毗兰若篇章的注释(续3)
毗兰若篇复注 · 83 段
在这里,也应该说明对成劫等的了知,因此成劫等从一开始就应该这样理解:坏劫、坏住劫、成劫、成住劫,这是一个劫的四个不可计数阶段。其中,坏灭、毁灭就是坏劫,正在毁灭的阶段是一个不可计数劫。它实质上就是时间,应该理解为依那时正在进行的诸行而有的毁灭。坏劫之后同样安住的时期是坏住劫。生成、产生或增长就是成劫,正在增长的阶段是一个不可计数劫。它实质上也是时间,应该理解为依那时正在进行的诸行而有的增长。成劫之后同样安住的时期是成住劫。其中,坏劫有三种:火坏劫、水坏劫、风坏劫。坏劫的三种界限是:光音天、遍净天、广果天。当劫被火毁灭时,从光音天以下被火焚烧。当被水毁灭时,从遍净天以下被水消融。当被风毁灭时,从广果天以下被风摧毁。
Api cettha vivaṭṭādīnampi viditatā vattabbā, tasmā vivaṭṭādayopi ādito pabhuti evaṃ veditabbā – saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyīti kappassa cattāri asaṅkhyeyyāni. Tattha saṃvaṭṭanaṃ vinassanaṃ saṃvaṭṭo, vinassamāno asaṅkhyeyyakappo. So pana atthato kāloyeva, tadā pavattamānasaṅkhāravasenassa vināso veditabbo. Saṃvaṭṭato uddhaṃ tathāṭhāyīkālo saṃvaṭṭaṭṭhāyī. Vivaṭṭanaṃ nibbattanaṃ vaḍḍhanaṃ vā vivaṭṭo, vaḍḍhamāno asaṅkhyeyyakappo. Sopi atthato kāloyeva, tadā pavattamānasaṅkhāravasenassa vaḍḍhi veditabbā. Vivaṭṭato uddhaṃ tathāṭhāyīkālo vivaṭṭaṭṭhāyī. Tattha tayo saṃvaṭṭā tejosaṃvaṭṭo āposaṃvaṭṭo vāyosaṃvaṭṭoti. Tisso saṃvaṭṭasīmā ābhassarā subhakiṇhā vehapphalāti. Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, tadā ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, tadā subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, tadā vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsati.
如果详细来说,在三种坏劫时期,都会有一个佛刹毁灭。佛刹有三种:诞生刹、教令刹、境界刹。
其中,诞生刹的范围是一万个轮围世界。如来入胎等时候,这个范围会震动。凡是如来的入胎智等智慧的威神力,被福德果报所激发而自然显现的地方,这一切都叫做诞生刹,也就是佛刹。
教令刹的范围是百千俱胝个轮围世界。在这个范围内,《宝经》《蕴护卫》《幢顶护卫》《阿咤那胝耶护卫》《孔雀护卫》这些护卫经的威力都能起作用。有神通、心得自在的人,站在教令刹所包含的任何一个轮围世界里,为自己念诵护卫经之后,即使去到别的轮围世界,也仍然算是已经受到护卫的人。如果在一个轮围世界里为一切众生念诵护卫经,那么护卫的威力就能遍及教令刹内的一切众生,因为那里的天神会接受护卫。所以这叫教令刹。
境界刹则是无边的、不可计量的。在无边不可计量的轮围世界中,如来想什么就能知道什么,因为佛智是随着意愿而运作的。
在这三种佛刹中,一个教令刹会毁灭。当它毁灭时,诞生刹也必定同时毁灭。它们毁灭时是一起毁灭的,安住时也是一起安住的。应当这样理解它们的毁灭与安住。
Vitthārato pana tīsupi saṃvaṭṭakālesu ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti jātikkhettaṃ āṇākkhettaṃ visayakkhettañca. Tattha jātikkhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhiggahaṇādīsu kampati. Yattake hi ṭhāne tathāgatassa paṭisandhiñāṇādiñāṇānubhāvo puññaphalasamuttejito saraseneva paṭivijambhati, taṃ sabbampi buddhaṅkurassa nibbattanakkhettaṃ nāmāti buddhakkhettanti vuccati. Āṇākkhettaṃ pana koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) khandhaparittaṃ (a. ni. 4.67; jā. 1.2.105-106; cūḷava. 251 ādayo) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249) āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo) moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Iddhimā hi cetovasippatto āṇākkhettapariyāpanne yattha katthaci cakkavāḷe ṭhatvā attano atthāya parittaṃ katvā tattheva aññaṃ cakkavāḷaṃ gatopi kataparitto eva hoti. Ekacakkavāḷe ṭhatvā sabbasattānaṃ atthāya paritte kate āṇākkhette sabbasattānampi abhisambhuṇāteva parittānubhāvo tattha devatāhi parittānaṃ sampaṭicchitabbato, tasmā taṃ āṇākkhettanti vuccati. Visayakkhettaṃ pana anantaṃ aparimāṇaṃ. Anantāparimāṇesu hi cakkavāḷesu yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati, taṃ taṃ jānāti ākaṅkhappaṭibaddhavuttitāya buddhañāṇassa. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati, tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti. Vinassantampi ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati, tassevaṃ vināso saṇṭhahanañca veditabbaṃ.
当劫被火毁灭时,一开始会生起劫灭大云,在百千俱胝轮围世界里降下一场大雨。人们满心欢喜,拿出所有种子来播种。可是,当庄稼才长到像被牛啃过那么一点时,那大云发出如驴鸣般的声音,却连一滴雨也不下,从此雨水就彻底断了。世尊正是针对这种情况说:“比丘们,会有那样的时候,许多年、许多百年、许多千年、许多百千年,天不下雨。”(《增支部》7.66)靠雨水活命的众生,死后投生到少光天等梵天界;靠花果活命的天神也一样。这样经过漫长的时间,各处的水逐渐枯竭,然后鱼、龟等也陆续死后投生到梵天界。地狱众生也是如此。不过,有人认为地狱众生是在第七个太阳出现时才毁灭的。
Yasmiṃ samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekaṃ mahāvassaṃ vassati , manussā tuṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti, sassesu pana gokhāyitamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnapacchinnameva hoti vassaṃ. Idaṃ sandhāya hi bhagavatā ‘‘hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassatī’’ti (a. ni. 7.66) vuttaṃ. Vassūpajīvinopi sattā kālaṃ katvā parittābhādibrahmaloke nibbattanti, pupphaphalūpajīviniyo ca devatā. Evaṃ dīghe addhāne vītivatte tattha tattha udakaṃ parikkhayaṃ gacchati, athānupubbena macchakacchapāpi kālaṃ katvā brahmaloke nibbattanti nerayikasattāpi. Tattha nerayikā sattamasūriyapātubhāve vinassantīti eke.
不过,如果没有禅那,就无法投生到梵天界。这些人当中,有些被饥荒逼迫,有些没有能力证得禅那,那他们又怎么能投生到那里呢?他们是靠着在天界获得的禅那之力。那时候,名为“世界劝化者”的欲界天神们,头发散乱,满脸泪水,用手擦着眼泪,身穿红衣,打扮得极其丑陋可怕,在人间道路上行走,这样宣告:“诸位贤友,诸位贤友,从今往后十万年后,劫灭将会发生,这个世界将会毁灭,大海也会干涸,这大地和须弥山王都将被烧毁、毁灭,直到梵天界,整个世界都会坏灭。诸位贤友,请修习慈心;诸位贤友,请修习悲心、喜心、舍心;请侍奉母亲,侍奉父亲,尊敬家族中的长辈。”这些天神劝化世间、集合世间,所以被称为“世界劝化者”。据说人们见到他们之后,不管原本是站着还是坐着,都会生起悚惧,惊慌失措,聚集到他们附近的地方。
Jhānaṃ pana vinā natthi brahmaloke nibbatti, etesañca keci dubbhikkhapīḷitā, keci abhabbā jhānādhigamāya, te kathaṃ tattha nibbattantīti? Devaloke paṭiladdhajjhānavasena. Tadā hi ‘‘vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti ‘‘mārisā mārisā ito vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi ussussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā ḍayhissanti vinassissanti, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ mārisā bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti. Te pana devā lokaṃ byūhenti sampiṇḍentīti ‘‘lokabyūhā’’ti vuccanti. Te kira disvā manussā yattha katthaci ṭhitāpi nisinnāpi saṃvegajātā sambhamappattāva hutvā tesaṃ āsanne ṭhāne sannipatanti.
他们又是怎么知道世界将要毁灭的呢?老师们说,是被法性所推动的。有些人说,是因为看到了那样的征兆。还有些人说,是被梵天神催促的。听了他们的话之后,大多数人和地居天人都生起了警醒之心,彼此以柔和的心修习慈心等福德,死后往生到天界。在那里吃了天界的甘露美食之后,以风遍作为修行所缘,证得了禅那。据说,因为天人容易接触到舒适的触感之风,所以修风遍的禅那很容易成就。除此之外,其他恶趣的众生也凭着后后受报的业往生到天界。因为在这轮回中,没有哪个众生是没有后后受报之业的。他们也在那里同样证得禅那。这样,一切众生都凭着在天界证得的禅那之力,往生到梵天界。这只是就大多数情况而言的。
Kathaṃ panete kappavuṭṭhānaṃ jānantīti? ‘‘Dhammatāya sañcoditā’’ti ācariyā. ‘‘Tādisanimittadassanenā’’ti eke. ‘‘Brahmadevatāhi uyyojitā’’ti apare. Tesaṃ pana vacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññāni karitvā devaloke nibbattanti. Tattha dibbasudhābhojanaṃ bhuñjitvā tato vāyokasiṇe parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhanti. Devānaṃ kira sukhasamphassavātaggahaṇapaacayena vāyokasiṇe jhānāni sukheneva ijjhanti. Tadaññe pana āpāyikā sattā aparāpariyavedanīyena kammena devaloke nibbattanti. Aparāpariyavedanīyakammarahito hi saṃsāre saṃsaranto nāma satto natthi. Tepi tattha tatheva jhānaṃ paṭilabhanti. Evaṃ devaloke paṭiladdhajjhānavasena sabbepi brahmaloke nibbattanti. Idañca yebhuyyavasena vuttaṃ.
有些论师则说:恶趣的众生也会从正在毁灭的世界系投生到其他世界系去。因为并不是所有恶趣众生那时都投生到色界、无色界,这一点是可以理解的,因为恶趣中长寿的众生不可能投生到天界。可是,具有决定邪见的人,即使世界在毁灭,也绝不会从地狱中解脱出来,所以他不投生到色界、无色界等处,而是投生到轮围山外面去。因为具有决定邪见的人,根本不可能从轮回中超越出来。具有这种邪见的人,既没有天界,也没有道路,所以他从正在毁灭的轮围投生到别处的地狱里受苦。有人问:轮围山外面难道不被烧毁吗?回答说:也被烧毁。即使那里被烧毁,他也在虚空的某个地方受苦。
Keci pana ‘‘apāyasattā saṃvaṭṭamānalokadhātūhi aññesu lokadhātūsupi nibbattanti. Na hi sabbe apāyasattā tadā rūpārūpabhavesu uppajjantīti sakkā viññātuṃ apāyesu dīghāyukānaṃ devalokūpapattiyā asambhavato. Niyatamicchādiṭṭhiko pana vinassamānepi kappe nirayato na muccatiyeva, tasmā so tattha anibbattitvā piṭṭhicakkavāḷe nibbattati. Niyatamicchādiṭṭhiyā hi samannāgatassa bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthi. Tāya hi samannāgatassa neva saggo atthi, na maggo, tasmā so saṃvaṭṭamānacakkavāḷato aññattha niraye nibbattitvā paccati. Kiṃ pana piṭṭhicakkavāḷaṃ na jhāyatīti? Jhāyati. Tasmiṃ jhāyamānepi esa ākāse ekasmiṃ padese paccatī’’ti vadanti.
雨停之后,又过了很长很长的时间,第二个太阳出现了。它一出现,黑夜和白天的界限都分不出来了。一个太阳升起,另一个太阳落下,世界始终被太阳的热力持续炙烤着,没有间断。就像世界形成之前,太阳宫殿里会有一位太阳天子;但在世界毁灭时的太阳里,并没有天子。而在世界形成的时候,太阳天子就像其他欲界天神一样,修成禅那后往生到梵天界。至于日轮,则变得比平常更加明亮、更加炽热地运行着。也有人说,那个日轮消失后,另一个新的日轮才生起。平常太阳运行时,天空中还有云和烟焰;坏劫的太阳运行时,天空没有烟也没有云,就像擦干净的镜面一样澄净。除了五大河之外,其余小河等的水都干涸了。
Vassūpacchedato pana uddhaṃ dīghassa addhuno accayena dutiyo sūriyo pātubhavati, pātubhūte pana tasmiṃ neva rattiparicchedo, na divāparicchedo paññāyati. Eko sūriyo uṭṭheti, eko atthaṃ gacchati, avicchinnasūriyasantāpova loko hoti. Yathā ca kappavuṭṭhānakālato pubbe uppannasūriyavimāne sūriyadevaputto hoti, evaṃ kappavināsakasūriye natthi. Kappavuṭṭhānakāle pana yathā aññe kāmāvacaradevā, evaṃ sūriyadevaputtopi jhānaṃ nibbattetvā brahmalokaṃ upapajjati. Sūriyamaṇḍalaṃ pana pabhassaratarañceva tejavantatarañca hutvā pavattati. Taṃ antaradhāyitvā aññameva uppajjatīti apare. Tattha pakatisūriye vattamāne ākāse valāhakāpi dhūmasikhāpi vattanti, kappavināsakasūriye vattamāne vigatadhūmavalāhakaṃ ādāsamaṇḍalaṃ viya nimmalaṃ nabhaṃ hoti. Ṭhapetvā pañca mahānadiyo sesakunnadiādīsu udakaṃ sussati.
此后又经过漫长的岁月,第三个太阳出现了。由于它的出现,连大河也干涸了。
Tatopi dīghassa addhuno accayena tatiyo sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā mahānadiyopi sussanti.
从那以后,又过了很长很长的时间,第四个太阳出现了。由于它一出现,雪山中那些大河的源头——狮崖湖、曼达基尼湖、甘那蒙达湖、车匠湖、阿耨达池、六牙湖、拘那罗湖,这七座大湖全都干涸了。
Tatopi dīghassa addhuno accayena catuttho sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā himavati mahānadīnaṃ pabhavā sīhappapātadaho mandākinīdaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho anotattadaho chaddantadaho kuṇāladahoti ime satta mahāsarā sussanti.
从那以后,又过了很长很长的时间,第五个太阳出现了。由于它出现,大海里的水就一步一步地减少,最后连足以沾湿指节的水量都留不住。
Tatopi dīghassa addhuno accayena pañcamo sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā anupubbena mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na saṇṭhāti.
从那以后,又经过极其漫长的时间,第六个太阳出现了。它一出现,整个轮围世界就变成一团浓烟,一切湿润都被浓烟耗尽。原本是水界使地界在各处凝结、聚合成团而住立,如今这水界也因第六个太阳的出现而彻底灭尽。就像这一个轮围世界一样,百千俱胝个轮围世界也都如此。
Tatopi dīghassa addhuno accayena chaṭṭho sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekadhūmaṃ hoti pariyādinnasinehaṃ dhūmena. Yāya hi āpodhātuyā tattha tattha pathavīdhātu ābandhattā sampiṇḍitā hutvā tiṭṭhati, sā chaṭṭhasūriyapātubhāvena parikkhayaṃ gacchati. Yathā cidaṃ, evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipi.
从那以后,又过了极其漫长的时间,第七个太阳出现了。由于它一出现,整个轮围世界连同百千俱胝数的轮围世界一起,变成了一片火海。高耸的须弥山峰等,高广百由旬不等,全都崩塌毁坏,在空中就消失不见了。那火焰生起之后,蔓延到四大王天。在那里烧尽了金宫、宝宫、珠宫,又烧到了三十三天宫。就这样一路烧上去,直到初禅地,在那里焚毁了三个梵天世界后,一直烧到放光天便停住了。只要还有哪怕极微细的行法存在,这火就不会熄灭。当一切行法彻底灭尽时,它就像烧尽了酥油的灯焰一样,连灰烬都不剩地熄灭了。下方的虚空和上方的虚空连成一片,变成了一片巨大的黑暗。
Tatopi dīghassa addhuno accayena sattamo sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekajālaṃ hoti saddhiṃ koṭisatasahassacakkavāḷehi, yojanasatikādibhedāni sinerukūṭāni palujjitvā ākāseyeva antaradhāyanti. Sā aggijālā uṭṭhahitvā cātumahārājike gaṇhāti. Tattha kanakavimānaratanavimānamaṇivimānāni jhāpetvā tāvatiṃsabhavanaṃ gaṇhāti. Etenevūpāyena yāva paṭhamajjhānabhūmiṃ gaṇhāti, tattha tayopi brahmaloke jhāpetvā ābhassare āhacca tiṭṭhati. Sā yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na nibbāyati. Sabbasaṅkhāraparikkhayā pana sappitelajjhāpanaggisikhā viya chārikampi anavasesetvā nibbāyati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāro.
当世界安住在一个阿僧祇劫又空旷的状态时,为了形成世界的样貌,天就开始下雨。最初降下的雨,像中间八日时的降雪一样。之后,雨滴依次变得像芥子那么大、像米粒那么大、像绿豆那么大、像黑豆那么大、像枣子那么大、像余甘子那么大、像黄瓜那么大、像南瓜那么大、像葫芦那么大;再往后,依次变成一乌萨巴、两乌萨巴、半俱卢舍、一俱卢舍、半由旬、一由旬、两由旬……乃至百由旬、千由旬那么大,充满百千俱胝轮围的内部,一直到达尚未毁坏的梵天界,然后消失。那些水,下方和横向都有风生起,把水凝聚成坚实的一团,呈圆形,就像莲叶上的水珠一样。
Evaṃ ekamasaṅkhyeyyaṃ ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite lokasannivāse lokassa saṇṭhānatthāya devo vassituṃ ārabhati, āditova antaraṭṭhake himapāto viya hoti. Tato kaṇamattā taṇḍulamattā muggamāsabadaraāmalakaeḷālukakumbhaṇḍaalābumattā udakadhārā hutvā anukkamena usabhadveusabhaaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanayojanadviyojana…pe… yojanasatayojanasahassamattā hutvā koṭisatasahassacakkavāḷagabbhantaraṃ yāva avinaṭṭhabrahmalokā pūretvā antaradhāyati. Taṃ udakaṃ heṭṭhā ca tiriyañca vāto samuṭṭhahitvā ghanaṃ karoti parivaṭumaṃ paduminīpatte udakabindusadisaṃ.
有人问:那么,这么巨大的水聚,怎么会被风聚成坚硬密实的呢?因为风能让水聚出现空隙。风在那里的各处,给水留出空隙。水这样被风聚拢、压紧、变得密实,又逐渐消耗,慢慢向下退去。水每退下一层,在原本属于梵天界的位置,梵天界就显现出来;在原本属于上层四欲界天众住处的位置,天界也显现出来。不过,四大王天和三十三天的宫殿因为跟大地相连,这时还没有显现。当水退到先前大地所在的地方时,强烈的风生起,把那些水像封闭了门窗的滤水囊里的水一样,压得毫无空隙,彻底挡住。甜水逐渐耗尽时,在上方生出了地味,大地就像睡莲叶浮在水面上那样安住下来。这大地颜色美好,香气和味道也都具足,就像没有水的乳粥表面结出的那层膜一样。在这里要知道:大菩提金刚座那个地方,在世界毁坏时是最后毁坏的,在世界形成时是最先形成的。
Kathaṃ tāvamahantaṃ udakarāsiṃ ghanaṃ karotīti ce? Vivarasampadānato vātassāti. Tañhissa tahiṃ tahiṃ vivaraṃ deti. Taṃ evaṃ vātena sampiṇḍiyamānaṃ ghanaṃ kariyamānaṃ parikkhayamānaṃ anupubbena heṭṭhā otarati. Otiṇṇe otiṇṇe udake brahmalokaṭṭhāne brahmaloko, uparicatukāmāvacaradevalokaṭṭhāne ca devalokā pātubhavanti. Cātumahārājikatāvatiṃsabhavanāni pana pathavīsambandhatāya na tāva pātubhavanti. Purimapathaviṭṭhānaṃ otiṇṇe pana balavavātā uppajjanti, te taṃ pihitadvāre dhammakaraṇe ṭhitaudakamiva nirussāsaṃ katvā rumbhanti . Madhurodakaṃ parikkhayaṃ gacchamānaṃ upari rasapathaviṃ samuṭṭhāpeti, udakapiṭṭhe uppalinīpattaṃ viya pathavī saṇṭhāti. Sā vaṇṇasampannā ceva hoti gandharasasampannā ca nirudakapāyāsassa upari paṭalaṃ viya. Ettha pana mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ vinassamāne loke pacchā vinassati, saṇṭhahamāne paṭhamaṃ saṇṭhahatīti veditabbaṃ.
那时,最初化生在光音天梵天世界的众生,有的因为寿命尽了,有的因为福报尽了,从那里死后,化生到这里。他们自己身上发光,能在空中飞行。他们尝了那地味之后,被贪爱压倒,就开始用手捧着吃。接着,他们自身的光消失了,黑暗出现。他们看到黑暗就害怕起来。于是,为了消除他们的恐惧、让他们生出勇气,一个圆满五十由旬的日轮出现了。他们看到它,欢欢喜喜地说:我们得到光明了!又说:它为我们这些害怕的众生消除恐惧、生出勇气而升起,所以就叫它太阳吧。于是给它取名为太阳。
Tadā ca ābhassarabrahmaloke paṭhamatarābhinibbattā sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā tato cavitvā opapātikā hutvā idhūpapajjanti, te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā, te taṃ rasapathaviṃ sāyitvā taṇhābhibhūtā āluppakārakaṃ paribhuñjituṃ upakkamanti. Atha tesaṃ sayaṃpabhā antaradhāyati, andhakāro hoti. Te andhakāraṃ disvā bhāyanti. Tato tesaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayantaṃ paripuṇṇapaññāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ pātubhavati. Te taṃ disvā ‘‘ālokaṃ paṭilabhimhā’’ti haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ bhītānaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito, tasmā sūriyo hotū’’ti sūriyotvevassa nāmaṃ karonti.
后来,太阳带来白天的光明,等到它落下去之后,他们又害怕起来,说:“我们之前得到的光明,现在也没了。”他们心里想:“要是能再得到另一种光明,那该多好啊。”仿佛知道了他们的心思,一个四十九由旬大的月轮就出现了。他们看见它,更加欢喜雀跃,说:“它像是知道了我们的愿望才升起来的,所以就让它叫月亮吧。”于是给它取名叫月亮。
Atha sūriye divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate ‘‘yampi ālokaṃ labhimha, sopi no naṭṭho’’ti puna bhītā honti. Tesaṃ evaṃ hoti ‘‘sādhu vatassa, sace aññaṃ ālokaṃ labheyyāmā’’ti. Tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ekūnapaññāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ pātubhavati. Te taṃ disvā bhiyyoso mattāya haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ chandaṃ ñatvā viya uṭṭhito, tasmā cando hotū’’ti candotvevassa nāmaṃ karonti.
当月亮和太阳出现时,星宿和群星也随之显现。从那时起,昼夜开始能够分辨,逐渐有了月、半月、季节和年。就在月亮和太阳出现的那一天,须弥山、轮围山、雪山、岛屿和大海也同时出现。它们不是先后依次出现的,而是在颇勒具那月满月那一天一同出现。是怎么出现的呢?就像煮粟米饭时,泡沫一下子同时冒出来,有些地方高高鼓起,有些地方低低凹陷,有些地方平平整整;同样,高高鼓起的地方就成了山,低低凹陷的地方就成了大海,平平整整的地方就成了岛屿。
Evaṃ candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pātubhavanti, tato pabhuti rattindivā paññāyanti, anukkamena ca māsaḍḍhamāsautusaṃvaccharā, candimasūriyānaṃ pātubhūtadivaseyeva sinerucakkavāḷahimavantapabbatā dīpasamuddā ca pātubhavanti. Te ca kho apubbaṃ acarimaṃ phagguṇapuṇṇamadivaseyeva pātubhavanti. Kathaṃ? Yathā nāma kaṅgubhatte paccamāne ekappahāreneva pubbuḷakā uṭṭhahanti, eke padesā thūpathūpā honti, eke ninnaninnā, eke samasamā, evameva thūpathūpaṭṭhāne pabbatā honti, ninnaninnaṭṭhāne samuddā, samasamaṭṭhāne dīpāti.
那时,那些众生吃地味的时候,因为业的关系,有的长得好看,有的长得难看。长得好看的就看不起长得难看的。由于这种傲慢,那地味也消失了,地上长出了一层薄膜。接着,用同样的方式,那层薄膜也消失了,蔓草出现了。蔓草也以同样的方式消失后,不用耕种自然成熟的稻米出现了,没有糠、没有壳,香气好,米粒饱满。接着,他们的容器也出现了。他们把稻米放进容器,再放到石板上,火焰自己生起来把饭煮熟。煮出来的饭像素馨花一样,不需要汤也不需要菜,想吃什么味道,饭就是那个味道。当他们开始吃这种粗的食物之后,从那时起就有了大小便。要知道,地味、地膜、蔓草这些东西被吃下去时,就像天界的食物一样能解除饥饿,只是通过味觉来滋养身体、维持生命,因为它们的物质非常细微,所以没有排泄物,细微到只是被身体吸收而已。但饭虽然味道更丰富,却因为物质粗重,会排出残渣,产生大小便。
Atha tesaṃ sattānaṃ rasapathaviṃ paribhuñjantānaṃ kammena ekacce vaṇṇavanto honti, ekacce dubbaṇṇā honti. Tattha vaṇṇavanto dubbaṇṇe atimaññanti, tesaṃ atimānapaccayā sāpi rasapathavī antaradhāyati, bhūmipappaṭako pātubhavati. Atha nesaṃ teneva nayena sopi antaradhāyati, atha padālatā pātubhavati. Teneva nayena sāpi antaradhāyati, akaṭṭhapāko sāli pātubhavati akaṇo athuso sugandho taṇḍulaphalo. Tato nesaṃ bhājanāni uppajjanti. Te sāliṃ bhājane ṭhapetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ ṭhapenti, sayameva jālasikhā uṭṭhahitvā taṃ pacati. So hoti odano sumanajātipupphasadiso, na tassa sūpena vā byañjanena vā karaṇīyaṃ atthi, yaṃ yaṃ rasaṃ bhuñjitukāmā honti, taṃtaṃrasova hoti. Tesaṃ taṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āharayataṃ tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyati. Tathā hi rasapathavī bhūmipappaṭako padālatāti ime tāva paribhuttā sudhāhāro viya khudaṃ vinodetvā rasaharaṇīhi rasameva paribyūhentā tiṭṭhanti vatthuno sukhumabhāvena, na nissandā, sukhumabhāveneva gahaṇindhanameva ca hoti. Odano pana paribhutto rasaṃ vaḍḍhentopi vatthuno oḷārikabhāveneva nissandaṃ vissajjento passāvaṃ karīsañca uppādeti.
这时,为了让他们排泄,他们的疮口裂开了。男人的男性特征、女人的女性特征都显现出来。原来,在过去生中,依靠修习近行定的力量,只要众生相续中的欲贪还被镇伏之力压住,以粗重欲贪为依托的男女根就不会出现。但当欲贪因为(定力)中断而得到机会时,那些以它为依托的根便在众生身体里生起。那时,女人过度盯着男人看,男人也过度盯着女人看。由于这样过度相看,欲贪的热恼便生起,于是他们就行淫欲之事。他们因为做这种非法之事,被有智慧的人责备、羞辱。为了掩盖这种非法之事,他们便建造房屋。住进房屋之后,他们又渐渐跟着某个懒惰众生的样子学,开始囤积东西。从那时起,糠和壳盖住了米粒,收割过的地方也不再长出来。
Atha tesaṃ nikkhamanatthāya vaṇamukhāni pabhijjanti. Purisassa purisabhāvo, itthiyā itthibhāvo pātubhavati. Purimattabhāvesu hi pavattaupacārajjhānānubhāvena yāva sattasantānesu kāmarāgo vikkhambhanavegena samito , na tāva bahalakāmarāgūpanissayāni itthipurisindriyāni pāturahesuṃ. Yadā panassa vicchinnatāya bahalakāmarāgo laddhāvasaro ahosi, tadā tadupanissayāni tāni sattānaṃ attabhāvesu sañjāyiṃsu, tadā itthī purisaṃ, puriso ca itthiṃ ativelaṃ upanijjhāyati. Tesaṃ ativelaṃ upanijjhāyanapaccayā kāmapariḷāho uppajjati, tato methunaṃ dhammaṃ paṭisevanti. Te asaddhammapaṭisevanapaccayā viññūhi garahiyamānā viheṭhiyamānā tassa asaddhammassa paṭicchādanahetu agārāni karonti. Te agāraṃ ajjhāvasamānā anukkamena aññatarassa alasajātikassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjantā sannidhiṃ karonti. Tato pabhuti kaṇopi thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhanti, lāyitaṭṭhānampi na paṭiviruhati.
他们聚在一起,悲叹说:“诸位贤友,恶法确实已经在众生中出现了,因为我们从前是意所成的。”这要按《阿迦那经》(《长部》3.128)里说的方式详细展开。然后他们划定了界限。那时,有一个众生没被给就拿了别人的一份,他们两次呵责他,到第三次就用手、土块和棍棒打他。在不与取、争吵、妄语和杖罚这些事发生之后,他们又聚在一起商量:“我们不如推选一个众生,让他该谴责的就谴责,该呵责的就呵责,该驱逐的就驱逐,我们则把米谷的一份分给他。”就在这个劫里,在这样作出决定的众生当中,这位世尊当时还是菩萨,在那些众生中最端正、最悦目、最有大威德,又有智慧,有能力惩恶扬善。他们走到他那里,请求他,推选了他。他因为被大众推选,就叫“大众推选者”;因为是田地的领主,就叫“刹帝利”;因为以法、以平等让别人欢喜,就叫“王”——他以这三个名字为人所知。凡是世间有希奇之处,菩萨就是那里最初的人。这样以菩萨为开端,刹帝利阶层成立之后,婆罗门等种姓也渐渐成立起来。
Te sannipatitvā anutthunanti ‘‘pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā, mayañhi pubbe manomayā ahumhā’’ti, aggaññasutte (dī. ni. 3.128) vuttanayena vitthāretabbaṃ. Tato mariyādaṃ ṭhapenti, athaññataro satto aññassa bhāgaṃ adinnaṃ ādiyati, taṃ dvikkhattuṃ paribhāsetvā tatiyavāre pāṇileḍḍudaṇḍehi paharanti. Te evaṃ adinnādāne kalahamusāvādadaṇḍādānesu uppannesu ca sannipatitvā cintayanti ‘‘yannūna mayaṃ ekaṃ sattaṃ sammanneyyāma, yo no sammā khīyitabbaṃ khīyeyya, garahitabbaṃ garaheyya, pabbājetabbaṃ pabbājeyya, mayaṃ panassa sālīnaṃ bhāgamanuppadassāmā’’ti. Evaṃ katasanniṭṭhānesu pana sattesu imasmiṃ tāva kappe ayameva bhagavā bodhisattabhūto tena samayena tesu sattesu abhirūpataro ca dassanīyataro ca mahesakkhataro ca buddhisampanno paṭibalo niggahapaggahaṃ kātuṃ. Te taṃ upasaṅkamitvā yācitvā sammanniṃsu. So tena mahājanena sammatoti mahāsammato, khettānaṃ adhipatīti khattiyo, dhammena samena paresaṃ rañjetīti rājāti tīhi nāmehi paññāyittha. Yañhi loke acchariyaṭṭhānaṃ, bodhisattova tattha ādipurisoti evaṃ bodhisattaṃ ādiṃ katvā khattiyamaṇḍale saṇṭhite anupubbena brāhmaṇādayopi vaṇṇā saṇṭhahiṃsu.
其中,从劫灭大云一直到火焰断绝,这一段叫第一个不可数,称为坏劫。从劫灭火焰断绝一直到充满百千俱胝轮围的成就大云,这一段叫第二个不可数,称为坏住劫。从成就大云一直到日月出现,这一段叫第三个不可数,称为成劫。从日月出现一直到再次的劫灭大云,这一段叫第四个不可数,称为成住劫。这个成住不可数包含六十四个中间劫,有些人说是包含二十个中间劫。其余几个不可数在时间量上跟它完全相等。这四个不可数合起来就是一个大劫。以上便是以火坏灭与成立的论述,应当如此了知。
Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva jālopacchedo, idamekamasaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭoti vuccati. Kappavināsakajālopacchedato yāva koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho, idaṃ dutiyamasaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo, idaṃ tatiyamasaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭoti vuccati. Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho, idaṃ catutthamasaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Vivaṭṭaṭṭhāyīasaṅkhyeyyaṃ catusaṭṭhiantarakappasaṅgahaṃ. ‘‘Vīsatiantarakappasaṅgaha’’nti keci. Sesāsaṅkhyeyyāni kālato tena samappamāṇāneva. Imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ tāva agginā vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.
当劫被水毁灭时,一开始是劫灭大云生起,然后应当依照前面所说的方式详细展开。不过这里有一个差别:前面那里出现的是第二个太阳,而这里生起的是能毁灭劫的碱水大云。它一开始下着细细的雨,然后渐渐变成大雨流,充满百千俱胝个轮围世界。凡是碰到碱水的地方,大地、山等全都消融,水被四面来的风托住。水从大地最下方开始,一直上升到第二禅天。因为大地、山等一碰到碱水就像丢进水里的盐块一样消融,所以有人说,它和支撑大地的水合成了同一个水体。另一些人则说:它把支撑大地的水和支撑水的风蕴彻底毁灭之后,在一切处自己单独成为一团坚实的状态而安住。这个说法是合理的。在上方,它消融了六个梵天界,到达遍净天就停住了。只要还有极微量的行法存在,它就不会平息;一旦超越了一切随水而行的行法,它就顿时平息、消失。下方的虚空和上方的虚空合为一体,成为一片大黑暗,这些都与前面所说的一样。只是这里是以光音天梵界为起点,世界重新显现。众生从遍净天命终后,投生到光音天等处。其中,从劫灭大云到劫灭碱水断绝,这是第一个不可数。从水断绝到成就大云,这是第二个不可数。从成就大云到日月出现,这是第三个不可数。从日月出现到劫灭大云,这是第四个不可数。这四个不可数合为一个大劫。以上就是以水毁灭和形成的过程,应当这样理解。
Yasmiṃ pana samaye kappo udakena nassati, āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsako khārudakamahāmegho vuṭṭhāti. So ādito sukhumaṃ sukhumaṃ vassanto anukkamena mahādhārāhi koṭisatasahassacakkavāḷānaṃ pūrento vassati. Khārudakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo vilīyanti, udakaṃ samantato vātehi dhārīyati. Pathaviyā heṭṭhimantato pabhuti yāva dutiyajjhānabhūmiṃ udakaṃ gaṇhāti. Tena hi khārudakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo udake pakkhittaloṇasakkharā viya vilīyanteva, tasmā pathavīsandhārakaudakena saddhiṃ ekūdakameva taṃ hotīti keci. Apare pana ‘‘pathavīsandhārakaudakaṃ taṃ sandhārakavāyukkhandhañca anavasesato vināsetvā sabbattha sayameva eko ghanabhūto tiṭṭhatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ. Upari pana chapi brahmaloke vilīyāpetvā subhakiṇhe āhacca tiṭṭhati, taṃ yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na vūpasammati, udakānugataṃ pana sabbaṃ saṅkhāragataṃ abhibhavitvā sahasā vūpasammati, antaradhānaṃ gacchati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Kevalaṃ panidha ābhassarabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Subhakiṇhato cavitvā ābhassaraṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakakhārudakopacchedo, idamekamasaṅkhyeyyaṃ . Udakupacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyamasaṅkhyeyyaṃ. Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo, idaṃ tatiyamasaṅkhyeyyaṃ. Candimasūriyapātubhāvato yāva kappavināsakamahaāmegho, idaṃ catutthamasaṅkhyeyyaṃ. Imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ udakena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.
当劫被风毁灭时,一开始也是劫灭大云生起,然后应当依照前面所说的方式详细展开。但这里有一个不同之处:前面那里出现的是第二日轮,而这里为了毁灭劫,生起的是风。这风首先扬起粗大的尘土,接着扬起细尘、细沙、粗沙、砾石、岩石等,甚至扬起像尖顶屋那么大的岩石,以及长在高低不平处的大树。这些东西从地面升到空中后,就不再落下来,当场碎成粉末,消失不见。然后,风从大地下方逐渐生起,把大地翻转过来,让根基朝上,抛向空中。即使是一百由旬那么大的大地板块,乃至二由旬、三由旬、四由旬、五由旬、六由旬、七由旬那么大的板块,也都碎裂开来,被风力抛向空中,就在空中碎成粉末,消失不见。风还把轮围山和须弥山举起来抛到空中。它们互相撞击,碎成粉末而毁灭。就用这种方式,风摧毁了地上的天宫和空中的天宫,摧毁了六欲天界之后,又摧毁了百千俱胝个轮围世界。在那里,轮围世界与轮围世界、雪山与雪山、须弥山与须弥山互相碰撞,碎成粉末而毁灭。风从大地一直影响到第三禅天,摧毁了九个梵天界之后,停在广果天。就这样,风连同持地之水以及持水之风,把一切行法都摧毁了,它自己也因为没有了依托而息灭。下方的虚空和上方的虚空合为一体,变成一片大黑暗,这些和前面所说的一样。但这里是以遍净梵天界为起点,世界重新显现。众生从广果天死后,投生到遍净天等处。其中,从劫灭大云到劫灭之风停止,这是一个不可数劫。从风停止到成就大云,这是第二个不可数劫。其余按照前面所说的方式理解。应当知道,以上就是以风毁灭和成立的过程。
Yasmiṃ samaye kappo vātena nassati, āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsanatthaṃ vāto samuṭṭhāti. So paṭhamaṃ thūlarajaṃ uṭṭhāpeti, tato saṇharajaṃ sukhumavālikaṃ thūlavālikaṃ sakkharapāsāṇādayoti yāvakūṭāgāramatte pāsāṇe visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe ca uṭṭhāpeti. Te pathavito nabhamuggatā na puna patanti, tattheva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. Athānukkamena heṭṭhā mahāpathaviyā vāto samuṭṭhahitvā pathaviṃ parivattetvā uddhaṃ mūlaṃ katvā ākāse khipati. Yojanasatappamāṇāpi pathavippadesā dviyojanatiyojanacatuyojanapañcayojanachayojanasattayojanappamāṇāpi pabhijjitvā vātavegukkhittā ākāseyeva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati. Te aññamaññaṃ abhihantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Etenevūpāyena bhūmaṭṭhakavimānāni ca ākāsaṭṭhakavimānāni ca vināsento chakāmāvacaradevaloke vināsetvā koṭisatasahassacakkavāḷāni vināseti. Tattha cakkavāḷā cakkavāḷehi, himavantā himavantehi, sinerū sinerūhi aññamaññaṃ samāgantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Pathavito yāva tatiyajjhānabhūmi vāto gaṇhāti, navapi brahmaloke vināsetvā vehapphale āhacca tiṭṭhati. Evaṃ pathavīsandhārakaudakena taṃsandhārakavātena ca saddhiṃ sabbasaṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati avaṭṭhānassa kāraṇābhāvato. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Idha pana subhakiṇhabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Vehapphalato cavitvā subhakiṇhaṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakavātupacchedo, idamekamasaṅkhyeyyaṃ. Vātupacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyamasaṅkhyeyyantiādi vuttanayameva. Evaṃ vātena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.
那么,世界为什么会这样毁灭呢?虽然诸行的自性灭不需要原因,因为没有能毁坏的东西;但相续的灭不可能没有原因。正如在众生群体中那样,器世界也必定有原因才会毁灭。所以问:世界毁灭的原因是什么?原因是不善根。正如在那里,投生到该处的众生凭着福德之力,世界最初扩展;同样,凭着他们的恶业之力,世界坏灭。因此,当不善根增盛时,世界就这样毁灭。正如贪、嗔、痴特别强盛时,依次出现疾疫劫、刀兵劫、饥馑劫,这三种中间劫在住劫的无数劫中发生。同样,上面所说的三种坏劫,也都是因为贪等特别强盛才发生的。
Atha kiṃkāraṇā evaṃ loko vinassati. Yadipi hi saṅkhārānaṃ ahetuko sarasanirodho vināsakābhāvato, santānanirodho pana hetuvirahito natthi. Yathā taṃ sattanikāyesūti bhājanalokassapi sahetukena vināsena bhavitabbaṃ, tasmā kimevaṃ lokavināse kāraṇanti? Akusalamūlaṃ kāraṇaṃ. Yathā hi tattha nibbattanakasattānaṃ puññabalena paṭhamaṃ loko vivaṭṭati, evaṃ tesaṃ pāpakammabalena saṃvaṭṭati, tasmā akusalamūlesu ussannesu evaṃ loko vinassati. Yathā hi rāgadosamohānaṃ adhikabhāvena yathākkamaṃ rogantarakappo satthantarakappo dubbhikkhantarakappoti ime tividhā antarakappā vivaṭṭaṭṭhāyimhi asaṅkhyeyyakappe jāyanti. Evamete yathāvuttā tayo saṃvaṭṭā rāgādīnaṃ adhikabhāveneva honti.
在这里,贪更增盛时,世界被火毁灭;嗔更增盛时,世界被水毁灭。为什么?因为嗔更增盛时,可以说就像以更强的嗔、以更剧烈的碱水来毁灭一样,这样才说得通。不过有些人说:“嗔更增盛时被火毁灭,贪更增盛时被水毁灭。”据说他们的意思是:嗔像明显的敌人,所以跟火相似;贪像不明显的敌人,所以跟碱水相似,这样才合理。愚痴更增盛时,世界被风毁灭。世界这样毁灭时,是连续七次被火毁灭,第八次被水毁灭;接着再七次被火毁灭,第八次被水毁灭。也就是说,每到第八次就被水毁灭,如此经过七次水灭之后,又七次被火毁灭。到这时,六十三劫已经过去。在这期间,虽然已经到了水灭那一轮,它却被挡住了:风得到机会,摧毁了寿命满六十四劫的遍净天,毁灭了世界。不过在这里,因为贪在众生中大量生起,所以应当知道世界多数是被火毁灭的。像这样,世尊如实了知器世界如何以这些原因而毁灭、毁灭之后又如何形成、形成之后又如何安住;因此应当知道,世尊以一切方式了知器世界。
Tattha rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena vinassati. Dose hi ussannatare adhikatarena dosena viya tikkhatarena khārudakena vināso yuttoti. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti, tesaṃ kira ayamadhippāyo – pākaṭasattusadisassa dosassa aggisadisatā, apākaṭasattusadisassa rāgassa khārudakasadisatā ca yuttāti. Mohe pana ussannatare vātena vinassati. Evaṃ vinassantopi ca nirantarameva satta vāre agginā nassati, aṭṭhame vāre udakena, puna satta vāre agginā, aṭṭhame udakenāti evaṃ aṭṭhame aṭṭhame vāre vinassanto sattakkhattuṃ udakena vinassitvā puna satta vāre agginā nassati. Ettāvatā tesaṭṭhi kappā atītā honti. Etthantare udakena nassanavāraṃ sampattampi paṭibāhitvā laddhokāso vāto paripuṇṇacatusaṭṭhikappāyuke subhakiṇhe viddhaṃsento lokaṃ vināseti. Ettha pana rāgo sattānaṃ bahulaṃ pavattatīti aggivasena bahuso lokavināso veditabbo. Iti evaṃ imehi kāraṇehi vinassitvā saṇṭhahantaṃ saṇṭhahitvā ṭhitañca okāsalokaṃ bhagavā yāthāvato avedīti evampissa sabbathā okāsaloko viditoti daṭṭhabbaṃ.
前面已经说过“因为以一切方式了知世间,所以是世间解”,现在总结这句话,就说“如此,因为以一切方式了知世间,所以是世间解”。这里“以一切方式”的意思是:从特相等各种差别来了知行世间,从意乐等各种差别来了知有情世间,从数量、形状等各种差别来了知器世间,像这样以一切种类了知世间。
Yaṃ pana heṭṭhā vuttaṃ ‘‘sabbathā viditalokattā lokavidū’’ti, idāni taṃ nigamento āha ‘‘evaṃ sabbathā viditalokattā lokavidū’’ti. Tattha sabbathāti lakkhaṇādippabhedato saṅkhāralokassa, āsayādippabhedato sattalokassa, parimāṇasaṇṭhānādippabhedato okāsalokassāti evaṃ sabbappakārena viditalokattāti attho.
现在解释“无上”这个词的含义,说“以他自己的功德”等等。其中,“自己”是表示来源的属格,意思是“从自己”。“以功德,比他自己更殊胜”应当这样连接。这里加“更”是为了解释“无上”这个词的含义,并不是说真有一个更殊胜的存在。因为在包括天在内的世间中,连与如来相似的人都没有,何况相等的人,更不用说更殊胜的人了。“任何人”就是无论哪个人。“超胜”是指:世尊的戒德从证得以来就不与他人共通,因为断除了连同习气在内的敌对法,达到了究竟的顶点;这是由戒具足所依托的惭、愧、慈、悲等殊胜条件,以及信、念、精进、慧达到顶点而成就的。以此,世尊完全超胜包括天在内的世间而住,不被任何人所超胜,这就是要表达的意思。对于定德等,也应按照相应的方式来说。这些戒等功德应当知道是世间与出世间混合的,而解脱智见则只是世间的、属于欲界的。
Idāni anuttaroti padassa atthaṃ saṃvaṇṇento āha ‘‘attano pana guṇehī’’tiādi. Tattha attanoti nissakkatthe sāmivacanametaṃ, attatoti attho. Guṇehi attano visiṭṭhatarassāti sambandho. Taraggahaṇañcettha ‘‘anuttaro’’ti padassa atthaniddesatāya kataṃ, na visiṭṭhassa kassaci atthitāya. Sadevake hi loke sadisakappopi nāma koci tathāgatassa natthi, kuto sadiso, visiṭṭhe pana kā kathā. Kassacīti kassacipi. Abhibhavatīti sīlasampadāya upanissayabhūtānaṃ hirottappamettākaruṇānaṃ visesapaccayānaṃ saddhāsativīriyapaññānañca ukkaṃsappattiyā samudāgamato paṭṭhāya na aññasādhāraṇo savāsanapaṭipakkhassa pahīnattā ukkaṃsapāramippatto satthu sīlaguṇo, tena bhagavā sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhuyya pavattati, na sayaṃ kenaci abhibhuyyatīti adhippāyo. Evaṃ samādhiguṇādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Sīlādayo cete lokiyalokuttaramissakā veditabbā, vimuttiñāṇadassanaṃ pana lokiyaṃ kāmāvacarameva.
如果问:那么,他又是如何超胜包括诸天神在内的世间呢?这也是因为他的威神力无可比拟。因为那解脱功德无论从所缘、从生起方式,还是从运作形态来看,都更加殊胜。它确实是依着佛陀不共于他人的解脱功德而生起,生起时超越思惟所行、极其深奥、微细、柔和、精妙、殊胜;又因为敌对法已被彻底断除,它生起时极为明显、极其光显;还因为对自在驾驭的纯熟,以及有分间隔极其短暂,所以它极其迅速地生起。
Yadi evaṃ kathaṃ tena sadevakaṃ lokaṃ abhibhavatīti? Tassapi ānubhāvato asadisattā. Tampi hi visayato pavattito pavattiākārato ca uttaritarameva. Tañhi anaññasādhāraṇaṃ satthu vimuttiguṇaṃ ārabbha pavattati, pavattamānañca atakkāvacaraṃ paramagambhīraṃ saṇhaṃ sukhumaṃ sātisayaṃ paṭipakkhadhammānaṃ suppahīnattā suṭṭhu pākaṭaṃ vibhūtataraṃ katvā pavattati, sammadeva ca vasībhāvassa pāpakattā bhavaṅgaparivāsassa ca atiparittakattā lahu lahu pavattatīti.
像这样,先用戒等功德说明世尊没有比他更高的,接着为了说明连跟他相等的人也没有,就说了“以戒功德也无等”等话。这里,“无等”的意思是:在任何一个时候,都没有人在戒等功德上跟他相等或相似,所以叫无等。同样,跟无等的人相等,就叫无等等;或者说,他拥有与无等者相等的境界,所以叫无等等。在戒等功德上,没有人能跟他相比,所以叫无喻。剩下两个词也按同样的道理理解。其中,可以用来比喻的东西叫“喻”,相似的比喻叫“映照”,以对举方式成立的人叫“对者”,应当这样理解。
Evaṃ sīlādiguṇehi bhagavato uttaritarassa abhāvaṃ dassetvā idāni sadisassapi abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sīlaguṇenapi asamo’’tiādi vuttaṃ. Tattha asamoti ekasmiṃ kāle natthi etassa sīlādiguṇena samo sadisoti asamo. Tathā asamehi samo asamasamo. Asamā vā samā etassāti asamasamo. Sīlādiguṇena natthi etassa paṭimāti appaṭimo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tattha upamāmattaṃ paṭimā, sadisūpamā paṭibhāgo, yugaggāhavasena ṭhito paṭipuggaloti veditabbo.
比丘们,在“我确实不见……”这类话里,意思是:我虽然用一切眼看见整个世间,就像看掌中的余甘子一样,但在包括诸天神……乃至……众生之中,我确实看不到有哪一个人的戒比我自己的戒更圆满、更具足,因为这样的人根本不存在。
Na kho panāhaṃ bhikkhave samanupassāmītiādīsu mama samantacakkhunā hatthatale āmalakaṃ viya sabbaṃ lokaṃ passantopi tattha sadevake…pe… pajāya attano attato sīlasampannataraṃ sampannatarasīlaṃ kañcipi puggalaṃ na kho pana passāmi tādisassa abhāvatoti adhippāyo.
关于《最上净信经》等,在这里——
Aggappasādasuttādīnīti ettha –
比丘们,无论哪一类众生,无足的、两足的、四足的、多足的,有色的、无色的,有想的、无想的、非想非非想的,如来都被称为它们当中最上的,也就是阿拉汉、正自觉者。比丘们,凡是对佛生起净信的人,就是对最上者生起了净信。而对最上者生起净信,果报也就是最上的。
‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññīnāsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) –
这是《最上净信经》。以“ādi”一词来说——
Idaṃ aggappasādasuttaṃ. Ādi-saddena –
比丘们,在包括诸天神在内的世间……中略……在包括诸天神与人的世间,如来是征服者、不被征服者、确实是一切所见者、自在主,因此被称为如来。
‘‘Sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23; dī. ni. 3.188) –
像这样的经文句子应当理解。最初的偈颂,就是:
Evamādīni suttapadāni veditabbāni. Ādikā gāthāyoti –
我在世间是应供,我是无上的导师;
我是世间唯一的正自觉者,已经清凉,已经寂灭。
已调御者,为调御者中最胜;已寂静者,为寂静者中之仙人;
已解脱者,为解脱者中最上;已渡越者,为度脱者中最尊。
“于此世间或他方世间,
无有胜过佛陀者,亦无与佛相等者。
他达到了应受供养者中最上供养的境地,
为了那些想要求福德、追求广大果报的人。”
‘‘Ahañhi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro; Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto. (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341); ‘‘Danto damayataṃ seṭṭho, santo samayataṃ isi; Mutto mocayataṃ aggo, tiṇṇo tārayataṃ varo. (itivu. 112) ‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana, Buddhena seṭṭho sadiso ca vijjati; Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato, Puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti. (vi. va. 1047; kathā. 799) –
像这样的偈颂,应当详细展开来讲。
Evamādikā gāthā vitthāretabbā.
在“调御丈夫”这类词里,“应当被调御的”就是“dammā”,意思是适合被调御的。那些人既是人,又是应当被调御的,所以叫“purisadammā”。这里是把修饰语放在后面来解释,意思就是“应当被调御的人”。有人说:“即使女人也有应当被调御的性质,但这里用‘人’这个词,是为了以最殊胜者作为界定标准。”为了说明“sāreti”(引导)的意思,所以说“dameti”(调御)等等。其中,“dameti”的意思是令其平息,即通过身等调御使之相应。然而,那通过身等调御使之相应,是依适当情况而安立于彼分断等之中,所以说“vineti,这就是所说的意思”。所谓“未调御的”,这是就完全未达到调御状态的人而说他们是“purisadammā”。而那些已开始调御、尚未完全超越应当调御状态的人,他们也是“purisadammā”,因为导师调御他们。世尊确实为具足清净戒者宣说初禅,为获得初禅者宣说第二禅等,如此依次宣说种种殊胜,即使对已部分调御者也令其调御。因此,《清净道论》中说:“而且,那位世尊为具足清净戒等者宣说初禅等,为入流者等宣说更高道之修行,即使对已调御者也令其调御。”或者,应知完全未调伏者和部分已调御者,在这里都已由“未调御”一词所摄。适合调御者,即值得调御者。
Purisadammasārathītiādīsu damitabbāti dammā, damituṃ araharūpā. Purisā ca te dammā cāti purisadammā. Visesanassa cettha paranipātaṃ katvā niddeso, dammapurisāti attho. ‘‘Satipi mātugāmassapi dammabhāve purisaggahaṇaṃ ukkaṭṭhaparicchedavasenā’’ti vadanti. Sāretīti imassa atthaṃ dassento āha ‘‘dametī’’tiādi. Tattha dametīti sameti, kāyasamādīhi yojetīti attho. Taṃ pana kāyasamādīhi yojanaṃ yathārahaṃ tadaṅgavinayādīsu patiṭṭhāpanaṃ hotīti āha ‘‘vinetīti vuttaṃ hotī’’ti. Adantāti idaṃ sabbena sabbaṃ damataṃ anupagatā purisadammāti vuttāti katvā vuttaṃ. Ye pana vippakatadammabhāvā sabbathā dametabbataṃ nātivattā, tepi purisadammā eva, yato te satthā dameti. Bhagavā hi visuddhasīlassa paṭhamajjhānaṃ ācikkhati, paṭhamajjhānalābhino dutiyajjhānantiādinā tassa tassa uparūpari visesaṃ ācikkhanto ekadesena dantepi sameti. Teneva vuttaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.139) ‘‘api ca so bhagavā visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni sotāpannādīnañca uttarimaggappaṭipadaṃ ācikkhanto dantepi dametiyevā’’ti. Atha vā sabbena sabbaṃ adantā ekadesena dantā ca idha adantaggahaṇeneva saṅgahitāti veditabbaṃ. Dametuṃ yuttāti damanārahā.
“畜生男”等词中,不向上走、而是横着弯曲行走、横着生长的,就是畜生;意思是说,不像天和人那样向上长得高,而是横向长得长。畜生中的雄性就是畜生男,所以叫“畜生男”。“人”是因为心意高涨。由于勇猛、具念、堪任梵行等功德,其心增盛,成为具有殊胜功德之心。那他们是谁呢?是住在赡部洲的一类特殊众生。因此世尊说:
Tiracchānapurisātiādīsu uddhaṃ anuggantvā tiriyaṃ añcitā gatā vaḍḍhitāti tiracchānā, devamanussādayo viya uddhaṃ dīghaṃ ahutvā tiriyaṃ dīghāti attho. Tiracchānāyeva purisā tiracchānapurisā. Manassa ussannatāya manussā. Satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā. Ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā –
比丘们,赡部洲的人以三种情况胜过北俱卢洲的人和三十三天的天人。是哪三种呢?勇敢、有正念、在这里修梵行。
‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21).
正因为这样,诸佛、世尊、独觉佛、上首弟子、大弟子、转轮王以及其他有大神力的众生,都只出生在那里。有些人说:因为他们和那些有大神力的众生具有相同的形态等,所以其他大洲的居民和这个小岛的居民一样,也只被认作是人。另一些人则说:因为与贪等和不贪等相应的心特别强盛,所以称为人。因为在属于人类这一类众生中,贪等和不贪等特别强盛,他们由于贪等强盛而走上恶趣之路,由于不贪等强盛而走上善趣之路以及通向涅槃之路。因此,由于与贪等和不贪等相应的心特别强盛,四大洲的众生和这个小岛的居民一起,被特别称为人。不过,世间论者说:“因为是摩奴的后代,所以称为人。”所谓摩奴,是劫初之人,是世间规范的创始者,是众生利害的制定者,处于父亲的位置,他在教法里被称为大选出者。由于直接或间接地安住在他的教诫和教导中,就像他的儿子一样,所以被称为人,也叫摩奴的后代。正因如此,那些年轻人也被称作摩奴所生。而他们既是人又是男子,所以叫人中之男子。
Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakā mahāsāvakā cakkavattino aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti. Tehi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussātveva paññāyiṃsūti eke. Apare pana bhaṇanti – lobhādīhi ca alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo alobhādayo ca ussannā, te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ nibbānagāmimaggañca pūrenti, tasmā lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā manussāti vuccanti. Lokiyā pana ‘‘manuno apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo, yo sāsane mahāsammatoti vuccati, paccakkhato paramparāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā tassa puttasadisatāya manussā mānusāti ca vuccanti. Tato eva hi te māṇavā ‘‘manujā’’ti ca voharīyanti, manussā ca te purisā cāti manussapurisā.
“非人男子”在这里指不是人的众生,也就是“非人”。这里强调的是他们与人相似。因此,他们并不真正具有人的身份,而是与人相似的另一种众生,这里指的就是夜叉等非人。并不是任何与人不同的众生都算,因为畜生道男子已经另外列出。这里明确指的是夜叉等。住在雪山的阿波罗罗龙,住在龙岛的朱罗陀罗龙和大腹龙王龙,住在狮子岛的火焰顶龙和烟顶龙,都因去除嗔恚之毒而被调伏。因此说:“他们被安置于皈依与戒中。”“曲齿等”中的“等”字,应当理解为包括了恐怖面、优波离居士等。“帝释等”中的“等”字,应当理解为包括了阿阇迦罗婆夜叉、婆迦梵天神等。然而,对他们的调伏,正如各处所说那样,是帝释所能了知的,因此由于过于繁琐,这里不再说明。而此处的经文应详加展开:这部《凯西经》,依“以种种奇妙之调御方便而得调御”这一意义,应详加展开,因为它是依柔和方法等适宜方式而显示调御的。
Amanussapurisāti ettha na manussāti amanussā. Taṃsadisatā ettha jotīyati. Tena manussattamattaṃ natthi, aññaṃ samānanti yakkhādayo amanussāti adhippetā. Na ye keci manussehi aññe, tathā tiracchānapurisānaṃ visuṃ gahaṇaṃ kataṃ. Yakkhādayo eva ca niddiṭṭhā. Apalālo himavantavāsī, cūḷodaramahodarā nāgadīpavāsino, aggisikhadhūmasikhā sīhaḷadīpavāsino nibbisā katā dosavisassa vinodanena. Tenāha ‘‘saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā’’ti. Kūṭadantādayoti ādi-saddena ghoramukhaupāligahapatiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sakkādayoti ādi-saddena ajakalāpayakkhabakabrahmādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Etesaṃ pana damanaṃ tattha tattha vuttanayeneva sakkā viññātunti atippapañcabhāvato idha na vuccati. Idañcettha suttaṃ vitthāretabbanti idaṃ kesīsuttaṃ ‘‘vinītā vicitrehi vinayanūpāyehī’’ti etasmiṃ atthe vitthāretabbaṃ yathārahaṃ saṇhādīhi upāyehi vinayanassa dīpanato.
“义句”是指能显示意义的句子,而“语句”本身就是意义。因为意义是通过语句显示出来的,不是只靠名词等单词;而且,仅凭这一个词,就显示出导师作为“调御丈夫”的不共特质,所以接着说“世尊”等。“八方”是指八等至。它们虽然彼此相关联,却以互不混杂的方式显现、表现出来,就像方位一样,所以叫“方”。“无著”是指不黏著,因为得到自在而无所滞碍地行动。“驰骋”是指因为有快速运行的功用,所以说驰骋。“只向一个方向驰骋”的意思是自身不转动;但被导师调御过的应调御者,仅以同一个威仪姿势就能向八方驰骋,所以说“仅以一个结跏趺坐”。而所说的“八方”只是举例,因为还能趣入世间人从未到过的灭尽定之方和不死之方。
Atthapadanti atthābhibyañjanakaṃ padaṃ, vākyanti attho. Vākyena hi atthābhibyatti, na nāmādipadamattena, ekapadabhāvena ca anaññasādhāraṇo satthu purisadammasārathibhāvo dassito hoti. Tenāha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Aṭṭha disāti aṭṭha samāpattiyo. Tā hi aññamaññaṃ sambandhāpi asaṃkiṇṇabhāvena dissanti apadissanti, disā viyāti vā disā. Asajjamānāti na sajjamānā vasībhāvappattiyā nissaṅgacārā. Dhāvantīti javanavuttiyogato dhāvanti. Ekaṃyeva disaṃ dhāvatīti attano kāyaṃ aparivattantoti adhippāyo, satthārā pana damitā purisadammā ekiriyāpatheneva aṭṭha disā dhāvanti. Tenāha ‘‘ekapallaṅkeneva nisinnā’’ti. Aṭṭha disāti ca nidassanamattametaṃ lokiyehi agatapubbaṃ nirodhasamāpattidisaṃ amatadisañca pakkhandanato.
在“现世的、来世的、究竟的义利”等说法中:“现世”指的是眼前可见的自身,与它相关联的,就是“现世的”,即此世的利益。“来世”是因为依着业与烦恼而应当转生而去、应当正确前往,所以叫“来世”,也就是他世;与它相关联的,就是“来世的”,即他世的利益。最上、最殊胜的义利叫“究竟义利”,也就是涅槃。以这些现世的、来世的、究竟的义利。“如其所应”就是随顺相应,在种种义利中,哪个人适合哪一种,就按那一种相应地教诫。“教诫”就是调御,使他们安立在种种义利中。“与义利俱”而进行,就是“商队”,即带着货物本钱为经商而前往他方的人群。以利益教诫等而应当保护、应当教导,他具有这种意义,所以叫“导师”,即商队主,这是依词源规则来说的。像他一样,世尊也是如此,所以说“如导师一样,就是导师;世尊是商队主”。
Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehītiādīsu diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha niyuttoti diṭṭhadhammiko, idhalokattho. Kammakilesavasena samparetabbato sammā gantabbato samparāyo, paraloko. Tattha niyuttoti samparāyiko, paralokattho. Paramo uttamo attho paramattho, nibbānaṃ. Tehi diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi. Yathārahanti yathānurūpaṃ, tesu tesu atthesu yo yo puggalo yaṃ yaṃ arahati, tadanurūpaṃ. Anusāsatīti vineti tasmiṃ tasmiṃ atthe patiṭṭhāpeti. Saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlena vaṇijjāya desantaraṃ gacchanto janasamūho. Hitupadesādivasena paripāletabbo sāsitabbo so etassa atthīti satthā satthavāho niruttinayena. So viya bhagavāti āha ‘‘satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho’’ti.
现在为了用释义巴利的方式说明这件事,就说了“如商队主”等话。其中,“于商队”指商队中的人。“水未渡到之处”,这里就是“荒野”,指没有水的林野地带。按惯用法,别的林野地带也这样叫。“贼寇荒野”指被贼寇占据的荒野,同样还有“猛兽荒野”。“饥馑荒野”指难以得到食物的荒野。“令渡”就是让人越过不安稳的地方。“令出渡”等,是加上前缀扩展而成的说法。或者也可以说:“令出渡”是让人接近安稳之处而渡过去;“令离渡”是从不安稳的地方使人出离而渡过去;“令遍渡”是摄持而渡过去,犹如用手摄持而渡过去一样,意思是令渡过去。这一切都无非是令渡、令出渡等,即安立于安稳之处,因此说“令到达安稳之地”。令渡众生,指所化众生。由于是大密林、大无益、难渡越,生本身就是荒野,所以是“生荒野”,即那生荒野。
Idāni tamatthaṃ niddesapāḷinayena dassetuṃ ‘‘yathā satthavāho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sattheti satthike jane. Kaṃ udakaṃ tārenti etthāti kantāro, nirudako araññappadeso. Ruḷhīvasena pana itaropi araññappadeso tathā vuccati. Corakantāranti corehi adhiṭṭhitakantāraṃ, tathā vāḷakantāraṃ. Dubbhikkhakantāranti dullabhabhikkhaṃ kantāraṃ. Tāretīti akhemantaṭṭhānaṃ atikkāmeti. Uttāretītiādi upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Atha vā uttāretīti khemantabhūmiṃ upanento tāreti. Nittāretīti akhemantaṭṭhānato nikkhāmento tāreti. Patāretīti pariggahetvā tāreti, hatthena pariggahetvā tāreti viya tāretīti attho. Sabbampetaṃ tāraṇuttāraṇādi khemaṭṭhāne ṭhapanamevāti āha ‘‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’’ti. Satteti veneyyasatte. Mahāgahanatāya mahānatthatāya dunnittharatāya ca jātiyeva kantāro jātikantāro, taṃ jātikantāraṃ.
“以最胜的界限来说”,就是以最胜的众生的界限来说。因为只有天与人是最胜的众生,不是畜生等类。“此”就是指“天与人”这句话。“以堪能之人的界限来说”,就是以能进入正定聚的相应之人的界限来限定。“世尊”是表示从属关系的属格,就像“从戒师那里学习”一样,意思是“在世尊跟前”。“具足亲依止”,是指三因结生等,是证得道果的强大因缘。“伽伽拉”:是名叫伽伽拉的国王的王后,或者因为是由她所建,所以得到了“伽伽拉”这个名字。“于声取相”:就是以“这被称为法”的法想而取声相;取相的时候,他满怀净信,躺在集会边缘。“压住而立”:他没有察觉杖已放在青蛙头上,就在那里把杖压下去站着。青蛙即使杖被放上去、被压住,也因为对法生起的净信而不出声,就这样命终了。生在天的众生有这样一种规律:会省察“我从哪里生到这里?在那里造了什么业?”因此,由于看见了自己的前生,他说:“啊!我也竟然生到了这里。”他以头礼拜世尊的双足:以因知恩而增长的慈爱、恭敬与尊重而顶礼。
Ukkaṭṭhaparicchedavasenāti ukkaṭṭhasattaparicchedavasena. Devamanussā eva hi ukkaṭṭhasattā, na tiracchānādayo. Etanti ‘‘devamanussāna’’nti etaṃ vacanaṃ. Bhabbapuggalaparicchedavasenāti sammattaniyāmokkamanassa yogyapuggalassa paricchindanavasena. Bhagavatoti nissakke sāmivacanaṃ yathā ‘‘upajjhāyato ajjhetī’’ti. Bhagavato santike vāti attho. Upanissayasampattinti tihetukapaṭisandhiādikaṃ maggaphalādhigamassa balavakāraṇaṃ. Gaggarāyāti gaggarāya nāma rañño deviyā, tāya vā kāritattā ‘‘gaggarā’’ti laddhanāmāya. Sare nimittaṃ aggahesīti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhi, gaṇhanto ca pasannacitto parisapariyante nipajji. Sannirumbhitvā aṭṭhāsīti tassa sīse daṇḍassa ṭhapitabhāvaṃ apassanto tattha daṇḍaṃ uppīḷetvā aṭṭhāsi. Maṇḍūkopi daṇḍe ṭhapitepi uppīḷitepi dhammagatena pasādena vissaramakarontova kālamakāsi. Devaloke nibbattasattānaṃ ayaṃ dhammatā, yā ‘‘kutohaṃ idha nibbatto, tattha kinnu kho kammamakāsi’’nti āvajjanā. Tasmā attano purimabhavassa diṭṭhattā āha ‘‘are ahampi nāma idha nibbatto’’ti. Bhagavato pāde sirasā vandīti kataññutāsaṃvaḍḍhitena pemagāravabahumānena vandi.
明知故问:世尊为了让大众亲眼看到业果和佛的威力,用偈颂问道:“谁在礼敬我?”这里,“谁”是指天、龙、夜叉、乾闼婆等当中的哪一位,意思是“哪一个”。“我”就是“我的”。“足”就是双脚。“以神通”就是以此种天神通。“以名声”就是以此种名声和随从。“照耀”就是闪闪发光。“以殊胜”就是极其可爱、令人欢喜、美妙的。“以色”就是以肤色和身体的色泽。“照亮一切方”:就是让十个方向全都一片光明、一片光亮,像月亮、像太阳一样照耀的意思。
Jānantovapucchīti mahājanassa kammaphalaṃ buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātukāmo bhagavā ‘‘ko me vandatī’’ti gāthāya pucchi. Tattha (vi. va. aṭṭha. 857) koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. Yasasāti iminā edisena yasena ca parivārena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kāmanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbā dasapi disā pabhāsento, cando viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti attho.
世尊这样一问,那位天子就表明自己的身份,说出“我前世曾是青蛙”这个偈颂。其中“前世”指过去生。“在水里”是为了显示当时自己出生的地方。“水里的青蛙”这样就排除了在陆地上鼓胀之类的青蛙。牛走动的地方就是“行境”,也就是牛找食物的地方。但这里说“像行境一样”,水就是它的行境,所以叫“水行境”。因为有些生活在水里的众生,比如龟之类,也可能不是以水为行境,所以特别标明“水行境”。“听你说法”是指你用梵音、像迦陵频伽鸟鸣一样美妙的声音说法时,它通过“这就是法”的声音来取相而听。这里的属格表示不敬。“牧牛童杀了我”是说一个看牛的牧童来到我身边,拄着棍子站着,把棍子压在我头上,把我弄死了。
Evaṃ pana bhagavatā pucchito devaputto attānaṃ pavedento ‘‘maṇḍūkohaṃ pure āsi’’nti gāthamāha. Tattha pureti purimajātiyaṃ. Udaketi idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. Udake maṇḍūkoti tena uddhumāyikādikassa thale maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ ghāsesanaṭṭhānaṃ. Idha pana gocaro viyāti gocaro, vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Avadhī vacchapālakoti vacche rakkhanto gopālakadārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbha tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresīti attho.
他心生喜悦与满足,心想:“以这样极微小的福德之力,竟然能得到如此极其宏大的世间与出世间成就。”于是露出微笑,那更为明亮洁白的牙齿与指甲放出光芒,把那个地方照耀得更加灿烂。他确实是因为喜悦与满足——
Sitaṃ katvāti ‘‘tathā parittatarenapi puññānubhāvena evaṃ ativiya uḷārā lokiyalokuttarasampattiyo labbhantī’’ti pītisomanassajāto bhāsurataradhavaḷavipphurantadasanakhakiraṇāvaḷīhi bhiyyoso mattāya taṃ padesaṃ obhāsento sitaṃ katvā. Pītisomanassavasena hi so –
请看片刻内心清净所带来的神通与我的名声。
看看我的神通威力,看看我的相貌和光芒。
“乔达摩啊,那些长久以来听闻你法的人,
他们已经到达了不动摇的境界,到了那里就不会再忧愁。”
‘‘Muhuttaṃ cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me; Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me. ‘‘Ye ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama; Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 859-860) –
说完这两首偈颂后,就离开了。
Imā dve gāthā vatvā pakkāmi.
在这里,“凡任何”中的“凡”是不确定语气的词,“任何”也是这样。“而”只是说话上的修饰。因此,“凡任何”就把所应知道的一切毫无剩余地全部包括了。或者,“而”是显示特殊含义的虚词。通过“正自觉者”这个词,从简略和详细两方面说明了导师对四圣谛的正觉。而通过“佛”这个词,则说明了对其他所应知道之法的觉悟。或者,前者说明导师证悟智慧的威力,后者说明说法智慧的威力。“也”字所表明的差别,下面所说的会被阐明。依解脱究竟智之力——这里“解脱”是指从一切对立面彻底解脱,也就是最上道;它的终点就是最上果;当那个果已获得时,因为是可获得的,所以存在于彼处者即为“解脱究竟”;这种智连同一切知智在内,就是全部的佛智。
Yaṃ pana kiñcīti ettha yanti aniyamitavacanaṃ, tathā kiñcīti. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Tasmā yaṃ kiñcīti ñeyyassa anavasesapariyādānaṃ kataṃ hoti. Panāti vā visesatthadīpako nipāto. Tena ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā saṅkhepato vitthārato ca satthu catusaccābhisambodho vutto. Buddhoti pana iminā tadaññassapi ñeyyassa avabodho. Purimena vā satthu paṭivedhañāṇānubhāvo, pacchimena desanāñāṇānubhāvo. Pī-ti upari vuccamāno viseso jotīyati. Vimokkhantikañāṇavasenāti ettha sabbaso paṭipakkhehi vimuccatīti vimokkho, aggamaggo, tassa anto, aggaphalaṃ, tasmiṃ laddhe laddhabbato tattha bhavaṃ vimokkhantikaṃ, ñāṇaṃ sabbaññutaññāṇena saddhiṃ sabbampi buddhañāṇaṃ.
此处如此转起,即——
Evaṃ pavattoti ettha –
因为具足一切知,所以是佛;因为具足一切见,所以是佛;因为不须他人引导,所以是佛;因为开显真理,所以是佛;因为被称为诸漏已尽,所以是佛;因为被称为无所染着,所以是佛;因为彻底远离贪,所以是佛;因为彻底远离嗔,所以是佛;因为彻底远离痴,所以是佛;因为彻底没有烦恼,所以是佛;因为已走上唯一之道,所以是佛;因为独自证得无上正等觉,所以是佛;因为摧破无明、获得智慧,所以是佛。佛这个名称,不是母亲取的,不是父亲取的,不是兄弟取的,不是姐妹取的,不是朋友同伴取的,不是亲戚血亲取的,不是沙门婆罗门取的,不是天神取的。这是诸佛世尊在菩提树下,与证得一切知智同时现证的、以解脱为究竟的安立,也就是佛。
‘‘Sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192) –
这是义注圣典的方法。因为在这里,它和《无碍解道》圣典并没有差别,所以为了说明依两者中任何一种都能成就义理,就说“或无碍解道的方法”,这里的“或”字表示不确定的意思。
Ayaṃ niddesapāḷinayo. Yasmā cettha tassā paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.162) bhedo natthi, tasmā dvīsu ekenapi atthasiddhīti dassanatthaṃ ‘‘paṭisambhidānayo vā’’ti aniyamattho vāsaddo vutto.
在这里,就像世间有见识的人被称为“有见识的人”一样,觉知诸谛的人被称为佛陀,这是从纯粹主动者的角度来说的。就像使树叶干燥的风被称为“叶干风”一样,令众生觉悟的人被称为佛陀,这是从原因作为主动者的角度来说的。这里“因”的含义已经包含在其中了。由于一切知性而称为佛陀,意思是凭借能觉知一切法的智慧而称为佛陀。由于一切见性而称为佛陀,意思是凭借能觉悟一切法的智慧而称为佛陀。由于不从他闻性而称为佛陀,意思是不是由他人使他觉悟,而是自己觉悟,所以称为佛陀。由于开敷性而称为佛陀,意思是像莲花绽放一样,以种种功德开显的意义而称为佛陀。由于称为漏尽者而称为佛陀,通过这六种表述,意思是说,由于断除了使心收缩的诸法,就像从睡眠中完全醒来的人一样,因为从一切烦恼的睡眠中完全觉醒,所以称为佛陀。其中,“称为”和“被称为”在意义上是一回事,所以“以称为”就是“以这一部分”的意思。由于没有贪着和见着,所以称为无染。因为一切烦恼连同习气都已断除,所以用绝对的说法特别指出“绝对离贪”等。绝对无烦恼,就是远离贪、嗔、痴等一切残余烦恼而无烦恼。已行唯一之道而称为佛陀,就像“行”的意义可以理解为“觉”的意义一样,“觉”的意义也可以获得“行”的意义,所以因为已行唯一之道而称为佛陀,意思是说,已行唯一之道故称为佛陀。独自证得无上正等觉而称为佛陀,意思是不是因为他人使他觉悟而称为佛陀,而是因为自己证得了无上正等觉,所以称为佛陀。由于无智已除而获得智慧,所以称为佛陀,智慧、觉、菩提这三者没有区别。这里就像因为具有红色的品质而称为红布一样,因为具有佛陀的品质而称为佛陀,这是为了让人知道而说的。此后“佛陀不是名字”等,是为了让人知道随顺意义的施设而说的。这样,在这里也应该通过这个理由,知道世尊是佛陀。
Tattha (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.162; mahāni. aṭṭha. 192) yathā loke avagantā ‘‘avagato’’ti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho suddhakattuvasena. Yathā paṇṇasosā vātā ‘‘paṇṇasusā’’ti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho hetukattuvasena. Hetuattho cettha antonīto . Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti attho. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammabodhanasamatthāya buddhiyā buddhoti attho. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhito sayameva buddhattā buddhoti attho. Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti attho. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi chahi padehi cittasaṅkocakaradhammappahānena niddākkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddākkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Tattha saṅkhā saṅkhātanti atthato ekattā saṅkhātenāti vacanassa koṭṭhāsenāti attho. Taṇhālepadiṭṭhilepābhāvena nirupalepasaṅkhātena. Savāsanānaṃ sabbakilesānaṃ pahīnattā ekantavacaneneva visesetvā ‘‘ekantavītarāgo’’tiādi vuttaṃ. Ekantanikkilesoti rāgadosamohāvasesehi sabbakilesehi nikkileso. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ buddhiatthatā viya buddhiatthānampi gamanatthatā labbhatīti ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuccatīti attho. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, atha kho sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti attho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti anatthantaraṃ. Tattha yathā rattaguṇayogato ratto paṭo, evaṃ buddhaguṇayogato buddhoti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi atthānugatāyaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evamettha imināpi kāraṇena bhagavā buddhoti veditabbo.
现在,为了说明“世尊”这个词的含义,论师说:“世尊,这就是他的……”等等。其中,“他的”指的是世尊的。“具足功德、最为殊胜、在众生中最为上首、值得恭敬的称呼”意思是:他具足戒等一切功德,故尔殊胜;又因此是一切众生中最上首者,故尔值得恭敬,人们出于恭敬才这样称呼他——这就是“世尊”。确实如此:世间怙主的威德与戒等种种殊胜功德,无量而无可比拟;他先去一切不利,致力于带来毫无遗漏的利益与安乐,修行成就无与伦比,对包括天人在内的众生作最极究竟的饶益。因此,在无量世界之中、对无量众生而言,他就是最上的恭敬对象。
Idāni bhagavāti imassa atthaṃ dassento āha ‘‘bhagavāti idaṃ panassā’’tiādi. Tattha assāti bhagavato. Guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacananti sabbehi sīlādiguṇehi visiṭṭhassa tato eva sabbasattehi uttamassa garuno gāravavasena vuccamānavacanametaṃ bhagavāti. Tathā hi lokanātho aparimitanirupamappabhāvasīlādiguṇavisesasamaṅgitāya sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya ca aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānanti.
“世尊”这个词是最殊胜的,也就是说,它是表达最胜者的词语,因为与最胜的功德相伴,所以称为“最胜”。或者也可以说,“说”就是言语、含义,因此,用“世尊”这个词所说出的含义,那就是最胜的——这就是它的意思。“世尊”这个词是无上的,这里也是同样的道理。“应受尊敬者”,就是具备值得尊敬的品质,因为具有值得尊敬的功德。或者说,特别值得恭敬,所以叫“应受尊敬者”,意思是值得尊敬。有人说:“传授技艺等的老师是‘师’,但不一定是应受尊敬者,而这位世尊不是那样,所以先称‘师’,再称‘应受尊敬者’。”
Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho, tasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato. Garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho. ‘‘Sippādisikkhāpakā garū honti, na ca gāravayuttā, ayaṃ pana tādiso na hoti, tasmā ‘garū’ti vatvā ‘gāravayutto’ti vutta’’nti keci.
以功德殊胜为因,这个“世尊”就是世尊的名号。想要把这段简略说出的含义详细展开分析,先以提取义理的方式显示名号本身,于是说“名有四种”等。其中,“依状态而立的”,就是依某种状态而被认知,依各种不同的状态而施设、称呼。“依相而立的”,就是依各种不同的相而称呼。“依征兆而立的”,就是从征兆而来。“随意而生的”,就是随欲而出现、随欲而来、随意而成。现在为了显示依状态而立的等名号的具体形态,又说“其中,如犊、幼牛、牡牛”等。在这里,第一个词中的“等”字涵盖了“愚者、青年、老者”等;第二个涵盖了“剃发者、结发者”等;第三个涵盖了“多闻者、说法者、禅修者”等;第四个涵盖了“恶行燃烧、圣教”等。为了以遮遣的方式确立“依征兆而立的”这一含义,说了“非因大幻”等。而“以解脱为终的”,则是显示这个名号在圣者出生的那一刹那就已经生起了。如果是以解脱为终的,那为什么与其他漏尽者不共呢?回答说:“与获得一切知智同时。”因为诸佛证得阿拉汉果时,是与一切知智等一切佛陀功德一同成就的,所以说“以解脱为终的”。“现证施设”,就是为现证一切法而有的施设。或者说,“现证施设”就是现前成就的施设。因为它是依彼功德之相而有的,那些功德对导师来说是现前存在的,所以这个施设也就像那些功德一样,是已被现证的,而不是仅凭他人的称呼而已——这是其意旨。
Guṇavisesahetukaṃ ‘‘bhagavā’’ti idaṃ bhagavato nāmanti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato vibhajitukāmo nāmaṃyeva tāva atthuddhāravasena dassento ‘‘catubbidhañhi nāma’’ntiādimāha. Tattha āvatthikanti avatthāya viditaṃ taṃ taṃ avatthaṃ upādāya paññattaṃ voharitaṃ. Tathā liṅgikaṃ tena tena liṅgena voharitaṃ. Nemittikanti nimittato āgataṃ. Adhiccasamuppannanti yadicchāya pavattaṃ, yadicchāya āgataṃ yadicchakaṃ. Idāni āvatthikādīni nāmāni sarūpato dassento āha ‘‘tattha vaccho dammo balibaddo’’tiādi. Tattha paṭhamena ādi-saddena bālo yuvā vuḍḍhoti evamādiṃ saṅgaṇhāti, dutiyena muṇḍī jaṭīti evamādiṃ, tatiyena bahussuto dhammakathiko jhāyīti evamādiṃ, catutthena aghapadīpanaṃ pāvacananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Nemittikanti vuttamatthaṃ byatirekavasena patiṭṭhāpetuṃ ‘‘na mahāmāyāyā’’tiādi vuttaṃ. Vimokkhantikanti iminā pana idaṃ nāmaṃ ariyāya jātiyā jātakkhaṇeyeva jātanti dasseti. Yadi vimokkhantikaṃ, atha kasmā aññehi khīṇāsavehi asādhāraṇanti āha ‘‘saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā’’ti. Buddhānañhi arahattaphalaṃ nipphajjamānaṃ sabbaññutaññāṇādīhi sabbehi buddhaguṇehi saddhiṃyeva nipphajjati. Tena vuttaṃ ‘‘vimokkhantika’’nti. Sacchikā paññattīti sabbadhammānaṃ sacchikiriyāya nimittā paññatti. Atha vā sacchikā paññattīti paccakkhasiddhā paññatti. Yaṃguṇanimittā hi sā, te satthu paccakkhabhūtā, taṃguṇā viya sāpi sacchikatā eva nāma hoti, na paresaṃ vohāramattenāti adhippāyo.
说“他们称颂”时,因为对大长老怀有尊重,所以用复数来说;或者是针对结集者们所作的随顺称说。“有分”是指他有自在等种种分,所以叫“有分”。“受用”是指他以戒亲近、奉侍道果等圣法宝,以及少声等功德所庄严的阿兰若、林野、偏僻住处,所以叫“受用”,意思是具有受用的习性。“有份”是指他是衣服、饮食等四种资具的份,也是义、法、解脱之味以及增上戒等的份,这就是“有份”的意思。“分别了法宝”是指已分别、广分别法宝。“令破裂”是指令贪等恶法破裂,所以叫“世尊”,这就是其含义。世间也称世尊为“尊重者”,所以说“重”。因为尊重,所以称为世尊。“iti”这个词表示原因。凡是像“有分”等没有“iti”这个词的地方,应当各自相应地配合。“有福”是指具有福德。“以多种方法”是指以身修习等种种修习次第。“善修自性”是指正确修习其自性。这里的“自性”是属格,所以说“善修自性”,意思是善修其自性。而《大疏结》中说:“善修自性,善修其身。”“到达诸有的尽头涅槃”是指抵达涅槃,涅槃是诸有的终边。
Vadantīti mahātherassa garubhāvato bahuvacanenāha, saṅgītikārehi vā katamanuvādaṃ sandhāya. Issariyādibhedo bhago assa atthīti bhagī. Maggaphalādiariyadhammaratanaṃ araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddādiguṇayuttāni bhaji sevi sīlenāti bhajī, bhajanasīloti attho. Bhāgīti cīvarapiṇḍapātādīnaṃ catunnaṃ paccayānañceva atthadhammavimuttirasassa ca adhisīlādīnañca bhāgīti attho. Vibhaji pavibhaji dhammaratananti vibhattavā. Akāsi bhagganti rāgādipāpadhammaṃ bhaggaṃ akāsīti bhagavāti attho. Garupi loke bhagavāti vuccatīti āha ‘‘garū’’ti. Yasmā garu, tasmāpi bhagavāti vuttaṃ hoti. Hetuattho hi iti-saddo. So ca yattha iti-saddo natthi bhagītiādīsu, tattha paccekaṃ yojetabbo. Bhāgyamassa atthīti bhāgyavā. Bahūhi ñāyehīti kāyabhāvanādikehi anekehi bhāvanākkamehi. Subhāvitattanoti sammadeva bhāvitasabhāvassa. Paccatte cetaṃ sāmivacanaṃ, tena subhāvitattāti vuttaṃ hoti, subhāvitasabhāvoti attho. Mahāgaṇṭhipade pana ‘‘subhāvitattano subhāvitakāyo’’ti vuttaṃ. Bhavānaṃ antaṃ nibbānaṃ gatoti bhavantago.
按照《义释》里讲的方式,这里《义释》的方式是——
Niddesevuttanayenāti etthāyaṃ niddesanayo –
“世尊”这个词是表达敬重的称呼。此外,因为已经破除贪,所以是世尊;因为已经破除嗔,所以是世尊;因为已经破除痴,所以是世尊;因为已经破除慢,所以是世尊;因为已经破除邪见,所以是世尊;因为已经破除渴爱,所以是世尊;因为已经破除烦恼,所以是世尊;因为已经分析、分别、广泛开演法宝,所以是世尊;因为终结了一切存在,所以是世尊;因为已修身、已修戒、已修心、已修慧,所以是世尊。又或者,世尊亲近阿兰若、森林、偏僻的住处——那些声音少、喧闹少、远离人群、适合独处、适宜宴坐的地方,所以是世尊。又或者,世尊是衣服、食物、住处、生病时所需药物等资具的受用者,所以是世尊。又或者,世尊是义味、法味、解脱味、增上戒、增上心、增上慧的受用者,所以是世尊。又或者,世尊是四禅、四无量、四无色定的受用者,所以是世尊。又或者,世尊是八解脱、八胜处、九次第定住的受用者,所以是世尊。又或者,世尊是十种想修习、十种遍处定、入出息念定、不净定的受用者,所以是世尊。又或者,世尊是四念处、四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、八支圣道的受用者,所以是世尊。又或者,世尊是十种如来力、四无畏、四无碍解、六神通、六种佛法的受用者,所以是世尊。“世尊”这个词,不是……(中略)……现证的施设,也就是这个“世尊”。
‘‘Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ. Apica bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggataṇhoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā. Bhagavāti netaṃ nāmaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 84).
在这里,虽然“尊敬的称呼”等词并没有按照偈颂中出现的词序逐一说明,但仍应依照各自适当的方式,把它们全都理解为具有解释的性质。其中,“尊敬的称呼”是指表达对尊长恭敬之意的说法。“亲近”是指按部分来宣说。因此说“分别、细分法宝”。道、果等圣法本身就是法宝。再者,“亲近”在这里是“亲近、侍奉”的意思。“有份者”是指可称为有份者。再者,这里的“有份者”是“有亲近的习惯”的意思。“义味”是指与义理相关的滋味。因为安住在解脱处的开头而说法时,以及听法时,针对那个义理而生起的喜悦和欢欣,就是义味。针对法而生起的,就是法味。这就是所说的“得到义知,得到法知”。“解脱味”是指以解脱为本性,或者与解脱相关的滋味。“想修习”是指无常想等十种想的修习。“六种佛法”是指六种不共智。各处“世尊”一词的成立,应当只依照语源学的方式来理解。
Ettha ca ‘‘gāravādhivacana’’ntiādīni yadipi gāthāyaṃ āgatapadānukkamena na niddiṭṭhāni, yathārahaṃ pana tesaṃ sabbesampi niddesabhāvena veditabbāni. Tattha gāravādhivacananti garūnaṃ garubhāvavācakaṃ vacanaṃ. Bhajīti bhāgaso kathesi. Tenāha ‘‘vibhaji pavibhaji dhammaratana’’nti. Maggaphalādi ariyadhammoyeva dhammaratanaṃ. Puna bhajīti imassa sevīti attho. Bhāgīti bhāgābhidheyyavā. Puna bhāgīti ettha bhajanasīloti attho. Attharasassāti atthasannissayassa rasassa. Vimuttāyatanasīse hi ṭhatvā dhammaṃ kathentassa suṇantassa ca tadatthaṃ ārabbha uppajjanakapītisomanassaṃ attharaso. Dhammaṃ ārabbha dhammaraso. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘labhati atthavedaṃ, labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 6.10). Vimuttirasassāti vimuttibhūtassa vimuttisannissayassa vā rasassa. Saññābhāvanānanti aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ . Channaṃ buddhadhammānanti cha asādhāraṇañāṇāni sandhāya vuttaṃ. Tattha tattha bhagavātisaddasiddhi niruttinayeneva veditabbā.
虽然用“有福者”等词所表达的意思,已经包含在《大义释》的“bhagī bhajī”等偈颂的解说里,但配合词的形成、意义的辨别、意义的连接等来注释的方式,和那种方式不同,所以说“这是另一种方式”。所谓“vaṇṇavipariyāyo”等,这里的“iti”是“等”的意思,因此包含了音变、音失、以及依词根义来连接这三种特征。所谓“依词的方式”,就是依词语特征的方式。因为“pisodara”等词属于不规则类,所以说“取pisodara等插入的特征”。插入本身就是特征,因为令其归入此类就是插入。所谓“到彼岸”,就是达到最高、到达波罗蜜的状态。所谓“bhāgya”,就是善。其中,道善能产生出世间乐,其余的善能产生世间乐;或者,其余的善也可以成为还灭的亲依止,间接地产生出世间乐。
Yadipi ‘‘bhāgyavā’’tiādīhi padehi vuccamāno attho ‘‘bhagī bhajī’’ti (mahāni. 84) niddesagāthāya saṅgahito eva, tathāpi padasiddhiatthavibhāgaatthayojanādisahito saṃvaṇṇanānayo tato aññākāroti vuttaṃ ‘‘ayaṃ pana aparo nayo’’ti. Vaṇṇavipariyāyoti etanti ettha itisaddo ādiattho, tena vaṇṇavikāro vaṇṇalopo dhātuatthena niyojanañcāti imaṃ tividhaṃ lakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti. Saddanayenāti saddalakkhaṇanayena. Pisodarādīnaṃ saddānaṃ ākatigaṇabhāvato vuttaṃ ‘‘pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā’’ti. Pakkhipanameva lakkhaṇaṃ. Tappariyāpannatākaraṇañhi pakkhipanaṃ. Pārappattanti paramukkaṃsagataṃ pāramībhāvappattaṃ. Bhāgyanti kusalaṃ. Tattha maggakusalaṃ lokuttarasukhanibbattakaṃ, itaraṃ lokiyasukhanibbattakaṃ, itarampi vā vivaṭṭupanissayaṃ pariyāyato lokuttarasukhanibbattakaṃ siyā.
现在,世尊为了分析并显示这个含义,说了“因为……”等话。其中,贪等是以单个的方式举出的,同样,颠倒作意是以与颠倒共通的性質举出的,无惭等则是以成对的方式举出的。其中,以发怒为特相的怒,它从九种怨恨事中产生。由于“他骂了我、打了我”等,一再发怒而使心被缠覆的,是怨恨。这两者其实都只是嗔恚,但因为生起的状态不同而分开说。一次生起的怒就只是怒,之后持续的是怨恨。曾这样说:“前时是怒,后时是怨恨。”对于在家者或出家者,破坏别人为他所做善行的,是抹恩。因为在家者有时被某个怜悯他的人从贫穷中提拔到高位,后来却说“你为我做过什么”,从而破坏那人的善行。出家者也是这样,从做沙弥时起,被阿阇梨或和尚用四种资具、教授、教诫等摄受,被教导说法、理趣、论藏善巧等,后来得到国王、大臣等的恭敬尊重,却对阿阇梨和和尚不恭敬,行为傲慢,被人说“这个人是我们从小这样摄受养育的,现在却变得这么无情”,他却说“你们为我做过什么”,从而破坏他们的善行。对他而言,这种破坏先前所做、以功德为特相的善行,就像用擦水的布擦去附着在身上的水一样,这就是抹恩。因此,它以抹杀他人的功德为义,被称为“抹恩”。所谓“覆藏”,就是覆藏;意思是把别人的功德展示出来,然后用自己的功德与之等同。它是在面对多闻的人时,压过对方说“像这样多闻的人归宿也不确定,你和我有什么差别”;面对久住、长期出家的人时,压过对方说“你也是在这教法中出家的,我也是出家的,你只是停留在戒律上,我也一样”等等,以这种方式生起的覆藏。因为以覆藏为特相的,就是覆藏。
Idāni bhagavāti imassa atthaṃ vibhajitvā dassento āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Tattha lobhādayo ekakavasena gahitā, tathā viparītamanasikāro vipallāsabhāvasāmaññena, ahirikādayo dukavasena. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho, so navavidhaāghātavatthusambhavo. ‘‘Akkocchi maṃ avadhi ma’’ntiādinā (dha. pa. 3-4) punappunaṃ kujjhanavasena cittapariyonandhano upanāho. Ubhayampi paṭighoyeva, so pavattinānattato bhinditvā vutto. Sakiṃ uppanno kodho kodhoyeva, taduttari upanāho. Vuttañcetaṃ ‘‘pubbakāle kodho, aparakāle upanāho’’ti (vibha. 891). Agāriyassa (ma. ni. aṭṭha. 1.71) anagāriyassa vā sukatakaraṇavināsano makkho. Agāriyopi hi kenaci anukampakena daliddo samāno ucce ṭhāne ṭhapito aparena samayena ‘‘kiṃ tayā mayhaṃ kata’’nti tassa sukatakaraṇaṃ vināseti. Anagāriyopi sāmaṇerakālato pabhuti ācariyena vā upajjhāyena vā catūhi paccayehi uddesaparipucchādīhi ca anuggahetvā dhammakathānayappakaraṇakosallādīni sikkhāpito aparena samayena rājarājamahāmattādīhi sakkato garukato ācariyupajjhāyesu acittīkato caramāno ‘‘ayaṃ amhehi daharakāle evaṃ anuggahito saṃvaḍḍhito ca, atha ca panidāni nissineho jāto’’ti vuccamāno ‘‘kiṃ mayhaṃ tumhehi kata’’nti tesaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti, tasseso pubbakāritālakkhaṇassa guṇassa vināsano udakapuñchaniyā viya sarīrānugataṃ udakaṃ nipuñchanto makkho. Tathā hi so paresaṃ guṇānaṃ makkhanaṭṭhena ‘‘makkho’’ti vuccati. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe dassetvā attano guṇehi same karotīti attho. So pana bahussutepi puggale ajjhottharitvā ‘‘īdisassa ca bahussutassa aniyatā gati, tava vā mama vā ko viseso’’ti, rattaññū cirapabbajite puggale ajjhottharitvā ‘‘tvampi imasmiṃ sāsane pabbajito, ahampi pabbajito, tvampi sīlamatte ṭhito, ahampī’’tiādinā nayena uppajjamāno yugaggāho. Yugaggāhalakkhaṇo hi paḷāso.
对他人的恭敬等心生不满、嫉妒,这是嫉妒。隐藏自己的成就,无法忍受与他人共享,这是悭吝。欺骗性的行为就是谄,它的特相是掩盖自己的过失。正因如此——由于它能掩盖自身确实存在的过失,就像障眼幻术一样——所以被称为“谄”。诡诈以显示自身根本不存在的功德为特相,以欺诈的方式生起。因为显示不实的功德,所以被称为“欺诈”。欺诈的人就像阿耶那鱼一样。所谓阿耶那鱼,是一种蛇头鱼尾的鱼。据说,它向鱼展示尾巴、向蛇展示头部,意思是“我和你们是一样的”。同样,欺诈的人无论接近哪位经师或论师,都会这样说:“我是您的弟子,您是哀愍我的人,我不离开您。”这些人于是会认为“此人对我们有恭敬、有顺从”。对他而言,如此以欺诈的方式生起的,就是诡诈。
Paresaṃ sakkārādīni khīyamānā usūyamānā issā. Attano sampattiyā nigūhanaṃ parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahamānaṃ macchariyaṃ. Vañcanikacariyabhūtā māyā, sā sakadosapaṭicchādanalakkhaṇā. Tathā hi sā attano vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā viyāti ‘‘māyā’’ti vuccati. Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ kerāṭikabhāvena uppajjamānaṃ sāṭheyyaṃ. Asantaguṇadīpanañhi ‘‘kerāṭiya’’nti vuccati. Kerāṭiko hi puggalo āyanamaccho viya hoti. Āyanamaccho nāma sappamukhamacchavālā ekā macchajāti. So kira macchānaṃ naṅguṭṭhaṃ dasseti, sappānaṃ sīsaṃ ‘‘tumhākaṃ sadiso aha’’nti jānāpetuṃ, evameva kerāṭiko puggalo yaṃ yaṃ suttantikaṃ vā ābhidhammikaṃ vā upasaṅkamati, taṃ taṃ evaṃ vadati ‘‘ahaṃ tumhākaṃ antevāsī, tumhe mayhaṃ anukampakā, nāhaṃ tumhe muñcāmī’’ti. Evamete ‘‘sagāravo ayaṃ amhesu sappatisso’’ti maññissanti, tassevaṃ kerāṭikabhāvena uppajjamānaṃ sāṭheyyaṃ.
完全缺乏柔软,就像被风吹满的皮囊一样僵硬,又像不肯弯曲的棍子一样,让头高高昂起、身体也不肯随顺——这些状态的造成者就是“傲”。在此基础上更进一步,就是“好胜”。好胜有两种情况:依于不善,和依于善。
其中,在家人看到别人做了装饰等事,就想要做两倍、三倍地超过对方,这样生起的是不善;出家人看到别人学了多少或讲了多少,以慢心想要做两倍、三倍地超过对方,这样生起的也是不善。因为具有这种好胜心的人,就会做两倍、三倍的事。在家人中,一个人准备好了一处房舍,另一个人就准备两处,再一个准备四处,再一个准备八处,再一个准备十六处。出家人中,一个人掌握了一部尼柯耶,心想“我不能比他低”,另一个人就掌握两部,再一个三部,再一个四部,再一个五部。以好胜心去多学,是不应该的。这属于不善的一方,是通往地狱的路。
不过,在家人看到别人布施一份筹食,自己就想布施两份或三份,这样生起的是善;出家人看到别人掌握了一部尼柯耶,不依靠慢心,仅仅因为看到这个就克服了自己的懈怠,想要掌握两部尼柯耶,这样生起的也是善。因为在善的一方,有人布施一份筹食时,布施两份是应该的;有人布施两份时,布施四份是应该的。比丘尼看到别人掌握了一部尼柯耶,站在还灭的一方想:“我掌握两部尼柯耶,读诵修习,会让我安稳舒适。”这样进一步多学是应该的。但在这里,属于不善一方的“在此基础上更进一步”,就称为“好胜”。
Sabbaso maddavābhāvena vātabharitabhastasadisassa thaddhabhāvassa anonamitadaṇḍasadisatāya paggahitasiraanivātavuttikāyassa ca kārako thambho. Taduttarikaraṇo sārambho. So duvidhena labbhati akusalavasena ceva kusalavasena ca. Tattha agāriyassa parena kataṃ alaṅkārādiṃ disvā taddiguṇataddiguṇakaraṇena uppajjamāno, anagāriyassa ca yattakaṃ yattakaṃ paro pariyāpuṇāti vā katheti vā, mānavasena taddiguṇataddiguṇakaraṇena uppajjamāno akusalo. Tena hi samannāgato puggalo taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ karoti. Agāriyo samāno ekenekasmiṃ gharavatthusmiṃ sajjite aparo dve vatthūni sajjeti, aparo cattāro, aparo aṭṭha, aparo soḷasa. Anagāriyo samāno ekenekasmiṃ nikāye gahite ‘‘nāhaṃ etassa heṭṭhā bhavissāmī’’ti aparo dve gaṇhāti, aparo tayo, aparo cattāro, aparo pañca. Sārambhavasena hi gaṇhituṃ na vaṭṭati. Akusalapakkho hesa nirayagāmimaggo. Agāriyassa pana paraṃ ekaṃ salākabhattaṃ dentaṃ disvā attano dve vā tīṇi vā dātukāmatāya uppajjamāno, anagāriyassa ca parena ekanikāye gahite mānaṃ anissāya kevalaṃ taṃ disvā attano ālasiyaṃ abhibhuyya dve nikāye gahetukāmatāya uppajjamāno kusalo. Kusalapakkhavasena hi ekasmiṃ ekaṃ salākabhattaṃ dente dve, dve dente cattāri dātuṃ vaṭṭati. Bhikkhunāpi parena ekasmiṃ nikāye gahite ‘‘dve nikāye gahetvā sajjhāyantassa me phāsu hotī’’ti vivaṭṭapakkhe ṭhatvā taduttari gaṇhituṃ vaṭṭati, idha pana akusalapakkhiyo taduttarikaraṇo ‘‘sārambho’’ti vutto.
依于出生等,以“我优越”等心态抬高自己、推崇自己而生起的,就是“慢”。以极度抬高自己的方式生起的,是“过慢”。先前把自己和某人看成同等,后来却认为自己比对方更高,这样生起的,应当知道就是“过慢”。依于出生等而陶醉的心态,是“骄”,从意义上说,它其实也就是慢。而这种骄又有很多种:出生骄、种姓骄、健康骄、青春骄、生命骄、利得骄、恭敬骄、尊重骄、推崇骄、随从骄、财富骄、容貌骄、多闻骄、辩才骄、耆旧骄、常乞食骄、不轻慢骄、威仪骄、神通骄、名声骄、戒骄、禅定骄、技艺骄、身高骄、体围骄、体形骄、圆满骄。
Jātiādīni nissāya seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā unnativasena paggaṇhanavasena pavatto māno. Abbhunnativasena pavatto atimāno. Pubbe kenaci attānaṃ sadisaṃ katvā pacchā tato adhikato dahato uppajjamānako atimānoti veditabbo. Jātiādiṃ paṭicca majjanākāro mado, sopi atthato māno eva. So pana jātimado gottamado ārogyamado yobbanamado jīvitamado lābhamado sakkāramado garukāramado purekkhāramado parivāramado bhogamado vaṇṇamado sutamado paṭibhānamado rattaññumado piṇḍapātikamado anavaññattimado iriyāpathamado iddhimado yasamado sīlamado jhānamado sippamado ārohamado pariṇāhamado saṇṭhānamado pāripūrimadoti anekavidho.
在这里,依出生而生起、以陶醉的方式现起的慢,叫出生骄。它在刹帝利等四种姓中都会生起。因为出身好的刹帝利会生起这样的慢心:“没有别人像我这样,其余的都是中途冒出来的刹帝利,而我却是世代相传的刹帝利。”婆罗门等也是这样。依种姓而生起、以陶醉的方式现起的慢,叫种姓骄。它也在刹帝利等四种姓中都会生起。刹帝利也会生起慢心:“我是憍陈如种姓”“我是太阳族种姓”。婆罗门也会生起慢心:“我是迦叶种姓”“我是婆罗堕阇种姓”。吠舍和首陀罗也各自依自己的家系种姓而生起慢心。在健康骄等当中,以“我健康,其余的人多病,我连一点痒病都没有”这种陶醉的方式而生起的慢,叫健康骄。以“我年轻,其余众生的身体就像立在悬崖边的树,而我正处在青春初期”这种陶醉的方式而生起的慢,叫青春骄。以“我长寿,我活得久,我还会活得久,我活得安乐,我正安乐地活着,我将安乐地活着”这种陶醉的方式而生起的慢,叫生命骄。以“我得到很多利养,其余众生利养很少,而我的利养多得没有限度”这种陶醉的方式而生起的慢,叫利得骄。
Tattha (vibha. aṭṭha. 843-844) jātiṃ nissāya uppanno majjanākārappavatto māno jātimado, so khattiyādīnaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ uppajjati. Jātisampanno hi khattiyo ‘‘mādiso añño natthi, avasesā antarā uṭṭhāya khattiyā jātā, ahaṃ pana vaṃsāgatakhattiyo’’ti mānaṃ karoti. Brāhmaṇādīsupi eseva nayo. Gottaṃ nissāya uppanno majjanākārappavatto māno gottamado, sopi khattiyādīnaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ uppajjati. Khattiyopi hi ‘‘ahaṃ koṇḍaññagotto, ahaṃ ādiccagotto’’ti mānaṃ karoti. Brāhmaṇopi ‘‘ahaṃ kassapagotto, ahaṃ bhāradvājagotto’’ti mānaṃ karoti. Vessopi suddopi attano attano kulagottaṃ nissāya mānaṃ karoti. Ārogyamadādīsupi ‘‘ahaṃ arogo, sesā rogabahulā, kaṇḍuvanamattampi mayhaṃ byādhi nāma natthī’’ti majjanavasena uppanno māno ārogyamado nāma. ‘‘Ahaṃ taruṇo, avasesasattānaṃ attabhāvo papāte ṭhitarukkhasadiso, ahaṃ pana paṭhamavaye ṭhito’’ti majjanavasena uppanno māno yobbanamado. ‘‘Ahaṃ ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi, sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti majjanavasena uppanno māno jīvitamado nāma. ‘‘Ahaṃ lābhī, avasesā sattā appalābhā, mayhaṃ pana lābhassa pamāṇaṃ natthī’’ti majjanavasena uppanno māno lābhamado nāma.
心想“其他众生只能得到这样那样的东西,而我得到的是善作、精良的衣服等资具”,以这种妒忌而生起的慢,叫做恭敬慢。心想“人们踩着其他比丘的脚背走过去,连‘这是沙门’都不礼敬一下,但一见到我就顶礼,把我当作石伞盖一样沉重、当作火堆一样难以靠近”,以这种妒忌而生起的慢,叫做沉重慢。心想“生起的问题都由我亲口解决,出去乞食和回来时,人们都以我为先、围绕着我走”,以这种妒忌而生起的慢,叫做优先慢。对在家者来说,以庞大的随从自居,心想“上百人乃至上千人围绕着我”;对出家者来说,心想“上百沙门乃至上千沙门围绕着我,其他人随从很少,而我随从众多又清净”,以这种妒忌而生起的慢,叫做随从慢。心想“其他众生连自己受用的东西都得不到,而我储藏的财富多得无法计量”,以这种妒忌而生起的慢,叫做财富慢。心想“其他众生容貌丑陋、形色低劣,而我容貌俊美、令人欢喜”,又心想“其他众生没有德行、名声不显,而我的名声在天界和人间都广为人知——‘这位长老博学多闻,这位长老持戒清净,这位长老具足头陀功德’”,像这样,缘于身体容貌和功德名声,以这种妒忌而生起的慢,叫做容貌名声慢。
‘‘Avasesā sattā yaṃ vā taṃ vā labhanti, ahaṃ pana sukataṃ paṇītaṃ cīvarādipaccayaṃ labhāmī’’ti majjanavasena uppanno māno sakkāramado nāma. ‘‘Avasesabhikkhūnaṃ pādapiṭṭhiyaṃ akkamitvā gacchantā manussā ‘ayaṃ samaṇo’tipi na vandanti, maṃ pana disvā vandanti, pāsāṇacchattaṃ viya garukaṃ katvā aggikkhandhaṃ viya ca durāsadaṃ katvā maññantī’’ti majjanavasena uppanno māno garukāramado nāma. ‘‘Uppanno pañho mayhameva mukhena chijjati, bhikkhācāraṃ gacchantāpi āgacchantāpi mameva purato katvā parivāretvā gacchantī’’ti majjanavasena uppanno māno purekkhāramado nāma. Agāriyassa tāva mahāparivārassa ‘‘purisasatampi purisasahassampi maṃ parivāretī’’ti, anagāriyassa ‘‘samaṇasatampi samaṇasahassampi maṃ parivāreti, sesā appaparivārā, ahaṃ mahāparivāro ceva suciparivāro cā’’ti majjanavasena uppanno māno parivāramado nāma. ‘‘Avasesā sattā attano paribhogamattakampi na labhanti, mayhaṃ pana nidhānagatasseva dhanassa pamāṇaṃ natthī’’ti majjanavasena uppanno māno bhogamado nāma. ‘‘Avasesā sattā dubbaṇṇā durūpā, ahaṃ abhirūpo pāsādiko’’tipi ‘‘avasesasattā nigguṇā patthaṭaakittino, mayhaṃ pana kittisaddo devamanussesu pākaṭo ‘itipi thero bahussuto, itipi sīlavā, itipi dhutaguṇayutto’’’ti, evaṃ sarīravaṇṇaṃ guṇavaṇṇañca paṭicca majjanavasena uppanno māno vaṇṇamado nāma.
心想“其他众生少闻,而我多闻”,因为陶醉而生起的慢,名叫闻慢。心想“其他众生没有辩才,而我的辩才没有限度”,因为陶醉而生起的慢,名叫辩才慢。心想“我是久历岁月的老参,我知道某某佛的传承、某某王统的传承、某某地方的传承、某某村落的传承,也知道昼夜的划分和星宿时辰的配合”,因为陶醉而生起的慢,名叫耆旧慢。心想“其他比丘是中途才成了常乞食者,而我从出生起就是常乞食者”,因为陶醉而生起的慢,名叫常乞食慢。心想“其他众生被人轻蔑、被人看不起,而我却不被人轻视”,因为陶醉而生起的慢,名叫不轻慢慢。心想“其他众生的威仪不令人欢喜,而我的威仪令人欢喜”,因为陶醉而生起的慢,名叫威仪慢。心想“其他众生就像断了翅膀的乌鸦,而我有大神通、大威力”,或者心想“我无论做什么事,件件都能成功”,因为陶醉而生起的慢,名叫神通慢。
‘‘Avasesā sattā appassutā, ahaṃ pana bahussuto’’ti majjanavasena uppanno māno sutamado nāma. ‘‘Avasesā sattā appaṭibhānā, mayhaṃ pana paṭibhānassa pamāṇaṃ natthī’’ti majjanavasena uppanno māno paṭibhānamado nāma. ‘‘Ahaṃ rattaññū asukaṃ buddhavaṃsaṃ rājavaṃsaṃ janapadavaṃsaṃ gāmavaṃsaṃ rattindivaparicchedaṃ nakkhattamuhuttayogaṃ jānāmī’’ti majjanavasena uppanno māno rattaññumado nāma. ‘‘Avasesā bhikkhū antarā piṇḍapātikā jātā, ahaṃ pana jātipiṇḍapātiko’’ti majjanavasena uppanno māno piṇḍapātikamado nāma. ‘‘Avasesā sattā uññātā avaññātā, ahaṃ pana anavaññāto’’ti majjanavasena uppanno māno anavaññattimado nāma. ‘‘Avasesānaṃ sattānaṃ iriyāpatho apāsādiko, mayhaṃ pana pāsādiko’’ti majjanavasena uppanno māno iriyāpathamado nāma. ‘‘Avasesā sattā chinnapakkhakākasadisā, ahaṃ pana mahiddhiko mahānubhāvo’’ti vā ‘‘ahaṃ yaṃ yaṃ kammaṃ karomi, taṃ taṃ ijjhatī’’ti vā majjanavasena uppanno māno iddhimado nāma.
名声慢无论是在家人还是出家人身上,都应该说明。因为有些在家人是十八种行会中某一行的首领,他心里想“其余的人由我来安排,由我来调度”,这种以抬高自己而生起的慢,就叫名声慢。有些出家人也在某个地方当首领,他心里想“其余的比丘都听从我的教导,我是首领”,这种以抬高自己而生起的慢,也叫名声慢。心里想“其余的众生破戒,而我持戒”,这种以抬高自己而生起的慢,叫戒慢。心里想“其余的众生哪怕在像鸡喝水那么短的时间里都得不到心一境性,而我却得到了近行定和安止定”,这种以抬高自己而生起的慢,叫禅那慢。心里想“其余的众生没有技艺,而我有技艺”,这种以抬高自己而生起的慢,叫技艺慢。心里想“其余的众生矮,而我高”,这种以抬高自己而生起的慢,叫身高慢。心里想“其余的众生不是矮就是高,而我像榕树一样圆满匀称”,这种以抬高自己而生起的慢,叫体态慢。心里想“其余众生的身形丑陋难看,而我的身形可爱悦目”,这种以抬高自己而生起的慢,叫相貌慢。心里想“其余众生的身体有很多缺陷,而我的身体连毛发尖那么大的过失都没有”,这种以抬高自己而生起的慢,叫圆满慢。这样一来,所有依靠出身等、以抬高自己的方式生起的慢,在这里就称为“慢”。在五种欲乐上放纵心,就是放逸;也就是说,在五种欲乐上不约束念而放纵心,这就是念的缺失。渴爱和无明则是显而易见的。
Yasamado pana agārikenapi anagārikenapi dīpetabbo. Agārikopi hi ekacco aṭṭhārasasu seṇīsu ekissā jeṭṭhako hoti, tassa ‘‘avasese purise ahaṃ paṭṭhapemi, ahaṃ vicāremī’’ti, anagārikopi ekacco katthaci jeṭṭhako hoti, tassa ‘‘avasesā bhikkhū mayhaṃ ovāde vattanti, ahaṃ jeṭṭhako’’ti majjanavasena uppanno māno yasamado nāma. ‘‘Avasesā sattā dussīlā, ahaṃ pana sīlavā’’ti majjanavasena uppanno māno sīlamado nāma. ‘‘Avasesānaṃ sattānaṃ kukkuṭassa udakapānamattepi kāle cittekaggatā natthi, ahaṃ pana upacārappanānaṃ lābhī’’ti majjanavasena uppanno māno jhānamado nāma. ‘‘Avasesā sattā nissippā, ahaṃ sippavā’’ti majjanavasena uppanno māno sippamado nāma. ‘‘Avasesā sattā rassā, ahaṃ dīgho’’ti majjanavasena uppanno māno ārohamado nāma. ‘‘Avasesā sattā rassā vā honti dīghā vā, ahaṃ nigrodhaparimaṇḍalo’’ti majjanavasena uppanno māno pariṇāhamado nāma. ‘‘Avasesānaṃ sattānaṃ sarīrasaṇṭhānaṃ virūpaṃ bībhacchaṃ, mayhaṃ pana manāpaṃ pāsādika’’nti majjanavasena uppanno māno saṇṭhānamado nāma. ‘‘Avasesānaṃ sattānaṃ sarīre bahū dosā, mayhaṃ pana sarīre kesaggamattampi vajjaṃ natthī’’ti majjanavasena uppanno māno pāripūrimado nāma. Evamayaṃ sabbopi jātiādiṃ nissāya majjanākāravasappavatto māno idha ‘‘mado’’ti vutto. Kāmaguṇesu cittassa vossaggo pamādo, pañcasu kāmaguṇesu satiyā aniggaṇhitvā cittassa vossajjanaṃ, sativirahoti vuttaṃ hoti. Taṇhāvijjā pākaṭāyeva.
贪等又被以“三种不善根”的方式归为三类。在恶行等项目中,“三种”这个词要分别搭配。其中,身恶行等是三种恶行,渴爱杂染等是三种杂染,贪垢等因造成染污状态之故是三种垢。贪等确实使心染污,让心执取垢秽,因此称为“垢”。按照“贪是不平,嗔是不平,痴是不平”以及“身不平、语不平、意不平”的说法,贪等和身恶行等就是三种不平。然而,因为众生在贪等和身恶行等当中颠踬,颠踬之后又从教法和善趣中堕落,所以从它们是颠踬和堕落的原因这一点来说,称为“不平”。按照“欲想、嗔恚想、害想”的说法,与欲等相应的想是三种想。同样,按照“欲寻、嗔恚寻、害寻”的说法,是三种寻。渴爱戏论、见戏论、慢戏论,这些是三种戏论。因为渴爱等使众生在轮回中戏论增生,所以称为“戏论”。
Lobhādayo ca puna tividhākusalamūlanti tikavasena gahitā. Duccaritādīsupi tividha-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha kāyaduccaritādīni tividhaduccaritāni. Taṇhāsaṃkilesādayo tividhasaṃkilesā. Rāgamalādayo malīnabhāvakarattā tividhamalāni. Rāgādayo hi cittaṃ malīnaṃ karonti, malaṃ gāhāpenti, tasmā ‘‘malānī’’ti vuccanti. ‘‘Rāgo visamaṃ, doso visamaṃ, moho visama’’nti (vibha. 924) evaṃ vuttā rāgādayo ‘‘kāyavisamaṃ vacīvisamaṃ manovisama’’nti (vibha. 924) evamāgatā kāyaduccaritādayo ca tividhavisamāni. Tāni pana yasmā rāgādīsu ceva kāyaduccaritādīsu ca sattā pakkhalanti, pakkhalitā ca sāsanatopi sugatitopi patanti, tasmā pakkhalanapātahetubhāvato ‘‘visamānī’’ti vuccanti. ‘‘Kāmasaññā byāpādasaññā vihiṃsāsaññā’’ti (vibha. 911) evamāgatā kāmādipaṭisaṃyuttā saññā tividhasaññā. Tathā ‘‘kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko’’ti evamāgatā tividhavitakkā. Taṇhāpapañco diṭṭhipapañco mānapapañcoti ime tividhapapañcā. Vaṭṭasmiṃ satte papañcentīti taṇhādayo ‘‘papañcā’’ti vuccanti.