毗兰若篇章的注释(续4)
毗兰若篇复注 · 92 段
在“四种颠倒”等说法里,“四种”这个词要分别搭配。其中,把无常等事物以颠倒的方式当成常等来寻求,所以叫“颠倒”。像“于无常而想为常,是想颠倒、心颠倒、见颠倒;于苦而想为乐,是想颠倒、心颠倒、见颠倒;于不净而想为净,是想颠倒、心颠倒、见颠倒;于无我而想为我,是想颠倒、心颠倒、见颠倒”这样所说的十二种颠倒,是依无常等四种事物而称为“四种颠倒”。在这里要了解:当心运作的功能微弱、而缺乏见的善或不善想自身功能强盛时,是想颠倒;当缺乏见的不善心自身功能强盛时,是心颠倒;当它和见相应时,是见颠倒。因此,想颠倒最弱,心颠倒比它强,见颠倒最强。想颠倒就像还不会分辨的幼童看见钱币,只取所缘呈现出来的样子;心颠倒就像村里人看见钱币,能把握其特征;见颠倒就像铁匠用大钳子夹铁,是以执取和把持的方式紧抓不放。其中,四种见颠倒,以及在无常、无我上生起“常”等想法的四种想颠倒和心颠倒,这八种颠倒由入流道断除。于不净而想为净的想颠倒和心颠倒,由一来道变薄,由不来道断除。于苦而想为乐的想颠倒和心颠倒,由阿拉汉道断除。应当这样了解。巴利
Catubbidhavipariyesātiādīsu catubbidha-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha aniccādīni vatthūni niccantiādinā nayena viparītato esantīti vipariyesā. ‘‘Anicce niccanti saññāvipariyeso cittavipariyeso diṭṭhivipariyeso , dukkhe sukhanti saññāvipariyeso cittavipariyeso diṭṭhivipariyeso, asubhe subhanti saññāvipariyeso cittavipariyeso diṭṭhivipariyeso , anattani attāti saññāvipariyeso cittavipariyeso diṭṭhivipariyeso’’ti evamāgatā dvādasa vipallāsā catunnaṃ aniccādivatthūnaṃ vasena ‘‘catubbidhavipariyesā’’ti vuttā. Ettha pana cittakiccassa dubbalaṭṭhāne diṭṭhivirahitāya akusalasaññāya sakakiccassa balavakāle saññāvipallāso veditabbo, diṭṭhivirahitasseva akusalacittassa sakakiccassa balavakāle cittavipallāso, diṭṭhisampayuttacitte diṭṭhivipallāso. Tasmā sabbadubbalo saññāvipallāso, tato balavataro cittavipallāso, sabbabalavataro diṭṭhivipallāso. Ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya saññā ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattagahaṇato. Gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya cittaṃ lakkhaṇappaṭivedhassapi sampādanato. Kammārassa mahāsaṇḍāsena ayogahaṇaṃ viya diṭṭhi abhinivesaparāmasanato. Tattha cattāro diṭṭhivipallāsā, aniccānattesu niccantiādivasappavattā cattāro saññācittavipallāsāti ime aṭṭha vipallāsā sotāpattimaggena pahīyanti. Asubhe subhanti saññācittavipallāsā sakadāgāmimaggena tanukā honti, anāgāmimaggena pahīyanti. Dukkhe sukhanti saññācittavipallāsā arahattamaggena pahīyantīti veditabbā.
“欲漏、有漏、见漏、无明漏”,出自《小义释·阇都干耳摩纳婆问义释》第69节。这里所说的欲爱等四种漏,从眼等根门流出来、不断生起,所以叫漏。虽然从眼等根门也有善法等生起,但只有欲漏等这几种,像伤口流出脓水那样,以流出不净的方式在流转,因此只有它们被称为“漏”。因为在这里,“漏”这个词就是专门用在流出的不净物上的。或者从法来说,它们流到种姓地为止;从处所说,它们流到有顶天为止,以执取所缘的方式在活动,所以叫漏——意思是它们把那些法和那个处所都包含在内而流转。因为前缀“ā”有“界限”的意思。界限又分两种:边际和遍摄。边际是把行为排除在外而说,比如“雨下到华氏城为止”;遍摄是覆盖整个行为而说,比如“世尊的声誉传布到有顶天”。这里取的是遍摄义的“ā”,所以它们把那些法和那个处所都包含在内,以执取所缘的方式流转,因此叫“漏”。另外,因为久住的意思,像酒等放久了叫“āsava”一样,这些也叫漏。世间确实把放久了的酒等叫做“āsava”。如果按久住义叫漏,那只有这些才配得上。正如经上说:“比丘们,无明的起点不可知,在此之前并没有无明”等等(《增支部》10.61)。至于其他那些慢等法,虽然也以所说的法和处所为所缘而生起,但只有这四种漏以我、我所等执取的方式遍满,并以迷醉的方式与“āsava”相似,其他法不是。所以在两种解释里,都应知道“漏”这个词只专门用在这些法上。或者,它们让漫长的轮回之苦流出来、涌出来,所以也叫漏。因为没有任何轮回之苦能在没有漏的情况下生起。巴利
‘‘Kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo’’ti (cūḷani. jatukaṇṇimāṇavapucchāniddesa 69) evamāgatā kāmataṇhādayo cattāro āsavanti cakkhuādito sandanti pavattantīti āsavā. Kiñcāpi cakkhuādito kusalādīnampi pavatti atthi, kāmāsavādayo eva pana vaṇato yūsaṃ viya paggharaṇakaasucibhāvena sandanti, tasmā te eva ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Tattha hi paggharaṇakaasucimhi niruḷho āsavasaddoti. Atha vā dhammato yāva gotrabhuṃ, okāsato yāva bhavaggaṃ savanti gacchanti ārammaṇakaraṇavasena pavattantīti āsavā, ete dhamme etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho. Avadhiattho hi ā-kāro. Avadhi ca mariyādābhividhibhedato duvidho. Tattha mariyādaṃ kiriyaṃ bahikatvā pavattati yathā ‘‘āpāṭaliputtaṃ vuṭṭho devo’’ti, abhividhi pana kiriyaṃ byāpetvā pavattati yathā ‘‘ābhavaggaṃ bhagavato yaso pavattatī’’ti, abhividhiattho cāyaṃ ā-kāro idha gahito, tasmā te dhamme tañca okāsaṃ antokaritvā ārammaṇakaraṇavasena savantīti ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā viyātipi āsavā. Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī’’tiādi (a. ni. 10.61). Aññesu pana yathāvutte dhamme okāsañca ārammaṇaṃ katvā pavattamānesu mānādīsu ca vijjamānesu attattaniyādiggāhavasena abhibyāpanaṃ madanakaraṇavasena āsavasadisatā ca etesaṃyeva, na aññesanti dvīsupi atthavikappesu etesuyeva āsavasaddo niruḷhoti daṭṭhabbo. Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā. Na hi taṃ kiñci saṃsāradukkhaṃ atthi, yaṃ āsavehi vinā uppajjeyya.
贪欲身系、嗔恚身系、戒禁取身系、此实执取身系——这四种从贪欲开始的身系,如果存在于某人身上,就会以死亡与投生的方式把他绑在轮回里、缠在轮回里,所以叫“系”。欲暴流、有暴流、见暴流、无明暴流——这四种从欲贪开始的暴流,如果存在于某人身上,就会在轮回里把他冲走、让他沉没,所以叫“暴流”。同样的这四种法,又叫欲轭、有轭、见轭、无明轭,因为它们在轮回里把人套住,所以叫“轭”。圣者不通过它们而行,所以叫“非行处”;这非行处按欲等分为四种。比丘因为衣服而生起的渴爱,或者因为钵食、因为住处、因为这样那样的有与无有而生起的渴爱——这四种就是所说的渴爱生起。其中“因为这样那样的有与无有”里的“这样”是表示举例的虚词,意思是:就像因为衣服等一样,也因为种种有与无有。“有与无有”在这里指的是上等、更上等的油、蜜、糖浆等。欲取等四种就是取。巴利
‘‘Abhijjhā kāyagantho byāpādo kāyagantho sīlabbataparāmāso kāyagantho idaṃsaccābhiniveso kāyagantho’’ti (saṃ. ni. 5.175; mahāni. 29, 147) evamāgatā abhijjhādayo cattāro yassa saṃvijjanti, taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā. ‘‘Kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjogho’’ti (saṃ. ni. 5.172; mahāni. 14; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 21) evamāgatā cattāro kāmataṇhādayo yassa saṃvijjanti, taṃ vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā. Teyeva ‘‘kāmayogo bhavayogo diṭṭhiyogo avijjāyogo’’ti (saṃ. ni. 5.173; a. ni. 4.10) evamāgatā vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā. Ariyā etāya na gacchantīti agati, sā chandādivasena catubbidhā. ‘‘Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta, senāsana, itibhavābhavahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti (a. ni. 4.9) evamāgatā cattāro taṇhuppādā. Tattha itibhavābhavahetūti ettha itīti nidassane nipāto, yathā cīvarādihetu, evaṃ bhavābhavahetupīti attho. Bhavābhavoti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni. Kāmupādānādīni cattāri upādānāni.
在“五种心荒芜”等条目中,所谓“对佛有疑惑,对法有疑惑,对僧有疑惑,对学处有疑惑,对同梵行者心怀忿怒、不满、心受伤害、心如枯桩”——这样提到的五种心荒芜,因为心被它们弄得荒芜、变得僵硬,所以叫“心荒芜”。在“心系缚”等条目中,“五”这个数字要分别配到每一项上。“对诸欲未离贪,对身未离贪,对诸色未离贪,吃饱喝足直到撑胀,然后沉溺于躺卧之乐、触受之乐、睡眠之乐,并且发愿投生到某个天众中去而修梵行”——这样提到的五种,把心绑住,像攥在拳头里一样抓住心,所以叫“心系缚”。因为这些法以贪爱的活动方式生起,使善法没有生起的机会,像捆绑一样把心包围、抓住。从词义上说,心被这些扭曲地绑住、抑制,所以叫“心系缚”。欲贪等五种法障碍、遮蔽善法,所以叫“盖”。对色的欢喜等五种,是“欢喜”。巴利
Pañca cetokhilātiādīsu ‘‘buddhe kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya kaṅkhati, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto’’ti (ma. ni. 1.185; dī. ni. 3.319) evamāgatāni pañca cetokhilāni, ceto khilayati thaddhabhāvaṃ āpajjati etehīti cetokhilāni. Vinibandhādīsupi pañca-saddo paccekaṃ yojetabbo. ‘‘Kāme avītarāgo hoti, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (ma. ni. 1.186; dī. ni. 3.320) āgatā pañca cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetovinibandhā. Ete hi taṇhāppavattibhāvato kusalappavattiyā avasarāppadānavasena cittaṃ bandhaṃ viya samorodhetvā gaṇhanti. Saddatthato pana ceto virūpaṃ nibandhīyati saṃyamīyati etehīti cetovinibandhā. Kāmacchandādīni pañca kusaladhamme nīvārenti āvarantīti nīvaraṇāni. Rūpābhinandanādayo pañcābhinandanā.
在“六诤根”等项目中,忿怒、自夸、嫉妒、诳诈、恶欲、执取己见,这六种是诤论的根本。因为一个被忿怒控制的人,或者由于忿怒的力量……(中略)……或者执取己见的人,由于执取己见,就陷入争斗、纷争、诤论,所以忿怒等这些法被称为“六诤根”。色爱、声爱等六种是六爱身。欲贪、嗔恚、邪见、疑、有贪、慢、无明,是七随眠。它们以强有力、未被断除的状态潜伏着,所以叫随眠。邪见、邪思惟、邪语、邪业、邪命、邪精进、邪念、邪定,是八邪行。巴利
Chavivādamūlātiādīsu kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsoti imāni cha vivādamūlāni. Yasmā kuddho vā kodhavasena…pe… sandiṭṭhiparāmāsī vā sandiṭṭhiparāmasitāya kalahaṃ viggahaṃ vivādaṃ āpajjati, tasmā kodhādayo ‘‘cha vivādamūlānī’’ti vuccanti. Rūpataṇhāsaddataṇhādayo cha taṇhākāyā. Kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchābhavarāgamānāvijjā sattānusayā. Thāmagataṭṭhena appahīnaṭṭhena ca anusentīti anusayā. Micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvācāmicchākammantamicchāājīvamicchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhī aṭṭha micchattā.
依靠渴爱,就有寻求;依靠寻求,就有得到;依靠得到,就有决断;依靠决断,就有欲贪;依靠欲贪,就有执著认定;依靠执著认定,就有占有;依靠占有,就有悭吝;依靠悭吝,就有保护;由于保护,就生起拿棍、拿刀、争吵、纷争、争论、互相辱骂、挑拨离间、说妄语等种种恶不善法。经中这样说到,寻求等九法都是以渴爱为根本。其中,长部注解释说:依靠渴爱,就是依止渴爱。寻求,是对色等所缘的寻求;因为有渴爱,寻求才会生起。得到,是对色等所缘的得到;因为有寻求,得到才会生起。决断,这里指的是寻思;得到之后,就以寻思来判断可爱不可爱、美好不美好:这些会为我带来色所缘,这些会为我带来声等所缘;这些会属于我,这些会属于别人;这些我会享用,这些我会储存。所以说依靠得到,就有决断。欲贪,是指以这样的不善寻思去寻思对象时,生起的弱贪和强贪;这里的欲,是弱贪的别名。执著认定,是以我、我所而作的强烈认定。占有,是以渴爱和邪见而作占有。悭吝,就是无法忍受与别人共同享有。因此,古师这样解释它的词义:因为生起“这是我的稀有之物,不要成为别人的”这样的心,所以称为悭吝。保护,是以关门户、守护箱箧等方式好好守护。令生起,所以叫因,这是对原因的称呼。由于保护,这是修辞上的中性词,意思是保护为因。在拿棍等当中,为了制止别人而拿棍,叫拿棍;拿单刃刀等刀器,叫拿刀。争吵,有身体争吵,也有言语争吵。前前的对立叫纷争,后后的对立叫争论。互相辱骂,是不恭敬的话,意思是你、你。巴利
‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359) evamāgatā pariyesanādayo nava taṇhāmūlakā. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 2.103) taṇhaṃ paṭiccāti taṇhaṃ nissāya. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi taṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti. Vinicchayoti idha vitakko adhippeto. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchinati ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti. Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Chandoti hi idha dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjusagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekatodhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo purimo virodho viggaho. Pacchimo pacchimo vivādo. Tuvaṃ tuvanti agāravavacanaṃ, tvaṃ tvanti attho.
杀生、不与取、欲邪行、妄语、离间语、粗恶语、杂秽语、贪欲、嗔恚、邪见,这十种是不善业道。四种常住论、四种一分常住论、四种有边无边论、四种不死矫乱论、两种无因生论、十六种有想论、八种无想论、八种非有想非无想论、七种断灭论、五种现法涅槃论,这些是六十二种邪见。色爱等六种爱,每一种又按欲爱、有爱、无有爱分为三种,所以共有十八种。具体来说:缘于色的爱,或者对色的爱,就是色爱。它如果以欲贪的状态,贪着色而现起,就是欲爱;如果以和常见相应的贪的状态,这样贪着“色是常、是恒、是常住”而现起,就是有爱;如果以和断见相应的贪的状态,这样贪着“色断灭、坏灭,死后就不存在了”而现起,就是无有爱。这样就成了三种。色爱是这样,声爱等等也是这样。这些就是十八种爱行。它们在内色等上有十八种,在外色等上有十八种,合起来是三十六种。这样,过去的三十六种、未来的三十六种、现在的三十六种,总共是一百零八种爱行,也就是一百零八种爱行。“分别”这个词要和每一项各自搭配。这里的搭配是:“贪的分别、嗔的分别……乃至一百零八种爱行的分别”。一切恼害、热恼的烦恼有百千种,也就是一切让众生恼害、热恼的烦恼,有无数百千种。因为从所缘等的区分和现起方式的区分来看,烦恼有无量种类。巴利
Pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācāramusāvādapisuṇavācāpharusavācāsamphappalāpaabhijjhābyāpādamicchādiṭṭhī dasa akusalakammapathā. Cattāro sassatavādā cattāro ekaccasassatavādā cattāro antānantikā cattāro amarāvikkhepikā dve adhiccasamuppannikā soḷasa saññīvādā aṭṭha asaññīvādā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā satta ucchedavādā pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti etāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Rūpataṇhādichataṇhāyeva paccekaṃ kāmataṇhābhavataṇhāvibhavataṇhāvasena aṭṭhārasa honti. Tathā hi rūpārammaṇā taṇhā, rūpe vā taṇhāti rūpataṇhā, sā kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā, sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassata’’nti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā, ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ ucchijjati vinassati pecca na bhavatī’’ti evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti evaṃ tividhā hoti. Yathā ca rūpataṇhā, evaṃ saddataṇhādayopīti etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti, tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa, iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti aṭṭhasatataṇhāvicaritāni, aṭṭhuttarasatataṇhāvicaritānīti attho. Pabheda-saddo paccekaṃ sambandhitabbo. Tatthāyaṃ yojanā ‘‘lobhappabhedo dosappabhedo yāva aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedo’’ti. Sabbadarathapariḷāhakilesasatasahassānīti sabbāni sattānaṃ darathapariḷāhakarāni kilesānaṃ anekāni satasahassāni. Ārammaṇādivibhāgato hi pavattiākāravibhāgato ca anantappabhedā kilesā.
在“简略来说”等句中:因为烦恼给众生的现在和未来都带来不利,以杀害和恼害的作用来说,烦恼本身就是魔,所以叫烦恼魔。以杀害的作用来说,五蕴本身就是魔,所以叫蕴魔。正如经中所说:“他不能如实了知‘色是杀害者,色是杀害者’”等等。因为行产生生、老等大灾祸,行本身就是魔,所以叫行魔。它成为杂染的标记,以杀害功德的作用来说,天子本身就是魔,所以叫天子魔。因为死令众生的生命和维持生命的条件都遭到破坏,是极大的祸患,死本身就是魔,所以叫死魔。其中,通过彻底断除的方式,使烦恼魔完全不再生起;通过断因和遍知的方式,破除蕴魔;通过令助伴缺失的方式,使行魔完全不再生起;通过摧伏威力和超越领域的方式,破除天子魔和死魔。已经破除、已经摧毁,就是这个意思。“诸患难”就是各种灾祸。巴利
Saṅkhepato vātiādīsu sampati āyatiñca sattānaṃ anatthāvahattā māraṇaṭṭhena vibādhanaṭṭhena kilesāva māroti kilesamāro. Vadhakaṭṭhena khandhāva māroti khandhamāro. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ, vadhakaṃ rūpanti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādi. Jātijarādimahābyasananibbattanena abhisaṅkhārova māro abhisaṅkhāramāro. Saṃkilesanimittaṃ hutvā guṇamāraṇaṭṭhena devaputtova māroti devaputtamāro. Sattānaṃ jīvitassa jīvitaparikkhārānañca jānikaraṇena mahābādharūpattā maccu eva māroti maccumāro. Tattha samucchedappahānavasena sabbaso appavattikaraṇena kilesamāraṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamāraṃ, sahāyavekallakaraṇavasena sabbaso appavattikaraṇena abhisaṅkhāramāraṃ, balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamaccumārañca abhañji, bhagge akāsīti attho. Parissayānanti upaddavānaṃ.
“具有百福之相者”,意思是:具有由无数百种福业所生的大人相。在这里,注释师们不认可“仅仅以一百个福业就生起每一个相”这个说法,因为“如果这样的话,任何人都能成佛了”。他们认可的是:在无量世界中,所有众生各自修了一百次布施等福业,这些福业有多少,大士对其中每一个福业都以百倍去做,这才叫“百”。所以这里的“百”这个词是表示“众多”的意思,不是表示一个确定的数字,就像“百价”“百个天与人”等说法中的用法一样。这样阐明了色身的成就,因为它是其余果报成就的根本和依处。“阐明了”这句话也适用于法身成就等。其中应当知道,以断德成就为先导的智德成就等之法身成就被阐明了。在“为世间与同梵行者所尊重”这一句中,应当这样理解:因为具足福德,所以为世间所尊重;因为断除了过失,所以为同梵行者所尊重。此后的语句也应当按这个次第类推理解。巴利
Satapuññajalakkhaṇadharassāti aneka sata puñña nibbattamahā purisalakkhaṇadharassa. Ettha hi ‘‘kevalaṃ satamattena puññakammena ekekalakkhaṇaṃ nibbatta’’nti imamatthaṃ na rocayiṃsu aṭṭhakathācariyā ‘‘evaṃ sante yo koci buddho bhaveyyā’’ti, anantāsu pana lokadhātūsu yattakā sattā, tehi sabbehi paccekaṃ satakkhattuṃ katāni dānādīni puññakammāni yattakāni, tato ekekaṃ puññakammaṃ mahāsattena sataguṇaṃ kataṃ satanti adhippetanti imamatthaṃ rocayiṃsu. Tasmā idha sata-saddo bahubhāvapariyāyo, na saṅkhyāvisesavacanoti daṭṭhabbo ‘‘satagghaṃ sataṃ devamanussā’’tiādīsu viya. Rūpakāyasampatti dīpitā hoti itarāsaṃ phalasampadānaṃ mūlabhāvato adhiṭṭhānabhāvato ca. Dīpitā hotīti idaṃ dhammakāyasampattītiādīsupi yojetabbaṃ. Tattha pahānasampadāpubbakattā ñāṇasampadādīnaṃ dhammakāyasampatti dīpitā hotīti veditabbaṃ. Lokiyasarikkhakānaṃ bahumatabhāvoti ettha bhāgyavantatāya lokiyānaṃ bahumatabhāvo, bhaggadosatāya sarikkhakānaṃ bahumatabhāvoti yojetabbaṃ. Evaṃ ito paresupi yathākkamaṃ yojanā veditabbā.
有福德的人,在家人、刹帝利等都会来亲近他;他已经断除了过失,为了帮别人断除过失而说法,所以出家人、苦行者和游方者等也会来亲近他。因此说“为在家人和出家人所亲近”。应当知道,对那些前来亲近的人,他之所以有能力消除他们身心的痛苦,是因为他具有以财施和法施来利益他们的本性:他们用清净信的眼看见他的色身,用智慧的眼看见他的法身之后,两种苦就止息了。因为具足福德,他给前来的人财施;因为断除了过失,他给前来的人法施,所以说“以财施和法施来利益”。同时,也说明了能让前来的人与世间和出世间的快乐相连接的能力:“过去我靠财施和法施证得了这世间最殊胜的身份,所以你们也应该这样去做。”通过这样劝导他们正确修行,就说明了能让前来亲近的人与世间和出世间的快乐相连接的能力。巴利
Puññavantaṃ gahaṭṭhā khattiyādayo abhigacchanti, pahīnadosaṃ dosavinayāya dhammaṃ desetīti pabbajitā tāpasaparibbājakādayo abhigacchantīti āha ‘‘gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā’’ti. Abhigatānañca tesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo āmisadānadhammadānehi upakārasabbhāvato rūpakāyaṃ tassa pasādacakkhunā, dhammakāyaṃ paññācakkhunā disvā dukkhadvayassa paṭippassambhanatoti veditabbo. Bhāgyavantatāya upagatānaṃ āmisadānaṃ deti, bhaggadosatāya dhammadānaṃ detīti āha ‘‘āmisadānadhammadānehi upakāritā’’ti. Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hotīti ‘‘pubbe āmisadānadhammadānehi mayā ayaṃ lokaggabhāvo adhigato, tasmā tumhehipi evameva paṭipajjitabba’’nti evaṃ sammāpaṭipattiyaṃ niyojanena abhigatānaṃ lokiyalokuttarasukhehi saṃyojanasamatthatā ca dīpitā hoti.
所谓“于自心得自在”,就是让自己的心能够自主。在厌恶等对象上,能安住在不厌恶想等状态,这种修行的成就,以及决意神通等各类神变,也都是靠心得自在才成办的,因为这些都是通过修心达到自主而得以实现。微细、轻快之后的“等”这个字,涵盖了接下来的大身、到达、所作、自在、自主、所欲处成就这六种。其中,让身体变得微细,是微细;由于适合在空中行走等而身体轻快,是轻快;让身体变得广大,是大身;到达想去的地方,是到达;通过决意等力量成办想要的事,是所作;自身成为主宰、能自主的状态,是自在;在神变中获得自主,是自主;在空中行走或做其他任何事时,在任何地方都能达到究竟,是所欲处成就。也有人说是“示现童子形等”。这样,这就是世间共许的八种自在。然而,世尊的这种自在虽然包含在神变之中,却是不共于他人的,所以说“具足一切行相”。同样,出世间法也是存在的,应当这样连接理解。如此,“有”这个字也应当连到“名声”等之后。巴利
Sakacitte issariyaṃ nāma attano cittassa vasībhāvāpādanaṃyeva, paṭikūlādīsu appaṭikūlasaññitādivihārasiddhi, adhiṭṭhāniddhiādiko iddhividhopi cittissariyameva cittabhāvanāya vasībhāvappattiyā ijjhanato. Aṇimālaghimādikanti ādi-saddena mahimā patti pākammaṃ īsitā vasitā yatthakāmāvasāyitāti ime chapi saṅgahitā. Tattha kāyassa aṇubhāvakaraṇaṃ aṇimā. Ākāse padasā gamanādīnaṃ arahabhāvena lahubhāvo laghimā. Mahattaṃ mahimā kāyassa mahantatāpādanaṃ. Iṭṭhadesassa pāpuṇanaṃ patti. Adhiṭṭhānādivasena icchitanipphādanaṃ pākammaṃ. Sayaṃvasitā issarabhāvo īsitā. Iddhividhe vasībhāvo vasitā. Ākāsena vā gacchato aññaṃ vā kiñci karoto yattha katthaci vosānappatti yatthakāmāvasāyitā. ‘‘Kumārakarūpādidassana’’ntipi vadanti. Evamidaṃ aṭṭhavidhaṃ lokiyasammataṃ issariyaṃ. Taṃ pana bhagavato iddhividhantogadhaṃ anaññasādhāraṇañcāti āha ‘‘sabbakāraparipūraṃ atthī’’ti. Tathā lokuttaro dhammo atthīti sambandho. Evaṃ yasādīsupi atthi-saddo yojetabbo.
有些人的名声只限于局部,而且因为依靠的是不真实的功德,所以不清净;但如来不是这样。为了说明这一点,才说“遍满三界”。在这里,那些在此教法中证得大师功德、生于无色界的人,通过“彼世尊如此……”等语句,使世尊的名声显扬开来,所以说“遍满三界”。“依真实功德而证得”,就是由真实的功德所证得。“极其清净”,正是因为依真实功德而证得,所以是绝对清净。“具足一切行相”,是因为无余地具足相、随好等成就,在一切方面都圆满。“一切肢节庄严”,就是所有大小肢节的美妙。“凡彼所希愿、所期望者”,就是通过“已度脱者令度脱”等语句,说明这位世间怙主以心和语的愿求所希愿的、以身的行为所期望的一切。“即如彼”,就是完全随顺愿求而成就。“名为正精进之努力”,就是已达到精进波罗蜜的程度、属于圣道的、名为正精进的勤奋。巴利
Kesañci yaso padesavutti ayathābhūtaguṇasannissayattā aparisuddho ca hoti, na evaṃ tathāgatassāti dassetuṃ ‘‘lokattayabyāpako’’ti vuttaṃ. Tattha idha adhigatasatthuguṇānaṃ āruppe uppannānaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā bhagavato yaso pākaṭo hotīti āha ‘‘lokattayabyāpako’’ti. Yathābhuccaguṇādhigatoti yathābhūtaguṇehi adhigato. Ativiya parisuddhoti yathābhūtaguṇādhigatattā eva accantaparisuddho. Sabbākāraparipūrāti anavasesalakkhaṇānubyañjanādisampattiyā sabbākārehi paripuṇṇā. Sabbaṅgapaccaṅgasirīti sabbesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ sobhā. Yaṃ yaṃ etena icchitaṃ patthitanti ‘‘tiṇṇo tāreyya’’ntiādinā yaṃ yaṃ etena lokanāthena manovacīpaṇidhānavasena icchitaṃ kāyapaṇidhānavasena patthitaṃ. Tathevāti paṇidhānānurūpameva. Sammāvāyāmasaṅkhāto payattoti vīriyapāramibhāvappatto ariyamaggapariyāpanno ca sammāvāyāmasaṅkhāto ussāho.
“以善等分类”是指被一切三法、二法句所包含的善等分类。“以缘起等”中的“等”字,应当知道不仅包含了《分别论》中出现的念处等,还包含了总摄等、时解脱等、安立等以及三法发趣等。再者,在“压迫、有为、热恼、变易之义为苦圣谛”等句中,压迫义是指对具有该苦的众生造成伤害、令其不得自在。有为义是指由诸缘共同聚集、和合而造作。热恼义是指以苦苦等烧灼、燃烧。变易义是指因老与死两种方式而变易。集谛的聚集义是指以令苦生起的方式而积集。因缘义是指如同指示“这就是苦”一般地令苦生起。结缚义是指与轮回之苦相结合。障碍义是指障碍道的证得。灭谛的出离义,是因为舍弃一切依着的自性而从中脱离,或者成为其出离之因。远离义是指不与一切行相结合。无为义是指不由任何缘所造作。不死义,是因为常恒的自性而无死,或者是众生无死的因。道谛的出离义是指从轮回之苦中出离。因义是指令到达涅槃。见义是指对极微细的涅槃作证。增上义是指在四圣谛的见上对相应法作增上,或者是指所缘增上的状态,特别是因为说“道增上”。因为即使禅那等也有所缘增上的状态,却不称为“禅那增上之法”等,而只说“道增上之法”,因此可以知道“道的所缘增上状态有特殊之处”。这些压迫等十六种行相,就称为十六行相。巴利
Kusalādīhi bhedehīti sabbattikadukapadasaṅgahitehi kusalādippabhedehi. Paṭiccasamuppādādīhīti ādi-saddena na kevalaṃ vibhaṅgapāḷiyaṃ āgatā satipaṭṭhānādayova saṅgahitā, atha kho saṅgahādayo samayavimuttādayo ṭhapanādayo tikapaṭṭhānādayo ca saṅgahitāti veditabbaṃ. Pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccantiādīsu pīḷanaṭṭho taṃsamaṅgino sattassa hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Saṅkhataṭṭho samecca saṅgamma sambhūya paccayehi katabhāvo. Santāpaṭṭho dukkhadukkhatādīhi santāpanaṃ paridahanaṃ. Vipariṇāmaṭṭho jarāya maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā. Samudayassa āyūhanaṭṭho dukkhassa nibbattanavasena sampiṇḍanaṃ. Nidānaṭṭho ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti nidassentassa viya samuṭṭhāpanaṃ. Saṃyogaṭṭho saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ. Palibodhaṭṭho maggādhigamassa nivāraṇaṃ. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggasabhāvattā tato vinissaṭatā, taṃnissaraṇanimittatā vā. Vivekaṭṭho sabbasaṅkhāravisaṃyuttatā. Asaṅkhataṭṭho kenacipi paccayena anabhisaṅkhatatā. Amataṭṭho niccasabhāvattā maraṇābhāvo, sattānaṃ maraṇābhāvahetutā vā. Maggassa niyyānaṭṭho vaṭṭadukkhato nikkamanaṭṭho. Hetuattho nibbānassa sampāpakabhāvo. Dassanaṭṭho accantasukhumassa nibbānassa sacchikaraṇaṃ. Ādhipateyyaṭṭho catusaccadassane sampayuttānaṃ ādhipaccakaraṇaṃ, ārammaṇādhipatibhāvo vā visesato maggādhipativacanato . Satipi hi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādiṃ avatvā ‘‘maggādhipatino dhammā’’icceva vuttaṃ, tasmā viññāyati ‘‘atthi maggassa ārammaṇādhipatibhāve viseso’’ti. Eteyeva ca pīḷanādayo soḷasākārāti vuccanti.
在“天住、梵住、圣住”等说法中,以遍处等为所缘的色界禅那,是天住。以慈心等为所缘的禅那,是梵住。果等至是圣住。由于远离诸欲而身体独处,这是身远离。通过初禅等而令心从盖等中脱离,这是心远离。依着的远离就是涅槃。这里所说的“依着”有四种:欲依着、蕴依着、烦恼依着、行依着。因为诸欲是乐的立足处——正如所说“依于五欲功德而生起的乐与喜悦,这就是诸欲的滋味”——由于乐“依止于此”这一含义,所以称为“依着”;诸蕴因为是蕴所根本之苦的立足处,诸烦恼因为是恶趣之苦的立足处,诸行因为是生存之苦的立足处,都按上述方式称为“依着”。而由于远离这四种依着,涅槃被称为“依着远离”。巴利
Dibbabrahmaariyavihāretiādīsu kasiṇādiārammaṇāni rūpāvacarajjhānāni dibbavihāro. Mettādijjhānāni brahmavihāro. Phalasamāpatti ariyavihāro. Kāmehi vivekaṭṭhakāyatāvasena ekībhāvo kāyaviveko. Paṭhamajjhānādinā nīvaraṇādīhi vivittacittatā cittaviveko. Upadhiviveko nibbānaṃ. Upadhīti cettha cattāro upadhī kāmupadhi khandhupadhi kilesupadhi abhisaṅkhārupadhīti. Kāmāpi hi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato upadhīyati ettha sukhanti iminā vacanatthena ‘‘upadhī’’ti vuccanti, khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato vuttanayena ‘‘upadhī’’ti vuccanti. Imehi pana catūhi upadhīhi vivittatāya nibbānaṃ ‘‘upadhiviveko’’ti vuccati.
以空的方式把涅槃作为所缘而生起的圣道,就是空解脱。因为它是由空界而生起的,所以是“空”;又因为从烦恼中解脱出来,所以是“解脱”。按同样的道理,以无愿的方式把涅槃作为所缘而生起的,是无愿解脱;以无相的方式把涅槃作为所缘而生起的,是无相解脱。或者也可以说:通过被称为空随观的无我随观而证得的圣道,从它进入的方式来说,称为“空解脱”;同样,通过被称为无愿随观的苦随观而证得的,是无愿解脱;通过被称为无相随观的无常随观而证得的,应当知道就是“无相解脱”。这确实已经说过:巴利
Suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo suññatavimokkho. So hi suññatāya dhātuyā uppannattā suññato, kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihitavimokkho. Animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto animittavimokkho. Atha vā suññatānupassanāsaṅkhātāya anattānupassanāya vasena paṭiladdho ariyamaggo āgamanavasena ‘‘suññatavimokkho’’ti vuccati. Tathā appaṇihitānupassanāsaṅkhātāya dukkhānupassanāya vasena paṭiladdho appaṇihitavimokkho. Animittānupassanāsaṅkhātāya aniccānupassanāya vasena paṭiladdho ‘‘animittavimokkho’’ti veditabbo. Vuttañhetaṃ –
以无常作意的人,因为胜解力强,证得无相解脱;以苦作意的人,因为轻安力强,证得无愿解脱;以无我作意的人,因为智慧力强,证得空解脱。巴利
‘‘Aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittavimokkhaṃ paṭilabhati, dukkhato manasikaronto passaddhibahulo appaṇihitavimokkhaṃ paṭilabhati, anattato manasikaronto vedabahulo suññatavimokkhaṃ paṭilabhatī’’ti (paṭi. ma. 1.223).
“其他”指的是世间神通这一类。巴利
Aññeti lokiyaabhiññādike.
因为烦恼和行的力量,众生在诸有中轮回流转,而这种流转以渴爱为主导,所以经中说“称为渴爱的流转”。已吐出,是指通过圣道之门吐出、以不再返回的方式舍弃。为了说明“世尊”这个称呼是依照语言习惯来说的,所以说了“如世间”等话。意思是:就像在世间依照语言习惯,从每个词取一个字母,而说成“腰带”一样,这里也是如此。“Mehana”指隐秘部位,“Kha”指空间。巴利
Kilesābhisaṅkhāravasena bhavesu paribbhamanaṃ, tañca taṇhāpadhānanti āha ‘‘taṇhāsaṅkhātaṃ gamana’’nti. Vantanti ariyamaggamukhena uggiritaṃ puna apaccāgamanavasena chaḍḍitaṃ. Bhagavāti vuccati niruttinayenāti dassento āha ‘‘yathā loke’’tiādi. Yathā loke niruttinayena ekekapadato ekekamakkharaṃ gahetvā ‘‘mekhalā’’ti vuttaṃ, evamidhāpīti attho. Mehanassāti guyhappadesassa. Khassāti okāsassa.
另一种解释方式:世尊,就是“具足诸分者”。世尊,就是“受奉养者”。世尊,就是“于诸分中寻求者”。世尊,就是“于诸分中寻求者”。世尊,就是“具足奉养者”。世尊,就是“于诸分中吐出者”。世尊,就是“于诸分中吐出者”。巴利
Aparo nayo (itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) – bhāgavāti bhagavā. Bhatavāti bhagavā. Bhāge vanīti bhagavā. Bhage vanīti bhagavā. Bhattavāti bhagavā. Bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā.
是分享者,是受供养者,在分享中寻求者,在受供养中寻求者。
吐出诸分,也如此吐出诸份;因为已吐出,所以是世尊、胜者。巴利
Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā; Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino.
在这里,怎样才是“具足分”而称为世尊呢?如来确实拥有并可证得那些戒等法蕴、功德之分,它们不为他人共有,无与伦比。也就是说,他有戒、定、慧、解脱、解脱知见,有惭、愧,有信、精进,有念、正知,有戒清净、见清净,有止、观,有三善根,三善行,三正思惟,三无过失想,三界,四念处,四正勤,四神足,四圣道,四圣果,四无碍解,四胎藏简别智,四圣种,四无畏智,五勤支,五支正定,五智正定,五根,五力,五出离界,五解脱处智,五解脱成熟想,六随念处,六恭敬,六出离界,六常行住,六无上,六决择分想,六神通,六不共智,七不退法,七圣财,七觉支,七善士法,七消尽事,七想,七应供人施说,七漏尽力说,八慧得因说,八正道,八世间法超越,八发勤事,八非时说,八大人思惟,八胜处说,八解脱,九如理作意根法,九遍净勤支,九众生居说,九嗔恚调伏,九想,九种种,九次第住,十作护法,十遍处,十善业道,十正法,十圣居,十无学法,十如来力,十一慈心功德,十二法轮相,十三头陀功德,十四佛智,十五解脱成熟法,十六种入出息念,十六后际能引法,十八佛法,十九观察智,四十四种智事,五十种生灭智,五十二种善法,七十七种智事,二十四俱胝百千种等至所行大金刚智,以及无量无边、种种差别、以无边方式遍观缘起抉择的教说智,还有在无量世界界中为无量众生显示种种意乐等差别之智。像这样等等,无量无数、种种差别、不为他人共有、无与伦比的功德之分、功德之部分,都存在、都可证得。因此,由于他具有如上所说的种种功德之分,本应说“bhāgavā”,但把那个音节的元音缩短,就说成了“bhagavā”。这样,首先就是“具足分者”为世尊。巴利
Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgatassa atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī ottappaṃ, saddhā vīriyaṃ, sati sampajaññaṃ, sīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi, samatho vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇāni, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, chanibbedhabhāgiyā saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihānīyā dhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgāni, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, sattadakkhiṇeyyapuggaladesanā, sattakhīṇāsavabaladesanā, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭha sammattāni, aṭṭhalokadhammātikkamo, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭhaakkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭhaabhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, navasattāvāsadesanā, nava āghātappaṭivinayā, nava saññā, nava nānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakaraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhadhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa dhammacakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaṇṇāsa kusaladhammā, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti, tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti bhāgavāti vattabbe ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā.
戒等一切功德之分,
于善逝中无余悉具;是故彼名为世尊。巴利
Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato; Vijjanti sugate tasmā, bhagavāti pavuccati.
世尊为什么被称为“已承载者”呢?那些为了利益一切世间而发起精勤的人们,具足了人趣等八法,从发大誓愿、为成正等觉而立下大愿的大菩萨们所应当圆满的:布施波罗蜜、持戒波罗蜜、出离波罗蜜、智慧波罗蜜、精进波罗蜜、忍耐波罗蜜、真实波罗蜜、决意波罗蜜、慈波罗蜜、舍波罗蜜,这十波罗蜜、十近波罗蜜、十最上波罗蜜,共三十种波罗蜜;布施等四种摄众之法,四种决意;舍弃自身、舍弃眼睛、舍弃财富、舍弃王国、舍弃子女妻子,这五种大舍;前行、前所行、说法、利益亲族之行、利益世间之行、利益佛之行等等。简要来说,这些就是福德资粮和智慧资粮等能成佛的诸法。从发大誓愿开始,历经四阿僧祇又十万劫,它们不会变成退失分、杂染分或停滞分,而只会越来越殊胜。他这样恭敬地、不间断地、无余地承载、完全承载了这些法,所以被称为“已承载者”。这是依照词源规则,把 ta 音转成 ga 音,而成为“bhagavā”(世尊)。或者,“已承载者”的意思是:他按照所说的方式,承载、完全承载、圆满了那些成佛之法。因此,“已承载者”就是世尊。巴利
Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūretabbā dānapāramī sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, cattāri adhiṭṭhānāni, attapariccāgo nayanadhanarajjaputtadārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, ñātatthacariyā, lokatthacariyā, buddhatthacariyāti evamādayo saṅkhepato vā puññasambhārañāṇasambhārā buddhakarā dhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni yathā hānabhāgiyā saṃkilesabhāgiyā ṭhitibhāgiyā vā na honti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti, evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti bhatavāti bhagavā niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakare dhamme vuttanayena bhari sambhari, paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā.
为成正觉,救护者已圆修布施波罗蜜等诸资粮;
是故亦得名为世尊。巴利
Yasmā sambodhiyā sabbe, dānapāramiādike; Sambhāre bhatavā nātho, tasmāpi bhagavā mato.
世尊如何是“部分之林”呢?那些每天受用的等至部分,数目有二十四俱胝百千那么多,他为了利益世间,也为了自己现法乐住,恒常不断地无余地分享、亲近、多修习,所以世尊是“部分之林”。或者,在应证知的诸法中——比如善法等、蕴等——那些按应遍知等方式简略说为四种现观部分的;详细说则有“眼应遍知,耳应遍知……乃至老死应遍知”等许多应遍知部分,有“眼之集应断……乃至老死之集应断”等应断部分,有“眼之灭……乃至老死之灭应作证”等应作证部分,有“眼灭之道”以及“四念处”等许多不同种类的应修部分——所有这些法,他都随宜以行境修习和亲近的方式分享、受用了。这样,世尊也是“部分之林”。或者,那些戒等法蕴,是与弟子们共通的功德部分、功德份额,他以大悲心分享、祈愿:“怎样才能把这些建立在应调伏者的相续中呢?”而他的这个祈愿也如愿带来了果报。这样,世尊也是“部分之林”。巴利
Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ vani bhaji sevi bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyadhammesu kusalādīsu khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhu pariññeyyaṃ, sotaṃ pariññeyyaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.21) aneke pariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā nayena pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodhagāminī paṭipadā’’tiādinā ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā vuttā, te sabbe vani bhaji yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā, kinti nu kho te vineyyasantānesu patiṭṭhapeyyanti mahākaruṇāya vani abhipatthayi, sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā.
如来亲近、愿求应知、等至与功德之分,
为利众生;是故世尊如是。巴利
Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato; Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tato.
世尊为什么叫“bhagavā(受用bhaga者)”呢?简单来说,已作福且精勤具足之人,随各自的能力去受用世间与出世间的成就,这些成就就叫“bhaga”。其中,在世间方面,如来在成正觉之前还是菩萨时,就受用了最殊胜的部分,依靠它完整地具足成佛之法,使佛之法成熟。成佛之后,他也受用了那些与无过失之乐相结合、不与他人共有、乃至出世间的部分。再详细说,他以地方王权、自在、转轮王成就、天王成就等,以及禅那、解脱、定、等至、智见、修道、证果等超越常人的法,受用了种种不与他人共有的受用部分。因此,世尊就叫“bhagavā(受用bhaga者)”。巴利
Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarasampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate vani bhaji sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakaradhamme samannānento buddhadhamme paripācesi. Buddhabhūto pana te niravajjasukhūpasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi vani bhaji sevi. Vittārato pana padesarajjaissariyacakkavattisampattidevarajjasampattiādivasena jhānavimokkhasamādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiuttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe bhage vani bhaji sevi. Evaṃ bhage vanīti bhagavā.
世间那些成就,以及种种出世间的成就,
正自觉者已经受用了那一切,所以他也被称为世尊。巴利
Yā tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthu; Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā mato.
世尊为什么被称为“有信众者”呢?因为他有许多具坚固信仰的信众,所以叫“有信众者”。如来具足大悲、一切知智等无量、无可比拟的威德功德殊胜,是一切众生中最上的;他以去除一切不利为先导,致力于给众生带来无余的利益和安乐,具足无上的精进成就,对包括天人在内的众生作最大的饶益;他具足三十二大丈夫相、八十随形好、一寻身光等不共外道的殊胜庄严身相;他以如实证得的功德,具足“彼世尊即是如此”等语道所起的、遍满三界、广大清净的赞声,因而达到极致的顶点,在少欲知足等法中善得安立;他具足十力、四无所畏等无上功德殊胜,所以是“以色为量者则以色为欢喜,以声为量者则以声为欢喜,以粗涩为量者则以粗涩为欢喜,以法为量者则以法为欢喜”。如此,在具有四种量者的世间中,他于一切方面都能引发净信,故为普皆生信者;对无量众生,包括天人在内,他是恭敬、尊重、承事的处所,是最上之爱的依处。凡安住于他的教诫、具足不坏净信者,任何沙门、婆罗门、天、魔、梵都不能夺其信心。因为他们即使舍弃自己的生命,也不舍弃对他的净信,也不舍弃他的教令,由于坚定信仰故。因此说——巴利
Kathaṃ bhattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgībhāvato sabbasattāuttamo, sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāsīti anubyañjana byāmappabhādi anaññasādhāraṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpinā suvipulena suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhitāādīsu suppatiṭṭhitabhāvato dasabalacatuvesārajjādiniratisayaguṇavisesasamaṅgībhāvato ca rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasannoti evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye cassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ sambhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vāti. Tathā hi te attano jīvitapaaccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato. Tenevāha –
“ 凡是真正知恩、懂得报恩的智者,
他是善友,且具足坚固的忠诚。”巴利
‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro, Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78);
比丘们,就像大海安住在自己的本性中,不会越过海岸线;同样地,比丘们,我为弟子们制定的学处,我的弟子们即使失去生命也不会违越。巴利
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati, evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385) ca.
世尊这样被称为“bhattavā”,是因为按照语言的构词方式,把一个 t 省略掉,又把另一个 t 变成了 g。巴利
Evaṃ bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ta-kārassa ga-kāraṃ katvā.
因为利益世间的人具备超胜的功德,
世尊有众多共同相处的追随者,因此被称为世尊。巴利
Guṇātisayayuttassa, yasmā lokahitesino; Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccati.
为什么说世尊“吐出”了吉祥呢?因为如来还在菩萨位时,在过去世中修满波罗蜜,就已经把称为“吉祥”的荣光、自在和名声吐了出来、呕了出去,像吐掉一口唾沫那样,毫不留恋地丢弃了。比如他在欢喜童子时(《本生经》1.15.211等)、护象童子时(《本生经》1.15.337等)、铁屋智者时(《本生经》1.15.363等)、默然跛足智者时(《本生经》2.22.1等)、小善月王时(《本生经》2.17.195等),在这些生中,为了圆满出离波罗蜜,他舍弃了堪比天王之位的转轮王荣华,所舍弃的自身存在无法计量。即使在最后一生,他也把已经到手的转轮王荣华、堪比天界主宰的四洲自在,以及依靠转轮王成就而光辉闪耀的七宝名声,视如草芥,毫不留恋地舍弃,出家之后证得了正等正觉。因此,他吐出了这些荣华等吉祥,所以称为世尊。另一种解释是:所谓“bhāni”就是星宿,它们与之平等地运行、转动,所以叫“bhagā”(吉祥)。它们以须弥山、持双山、北俱卢洲、雪山等器世间的殊胜处为依托,其光辉能持续一劫之久。世尊也同样吐出了这些,因为他超越了以那些处所为住处的众生境界,断除了对它们执着的欲贪。这样也可以说:他吐出了吉祥,所以称为世尊。巴利
Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi purimāsu jātīsu pāramiyo pūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri, kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi. Tathā hissa somanassakumārakāle(jā. 1.15.211 ādayo) hatthipālakumārakāle (jā. 1.15.337 ādayo) ayogharapaṇḍitakāle(jā. 1.15.363 ādayo) mūgapakkhapaṇḍitakāle (jā. 2.22.1 ādayo) cūḷasutasomakāleti (jā. 2.17.195 ādayo) evamādīsu nekkhammapāramīpūraṇavasena devarajjasadisāya rajjasiriyā pariccattattabhāvānaṃ pamāṇaṃ natthi, carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasaasaṃ catudīpissariyaṃ cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhāyibhāvato, tepi bhagavā vami taṃnivāsisattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā.
转轮王之荣华、名闻、自在与安乐,
连同世间之心悉皆舍,故号为善逝、世尊。巴利
Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ; Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.
世尊是怎样“吐出诸部分”的呢?所谓“部分”,是指同类的法聚。这些法聚按蕴、处、界等来分,其中又按色、受等来分,也按过去等来分,所以有多种多样。世尊断除了一切戏论、一切轭、一切系缚、一切结缚,在证得不死界的过程中,把它们吐出、呕出,无所顾念地舍弃,不再回头。
就像他对一切地、水、火、风,眼、耳、鼻、舌、身、意,色、声、香、味、触、法,眼识乃至意识,眼触乃至意触,眼触所生的受乃至意触所生的受,眼触所生的想乃至意触所生的想,眼触所生的思乃至意触所生的思,色爱乃至法爱,色寻乃至法寻,色伺乃至法伺等等,以逐一分别诸法的方式,毫无剩余地把一切法聚都吐出、呕出,以无所顾念的舍离而抛弃。经中确实这样说:“阿难,凡是已舍、已吐、已放、已断、已遣的,如来绝不可能再回头。”这样,世尊也是“吐出诸部分”。
或者,“吐出诸部分”是说:他以圣道智为入口,把一切善与不善、有罪与无罪、低劣与殊胜、黑与白相对的法都吐出、呕出,无所顾念地舍掉、断除,并且为让别人也能达到这样的境地而说法。经中也这样说:“比丘们,连法尚且应当舍,何况非法。”又说:“比丘们,我为你们说像木筏一样的法,是为了渡过,不是为了执取。”这样,世尊也是“吐出诸部分”。巴利
Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma sabhāgadhammakoṭṭhāsā, te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena atītādivasena ca anekavidhā, te ca bhagavā sabbaṃ papañcaṃ sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amatadhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri, anapekkho chaḍḍayi na paccāgami. Tathā hesa sabbatthakameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ, cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ, cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ, rūpataṇhaṃ…pe… dhammataṇhaṃ, rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ, rūpavicāraṃ…pe… dhammavicārantiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri, anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāgamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (dī. ni. 2.183). Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri, anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave , pahātabbā pageva adhammā (ma. ni. 240). Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’tiādi (ma. ni. 1.240). Evampi bhāge vamīti bhagavā.
大仙人把诸法分成蕴、处、界等等。
黑法与白法既然都已舍弃,世尊也因此被认为是(世尊)。巴利
Khandhāyatanadhātādi dhammabhedā mahesinā; Kaṇhā sukkā yato vantā, tatopi bhagavā mato.
“ 具福者、食者、分者,于分亦食;
于分吐弃,如是于分,吐弃者世尊胜者。”巴利
‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā; Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti.
在这里,简要来说,佛陀的功德可以分为两种:自利成就和利他行道。其中,自利成就又分为两种:断德和智德,因为威德成就等不离于此,所以包含在其中。利他行道则分为两种:加行和意乐。其中,加行是指心不顾念利养恭敬等,而教导能出离一切苦的法;意乐是指即使对敌对者也常怀利益之心,以及等待智慧成熟之时等利他行道。以接受财物等而行利益事,也是利他行道。因此,为了阐明这些,应知在经文中采用了“应供”等词。巴利
Ettha ca yasmā saṅkhepato attahitasampattiparahitapaṭipattivasena duvidhā buddhaguṇā, tāsu attahitasampatti pahānasampadāñāṇasampadābhedato duvidhā ānubhāvasampadādīnaṃ tadavinābhāvena tadantogadhattā. Parahitapaṭipatti payogāsayabhedato duvidhā. Tattha payogato lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammūpadeso, āsayato paṭiviruddhesupi niccaṃ hitesitā ñāṇaparipākakālāgamanādiparahitappaṭipatti. Āmisapaṭiggahaṇādināpi atthacariyā parahitapaapatti hotiyeva, tasmā tesampi vibhāvanavasena pāḷiyaṃ ‘‘araha’’ntiādīnaṃ padānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.
在这里,用“阿拉汉”这个词,是从断德圆满的角度来说明世尊自利的成就;用“正自觉者”和“世间解”这两个词,则是从智德圆满的角度来说明。难道“世间解”这个词不也能说明正自觉吗?确实能说明,但两者有区别:用“正自觉者”这个词,说明的是一切知智的威力;用“世间解”这个词,说明的则是意乐随眠智等的威力。用“明行具足”这个词,说明的是世尊全部的自利成就。用“善逝”这个词,则是从发心起步开始,说明世尊的自利成就和利他行。用“无上调御丈夫、天人师”这些词,说明的是世尊的利他行。用“佛”这个词,说明的是世尊的自利成就和利他行。这样一来,说了“正自觉者”之后再说“佛”这个词,就有了充分的道理。所以他说:“自己觉悟了,也让其他众生觉悟”等等。用“世尊”这个词,同样是从发心起步开始,说明世尊一切的自利成就和利他行。巴利
Tattha arahanti iminā padena pahānasampadāvasena bhagavato attahitasampatti vibhāvitā, sammāsambuddho lokavidūti ca imehi padehi ñāṇasampadāvasena. Nanu ca ‘‘lokavidū’’ti imināpi sammāsambuddhatā vibhāvīyatīti? Saccaṃ vibhāvīyati, atthi pana viseso ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā sabbaññutaññāṇānubhāvo vibhāvito, ‘‘lokavidū’’ti pana iminā āsayānusayañāṇādīnampi ānubhāvo vibhāvitoti. Vijjācaraṇasampannoti iminā sabbāpi bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. Sugatoti pana iminā samudāgamato paṭṭhāya bhagavato attahitasampatti parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānanti imehi padehi bhagavato parahitapaṭipatti vibhāvitā. Buddhoti iminā bhagavato attahitasampatti parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Evañca katvā ‘‘sammāsambuddho’’ti vatvā ‘‘buddho’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘attanāpi bujjhi, aññepi satte bodhesī’’tiādi . Bhagavāti ca imināpi samudāgamato paṭṭhāya bhagavato sabbā attahitasampatti parahitapaṭipatti ca vibhāvitā.
另一种分类方法:从因、果以及利益众生这三个方面,简要来说,佛的功德有三种。其中,用“阿拉汉、正自觉者、明行足、世间解”这几个词,是从果的成就角度来说明佛的功德。用“无上者、调御丈夫、导师、天人师”这几个词,是从利益众生的角度来说明佛的功德。用“佛陀”这个词,是从果的成就和利益众生两个方面来说明佛的功德。而用“善逝、世尊”这几个词,应当知道是从因、果、利益众生三个方面来说明佛的功德。巴利
Aparo nayo – hetuphalasattupakāravasena saṅkhepato tividhā buddhaguṇā. Tattha arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno lokavidūti imehi padehi phalasampattivasena buddhaguṇā vibhāvitā. Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānanti imehi sattupakāravasena buddhaguṇā pakāsitā. Buddhoti iminā phalavasena sattupakāravasena ca buddhaguṇā vibhāvitā. Sugato bhagavāti pana imehi padehi hetuphalasattupakāravasena buddhaguṇā vibhāvitāti veditabbaṃ.
在“此世间”等句里,“彼世尊”指的是那位以“应供”等名号被称扬功德的世尊。“此世间”并不是只就大众眼前的范围来说,而是为了显示毫无剩余地完全涵盖,才说了“含天神的”等等。因此说“现在要显示应当说的内容”。“已生故”是指各按自己的业和烦恼而出生。通过“含天神的”这一说法,依剩余的方式摄取了五欲界天,因为其余的词已经包含了别的天。“含天神的”是以部分来解释,整体则是复合词的含义。通过“含魔的”这一说法,应当理解为依邻近的方式摄取了第六欲界天,因为魔就出生并住在那里。通过“含梵天的”这一说法,摄取了梵身天等梵天,这里也是同样的道理。“敌对者……中略……摄取了沙门婆罗门”,这只是举例,因为通过“含沙门婆罗门”这一说法,已经摄取了非敌对者以及未息灭、未遣除恶的沙门婆罗门。虽然依“含天神的”等限定语,可以知道“世间”一词所指的对象是有情,因为它们同等相应于同一所缘;但在“有毛者、有翼者”等说法中,即使不是同等相应,也能见到这样的复合词,为了显示这一点,所以说“以‘众生’一词摄取有情世间”。通过“含天神的”等词摄取了化生天,通过“含沙门婆罗门”一词摄取了清净天,因此说“以‘含天人’一词摄取了共许天及其余的人”。其中,共许天就是诸王。“其余的人”是指除沙门婆罗门之外其余的人。“三句”是指“含天神的、含魔的、含梵天的”这些词句;“二句”是指“含沙门婆罗门”和“含天人”这两句。巴利
So imaṃ lokantiādīsu so bhagavāti yo ‘‘araha’’ntiādinā kittitaguṇo, so bhagavā. Imaṃ lokanti nayidaṃ mahājanassa sammukhāmattaṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho anavasesaṃ pariyādāyāti dassetuṃ ‘‘sadevaka’’ntiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘idāni vattabbaṃ nidassetī’’ti. Pajātattāti yathāsakaṃ kammakilesehi nibbattattā. Sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ pārisesañāyenāti veditabbaṃ itaresaṃ padantarehi saṅgahitattā. Sadevakanti ca avayavena viggaho samudāyo samāsattho. Samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ paccāsattiñāyenāti daṭṭhabbaṃ. Tattha hi so jāto taṃnivāsī ca. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇanti etthāpi eseva nayo. Paccatthikā…pe… samaṇabrāhmaṇaggahaṇanti nidassanamattametaṃ apaccatthikānaṃ asamitābāhitapāpānañca samaṇabrāhmaṇānaṃ sassamaṇabrāhmaṇīvacanena gahitattā. Kāmaṃ ‘‘sadevaka’’ntiādivisesanānaṃ vasena sattavisayo lokasaddoti viññāyati tulyayogavisayattā tesaṃ, ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu pana atulyayogepi ayaṃ samāso labbhatīti byabhicāradassanato pajāgahaṇanti āha ‘‘pajāvacanena sattalokaggahaṇa’’nti. Sadevakādivacanena upapattidevānaṃ, sassamaṇabrāhmaṇīvacanena visuddhidevānañca gahitattā āha ‘‘sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇa’’nti. Tattha sammutidevā rājāno. Avasesamanussaggahaṇanti samaṇabrāhmaṇehi avasesamanussaggahaṇaṃ. Tīhi padehīti sadevakasamārakasabarhmakavacanehi. Dvīhīti sassamaṇabrāhmaṇiṃ sadevamanussanti imehi dvīhi padehi.
无色界的有情安住于自己不动摇的境界而闪耀,所以得到“天”这个名称,因此说“以‘包括天界’一语摄取了无色界世间”。世尊也正是因此说“生于空无边处天的诸天神为伴”等。因为六欲天世间特别处于魔的势力范围之内,所以说“以‘包括魔界’一语摄取了六欲天世间”。由于无色界梵天世间已被单独摄取,所以说“色界梵天世间”。“依四众”是指依刹帝利众、婆罗门众、居士众、沙门众这四众,在八众——刹帝利众、婆罗门众、居士众、沙门众、四大王天众、三十三天众、魔众、梵天众——之中,依刹帝利等四众。其余四众则已经由“包括魔界”一语所摄取。巴利
Arūpī sattā attano āneñjavihārena viharantā dibbantīti devāti imaṃ nibbacanaṃ labhantīti āha ‘‘sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito’’ti. Tenevāha bhagavā ‘‘ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyata’’ntiādi (a. ni. 3.117). Chakāmāvacaradevalokassa savisesaṃ mārassa vase vattanato āha ‘‘samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko’’ti . Arūpībrahmalokassa visuṃ gahitattā āha ‘‘rūpī brahmaloko’’ti. Catuparisavasenāti khattiyaparisā, brāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmaparisāti imāsu aṭṭhasu parisāsu khattiyādicatuparisavasena. Itarā pana catasso parisā samārakaggahaṇena gahitā evāti.
那么,这里怎么按照四众来理解人世间呢?用“有沙门婆罗门”这句话,就包含了沙门众和婆罗门众;用“有天人”这句话,就包含了刹帝利众和居士众;而“众生”这个词说的正是这四众,也就是被称为四众的众生。那么,又怎么连同共许的天一起来理解人世间呢?这里同样用“有沙门婆罗门”这句话包含了沙门和婆罗门;用“有天人”这句话包含了被称为共许天的刹帝利,以及被称为居士、首陀罗的其余人。由于除了这些人之外没有别的人类众生,所以应该知道,“众生”这个词指的就是以这四种形式存在的人类众生。这样一来,在两种分类方式中,因为“众生”这个词都只包含了依四众等形式存在的人,所以现在为了说明“众生”这个词也把其余有情包含进来,就说“或者其余一切有情世间”。其中,其余有情世间应当理解为龙、金翅鸟等。这里也应该这样搭配:依四众,或者连同共许天一起,或者其余一切有情世间。也就是说:包含了与四众共住的其余龙、金翅鸟、地狱等有情世间,或者与以四种形式存在的人共住的其余龙、金翅鸟、地狱等有情世间。巴利
Kathaṃ panettha catuparisavasena manussaloko gahito? ‘‘Sassamaṇabrāhmaṇi’’nti iminā samaṇaparisā brāhmaṇaparisā ca gahitā honti, ‘‘sadevamanussa’’nti iminā khattiyaparisā gahapatiparisā ca gahitā, ‘‘paja’’nti iminā pana imāyeva catasso parisā vuttā, catuparisasaṅkhātaṃ pajanti vuttaṃ hoti, kathaṃ pana sammutidevehi saha manussaloko gahito? Etthāpi ‘‘sassamaṇabrāhmaṇi’’nti iminā samaṇabrāhmaṇā gahitā, ‘‘sadevamanussa’’nti iminā sammutidevasaṅkhātā khattiyā, gahapatisuddasaṅkhātā avasesamanussā ca gahitā honti. Ito pana aññesaṃ manussasattānaṃ abhāvato ‘‘paja’’nti iminā catūhi pakārehi ṭhitā eteyeva manussasattā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ vikappadvayepi pajāggahaṇena catuparisādivasena ṭhitānaṃ manussānaṃyeva gahitattā idāni ‘‘paja’’nti iminā avasesasatte saṅgahetvā dassetukāmo āha ‘‘avasesasabbasattaloko vā’’ti. Tattha nāgagaruḷādivasena avasesasattaloko veditabbo. Etthāpi catuparisavasena sammutidevehi vā saha avasesasabbasattaloko vāti yojetabbaṃ. Catuparisasahito avasesasuddhanāgasupaṇṇanerayikādisattaloko, catudhā ṭhitamanussasahito vā avasesanāgasupaṇṇanerayikādisattaloko gahitoti vuttaṃ hoti.
到这里,已经按类别把握了世间并说明了它的构造;现在为了按种种差别、不再按类别来把握世间并说明其构造,所以说出了“再者,于此……”等话。其中,“以最胜的界定”是指以最胜趣的认知。因为在五趣当中,只有属于天趣的才是最优胜的;而在天趣之中,无色界众生又因为远离了烦恼和苦的逼迫,具足寂静、殊胜、不动的定境,寿命又极其长久等种种殊胜,所以最为优胜。“大梵天神有大威神力”是就一万世界的大梵天神来说的。因为前面说的是“以最胜的界定”。“无上”是指最殊胜的九种出世间法。“随顺次第”是指义理和文句前后连接的次序。不过古师们对此是这样解释的:“与天同在”是指与诸天神一起的其余世间;“与魔同在”是指与魔罗一起的其余世间;“与梵天神同在”是指与诸梵天神一起的其余世间。这样,把一切三有中的众生,以“与天、魔、梵天共住”为名的三种方式,分别归入“与天同在”等三句当中,然后再用两句来总括,说“与沙门、婆罗门、人天共住的众生”。如此,通过五句,以“与天同在”等种种方式,就把三界全都总括进去了。巴利
Ettāvatā bhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetvā idāni tena tena visesena abhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetuṃ ‘‘apicetthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ukkaṭṭhaparicchedatoti ukkaṃsagativijānanena. Pañcasu hi gatīsu devagatipariyāpannāva seṭṭhā, tatthāpi arūpino dūrasamussāritakilesadukkhatāya santapaṇītaāneñjavihārasamaṅgitāya ativiya dīghāyukatāyāti evamādīhi visesehi ativiya ukkaṭṭhā. Brahmā mahānubhāvoti dasasahassiyaṃ mahābrahmuno vasena vadati. ‘‘Ukkaṭṭhaparicchedato’’ti hi vuttaṃ. Anuttaranti seṭṭhaṃ navalokuttaraṃ. Anusandhikkamoti atthānañceva padānañca anusandhānukkamo. Porāṇā panettha evaṃ vaṇṇayanti – sadevakanti devatāhi saddhiṃ avasesaṃ lokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesaṃ lokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesaṃ lokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte devamārabrahmasahitatāsaṅkhātehi tīhi pakārehi ‘‘sadevaka’’ntiādīsu tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussa’’nti āha. Evaṃ pañcahipi padehi sadevakattādinā tena tena pakārena tedhātukameva pariyādinnanti.
“证知”这个说法是省略了 ya 音节的简略表达,在这里的意思是“证知之后”,所以注释者说“以证知、以更殊胜的智慧了知之后”。遮止推理等,就是遮止推理、譬喻、义准等,因为佛智是唯一的量。确实,诸佛世尊以无碍智行于一切处,所以对一切法都是现量。无上的远离之乐,就是果等至之乐。因此,世尊说法时有时也夹杂着心路,所以说“舍弃后”,并且加上了“pi”这个字。因为世尊说法时,在听众喝彩或随闻审察法义的那一刻,他会以预备行限定那一刻而入果等至,然后按照所限定的时间从等至出定,从所站之处开始说法。或者说少,或者说多:依利根顿悟者而说少,依广慧者或可引导者而说多。他所开示的法正是初善等样式,也就是说:在开头也使之成为善妙、贤善、无过而开示;在中间、在结尾也使之成为善妙、贤善、无过而开示。这就是所说的意思。因为法的善性在于能引导出离,而能引导出离则在于其完全无过的状态。巴利
Abhiññāti yakāralopenāyaṃ niddeso, abhijānitvāti ayamettha atthoti āha ‘‘abhiññāya adhikena ñāṇena ñatvā’’ti. Anumānādipaṭikkhepoti anumānaupamānaatthāpattiādipaṭikkhepo ekappamāṇattā. Sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya hi sabbapaccakkhā buddhā bhagavanto. Anuttaraṃ vivekasukhanti phalasamāpattisukhaṃ. Tena vīthimissāpi kadāci bhagavato dhammadesanā hotīti hitvāpīti pisaddaggahaṇaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ vā deti, yathāsutaṃ vā dhammaṃ paccavekkhati, taṃ khaṇaṃ pubbabhāgena paricchinditvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, yathāparicchedañca samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ deseti. Appaṃ vā bahuṃ vā desentoti ugghaṭitaññussa vasena appaṃ vā, vipañcitaññussa neyyassa vā vasena bahuṃ vā desento. Ādikalyāṇādippakārameva desetīti ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti. Majjhepi pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti. Dhammassa hi kalyāṇatā niyyānikatāya niyyānikatā ca sabbaso anavajjabhāvena.
“周遍贤善”是指从一切部分来看都美好。“法”是指教理之法。虽然从究竟真实义上说,并不存在任何脱离组成部分而独立存在的“集合体”,但当那些组成部分被当作一个集合体来看待时,就得到了“偈颂”这个名称。为了说明这一点,把它看作好像与组成部分不同,安立了共通的假名,然后说“以第一句为初善”等等。“同一连贯”是说它没有过多的分类,按照其连贯性而为一连贯。而另一种则按照所应说法义的区分,具有初、中、后各部分。“以序分”是指由阿难长老所安立的、以标明时间、地点、说法者和听众等为特征的序分经文。“以结分”是指以“此是世尊所说”等,或者“如是所说者,是缘于此而说”等,按照所说的意义来作结的经文。因为即使是结集者所安立的序分和结分,也是随顺佛陀的教说,所以都包含在三藏之内。因此,《长部注》中说:“对于同一连贯的经,序分是开头,‘此是世尊所说’是结尾,二者之间是中间。”巴利
Samantabhaddakattāti sabbabhāgehi sundarattā. Dhammassāti pariyattidhammassa. Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi, yesu pana avayavesu samudāyarūpena apekkhitesu gāthāti samaññā, taṃ tato bhinnaṃ viya katvā saṃsāmivohāraṃ āropetvā dassento ‘‘paṭhamapādena ādikalyāṇā’’tiādimāha. Ekānusandhikanti idaṃ nātibahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ sandhāya vuttaṃ. Itarassa pana teneva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhantīti. Nidānenāti ānandattherena ṭhapitakāladesadesakaparisādiapadisanalakkhaṇena nidānaganthena. Nigamenāti ‘‘idamavocā’’tiādikena ‘‘iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti vā yathāvuttatthanigamanena. Saṅgītikārakehi ṭhapitānipi hi nidānanigamanāni dassetvā tīṇi piṭakāni satthu desanāya anuvidhānato tadantogadhāneva. Teneva dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnamantarā majjha’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.190) vuttaṃ.
像这样,先按照经藏的方式说明了法的初善等,现在把三藏合在一起,为了显示它,就说了“整个……”等话。其中,“教法”是指——巴利
Evaṃ suttantapiṭakavasena dhammassa ādikalyāṇāditaṃ dassetvā idāni tīṇi piṭakāni ekajjhaṃ gahetvā taṃ dassetuṃ ‘‘sakalopī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāsanadhammoti –
“ 不造作一切恶行,圆满成就善行;
净化自己的心,这就是诸佛的教法。”巴利
‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50) –
这样说的导师教法的阐明,就是教理法。因为戒是教法的根本,所以说“以戒为初善”。由于止等是教法成就的中间部分,所以说“以止、观、道、果为中善”。因为证得涅槃之后再也没有什么可做的了,所以说“以涅槃为后善”。在教法中,正确的修行是以慧为核心的,而戒和定是它的根本,所以说“以戒、定为初善”。不过慧有随觉和通达两种,为了把这两种都包括进来,就说“以观、道为中善”。为了显示它的最终成果——现证涅槃,此后无事,所以说“以果、涅槃为后善”。或者以“果”指有余依涅槃,以另一者(涅槃)指另一者(无余依涅槃),此二者为教法成就的究竟,故说“以果、涅槃为后善”。巴利
Evaṃ vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo. Sīlamūlakattā sāsanassa ‘‘sīlena ādikalyāṇo’’ti vuttaṃ. Samathādīnaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato āha ‘‘samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo’’ti. Nibbānādhigamato uttari karaṇīyābhāvato vuttaṃ ‘‘nibbānena pariyosānakalyāṇo’’ti. Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti, tassā ca sīlaṃ samādhi ca mūlanti āha ‘‘sīlasamādhīhivā ādikalyāṇo’’ti. Paññā pana anubodhapaavedhavasena duvidhāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo’’ti āha. Tassā nipphattiphalakiccaṃ nibbānasacchikiriyā, tato paraṃ kattabbaṃ natthīti dassento āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti. Phalaggahaṇena vā saupādisesaṃ nibbānamāha, itarena itaraṃ tadubhayañca sāsanasampattiyā osānanti āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti.
因为佛陀的善觉悟,所以是初善:佛陀的善觉悟就是正等正觉,以这个为因,所以是初善。彻底断除一切杂染、圆满清净,就是法的善法性,以这个为体,所以是中善。按照导师所教导的如实修行,就是僧的善修行,由于这个,教法在世间善得安住,所以是后善。“此”指教法。“为如实性”:就是为了如世尊所说法的如实性、如性。然而,这种觉悟有三种:正等觉、独觉菩提、声闻觉,因为除此之外没有别的途径能证得涅槃。其中,第一种觉悟在一切功德中最为殊胜,又是另外两种觉悟的根本,所以是初善;第二种觉悟的功德处于中等,所以是中善;第三种觉悟因兼具前两者,或者作为最终归宿,所以是后善。巴利
Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇoti buddhassa subodhitā sammāsambuddhatā, tāya ādikalyāṇo tappabhavattā. Sabbaso saṃkilesappahānaṃ vodānapāripūrī ca dhammasudhammatā, tāya majjhekalyāṇo taṃsarīrattā. Satthārā yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipatti saṅghasuppaṭipatti, tāya pariyosānakalyāṇo tāya sāsanassa loke suppatiṭṭhitabhāvato. Tanti sāsanadhammaṃ. Tathattāyāti yathattāya bhagavatā dhammo desito, tathattāya tathabhāvāya. So pana abhisambodhi paccekabodhi sāvakabodhīti tividho ito aññathā nibbānādhigamassa abhāvato. Tattha sabbaguṇehi aggabhāvato itarabodhidvayamūlatāya ca paṭhamāya bodhiyā ādikalyāṇatā, guṇehi vemajjhabhāvato dutiyāya majjhekalyāṇatā, tadubhayatāya vā vosānatāya ca sāsanadhammassa tatiyāya pariyosānakalyāṇatā vuttā.
这即是教法。所谓“由于能镇伏诸盖”,意思是:站在解脱处的开端而听闻正法的人,因为诸盖确实被镇伏了。关于这一点已经说过:巴利
Esoti sāsanadhammo. Nīvaraṇavikkhambhanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā saddhammaṃ suṇantassa nīvaraṇānaṃ vikkhambhanasabbhāvato. Vuttañhetaṃ –
贤友,比丘从导师那里,或者从某位值得恭敬的同梵行者那里,以何种方式听闻法的开示,他就以那种方式在那里获得义的理解,获得法的理解。巴利
‘‘Yathā yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhānīyo sabrahmacārī, tathā tathā so tattha labhati atthavedaṃ labhati dhammaveda’’nti.
比丘们,当圣弟子把耳朵倾注于法、聆听法的时候,就在那个时候,他的五种盖障已经被断除了。巴利
‘‘Yasmiṃ , bhikkhave, samaye ariyasāvako ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye pahīnāni hontī’’ti –
还有“等等”这样的说法。因为能带来止与观的安乐,也就是能让人达到止的安乐和观的安乐。这一点也已经说过:“他远离诸欲,远离不善法,有寻有伺,由远离而生起喜与乐”等等,同样地——巴利
Ca ādi. Samathavipassanāsukhāvahanatoti samathasukhassa vipassanāsukhassa ca sampāpanato. Vuttampi cetaṃ ‘‘so vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukha’’ntiādi, tathā –
时时观照诸蕴之生起与灭去,
便获得喜悦与欢欣;于智者而言,那即是不死。
正确观照法的人,会生起非人的喜乐。巴利
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ. Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti ca. (dha. pa. 374-373);
如是行道之法:教法能带来止观之乐,或者能按照导师所教导的那样去行道。“能带来如如状态”:就是依靠六支舍,在面对可意等境界时,能带来不为世间法所染的如如状态。“以依怙为根源”:从它而生起,就是生起的依处;依怙正是它的根源,所以叫“以依怙为根源”,这种性质就是“以依怙为根源性”,因此教法以依怙为因,这就是它的意思。“以义清净而为中善”:因为无杂染、能出离,所以义清净,以这种义清净作为中善。“以作用清净而为后善”:名为“善行道”的作用清净,后善即是善行道的圆满终结,因为教法以善行道为归宿。为总结上述之义,故说“因此”等。巴利
Tathā paṭipannoti yathā samathavipassanāsukhaṃ āvahati, yathā vā satthārā anusiṭṭhaṃ, tathā paṭipanno sāsanadhammo. Tādibhāvāvahanatoti chaḷaṅgupekkhāvasena iṭṭhādīsu tādibhāvassa lokadhammehi anupalepassa āvahanato. Nāthappabhavattāti pabhavati etasmāti pabhavo, uppattiṭṭhānaṃ, nāthova pabhavo etassāti nāthappabhavo, tassa bhāvo nāthappabhavattaṃ, tasmā sāsanadhammassa nāthahetukattāti attho. Atthasuddhiyā majjhekalyāṇoti nirupakkilesatāya niyyānikatā atthasuddhi, tāya majjhekalyāṇo. Kiccasuddhiyā pariyosānakalyāṇoti suppaṭipattisaṅkhātakiccassa suddhiyā pariyosānakalyāṇo suppaṭipattipariyosānattā sāsanadhammassa. Yathāvuttamatthaṃ nigamento āha ‘‘tasmā’’tiādi.
在“教法梵行”等说法里,总的来讲,三学以及全部经教之法就是教法梵行。针对这一点,有这样的话:“尊者,哪些佛陀、世尊的梵行不能久住?”等等。圣八支道则是道梵行。针对这一点,有这样的话:“生已尽,梵行已立,所作已办。”随宜,就是按照各自相应的情况。因为包含三学的教法梵行,从意义的圆满来说是有意义的;道梵行也是这样。而另一种称为经教之法的教法梵行,则按上面所说的意义,既有意义也有文辞。所谓“意义的圆满”,就是意义已经成就;这里“具足”这个词就是成就的意思。所谓“文辞的圆满”,在这里也是同样的道理。如果一个人的说法依赖粥、饭、男女等描述,他就不是在说有意义的法,因为那种说法缺乏出离的意义。但世尊舍弃了那样的说法,宣说依靠四念处等的法,所以说他“以意义的圆满而说有意义的法”。如果一个人的说法,在松、紧等各种文辞中,只以一种或两种文辞来组合,就像达弥罗语那样只有单一文辞等组合;或者像基罗多语那样,因为开口发音不碰嘴唇,所以全是无唇音;或者像臾那语那样,一切处都带送气,所以全是送气音;或者像卑陀私迦等蛮族语那样,一切处都带随韵,所以全是随韵——由于文辞不圆满,那样的说法就称为无文。因为这一切都只是依文辞的一部分而展开,所以文辞并不圆满。然而世尊——巴利
Sāsanabrahmacariyantiādīsu avisesena tisso sikkhā sakalo ca tantidhammo sāsanabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘katamesānaṃ kho, bhante, buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ na ciraṭṭhitikamahosī’’tiādi (pārā. 18). Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo maggabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīya’’nti (pārā. 14). Yathānurūpanti yathārahaṃ. Sikkhattayasaṅgahañhi sāsanabrahmacariyaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, tathā maggabrahmacariyaṃ. Itaraṃ pana tantidhammasaṅkhātaṃ sāsanabrahmacariyaṃ yathāvuttenatthena sātthaṃ sabyañjanañca. Atthasampattiyāti sampannatthatāya. Sampattiattho hi idha sahasaddo. Byañjanasampattiyāti etthāpi eseva nayo. Yassa hi yāgubhattādiitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti niyyānatthavirahato tassā desanāya. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti, tasmā ‘‘atthasampattiyā sātthaṃ desetī’’ti vuccati . Yassa pana desanā sithiladhanitādibhedesu byañjanesu ekappakāreneva dvippakāreneva vā byañjanena yuttatāya ekabyañjanādiyuttā vā damiḷabhāsā viya, vivaṭakaraṇatāya oṭṭhe aphusāpetvā uccāretabbato sabbaniroṭṭhabyañjanā vā kirātabhāsā viya, sabbattheva vissajjanīyayuttatāya sabbavissaṭṭhabyañjanā vā yavanabhāsā viya, sabbattheva sānusāratāya sabbaniggahītabyañjanā vā pādasikādi milakkhubhāsā viya, tassa byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Sabbāpi hi esā byañjanekadesavaseneva pavattiyā aparipuṇṇabyañjanāti katvā ‘‘abyañjanā’’ti vuccati. Bhagavā pana –
“ 松、紧、长、短、重、轻及鼻音,
相联、限定、解脱者,依文字之智,析为十种。”巴利
‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ; Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190; ma. ni. aṭṭha. 1.291; pari. aṭṭha. 485) –
他这样说法时,不损毁所说的十种字母,而让字母完全圆满,因此称为“以字母具足而说有字母之法”。巴利
Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti, tasmā ‘‘byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ desetī’’ti vuccati.
现在,为了用导论的方法说明“有义有文”当中的“义”,所以说了“略示……有文”。在《导论》里,虽然先列出了“通过文句之门而把握文句之义,因此字母、词句……”等文句,但这里因为圣典中出现了“有义有文”,所以为了先说明义句,就说了“略示、开示”等。其中,简要地显示、阐明,就是“略示”。“显示”的意思是被显示、被阐明、被明了。比如“比丘若思量则被魔束缚,不思量则解脱”等,以简要的方式阐明,就叫“略示”,因为仅凭那一点,那位比丘就通达了,所以说“世尊已了知”等。先阐明叫“开示”。比如“诸比丘,一切在燃烧”等,对后面才要说的义理,先用一句话阐明,就叫“开示”。这里的“pa-”前缀用于起始义,如“令知、令安立”等。这两句是针对利根者说的,属于略说的性质,因为利根者能通达简要所说的和先说的义理。对简要所说的加以广说,对已说一次的再次宣说,就是“开显”和“分别”。比如对“善法”这一简要且只说一次的义理,以“哪些法是善?于何时生起欲界善心……”等,通过广说、开显的方式和分别的方式再次宣说。这两句是针对中根者说的,属于细说的性质。对已开显的作更详尽的说明,对已分别的以种种方式令知,令所化众生心生喜悦,就是“令明了”和“令知”。比如对以“有触”等已开显、已分别的义理,以“那时什么是触?那时所有的触、触感、接触……”等,作明了化和令知。这两句是针对钝根者说的,属于再细说的性质。巴利
Idāni ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti ettha nettinayenapi atthaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsanaṃ…pe… sabyañjana’’nti vuttaṃ. Tattha yadipi nettiyaṃ ‘‘byañjanamukhena byañjanatthaggahaṇaṃ hotīti akkharaṃ pada’’ntiādinā byañjanapadāni paṭhamaṃ uddiṭṭhāni, idha pana pāḷiyaṃ ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti āgatattā atthapadāniyeva paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsanapakāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhepato kāsanaṃ dīpanaṃ saṅkāsanaṃ. Kāsananti ca kāsīyati dīpīyati vibhāvīyatīti attho. ‘‘Maññamāno kho bhikkhu baddho mārassa amaññamāno mutto’’tiādīsu viya saṅkhepena dīpanaṃ saṅkāsanaṃ nāma. Tattakena hi tena bhikkhunā paṭividdhaṃ. Tenāha ‘‘aññātaṃ bhagavā’’tiādi. Paṭhamaṃ kāsanaṃ pakāsanaṃ. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’nti evamādīsu pacchā kathitabbamatthaṃ paṭhamaṃ vacanena dīpanaṃ pakāsanaṃ nāma. Ādikammasmiñhi ayaṃ pa-saddo ‘‘paññapeti paṭṭhapetī’’tiādīsu viya. Tikkhindriyāpekkhañcetaṃ padadvayaṃ uddesabhāvato. Tikkhindriyo hi saṅkhepato paṭhamañca vuttamatthaṃ paṭipajjati. Saṃkhittassa vitthāravacanaṃ sakiṃ vuttassa puna vacanañca vivaraṇavibhajanāni, yathā ‘‘kusalā dhammā’’ti saṅkhepato sakiṃyeva ca vuttassa atthassa ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā vitthārato vivaraṇavasena vibhajanavasena ca puna vacanaṃ. Majjhimindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ niddesabhāvato. Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ vineyyānaṃ cittaparitosanaṃ uttānīkaraṇapaññāpanāni, yathā ‘‘phasso hotī’’tiādinā vivaṭavibhattassa atthassa ‘‘katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā’’tiādinā uttānīkiriyā paññāpanā ca. Mudindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ paṭiniddesabhāvato.
或者,先通过“诸比丘,一切都在燃烧”这样一句话把要说的义理点出来,然后再把它讲清楚,也就是用“诸比丘,什么是‘一切都在燃烧’?诸比丘,眼在燃烧,色在燃烧”等等这样的话,把简略说过的内容展开来讲,把已经说过一次的内容再重新说一遍,这就叫开显。对于用“善法”这样简略方式提出的内容,通过“哪些法是善?当欲界善心生起的时候……”这样的详细说明来开显善法,再对已经开显的善法加以区分:“那时候有触、有受……”这就叫分别。对已经开显的内容用更详细的说法来讲,对已经分别的内容用譬喻来说明,使它变得清楚明白,这就叫明了:对通过开显已经讲出来的义理,再进一步详细开示:“那时候什么是触?那时候的触、接触、合触……”;对通过分别已经区分出来的义理,用譬喻来说明:“诸比丘,就像一头被剥了皮的牛,同样地,诸比丘,我说触食也应该这样来看待……”像这样用譬喻来讲,就叫作使清楚明白。让听法的人通过种种不同方式的说法生起喜悦,让智慧极锐利的人以多种方式使智慧更加锐利,这就叫施设——因为能让听者心生满足、让智慧敏锐,所以叫施设。因为具备义句,所以叫有义:由于所学的义理具有略示等义句的性质,又因为具备前面所说的六种义句,所以叫有义。略示、开示等之所以被称为义句,是因为它们具有义理的相貌。义理正是通过文句被略示、被开示、被开显、被分别、被明了、被施设的。巴利
Atha vā ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’nti evaṃ paṭhamaṃ dīpitamatthaṃ puna pākaṭaṃ katvā dīpanena ‘‘kiñca, bhikkhave, sabbaṃ ādittaṃ? Cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ, rūpā ādittā’’ti evamādinā saṃkhittassa vitthārābhidhānena sakiṃ vuttassa punapi abhidhānena vitthāretvā desanaṃ vivaraṇaṃ nāma. ‘‘Kusalā dhammā’’ti saṅkhepena nikkhittassa ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti niddesavasena vivarite kusale dhamme ‘‘tasmiṃ samaye phasso hoti vedanā hotī’’ti vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ nāma. Vivaṭassa vitthārābhidhānena vibhattassa ca upamābhidhānena uttāniṃ karotīti vivaraṇena vivaritatthassa ‘‘katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā’’ti ativivaritvā kathanaṃ, vibhajanena vibhattassa ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, gāvī niccammā, evameva khvāyaṃ bhikkhave phassāhāro daṭṭhabboti vadāmī’’ti evamādiupamākathanañca uttānīkaraṇaṃ nāma. Dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanena vicittena anekavidhena somanassassa uppādanaṃ atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇatikhiṇakaraṇañca paññatti nāma sotūnaṃ cittatosanena cittanisānena ca paññāpanaṃ paññattīti katvā. Atthapadasamāyogato sātthanti pariyattiatthassa saṅkāsanādiatthapadarūpattā yathāvuttachaatthapadasamāyogato sātthaṃ. Saṅkāsanapakāsanādayo hi atthākārattā ‘‘atthapadānī’’ti vuccanti. Atthoyeva hi byañjanapadehi saṅkāsīyati pakāsīyati vivarīyati vibhajīyati uttānī karīyati paññāpīyati.
“文字、词、句、形态、语义解释、详释的圆满成就”这句话里,在“六万年”这类说法中,就像 sa、du、so 等音一样,在发音还没结束的词里,音素被称为“字”,这是从辗转流转的意义上说的,也是从没有别的名称可说的角度说的。因为音素根本没有别的同义词。就像词因为有同义词,能依意义而流转、游走;音素却不是这样,因为它没有别的名称。或者,单独一个音也能成词,那也叫“字”,比如“不要这样说”等中的 mā 这类音。不过有些人说:“通过三门清净修行,从清净之处由心发动的教说言音,因为音素没有别名、不被宣说,所以称为‘字’。这应当依据《彼岸道品》中婆罗门心中所问的问题,以及世尊坐在宝屋中触证的《发趣大论》来理解。”
带有语尾变化、能让人了解意义的,就是“词”。因为意义通过它被表达出来,所以叫“词”。词有四种:名词、动词、前缀词、不变词。
其中,“触、受、心”这类以实体为主的,是名词。在名词里,实体显现出它的相状,而动作不显现。像“触知、感受、了知”这类以动作为主的,是动词。在动词里,动作显现出它的相状,而实体不显现。比如“久居他乡者”中的 pa 这个音,显示与居住动作相离的特性;像这样,能显示动作和实体的自相差别,就是前缀词。“如是”这类则是不变词。在“应如是作意,不要如是作意”等句中,因为能显示动作的差别,“如是”一词是动作差别的显示者;在“如是姓、如是法”等句中,则显示实体的差别。
简而言之,能表达词所诠之义的就是“句”。比如“四神足”以简略方式所说的义,通过“哪四种?诸比丘,比丘修习欲定勤行成就神足,修习精进、心、观定勤行成就神足”等而变得明了,所以说只有句才是“文”。不过,从句的意义上说,应当知道它是词的集合。他们又说:有动词、有不变词、有宾语、有修饰语的,名为句。
问:词也能表达意义,那么词也应该成为句吗?不是。因为仅仅听到一个词时,必须依靠上下文等,与其他词连接起来,才能获得意义的成就,所以说只有句能表达意义。巴利
Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyāti ettha ‘‘saṭṭhi vassasahassānī’’ti evamādīsu sa-kāra du-kāra so-kārādi viya uccāraṇavelāya apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ pariyāyavasena akkharaṇato avevacanato. Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjati. Yathā hi padaṃ savevacanatāya atthavasena pariyāyaṃ carantaṃ sañcarantaṃ viya hoti, na evaṃ vaṇṇo avevacanattā. Ekakkharaṃ vā padaṃ akkharaṃ ‘‘mā evaṃ kira ta’’ntiādīsu mā-kārādayo viya. Keci pana ‘‘tīsu dvāresu parisuddhapayogabhāvena visuddhakaraṇaṭṭhānānaṃ cittena pavattitadesanāvācāhi akkharaṇato avevacanato akathitattā akkharanti saññitā. Taṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ manasā pucchitapañhānaṃ vasena bhagavatā ratanaghare nisīditvā sammasitapaṭṭhānamahāpakaraṇavasena ca gahetabba’’nti vadanti. Vibhattiyantaṃ atthassa ñāpanato padaṃ. Pajjati attho etenāti hi padaṃ. Taṃ nāmapadaṃ ākhyātapadaṃ upasaggapadaṃ nipātapadanti catubbidhaṃ. Tattha phasso vedanā cittanti evamādikaṃ dabbapadhānaṃ nāmapadaṃ. Nāmapadehi dabbamāvibhūtarūpaṃ, kiriyā anāvibhūtarūpā. Phusati vedayati vijānātīti evamādikaṃ kiriyāpadhānaṃ ākhyātapadaṃ. Ākhyātapadehi kiriyā āvibhūtarūpā, dabbamanāvibhūtarūpaṃ. Yathā ‘‘cirappavāsi’’nti ettha pa-saddo vasanakiriyāya viyogavisiṭṭhataṃ dīpeti, evaṃ kiriyāvisesadīpanato kiriyāvisesāvabodhanimittaṃ. Pa-iti evamādikaṃ upasaggapadaṃ. Kiriyāya dabbassa ca sarūpavisesappakāsanahetubhūtaṃ evanti evamādikaṃ nipātapadaṃ. ‘‘Evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākatthā’’tiādīsu hi kiriyāvisesadīpanato kiriyāvisesassa jotako evaṃsaddo, ‘‘evaṃsīlā evaṃdhammā’’tiādīsu dabbavisesassa. Saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. ‘‘Cattāro iddhipādā’’ti saṅkhepena kathitamatthaṃ ‘‘katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīriya, citta, vīmaṃsasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetī’’tiādinā pākaṭaṃ karotīti vākyameva byañjanaṃ, taṃ pana atthato padasamudāyoti daṭṭhabbaṃ. Saākhyātaṃ sanipātaṃ sakārakaṃ savisesanaṃ vākyanti hi vadanti. Nanu ca padenapi attho byañjīyatīti padampi byañjananti āpajjatīti? Taṃ na. Padamattasavanepi hi adhikārādivasena labbhamānehi padantarehi anusandhānaṃ katvāva atthasampaṭipatti hotīti vākyameva atthaṃ byañjayatīti.
按类别区分语句,就是“形态”。比如在“其中,什么是欲?凡是欲、想要、希望去做”这类话里,把已经说出的语句按多种方式加以区分,就叫作“形态”。把形态所表达的内容解释出来,就是“辞”。比如在“触、受”这类话里,把形态所说的内容,通过“能碰触所以是触,能感受所以是受”这样的方式提取出来,再详细展开说明,就叫作“辞”。通过“它趋向涅槃,或者被想求涅槃的人所寻求,或者灭除烦恼而行,所以是道”这样的方式,把辞的解释详细展开,因为毫无遗漏地解说了,所以叫“详释”。或者,在通过“能感受所以是受”这种辞的解释而得到的词中,对于乐、苦、不苦不乐,详细说明“能让人快乐所以是乐,能让人痛苦所以是苦,既不让人痛苦也不让人快乐所以是不苦不乐”这样的含义,因为毫无遗漏地解说了,所以叫“详释”。由于这些字母等、词句的圆满具足,所以是“具足句”。巴利
Pakārato vākyavibhāgo ākāro. ‘‘Tattha katamo chando? Yo chando chandikatā kattukamyatā’’ti evamādīsu kathitasseva vākyassa anekavidhena vibhāgakaraṇaṃ ākāro nāma. Ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti. ‘‘Phasso vedanā’’ti evamādīsu ākārena kathitaṃ ‘‘phusatīti phasso, vedayatīti vedanā’’ti nīharitvā vitthāravacanaṃ nirutti nāma. ‘‘Nibbānaṃ maggati, nibbānatthikehi vā maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti maggo’’tiādinā nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso. Atha vā vedayatīti vedanāti nibbacanaladdhapadesu sukhadukkhaadukkhamasukhāsu sukhayatīti sukhā, dukkhayatīti dukkhā, neva dukkhayati na sukhayatīti adukkhamasukhāti atthavitthāro niravasesena kathitattā niddeso nāma. Etesaṃ akkharādīnaṃ byañjanapadānaṃ sampattiyā sampannatāya sabyañjanaṃ.
应当这样理解:义与词的结合,以及词句的圆满成就。其中,世尊用文字让人知晓,用词让人明了,用文句让人开显,用方式让人分别,用语义解释让人清楚,用详释让人开示。也就是说,通过把握词的组成部分来把握词,而凭借已把握的词,对于先前已有约定的人,就能理解词的含义,所以世尊用文字让人知晓。然而,用文字简要显示的意义,在词结束的时候,因为句子还没有完结,所以先由词来阐明、显示,因此说用词让人明了。而在句子完结的时候,那个意义就被开显、显露出来,因此说文句让人开显。又因为用种种方式对句子作出区分时,那个意义就被分别开来,所以说用方式让人分别。同样,当对句子的各个部分逐一作出语义解释的区分时,那个意义就变得明显,所以说用语义解释让人清楚。而通过已经作了语义解释的句子部分,以详细的方式毫无遗漏地解说时,就能让所教化的众生心生满足、磨砺智慧之锐,所以说用详释让人开示。再者,世尊用文字打开后,用词引导略解者;用文句展开后,用方式引导广解者;用语义解释引导后,用详释引导可引导者。这样,此法在被打开时引导略解者,在被展开时引导广解者,在被引导时引导可引导者。其中,打开是初,展开是中,引导是后。如此,在三个阶段中以三种方式宣说,能消除三种过失,带来三种功德,引导三种所化众生。因此,应当知道,这法具有三种善,因为义与文句都圆满具足,所以有义、有文。对此,在《导论》中已经说过。巴利
Evaṃ panassa atthapadasamāyogo byañjanapadasampatti ca veditabbā. Tattha bhagavā akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ karoti, niddesehi paññapeti. Tathā hi padāvayavaggahaṇamukhena padaggahaṇaṃ, gahitena ca padena padatthāvabodho gahitapubbasaṅketassa hotīti bhagavā akkharehi saṅkāseti. Yasmā pana akkharehi saṃkhittena dīpiyamāno attho padapariyosāne vākyassa apariyositattā padena paṭhamaṃ pakāsito dīpito hoti, tasmā padehi pakāseti. Vākyapariyosāne pana so attho vivarito vivaṭo kato hotīti byañjanehi vivarati. Yasmā ca pakārehi vākyabhede kate tadattho vibhatto nāma hoti, tasmā ākārehi vibhajati. Tathā vākyāvayavānaṃ paccekaṃ nibbacanavibhāge kate so attho pākaṭo hotīti niruttīhi uttāniṃ karoti. Katanibbacanehi pana vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca kataṃ hotīti niddesehi paññapeti. Apica bhagavā akkharehi ugghaṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vipañcetvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ, niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyaṃ. Evañcāyaṃ dhammo ugghaṭiyamāno ugghaṭitaññuṃ vineti, vipañciyamāno vipañcitaññuṃ, nīyamāno neyyaṃ. Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, nayanaṃ ante. Evaṃ tīsu kālesu tidhā desito dosattayavidhamano guṇattayāvaho tividhavineyyavinayanoti evampi tividhakalyāṇoyaṃ dhammo atthabyañjanapāripūriyā sāttho sabyañjanoti veditabbo. Vuttañhetaṃ nettipakaraṇe (netti. 9) –
在这里,世尊用文字让人明白,用词句来显示,用文句来打开,用行相来分析,用语义解释来让意思变得浅显易懂,用详细解说加以施设。在这里,世尊用文字和词句来揭示,用文句和行相来详细阐明,用语义解释和详细解说来展开。在这里,揭示是开头,详细阐明是中间,展开是结尾。这法和律,在揭示的时候,调伏了能通过揭示而领悟的人,因此人们称它为初善;在详细阐明的时候,调伏了能通过详细阐明而领悟的人,因此人们称它为中善;在展开的时候,调伏了需要被引导的人,因此人们称它为后善。巴利
‘‘Tattha bhagavā akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ karoti, niddesehi paññapeti. Tattha bhagavā akkharehi ca padehi ca ugghaṭeti, byañjanehi ca ākārehi ca vipañceti, niruttīhi ca niddesehi ca vitthāreti. Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, vitthāranā pariyosānaṃ. Soyaṃ dhammavinayo ugghaṭiyanto ugghaṭitaññuṃ puggalaṃ vineti, tena naṃ āhu ādikalyāṇoti. Vipañciyanto vipañcitaññuṃ puggalaṃ vineti, tena naṃ āhu majjhekalyāṇoti. Vitthāriyanto neyyaṃ puggalaṃ vineti, tena naṃ āhu pariyosānakalyāṇotī’’ti.
在“义深”等说法里,“义”指的是经藏之义,“法”指的是经藏,“通达”指的是对经藏和经藏之义如实了知,“开示”指的是以心确定经藏之后的宣说。不过这些义等,因为像大海对兔子之类一样,对智慧迟钝的人来说难以深入,也找不到立足处,所以说是“深”。另一种说法:“义”指因果,“法”指因,“开示”指施设,也就是如法而说的法语,或者按顺、逆、略、广等方式来说。“通达”指现观,也就是随顺义而于诸法、随顺法而于诸义、随顺施设路径而于诸施设的了知;或者指应当通达的诸法各自之相,即无颠倒的自性。这些义等,也因为像大海对兔子之类一样,对未积集善资粮的劣慧者来说难以深入,也找不到立足处,所以说是“深”。其中,因为通达也依附于义,为了显示义的功德,所以说“以义深与通达深而具义”。因为那些法说依附于文句,为了显示其文句成就,所以说“以法深与开示深而具文”。于义中分类而生的智是义无碍解;于义、法、词无碍解中分类而生的智是辩无碍解——由于此无碍解也以义为境,所以说“以义无碍解与辩无碍解为境而具义”,因为若没有义成就,此则不存在。“法”即经藏;“词”即对经藏词句加以确定后的言说。其中,分类而生的智是法无碍解与词无碍解,所以说“以法无碍解与词无碍解为境而具文”,因为若没有文句成就,此则不存在。巴利
Atthagambhīratātiādīsu attho nāma tantiattho. Dhammo tanti. Paṭivedho tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Desanā nāma manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Te panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Atha vā attho nāma hetuphalaṃ. Dhammo hetu. Desanā paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpo. Anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedho abhisamayo, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho. Tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo lakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Tepi cete atthādayo yasmā anupacitakusalasambhārehi duppaññehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tesu paṭivedhassapi atthasannissitattā vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti atthaguṇadīpanato. Tāsaṃ dhammadesanānaṃ byañjanasannissitattā vuttaṃ ‘‘dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjana’’nti tāsaṃ byañjanasampattidīpanato. Atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, atthadhammaniruttipaṭisambhidāsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti imissāpi paṭisambhidāya atthavisayattā āha ‘‘atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sāttha’’nti atthasampattiyā asati tadabhāvato. Dhammoti tanti. Niruttīti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ. Tattha pabhedagatāni ñāṇāni dhammaniruttipaṭisambhidāti āha ‘‘dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjana’’nti asati byañjanasampattiyā tadabhāvato.
在“令审察者生净信”这句话里,iti这个词表示原因。因为能令审察者——也就是那些寻求什么是善的人——生起净信,所以是“具义”。“义成就”是通过果来推断因,就像看到河水涨满就能推知上游下过雨一样。而它的具义性在于它是智者才能觉知的,这应当理解为因为它极为深奥、微细、精妙。正如所说的“深奥、难见”等等。“令世俗人生净信”所以是“具文”,因为能令世俗人生起净信,所以是“具文”。世俗人确实会因为文句的圆满而满足。这里同样是通过果来推断因。而它的具文性在于它值得信受,这应当从“初善”等状态来理解。或者也可以这样理解:因为是为智者所觉知的,所以“具义”,这是说以智慧为立足处而义成就;由此,能令审察者生净信、值得信受,所以“具文”,这是说以信心为立足处而文句成就;由此,能令世俗人生净信——这里应当这样理解其含义。因为意趣深奥,所以“具义”,是说由于意趣不可测度、没有边际而义成就,否则就不会这样。因为文句浅显,所以“具文”,是说由于音声易于理解而文句成就,因为即使极为深奥的义理,也能让所教化的人容易理解。应当知道,所有这些都是在说:以义成就而“具义”,以文句成就而“具文”,这是对前面最初所说的两层含义的详细展开。各处注释也是这样解释的。同样,这里没有采用“简择”或“合集”的解释。因为没有可添加的东西,也就是没有可加入的、尚未说到的清净之义。kevala这个词是“完整”的同义词,所以说“以完整圆满的状态”,意思是由一切部分而圆满。“应当去除的”,就是指杂染法。巴利
Parikkhakajanappasādakantīti ettha iti-saddo hetuattho. Yasmā parikkhakajanānaṃ kiṃkusalagavesīnaṃ pasādāvahaṃ, tasmā sātthaṃ. Atthasampannanti phalena hetuno anumānaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhipavattiyā. Sātthakatā panassa paṇḍitavedanīyatāya, sā paramagambhīrasaṇhasukhumabhāvato veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘gambhīro duddaso’’tiādi. Lokiyajanappasādakanti sabyañjananti yasmā lokiyajanassa pasādāvahaṃ, tasmā sabyañjanaṃ. Lokiyajano hi byañjanasampattiyā tussati. Idhāpi phalena hetuno anumānaṃ. Sabyañjanatā panassa saddheyyatāya, sā ādikalyāṇādibhāvato veditabbā. Atha vā paṇḍitavedanīyato sātthanti paññāpadaṭṭhānatāya atthasampannataṃ āha, tato parikkhakajanappasādakaṃ saddheyyato sabyañjananti saddhāpadaṭṭhānatāya byañjanasampannataṃ, tato lokiyajanappasādatanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gambhīrādhippāyato sātthanti adhippāyato agādhāpāratāya atthasampannaṃ aññathā tadabhāvato. Uttānapadato sabyañjananti subodhasaddakatāya byañjanasampannaṃ paramagambhīrassapi atthassa vineyyānaṃ suviññeyyabhāvāpādanato. Sabbopesa atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjananti sabbapaṭhamaṃ vuttasseva atthadvayassa papañcoti daṭṭhabbo. Tathā ceva tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ. Tathā hettha vikappassa samuccayassa vā aggahaṇaṃ. Upanetabbassa abhāvatoti pakkhipitabbassa vodānatthassa avuttassa abhāvato. Kevalasaddo sakalādhivacananti āha ‘‘sakalaparipuṇṇabhāvenā’’ti , sabbabhāgehi paripuṇṇatāyāti attho. Apanetabbassāti saṃkilesadhammassa.
在“阐明梵行”这一说法里,“梵行”这个词可以出现在这些含义上:布施、服务、五戒的戒行、四无量心、远离淫欲、满足于自己的妻子、精进、布萨支、圣道、教法。巴利
Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha pana ayaṃ brahmacariya-saddo dāne veyyāvacce pañcasikkhāpadasīle appamaññāsu methunaviratiyaṃ sadārasantose vīriye uposathaṅgesu ariyamagge sāsaneti imesu atthesu dissati.
你的誓愿是什么?你的梵行又是什么?
这是什么样的善行所带来的果报?
神通、光辉、力量与精进的成就,
以及你这如龙象之广大天宫。
我和妻子在人间时,
我们两人都是具足信心的施主。
那时我的家就像一口水井,
沙门婆罗门也都得到了满足。巴利
‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, Idañca te nāgamahāvimānaṃ. ‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, Saddhā ubho dānapatī ahumhā; Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi, Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11