃ paggaṇhato evaṃ jāta’’nti puna vīriyaṃ sithilayato uppannaṃ atilīnavīriyaṃ. Abhijappāti devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā devasaṅghaṃ passato uppannā taṇhā. ‘‘Evaṃ me hotū’’ti hi abhinivisanavasena jappatīti abhijappā, taṇhā. Nānattasaññāti ‘‘mayhaṃ ekajātikaṃ rūpaṃ manasikarontassa abhijappā uppannā, nānāvidhaṃ rūpaṃ manasikāraṃ karissāmī’’ti kālena devalokābhimukhaṃ kālena manussalokābhimukhaṃ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasikaroto uppannā nānattasaññā, nānatte nānāsabhāve saññāti nānattasaññā. Atinijjhāyitattanti ‘‘mayhaṃ nānāvidhāni rūpāni manasikarontassa nānattasaññā udapādi, iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ekajātikameva rūpaṃ manasi karissāmī’’ti tathā manasikaroto uppannaṃ rūpānaṃ atinijjhāyitattaṃ, ativiya uttari katvā nijjhānaṃ pekkhanaṃ atinijjhāyitattaṃ. Obhāsanti parikammasamuṭṭhitaṃ obhāsaṃ. Na ca rūpāni passāmīti parikammobhāsamanasikārappasutatāya dibbacakkhunā rūpāni na passāmi. Rūpāni hi kho passāmīti tena parikammobhāsena pharitvā ṭhitaṭṭhāne dibbacakkhuno visayabhūtāni rūpagatāni passāmi.
“如是等”一语中,“如是等”由“如是等”一词表示,“等”由“等”字表示——
Evamādīti ādi-saddena –
阿那律,我那时整个夜晚、整个白天、整个昼夜都这样想:到底是什么因、什么缘,让我有时候能觉知到光明却看不见色法,有时候能看见色法却觉知不到光明,这样持续整个夜晚、整个白天、整个昼夜呢?阿那律,我那时又这样想:当我不作意色相而作意光明相的时候,就能觉知到光明却看不见色法。当我不作意光明相而作意色相的时候,就能看见色法却觉知不到光明,这样持续整个夜晚、整个白天、整个昼夜。
‘‘Kevalampi rattiṃ kevalampi divaṃ kevalampi rattindivaṃ tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘ko nu kho hetu, ko paccayo, yvāhaṃ obhāsañhi kho sañjānāmi, na ca rūpāni passāmi, rūpāni kho passāmi, na ca obhāsaṃ sañjānāmi kevalampi rattiṃ kevalampi divaṃ kevalampi rattindiva’nti. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘yasmiñhi kho ahaṃ samaye rūpanimittaṃ amanasikaritvā obhāsanimittaṃ manasi karomi. Obhāsañhi kho tasmiṃ samaye sañjānāmi, na ca rūpāni passāmi. Yasmiṃ panāhaṃ samaye obhāsanimittaṃ amanasikaritvā rūpanimittaṃ manasi karomi. Rūpāni hi kho tasmiṃ samaye passāmi, na ca obhāsaṃ sañjānāmi kevalampi rattiṃ kevalampi divaṃ kevalampi rattindiva’’nti (ma. ni. 3.243) –
以如是等开头的经文把经文总括起来。
Evamādipāḷiṃ saṅgaṇhāti.
“属于人类的”就是指人间的,也就是人类所看的色所缘。但因为能看见与此不同的天界色、隔墙色、微细色等等各类色法,所以是“超越人间的”。这样的色法也叫做超越了人类的活动范围,因此说“以超越人类活动范围而见色法”。其中,“人类活动范围”是指人类可接近的地方,也就是通常以眼门能取到的所缘,这就是要表达的意思。这样从所缘的角度说明之后,现在为了从能缘的角度来说明,就说“人间的或”等等。在这里,“超越肉眼”也应该理解为超越了肉眼的职能。即使用天眼智,由于某些色法刹那极其迅速、极其微细,也无法看见;而且天眼智的所缘是当下的色法,那色法又是前生缘,而大心(天眼智)如果没有转向和预备定就不能生起;正在生起的色法不能成为所缘缘,正在坏灭的也不能。所以在死生刹那的色法,用天眼是看不见的,这个说法非常恰当。
Manussānaṃ idanti mānusakaṃ, manussānaṃ gocarabhūtaṃ rūpārammaṇaṃ. Tadaññassa pana dibbatirokuṭṭasukhumādibhedassa rūpassa dassanato atikkantamānusakaṃ. Evarūpaṃ tañca manussūpacāraṃ atikkantaṃ nāma hotīti āha ‘‘manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanenā’’ti. Tattha manussūpacāranti manussehi upacaritabbaṭṭhānaṃ, pakatiyā cakkhudvārena gahetabbaṃ visayanti adhippāyo. Evaṃ visayamukhena dassetvā idāni visayimukhena dassetuṃ ‘‘mānusakaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāpi maṃsacakkhātikkamo tassa kiccātikkameneva daṭṭhabbo. Dibbena cakkhunāti dibbacakkhuñāṇenapi daṭṭhuṃ na sakkā khaṇassa atiittaratāya atisukhumatāya kesañci rūpassa, apica dibbacakkhussa paccuppannaṃ rūpārammaṇaṃ, tañca purejātapaccayabhūtaṃ, na ca āvajjanaparikammehi vinā mahaggatassa pavatti atthi, nāpi uppajjamānameva rūpaṃ ārammaṇapaccayo bhavituṃ sakkoti, bhijjamānaṃ vā, tasmā cutūpapātakkhaṇe rūpaṃ dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkāti suvuttametaṃ.
如果天眼智只以色为所缘,那为什么说“我见众生”呢?因为大多数情况是见到了众生相续中所包含的色,所以才这样说。或者说,因为色是执取众生的原因,所以依世俗表达而这样说,也有论师这么主张。“那些正在死没的”是所意指的,应当这样连接。“像这样的”意思是不处于死生刹那的。所谓以痴为依止的业是低劣的,果报也低劣,所以说“与痴的等流相应”。而以痴为依止性,应当知道是因为善业的前分阶段痴的现行很多。然而,由于那种痴的现行,被染污的善业只产生低劣的出生等,所以低劣的出生等是痴的等流果,因此说“低劣的出生、家族、财富等”。Hīḷite指被轻蔑的。Ohīḷite指特别被轻蔑的。Uññāte指以低劣性被知晓的。Avaññāte指以特别低劣性被识别的。“与无痴的等流相应”中,这里所说的无痴是依相应和依前分而现行的,以此指示三因结生者。“与此相反的”指与那种被轻蔑等状态相反的,即不被轻蔑、不被特别轻蔑、不被低知、不被特别低知、被尊重的意思。
Yadi dibbacakkhuñāṇaṃ rūpārammaṇameva, atha kasmā ‘‘satte passāmī’’ti vuttanti? Yebhuyyena sattasantānagatarūpadassanato evaṃ vuttaṃ. Sattagahaṇassa vā kāraṇabhāvato vohāravasena vuttantipi vadanti. Te cavamānāti adhippetāti sambandho. Evarūpeti na cutūpapātakkhaṇasamaṅginoti adhippāyo. Mohūpanissayaṃ nāma kammaṃ nihīnaṃ nihīnaphalaṃ hotīti āha ‘‘mohanissandayuttattā’’ti. Mohūpanissayatā ca kusalakammassa pubbabhāge mohappavattibahulatāya veditabbā. Tāya pana mohappavattiyā saṃkiliṭṭhaṃ kusalakammaṃ nihīnameva jātiādiṃ nipphādetīti nihīnajātiādayo mohassa nissandaphalānīti āha ‘‘hīnānaṃ jātikulabhogādīna’’ntiādi. Hīḷiteti garahite. Ohīḷiteti visesato garahite. Uññāteti lāmakabhāvena ñāte. Avaññāteti visesato lāmakabhāvena vidite. Amohanissandayuttattāti ettha amoho sampayuttavasena pubbabhāgavasena ca pavatto kathito, tena ca tihetukapaṭisandhike dasseti. Tabbiparīteti tassa hīḷitādibhāvassa viparīte, ahīḷite anohīḷite anuññāte anavaññāte cittīkateti attho.
Suvaṇṇa 是指颜色好看的。Dubbaṇṇa 是指颜色难看的。而这种颜色的好看与难看,依次是因为业以无嗔为依托、以嗔为依托而产生的,所以论中说“因为与无嗔的等流相应”等等。业以无嗔为依托,应当理解为:业是在被慈心等长期修习所熏染的心相续中生起的。Abhirūpe(好看)和 Virūpe(难看)这里是就体形来说的。因为“色”这个词也可以用来指体形,比如“化作一头大象的色”等说法。但最初说的那个意思,是单就颜色来说的。投生到善趣的,就是善趣者,所以说“在善趣的趣处”,意思是已经投生到善趣。以无贪为志向的有情,慷慨好施、没有悭吝,由于以无贪为依托的业而投生善趣、获得成功,所以说“或者因为与无贪的等流相应,成为富有的、拥有大财富的”。投生到苦趣的,就是恶趣者,所以说“在恶趣的趣处”。以贪为志向的有情,贪婪吝啬,由于以贪为依托的业而投生恶趣、变得丑陋,所以说“或者因为与贪的等流相应,成为贫穷的、缺少饮食的”。Upacita 是指以能带来果报的方式所造的。正如所造的业有能力给出果报,这样造作的就叫已积集。用“正在死没的”等说法来说明天眼的作用,这是通过所缘的对象来说明能缘的作用。“前面的”是指“以天眼”等那些词句而说的。“等”字在这里表示省略,因此意思是:通过“以天眼……我见”这些词句以及“正在死没的”等词句,说明了天眼的作用。而“通过这个词句”是指通过“我了知有情随业而行”这句话。因为“词句”这个词,就是通过它来知道、来了知意义的。
Suvaṇṇeti sundaravaṇṇe. Dubbaṇṇeti asundaravaṇṇe. Sā panāyaṃ suvaṇṇadubbaṇṇatā yathākkamaṃ kammassa adosadosūpanissayatāya hotīti āha ‘‘adosanissandayuttattā’’tiādi. Adosūpanissayatā ca kammassa mettādīhi paribhāvitasantānappavattiyā veditabbā. Abhirūpe virūpeti idaṃ saṇṭhānavasena vuttaṃ. Saṇṭhānavacanopi hi vaṇṇasaddo hoti ‘‘mahantaṃ hatthivaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. Paṭhamaṃ vutto pana attho vaṇṇavaseneva vutto. Sundaraṃ gatiṃ gatā sugatāti āha ‘‘sugatigate’’ti, sugatiṃ upapanneti attho. Alobhajjhāsayā sattā vadaññū vigatamaccherā alobhūpanissayena kammunā sugatā samiddhā hontīti āha ‘‘alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane’’ti. Dukkhaṃ gatiṃ gatā duggatāti āha ‘‘duggatigate’’ti. Lobhajjhāsayā sattā luddhā maccharino lobhūpanissayena kammunā duggatā durūpā hontīti āha ‘‘lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne’’ti. Upacitanti phalāvahabhāvena kataṃ. Yathā katañhi kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Cavamānetiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttanti visayamukhena visayibyāpāramāha. Purimehīti ‘‘dibbena cakkhunā’’tiādīni padāni sandhāya vuttaṃ. Ādīhīti ettha ca-saddo luttaniddiṭṭho, tasmā ‘‘dibbena…pe… passāmī’’ti imehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi ca dibbacakkhukiccaṃ vuttanti attho. Imināpana padenāti ‘‘yathākammūpage satte pajānāmī’’ti iminā vākyena. Pajjati ñāyati attho imināti hi padaṃ vākyaṃ.
在“领受大苦”这一句里,应当这样理解:这是以天眼智看见色之后,只靠欲界心来了知那些有情正在领受苦。所谓“他”,是指亲见地狱有情之后,安住于已获得天眼智的人。“如此作意”,是说因为想要了知那些地狱有情能招感地狱的业,所以进入作为基础的禅那,从禅那出来之后,再以遍作的方式作意。“是什么业呢”等语,是显示作意的方法。然而,这样遍作之后,进入基础禅那再出来的人,以那个业为所缘,生起转向心;那个转向心灭去之后,有四或五个速行心生起。其中,前面三个或四个——称为遍作、近行、随顺、种姓的心——是欲界心;第四个或第五个则是安止心,属于色界第四禅心。与那个安止心一同生起的智,应当理解为随业往生智。“没有单独的遍作”,这句话的意思是说:没有天眼智,随业往生智就没有单独的遍作。而且应当这样接受,否则随业往生智就不可能是大上心。观看天人的情况也是同样的道理。这里举出地狱有情和天人,应当看作只是举例说明。因为获得天眼的人,只要愿意,对其他各种趣的有情也能这样修。正如后面将会说到的:“以取恶趣来显示畜生趣”等等,以及“以取善趣,人趣也被包含在内”。以那个能招感地狱的业为所缘,就是“以那个业为所缘”。“在粗涩林等处”,其中的“等”字包含了心蔓林等地狱。
Mahantaṃ dukkhamanubhavamāneti ettha dibbacakkhuñāṇena rūpaṃ disvā tesaṃ dukkhānubhavanaṃ kāmāvacaracitteneva jānātīti veditabbaṃ. Soti nerayikasatte paccakkhato disvā ṭhito dibbacakkhuñāṇalābhī. Evaṃ manasi karotīti tesaṃ nerayikānaṃ nirayasaṃvattanikassa kammassa ñātukāmatāvasena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammavasena manasi karoti. Kiṃ nu khotiādi manasikāravidhidassanaṃ. Evaṃ pana parikammaṃ katvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhitassa taṃ kammaṃ ārammaṇaṃ katvā āvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe cattāri pañca vā javanāni javanti. Yesaṃ purimāni tīṇi cattāri vā parikammaupacārānulomagotrabhunāmakāni kāmāvacarāni, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ, tattha yaṃ tena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ, taṃ yathākammūpagañāṇanti veditabbaṃ. ‘‘Visuṃ parikammaṃ natthī’’ti idaṃ pana dibbacakkhuñāṇena vinā yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthīti adhippāyena vuttaṃ. Evañcetaṃ icchitabbaṃ, aññathā yathākammūpagañāṇassa mahaggatabhāvo eva na siyā. Devānaṃ dassanepi eseva nayo. Nerayikadevaggahaṇañcettha nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Ākaṅkhamāno hi dibbacakkhulābhī aññagatikesupi evaṃ paṭipajjatiyeva. Tathā hi vakkhati ‘‘apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpetī’’tiādi, ‘‘sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhatī’’ti ca. Taṃ nirayasaṃvattaniyakammaṃ ārammaṇametassāti taṃkammārammaṇaṃ. Phārusakavanādīsūti ādi-saddena cittalatāvanādīnaṃ saṅgaho.
如同此智这句话是说:就像随业往生智没有单独的遍作一样,未来分智也没有单独的遍作。这样就是在说明未来分智同样没有独立的遍作。在这里,指出了其中的原因:因为这些智确实都是以天眼智为基础的。这里的意趣是这样的:就像获得天眼的人,把光明扩展到朝向地狱等方向,看见地狱等处的有情之后,以那样的受持和相应的作意所准备好的心中,如实了知他们过去所累积的、能招感地狱等果报的业;同样地,对于任何一位有情,如果想要了知那位有情紧接着要生起的未来自体,就针对那位有情扩展光明,用随业往生智看见他过去或现在所累积的、能产生那个自体的业之后,如果想要了知将由那个业产生的未来自体,就以那样的受持和相应的作意所准备好的心中如实了知。对于那之后的自体,道理也是一样的。这个智就叫作未来分智。因为这两种智,只有在天眼智存在时才能成就,没有天眼智就不能成就。所以说:这些智是与天眼智一同成就的。
Yathācimassāti yathā ca imassa yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthi, evaṃ anāgataṃsañāṇassapīti visuṃ parikammābhāvañca nidasseti. Tattha kāraṇamāha ‘‘dibbacakkhupādakāneva hi imānī’’ti. Tatrāyamadhippāyo – yathā dibbacakkhulābhī nirayādiabhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayikādike satte disvā tehi pubbe āyūhitaṃ nirayasaṃvattaniyādikaṃ kammaṃ tādisena samādānena tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti, evaṃ yassa yassa sattassa samanantaraṃ anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo, taṃ taṃ odissa ālokaṃ vaḍḍhetvā tena tena atīte etarahi vā āyūhitaṃ tassa nibbattakaṃ kammaṃ yathākammūpagañāṇena disvā tena tena nibbattetabbaṃ anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo tādisena samādānena tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti. Esa nayo tato paresupi attabhāvesu. Etaṃ anāgataṃsañāṇaṃ nāma. Yasmā etaṃ dvayaṃ dibbacakkhuñāṇe sati eva sijjhati, nāsati. Tena vuttaṃ ‘‘imāni dibbacakkhunā saheva ijjhantī’’ti.
以身作恶行,或者从身体生起的恶行,就是“以身恶行”。具体来说:以身所作的恶行,或者从身体生起、因为烦恼染污而成为恶行的,就叫身恶行——应当按这个次第来理解。这里说的“身”,指的是能造作的身。依身表而生起的不善身业,就是身恶行。在某个相续中,业被造作并累积起来,只要饮食还没有断绝,它那种能感果的性质就不会消失,所以可以说他与那业相连,因此说“具备者就是具有者”。说“怀着不利对方之心”,这是为了显示:就像父母对子女、戒师和依止师对弟子那样,如果是真正想利益对方的人,就不会成为呵责者、诽谤者。“以毁坏功德”的意思是,以破坏、毁灭现存的功德。难道以究竟事来诽谤不也是毁坏功德吗?确实如此,但这里说的“功德”,指的是禅那等殊胜的上人法,所以把毁坏戒行单独列出来。因此说“这些人没有沙门法”等等。所谓“沙门法”,是就戒律和自制而言。“知而”是指,知道所诽谤对象的圣者状态而诽谤;“不知而”是指不知道而诽谤。在这里,知与不知并不是衡量标准,圣者状态本身才是标准。因此说“无论哪种情况,都是诽谤圣者”。有人说:“如果不知道对方是圣者,而且没有嗔心,只是在说明其圣者功德的状态,那就不是毁坏功德,因此对他而言不存在诽谤圣者。”这是重业,因为它类似于无间业,所以是重业,但还是可以补救的,通过忏悔可以治愈,不像无间业那样不可补救。
Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyena duṭṭhu caritaṃ, kāyato vā uppannaṃ kilesapūtikattā duṭṭhu caritaṃ kāyaduccaritanti evaṃ yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Kāyoti cettha copanakāyo adhippeto. Kāyaviññattivasena pavattaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ kāyaduccaritaṃ. Yasmiṃ santāne kammaṃ katupacitaṃ, asati āhārupacchede vipākārahasabhāvassa avigacchanato so tena sahitoyevāti vattabboti āha ‘‘samannāgatāti samaṅgībhūtā’’ti. Anatthakāmā hutvāti etena mātāpitaro viya puttānaṃ, ācariyupajjhāyā viya ca nissitakānaṃ atthakāmā hutvā garahakā upavādakā na hontīti dasseti. Guṇaparidhaṃsanenāti vijjamānānaṃ guṇānaṃ viddhaṃsanena, vināsanenāti attho. Nanu ca antimavatthunāpi upavādo guṇaparidhaṃsanamevāti? Saccametaṃ, guṇāti panettha jhānādivisesā uttarimanussadhammā adhippetāti sīlaparidhaṃsanaṃ visuṃ gahitaṃ. Tenāha ‘‘natthi imesaṃ samaṇadhammo’’tiādi. Samaṇadhammoti ca sīlasaṃyamaṃ sandhāya vadati. Jānaṃ vāti yaṃ upavadati, tassa ariyabhāvaṃ jānanto vā. Ajānaṃ vāti ajānanto vā. Jānanājānanañcettha appamāṇaṃ, ariyabhāvo eva pamāṇaṃ. Tenāha ‘‘ubhayathāpi ariyūpavādova hotī’’ti. ‘‘Ariyoti pana ajānato aduṭṭhacittasseva tattha ariyaguṇabhāvaṃ pavedentassa guṇaparidhaṃsanaṃ na hotīti tassa ariyūpavādo natthī’’ti vadanti. Bhāriyaṃ kammanti ānantariyasadisattā bhāriyaṃ kammaṃ, satekicchaṃ pana hoti khamāpanena, na ānantariyaṃ viya atekicchaṃ.
“为了显示它”,就是为了阐明重业等的性质。“厌弃那”,是指厌弃那位长老,或者厌弃那种行为。“极度饥饿”,是指被饥饿极度压倒。“年长者”,因为这是带着“不知道沙门该做和不该做的,或者只是不懂世间惯例”这样的用意说的,所以应当知道,这是通过贬损功德来呵责。“他让我们丢脸”,意思是,当有人说“沙门竟然做出这种事”时,我们抬不起头来。长老明明知道,却还是问:“贤友,你在这教法中有立足处吗?”对方也以通达真理为教法中的立足处,答道:“我是入流者。”长老出于悲悯,向他表明自己:“你诽谤的是漏已尽的人。”因此,那业对他而言就变成了普通业,意思是那业没有成为道的障碍。不过,因为他先前已经是入流者,已经很好地断除了堕入恶趣的因,所以那业根本不能成为他生天的障碍。“若对方比自己年长”,这里《清净道论》说:“应蹲坐而求忏悔。”入流者和一来不会因为嗔怒而不原谅;其余圣者或者出于想利益他,为了让他将来能防护自己,可能不会原谅,所以说“如果他不原谅”。“若对方比自己年长,即使对方只是站着”,这里《清净道论》也说“蹲坐”。那里是这样说的:
Tassaca āvibhāvatthanti bhāriyādisabhāvassa pakāsanatthaṃ. Taṃ jigucchīti taṃ theraṃ, taṃ vā kiriyaṃ jigucchi. Aticchātoti ativiya khudābhibhūto. Mahallakoti samaṇānaṃ sāruppamasāruppaṃ, lokasamudācāramattaṃ vā na jānātīti adhippāyena vuttattā guṇaparidhaṃsanena garahatīti veditabbaṃ. Amhākaṃ lajjitabbakaṃ akāsīti ‘‘samaṇena nāma evaṃ kata’’nti vutte mayaṃ sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkomāti adhippāyo. Jānanto eva thero ‘‘atthi te āvuso imasmiṃ sāsane patiṭṭhā’’ti pucchi. Itaropi saccābhisamayo sāsane patiṭṭhāti āha ‘‘sotāpanno aha’’nti. Thero taṃ karuṇāyamāno ‘‘khīṇāsavo tayā upavadito’’ti attānaṃ āvi akāsi. Tenassa taṃ pākatikaṃ ahosīti tena assa taṃ kammaṃ maggāvaraṇaṃ nāhosīti adhippāyo. Pubbeva pana sotāpannattā apāyagāmīnaṃ suppahīnabhāvato saggāvaraṇamassa kātumasamatthameva taṃ kammaṃ. Attanā vuḍḍhataro hotīti ettha ‘‘ukkuṭikaṃ nisīditvā khamāpetabbo’’ti visuddhimagge vuttaṃ. Sotāpannasakadāgāmino dosenapi nakkhamanti, sesaariyā vā tassa atthakāmā hutvā āyatiṃ saṃvaraṇatthāya na khamāpeyyunti āha ‘‘sace so nakkhamatī’’ti. Attanā vuḍḍhataro hoti, ṭhitakenevāti etthāpi ‘‘ukkuṭikaṃ nisīditvā’’ti visuddhimagge (visuddhi. 2.411) vuttaṃ. Evañhi tattha vuttaṃ –
如果他已经离开这个地方,就应该自己去,或者派同住弟子去,请求对方原谅。如果既不能亲自去,也不能派人去,就去住在那个精舍里的比丘们那里。如果他们比他年轻,就蹲坐着;如果他们比他年长,就按照对年长者所说的方式来做,然后说:尊者,我对某位具寿说了这样那样的话,请那位具寿原谅我。这样请求原谅。即使当面没有得到原谅,也应该这样做。
‘‘Sace disāpakkanto hoti, sayaṃ vā gantvā saddhivihārike vā pesetvā khamāpetabbo. Sace nāpi gantuṃ, na pesetuṃ sakkā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti, ukkuṭikaṃ nisīditvā, sace vuḍḍhatarā, vuḍḍhesu vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, khamatu me so āyasmā’ti vatvā khamāpetabbaṃ. Sammukhā akhamantepi etadeva kātabba’’nti.
不过,关于这一点,在《清净道论》(2.411)里还有另外一段话是这么说的——
Idaṃ pana parampi tattha (visuddhi. 2.411) vuttaṃ –
如果一位独行的比丘,没有固定的住处,也没人知道他去哪里,他就应该去一位有智慧的比丘那里,说:尊者,我对某位尊者说了这样的话和那样的话,我一遍又一遍地回想,心里越来越懊悔,我该怎么办?那位比丘会说:你不用放在心上,那位长老已经原谅你了,把心平静下来吧。然后他也应该朝着那位圣者所去的方向,合掌恭敬地说:请您原谅我。
‘‘Sace ekacārikabhikkhu hoti, nevassa vasanaṭṭhānaṃ, na gataṭṭhānaṃ paññāyati, ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me anussarato anussarato vippaṭisāro hoti, kiṃ karomī’ti vattabbaṃ. So vakkhati ‘tumhe mā cintayittha, thero tumhākaṃ khamati, cittaṃ vūpasamethā’ti. Tenapi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā ‘khamatū’ti vattabba’’nti.
“般涅槃处”是指供养的地方。所谓“就成为平常业”,意思是这样做之后,自己的心得到清净信解,因此那个业既不障碍生天,也不障碍证道——有些人这样解释。在《行藏注》的摩登伽行注释中:
Parinibbutamañcaṭṭhānanti pūjākaraṇaṭṭhānaṃ sandhāyāha. Pākatikameva hotīti evaṃ kate attano cittaṃ pasīdatīti taṃ kammaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca na hotīti adhippāyoti keci vadanti. Cariyāpiṭake mātaṅgacaritasaṃvaṇṇanāyaṃ (cariyā. aṭṭha. 2.64) –
对于一位波罗蜜修习圆满、具足种种等至住、戒与见成就、相续善加调伏、安住于大悲的大士来说,由于大士本身是殊胜的福田,而那人内心又粗暴,这种粗恶语——它伴随那人而生,被称为诽谤圣者之业与诅咒——就成了现法受业。如果那人不使大士宽恕,到第七天就一定会成熟感果。但如果他使大士宽恕了,因为加行圆满阻碍了果报成熟,这业就变成不感果之法,成为无效之业。这就是诽谤圣者之恶业以及现法受业的性质。
‘‘Pāramitāparibhāvanasamiddhāhi nānāsamāpattivihāraparipūritāhi sīladiṭṭhisampadāhi susaṅkhatasantāne mahākaruṇādhivāse mahāsatte ariyūpavādakammaabhisapasaṅkhātaṃ pharusavacanaṃ saṃyuttaṃ mahāsattassa khettavisesabhāvato tassa ca ajjhāsayapharusatāya diṭṭhadhammavedanīyaṃ hutvā sace so mahāsattaṃ na khamāpeti, sattame divase vipaccanasabhāvaṃ jātaṃ. Khamāpite pana mahāsatte payogasampattiyā vipākassa paṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpajji ahosikammabhāvato. Ayañhi ariyūpavādapāpassa diṭṭhadhammavedanīyassa ca dhammatā’’ti –
因为这是阿阇梨护法长老所说的,所以当他这样请求宽恕之后,那个业由于善行圆满而挡住了果报,成了无效业,也就是成了不感果的法,因此既不会障碍生天,也不会障碍解脱。这里的意思应当这样理解。
Ācariyadhammapālattherena vuttattā evaṃ khamāpite taṃ kammaṃ payogasampattiyā vipākassa paṭibāhitattā ahosikammabhāvena avipākadhammataṃ āpannanti neva saggāvaraṇaṃ na mokkhāvaraṇañca hotīti evamettha attho gahetabbo.
把见解颠倒的人,就是有颠倒见的人。从“执取”的意义上说,就是执取;以邪见为根本去执取各种业,就是邪见业执取者;或者把“因”这层意思也包括进去,以邪见为根本,劝别人去执取各种业的人,就是邪见业执取者。为了说明这个意思,经文才说“以邪见为根本”等等。那些……劝别人执取的人,也应该归入邪见业执取者。“具足戒”等话,是针对根器已经成熟、已经具备圣道的人说的;至于安住于最高圣道的人,那就没什么可说的了。或者也可以这样理解:戒等本身就是最高圣道所包含的。因为安住于最高圣道的人,在现世就能确定证得阿拉汉果,而其他人则不一定。“阿拉汉”就是指阿拉汉果。“如此具足成就”当中,“具足成就”就是圆满、完成,意思是说,这样必定不会落空、必定会实现。也就是说,就像圣道之后无间、不落空地生起果报一样,这里也显示:这个人死后无间、不落空地就投生到地狱。在整个佛陀的教法里,没有比这个比喻说得更严厉的比喻了。“不舍弃那种话”等当中,针对诽谤圣者这件事,说“我以后再也不说这样的话”,就叫舍弃语言;心里想“我以后再也不生这样的心”,就叫舍弃心;舍弃“我以后再也不执持这样的见解”,就叫舍弃见解。如果不这样做,那就既没有舍弃,也没有放下。就像被带下去扔进地狱一样,就是说,像被地狱的狱卒带下去安置在地狱里一样,他就这样被安置在地狱里,他的地狱投生没有任何障碍。这里的道理是:将要堕入地狱的诽谤圣者,因为不肯舍弃自己的执取,所以就像邪见者一样。在这里,通过“不舍弃那种话”等话,说明诽谤圣者正是因为不肯舍弃自己的执取,才成为障碍、带来不利;如果舍弃了,发露罪过,请求原谅,那就不会成为障碍,也不会带来不利,就像已经出罪、已经发露的犯戒一样。以邪见为根本,就没有什么恶是不能做的,因此甚至会成为轮回的桩子,所以说“诸比丘,邪见是一切过失中最严重的”。
Viparītaṃ dassanametesanti viparītadassanā. Samādātabbaṭṭhena samādānāni, kammāni samādānāni yesaṃ te kammasamādānā, micchādiṭṭhivasena kammasamādānā micchādiṭṭhikammasamādānā, hetuatthaṃ vā antogadhaṃ katvā micchādiṭṭhivasena pare kammesu samādāpakā micchādiṭṭhikammasamādānā. Tayimaṃ atthaṃ dassento ‘‘micchādiṭṭhivasenā’’tiādimāha. Ye ca…pe… samādapenti, tepi micchādiṭṭhikammasamādānāti yojetabbaṃ. Sīlasampannotiādi paripakkindriyassa maggasamaṅgino vasena vuttaṃ, aggamaggaṭṭhe pana vattabbameva natthi. Atha vā aggamaggapariyāpannā eva sīlādayo veditabbā. Aggamaggaṭṭhassa hi diṭṭheva dhamme ekaṃsikā aññārādhanā, itaresaṃ anekaṃsikā. Aññanti arahattaṃ. Evaṃsampadamidanti ettha sampajjanaṃ sampadā, nipphatti, evaṃ avirajjhanakanipphattikanti attho, yathā taṃ avassambhāvī, evamidampīti vuttaṃ hoti . Yathā hi maggānantaraṃ avirajjhitvāva phalaṃ nibbattaṃ, evametaṃ imassapi puggalassa cutianantaraṃ avirajjhitvāva niraye paṭisandhi hotīti dasseti. Sakalasmiñhi buddhavacane na imāya upamāya gāḷhataraṃ katvā vuttaupamā atthi. Taṃ vācaṃ appahāyātiādīsu (ma. ni. aṭṭha. 1.149) ariyūpavādaṃ sandhāya ‘‘puna evarūpiṃ vācaṃ na vakkhāmī’’ti vadanto vācaṃ pajahati nāma, ‘‘puna evarūpaṃ cittaṃ na uppādessāmī’’ti cintento cittaṃ pajahati nāma, ‘‘puna evarūpiṃ diṭṭhiṃ na gaṇhissāmī’’ti pajahanto diṭṭhiṃ pajahati nāma. Tathā akaronto neva pajahati na paṭinissajjati. Yathābhataṃ nikkhitto evaṃ nirayeti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito, evaṃ niraye ṭhapitoyeva, nāssa nirayūpapattiyā koci vibandho. Tatrāyaṃ yutti – nirayūpago ariyūpavādī tadādāyakassa avijahanato seyyathāpi micchādiṭṭhīti. Ettha ca ‘‘taṃ vācaṃ appahāyā’’ti evamādivacanena tadādāyakassa appahāneneva ariyūpavādo antarāyiko anatthāvahova, pahānena pana accayaṃ desetvā khamāpanena na antarāyiko anatthāvaho yathā taṃ vuṭṭhitā desitā ca āpattīti dasseti. Micchādiṭṭhivasena akattabbaṃ nāma pāpaṃ natthi, yato saṃsārakhāṇubhāvopi nāma hotīti āha ‘‘micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti.
比丘们,如来的身体持续存在,因为他已彻底断除了引向再生的纽带;这个身体以及外在的名色。就像在这类说法中一样,这里的“身”是指五蕴的范围。所以论师说“身坏,就是舍弃执取的诸蕴”。
对于还没有离贪的人,死后就是执取另一生的名色。所以论师说“死后,就是紧接着执取新生的诸蕴”。
身体依靠那个而存在,那个被彻底切断时,身体就坏灭。所以论师说“身坏,就是命根的断绝”。
从这里带来快乐的是来源,福德的,所以论师说“被称为福的来源”。从这里带来快乐的是来源,也就是福业等能产生快乐的东西。因此论师说“或者因为乐的来源不存在”。
没有自主力,因为随业力而转,不能随自己的意愿而转,所以自在离开他们,他们就是无自在者,意思是不能自主。
来源被享受,所以是来源,也就是乐味。所以论师说“被称为乐味的来源”。
‘‘Ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati (dī. ni. 1. 147), ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpa’’nti ca evamādīsu viya idha kāya-saddo khandhapañcakavisayoti āha ‘‘kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā’’ti. Avītarāgassa maraṇato paraṃ nāma bhavantarūpādānamevāti āha ‘‘paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe’’ti. Yena tiṭṭhati, tassa upacchedeneva kāyo bhijjatīti āha ‘‘kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā’’ti. Eti imasmā sukhanti ayo, puññanti āha ‘‘puññasammatā ayā’’ti. Āyanti etasmā sukhānīti āyo, puññakammādīnaṃ sukhasādhanaṃ. Tenāha ‘‘sukhānaṃ vā āyassa abhāvā’’ti. Vivasāti kammassa vase vattanato attano vase vattituṃ na sakkontīti vigato vaso etesanti vivasā, avasavattinoti attho. Iyati assādīyatīti ayo, assādoti āha ‘‘assādasaññito ayo’’ti.
“龙王等”里的“等”字,把金翅鸟等也包括进去了。似阿修罗,就是像饿鬼阿修罗。那也就是阿修罗身。“从一切积聚”,就是从一切成就的积聚,也就是一切成就之聚的意思。“以相反之义”,就是针对“善行,或者说美行,因为无过失所以叫善行”这类说法,按身恶行等这些词所说的意义的反面来讲。因为“从此,贤者,往善趣”这句话,人趣也是善趣,所以说“以善趣一词,人趣也被包含在内”。其余部分,因为说理方式和前面一样,而且意义浅显,所以很容易理解。
Nāgarājādīnanti ādi-saddena supaṇṇādīnaṃ saṅgaho. Asurasadisanti petāsurasadisaṃ. So hīti so asurakāyo. Sabbasamussayehīti sabbehi sampattisamussayehi, sabbasampattirāsitoti vuttaṃ hoti. Vuttavipariyāyenāti ‘‘suṭṭhu caritaṃ, sobhanaṃ vā caritaṃ anavajjattāti sucarita’’ntiādinā kāyaduccaritenātiādīnaṃ padānaṃ vuttassa atthassa vipariyāyena. ‘‘Ito bho sugatiṃ gacchā’’ti (itivu. 83) vacanato manussagatipi sugatiyevāti āha ‘‘sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhatī’’ti. Sesamettha vuttanayattā uttānatthato ca suviññeyyameva.