毗兰若篇章的注释·佛陀的行仪论
毗兰若篇复注 · 23 段
22“随法”是指随顺出世间法的法。“不告而”是对“不询问而”这个词的解释。“出发作国域游行”:这里的iti这个词因为意思已经明白,所以没有说出来,在其他类似的地方也是这样。其中,“国域游行”就是在国域中行走;行走就是游行,这本身就是游行,在国域中的游行就是国域游行。“出发作彼”就是出发,意思是前往国域旅行。“正出发时”用限定词表明并非不出发。在“出发作国域游行”这里,为了说明世尊游行出发的方式,所以说“作国域游行时”等等。所谓游行,有两种:急行和不急行。其中,即使很远也看到应当度化的人,为了度化他而急速前往,叫做急行,这应当从迎接大迦叶长老等事例中了解。确实,世尊迎接大迦叶长老时,片刻间就走了三伽浮他;为了阿罗婆迦走了三十由旬;为了央掘摩罗也是这样;为了补库萨提走了四十五由旬;为了摩诃劫宾那走了一百二十由旬;为了达尼耶走了七百由旬;为了法将的共住弟子林住帝沙沙弥走了一百二十由旬加三伽浮他,这是急行。如果按照村、镇、城的次序,每天走一由旬或半由旬,以乞食等方式利益世间而行,这叫做不急行。世尊作这种游行时,在大圈、中圈、末圈这三个圈中的某一个中行走。其中,因为说的是“国域游行”,所以这里指的是不急行。为了分别说明这一点,所以说“大圈、中圈”等等。
22.Anudhammatāti lokuttaradhammānugato dhammo. Anapaloketvāti padassa vivaraṇaṃ ‘‘anāpucchitvā’’ti. Janapadacārikaṃ pakkamantīti ettha iti-saddo gamyamānatāya na vutto, evaṃ aññatthāpi īdisesu ṭhānesu. Tattha janapadacārikanti janapadesu caraṇaṃ, caraṇaṃ vā cāro, so eva cārikā, janapadesu cārikā janapadacārikā. Taṃ pakkamanti, janapadagamanaṃ gacchantīti attho. Pakkamantiyevāti avadhāraṇena no na pakkamantīti dasseti. ‘‘Janapadacārikaṃ pakkamantī’’ti ettha ṭhatvā bhagavato cārikāpakkamanavidhiṃ dassento āha ‘‘janapadacārikaṃ carantā cā’’tiādi. Cārikā ca nāmesā (dī. ni. aṭṭha. 1.254; ma. ni. aṭṭha. 1.254) duvidhā turitacārikā ceva aturitacārikā ca. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma, sā mahākassapattherapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapattheraṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutamagamāsi, āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa, pukkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ, mahākappinassa vīsayojanasataṃ, dhaniyassatthāya sattayojanasatāni agamāsi, dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ agamāsi, ayaṃ turitacārikā. Yaṃ pana gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanaaḍḍhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma. Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ majjhimamaṇḍalaṃ antimamaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ carati. Tattha ‘‘janapadacārika’’nti vuttattā aturitacārikāva idhādhippetā. Tameva vibhajitvā dassento āha ‘‘mahāmaṇḍalaṃ majjhimamaṇḍala’’ntiādi.
其中,“最末圈”是指小圈;或者因为它包含于其他诸圈之中,所以叫最末圈,说的就是最内圈。那么,这些圈的规模有多大呢?回答说“其中大圈是九百由旬”等等。九百由旬的地方也只属于中土范围,再超出这个范围就不在考虑之内,因为不会以急行的方式前往。从出发的时候起,所到之处四周各一百由旬内都会人声鼎沸,先到的人能够邀请;在其余两圈中的供养会流入大圈。诸佛世尊在那些村落、集镇里住一天或两天,通过接受食物等资具来摄受大众,又以法施增长导向解脱的善法,所以说“在村落、集镇等处,通过接受食物等资具摄受大众”等等。止与观还很稚嫩——这里的“观稚嫩”,是名色分别智、度疑清净智、思惟智、道非道智这四种智的统称;“止的稚嫩”则应当理解为近行定。“如果在雨安居期间比丘们的止观还很稚嫩”,这只是一个举例说明。也由于其他原因,比如中圈所化众生的智慧成熟等,如果想在中圈游化,就要住满四个月之后才出发。
Tattha antimamaṇḍalanti khuddakamaṇḍalaṃ, itaresaṃ vā maṇḍalānaṃ antogadhattā antimamaṇḍalaṃ, abbhantarimamaṇḍalanti vuttaṃ hoti. Imesaṃ pana maṇḍalānaṃ kiṃ pamāṇanti āha ‘‘tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatika’’ntiādi. Navayojanasatikampi ṭhānaṃ majjhimadesapariyāpannameva, tato paraṃ nādhippetaṃ turitacārikāvasena agamanato. Yasmā nikkhantakālato paṭṭhāya gatagataṭṭhānassa catūsu passesu samantato yojanasataṃ ekakolāhalaṃ hoti, purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti, itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍalaṃ osarati, tattha buddhā bhagavanto tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasantā mahājanaṃ āmisapaṭiggahena anuggaṇhanti, dhammadānena ca vivaṭṭūpanissitaṃ kusalaṃ vaḍḍhenti, tasmā vuttaṃ ‘‘gāmanigamādīsu mahājanaṃ āmisapaṭiggahena anuggaṇhantā’’tiādi. Samathavipassanā taruṇā hontīti ettha taruṇā vipassanāti saṅkhāraparicchedane ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇe ñāṇaṃ sammasane ñāṇaṃ maggāmagge ñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Samathassa taruṇabhāvo pana upacārasamādhivasena veditabbo. ‘‘Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā hontī’’ti idaṃ nidassanamattanti daṭṭhabbaṃ. Aññenapi majjhimamaṇḍale veneyyānaṃ ñāṇaparipākādikāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmā cātumāsaṃ vasitvāva nikkhamanti.
给了自恣的认可,就是以同意的方式给予。末伽始罗月的第一天——这是末伽始罗月的第一天。而这里按照现在通行的说法,是指迦底迦月下半月的初一。他们,指那些佛陀。因为应当由他们来调伏,所以说“他们的所化众生”。“所化众生”就是应当通过游化来调伏的众生。在末伽始罗月也住在那里,到弗沙月的第一天——这也应当看作只是举例。即使住满四个月,如果佛陀的所化众生根器还没成熟,就等着他们根器成熟,再住一个月、两个月、三个月或四个月,然后由大比丘僧团围绕而出,按前面说的方式利益世间,用七个月、六个月、五个月或四个月完成游化。“只为了所化众生”——这个限定词表明,他们不是为了衣服等缘故而游化。确实,在这三个区域中无论到哪里游化,都不是为了衣服等缘故,而是出于对世间的悲悯:那些贫苦、愚痴、衰老、生病的人心想“什么时候能来见如来?我游化的时候,大众就能见到如来,其中有些人会心生净信,有些人会用花鬘等供养,有些人会布施一匙之食,有些人会舍弃邪见而成为具正见者,这将给他们带来长久的利益和安乐”,佛陀就是这样出于对世间的悲悯而游化。
Pavāraṇāsaṅgahaṃ datvāti anumatidānavasena datvā. Māgasirassa paṭhamadivaseti māgasiramāsassa paṭhamadivase. Idañcetarahi pavattavohāravasena kattikamāsassa aparapakkhapāṭipadadivasaṃ sandhāya vuttaṃ. Tesanti tesaṃ buddhānaṃ. Tehi vinetabbattā ‘‘tesaṃ vineyyasattā’’ti vuttaṃ. Vineyyasattāti ca cārikāya vinetabbasattā. Māgasiramāsampi tattheva vasitvā phussamāsassa paṭhamadivaseti idampi nidassanamattanti daṭṭhabbaṃ. Catumāsavutthānampi buddhānaṃ vineyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamānā aparampi ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tatthevavasitvā mahābhikkhusaṅghaparivārā nikkhamitvā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhantā sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpenti. Veneyyavasenevāti avadhāraṇena na cīvarādihetu carantīti dasseti. Tathā hi imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ carantā na cīvarādihetu caranti, atha kho ye duggatabālajiṇṇabyādhikā, te ‘‘kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti, mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatadassanaṃ labhissati, tattha keci cittāni pasādessanti, keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti, taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti evaṃ lokānukampāya cārikaṃ caranti.
另外,诸佛世尊还会以四种原因四处游化:为了让身体通过经行得到舒适;为了等待合适的时机出现;为了给比丘们制定学处;为了觉悟各地那些根器已经成熟、应当被教化的众生。诸佛世尊还会以另外四种原因四处游化:为了让众生皈依佛,或者皈依法,或者皈依僧;为了用广大的法雨让四众得到满足。诸佛世尊还会以另外五种原因四处游化:为了让众生远离杀生,远离不与取,远离欲邪行,远离妄语,远离饮酒等放逸之处。诸佛世尊还会以另外八种原因四处游化:为了让众生证得初禅,证得第二禅……乃至证得非想非非想处定。诸佛世尊还会以另外八种原因四处游化:为了让众生证得入流道,证得入流果……乃至证得阿拉汉果。
Apica catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti jaṅghavihāravasena sarīraphāsukatthāya, aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāya, bhikkhūnaṃ sikkhāpadapaññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmāti vā. Aparehipi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti.
就像采花的人边走边采花一样,用这个比喻来说明:好比花匠看到一大片花丛,就在那里停留很久,采完花之后,看到花已经采光的花丛,就不再那里耽搁,放下那个地方,去别处继续边走边采花;同样地,诸佛在村庄、城镇等地,如果那里有很多应当受教化的众生,就会在那里住很久来教化他们,等教化完了,对于那些已经没有应度众生的村庄等地,就不再耽搁,放下那里,去别的有很多应度众生的村庄等地居住游化。正是因为这个道理,即使在极小的最末轮围中,由于具足亲依止缘的众生很多,他们也会游化长达七个月之久。
Pupphāni ocinantā viya carantīti iminā yathā mālākāro bahuṃ pupphagacchaṃ disvā tattha cirampi ṭhatvā pupphāni ocinitvā pupphasuññaṃ gacchaṃ disvā tattha papañcaṃ akatvā taṃ pahāya aññattha gantvā pupphāni ocinanto vicarati, evameva buddhāpi yattha gāmanigamādīsu vineyyasattā bahū honti, tattha cirampi vasantā te vinetvā vineyyasuññagāmādīsu papañcaṃ akatvā taṃ pahāya aññattha bahuvineyyakesu gāmādīsu vasantā vicarantīti dasseti. Tatoyeva ca atikhuddakepi antimamaṇḍale upanissayavantānaṃ bahubhāvato tāva bahumpi kālaṃ sattamāsapariyantaṃ cārikaṃ caranti.
因为涅槃的自性是寂静的,或者因为它是烦恼止息的因,所以涅槃是寂静的;又因为它是快乐的因,所以是快乐的。因此说“以寂静、快乐的涅槃为所缘”。所谓“一万轮围”,就是指作为众生出生之处的1万个世界。这是依天和梵天神来说的,而人类则只在这同一个轮围中成为可被教化觉悟的人。“观察可教化的众生”,是指先以大悲遍满,然后展开一切知智之网,观察进入这网中的可教化众生。据说诸佛进入大悲定,从定中出来后,心里决意:“哪些众生有能力、智慧已经成熟、今天应当由我来调伏,愿他们出现在我的智中。”他们一作意,当时堪受调伏的一个、两个或许多应度者就进入一切知智的范围,这就是佛的威力。对于这样进入范围的众生,佛观察他们的宿世资粮、过去行持、过去因,以及现在正在修的行道。因为为了摄受应度众生而作意时,他们首先以应度者的身份出现。然后,为了考察“将会怎样”,佛从皈依等方面观察某种成就,从而观察他们过去积累的资粮。
Santasabhāvattā kilesasamaṇahetutāya vā santaṃ nibbānaṃ, sukhakāraṇatāya ca sukhanti āha ‘‘santaṃ sukhaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā’’ti. Dasasahassacakkavāḷeti jātikkhettabhūtāya dasasahassilokadhātuyā. Idañca devabrahmānaṃ vasena vuttaṃ, manussā pana imasmiṃyeva cakkavāḷe bodhaneyyā honti. Bodhaneyyasattasamavalokananti paṭhamaṃ mahākaruṇāya pharitvā pacchā sabbaññutaññāṇajālaṃ pattharitvā tassa anto paviṭṭhānaṃ bodhaneyyasattānaṃ samolokanaṃ. Buddhā kira mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ‘‘ye sattā bhabbā paripākañāṇā ajjayeva mayā vinetabbā, te mayhaṃ ñāṇassa upaṭṭhahantū’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya samannāharanti. Tesaṃ saha samannāhārā eko vā dve vā bahū vā tadā vinayūpagā veneyyā sabbaññutaññāṇassa āpāthamāgacchanti, ayamettha buddhānubhāvo. Evaṃ āpāthamāgatānaṃ pana nesaṃ upanissayaṃ pubbacariyaṃ pubbahetuṃ sampativattamānañca paṭipattiṃ olokenti. Veneyyasattapariggaṇhanatthañhi samannāhāre kate paṭhamaṃ nesaṃ veneyyabhāveneva upaṭṭhānaṃ hoti. Atha ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti saraṇagamanādivasena kañci nipphattiṃ vīmaṃsamānā pubbupanissayāni olokenti.
“已进入”是指已经告知,或者已经进入大众当中。“两次”是指一年当中两次。据说在佛陀在世时,比丘们每年集会两次:临近入雨安居的时候和自恣的时候。临近入雨安居时,十位、二十位、三十位、四十位乃至五十位比丘,成群结队地为求业处而来。世尊和他们互相问候之后,问道:“比丘们,为什么在临近入雨安居时还四处游走?”于是他们请求说:“世尊,我们是为了求业处而来的,请给我们业处。”导师根据他们的性格倾向,对贪行者给不净业处,对嗔行者给慈心业处,对痴行者则告诉他:“诵习、遍问、适时听法、适时讨论法,这些对你合适。”虽然对痴行者来说,入出息念业处也是合适的,但为了让他成为能修习业处的器皿、去除迷惑,首先让他投入诵习、遍问、听法、讨论法。对寻行者给入出息念业处。对信行者,前六种随念特别合适,为了显示修习这些随念的前行实践,用令人净信的经典来阐明佛的善觉、法的善法性、僧的善行道。对智行者,死随念、寂止随念、四界差别、食厌想特别合适,为了让他们看到这些的助益之法,就讲述与无常等相关的甚深经典。他们取得业处后,如果合适,就住在导师身边;如果不合适,就询问合适的住处后离开。他们住在那里,采取三个月的修行方式,努力精进,有的证得入流果,有的证得一来果,有的证得不来果,有的证得阿拉汉果。然后,雨安居结束、自恣之后,他们回到导师身边,报告说:“世尊,我在您身边取得业处后,证得了入流果……乃至……我证得了最高的果位——阿拉汉果。”他们报告已获得的功德,并进一步请求业处,以便证得尚未证得的。因此说:“在入雨安居前,为了取得业处……乃至……更进一步为了取得业处。”
Otiṇṇeti ārocite, parisamajjhaṃ vā otiṇṇe. Dvikkhattunti ekasmiṃ saṃvacchare dvikkhattuṃ. Buddhakāle kira ekekasmiṃ saṃvacchare dve vāre bhikkhū sannipatanti upakaṭṭhavassūpanāyikakāle ca pavāraṇākāle ca. Upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi bhikkhū vaggavaggā hutvā kammaṭṭhānatthāya āgacchanti. Bhagavā tehi saddhiṃ sammoditvā ‘‘kasmā, bhikkhave, upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vicarathā’’ti pucchati. Atha te ‘‘bhagavā kammaṭṭhānatthaṃ āgatamha, kammaṭṭhānaṃ no dethā’’ti yācanti. Satthā tesaṃ cariyavasena rāgacaritassa asubhakammaṭṭhānaṃ deti, dosacaritassa mettākammaṭṭhānaṃ, mohacaritassa ‘‘uddeso paripucchā kālena dhammassavanaṃ kālena dhammasākacchā idaṃ tuyhaṃ sappāya’’nti ācikkhati. Kiñcāpi hi mohacaritassa ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ, kammaṭṭhānabhāvanāya pana bhājanabhūtaṃ kātuṃ sammohavigamāya paṭhamaṃ uddesaparipucchādhammassavanadhammasākacchāsu niyojeti. Vitakkacaritassa ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ deti. Saddhācaritassa visesato purimā cha anussatiyo sappāyā, tāsaṃ pana anuyuñjane ayaṃ pubbabhāgapaṭipattīti dassetuṃ pasādanīyasuttantena buddhasubodhitaṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiñca pakāseti. Ñāṇacaritassa pana maraṇassati upasamānussati catudhātuvavatthānaṃ āhārepaṭikūlasaññā visesato sappāyā, tesaṃ upakāradhammadassanatthaṃ aniccatādipaṭisaṃyutte gambhīre suttante katheti. Te kammaṭṭhānaṃ gahetvā sace sappāyaṃ hoti, satthu santike eva vasanti. No ce hoti, sappāyaṃ senāsanaṃ pucchantā gacchanti. Tepi tattha vasantā temāsikaṃ paṭipadaṃ gahetvā ghaṭentā vāyamantā sotāpannāpi honti sakadāgāminopi anāgāminopi arahantopi. Tato vutthavassā pavāretvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘bhagavā ahaṃ tumhākaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sotāpattiphalaṃ patto…pe… ahaṃ aggaphalaṃ arahatta’’nti paṭiladdhaguṇaṃ ārocenti, upari anadhigatassa adhigamāya kammaṭṭhānañca yācanti. Tena vuttaṃ ‘‘pure vassūpanāyikāya ca kammaṭṭhānaggahaṇatthaṃ…pe… upari kammaṭṭhānaggahaṇatthañcā’’ti.
这里“āyāma”中的“ā”和“āgaccha”意思相同,所以注释说“āyāma就是āgaccha yāma”,意思是“来,我们走吧”,也就是“来,我们一起去”。至于“Ānanda”,世尊是因为长老经常在身边侍候才叫他,并不是因为当时没有比丘住在导师身边。事实上,当时住在世尊身边的比丘僧团有五百人之多。不过长老会告诉比丘们:“各位贤友,请拿好衣钵,世尊想去某个地方。”因为经文里说“那时,世尊呼唤尊者阿难”,这里“回应了世尊”中的“世尊”是属格,实际上和“呼唤”这个词相关联,所以用“回应了世尊的话”来表达这个意思。而这里的“Bhagavato”则是和“回应”搭配的与格,就像“对提婆达多回应”那样。“Paccassosi”中的“paṭi”表示面向,所以注释说“面向而听”,意思是:面朝世尊的脸而听,应允并听,而不是漠不关心地听。
Āyāmāti ettha ā-saddo ‘‘āgacchā’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘āyāmāti āgaccha yāmā’’ti, ehi gacchāmāti attho. Ānandāti bhagavā santikāvacarattā theraṃ ālapati, na pana tadā satthu santike vasantānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvato. Pañcasataparimāṇo hi tadā bhagavato santike bhikkhusaṅgho. Thero pana ‘‘gaṇhathāvuso pattacīvarāni, bhagavā asukaṭṭhānaṃ gantukāmo’’ti bhikkhūnaṃ āroceti. ‘‘Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesī’’ti vuttattā ‘‘bhagavato paccassosī’’ti idha bhagavatoti sāmivacanaṃ āmantanavacanameva sambandhīantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena ‘‘bhagavato vacanaṃ paṭiassosī’’ti vuttaṃ. Bhagavatoti pana idaṃ patissavasambandhena sampadānavacanaṃ yathā ‘‘devadattassa paṭissuṇotī’’ti. Paccassosīti ettha paṭi-saddo abhimukhavacanoti āha ‘‘abhimukho hutvā suṇī’’ti. Bhagavato mukhābhimukho hutvā adhivāsetvā suṇi, na udāsino hutvāti adhippāyo.
这个神通是因为以客比丘的身份而作的,所以才说“从城门开始”。在“以金色水流般的金色光芒”这句里,“rasa”这个词是水的同义词,“piñjara”这个词是金色的同义词,所以意思是:像金色水流一样的金色光芒。“Samujjotayamāno”的意思是照亮。“Assa”指毗兰若婆罗门。“想靠近世尊坐下”的意思是想要走到世尊跟前坐下,也就是说想坐在世尊旁边。
Tassa pāṭihāriyassa āgantukavasena katattā vuttaṃ ‘‘nagaradvārato paṭṭhāyā’’ti. Suvaṇṇarasapiñjarāhi rasmīhīti ettha rasa-saddo udakapariyāyo, piñjara-saddo hemavaṇṇapariyāyo, tasmā suvaṇṇajaladhārā viya suvaṇṇavaṇṇāhi rasmīhīti attho. Samujjotayamānoti obhāsayamāno. Assāti verañjassa brāhmaṇassa. Bhagavantaṃ upanisīditukāmoti bhagavantaṃ upagantvā nisīditukāmo, bhagavato samīpe nisīditukāmoti vuttaṃ hoti.
婆罗门,我们受你邀请,已度过雨安居——这句经文里的关联应当这样理解。“应给”就是“应当给予”。“并非没有”并不是说不存在,而是说确实存在。或者,这里应当在没有语尾(性别)变化的情况下来看含义,所以说“或者”等等。由此表明,因为这里是通称,所以用的是中性词来表达。“没有”就是“我们没有”。“不”的解释就是“没有”。就像那些不愿布施的人一样,所以说“如同”等等。“拥有众多财富资具”中,“财富”指满足,“财富资具”就是满足的资具,意思是满足的原因。他们拥有众多财富、谷物、金银、各种装饰品、金器等各类资具,所以叫“拥有众多财富资具”。这些拥有众多财富资具却吝啬的人有不愿布施之心,而我们并没有不愿布施的心,应当这样关联。“那在这里从何可得”中,“那”指那个原因,或者那件事。“这里”指在家生活。在第二种含义解释中,“那”指所施之物。“这里”指在这三个月期间内。“以”指由于那个原因,或者指行为。在第二种含义解释中,“以”指所施之物。
Brāhmaṇa tayā nimantitā vassaṃvutthā amhāti pāḷiyaṃ sambandho veditabbo. Dātabbo assāti dātabbo bhaveyya. No asantoti neva avijjamāno, kintu vijjamānoyevāti dīpeti. Vinā vā liṅgavipallāsenettha attho daṭṭhabboti āha ‘‘atha vā’’tiādi. Iminā sāmaññavacanato ettha napuṃsakaliṅganiddesoti dasseti. No natthīti no amhākaṃ natthi. Noti vā etassa vivaraṇaṃ natthīti. Kesaṃ adātukāmatā viyāti āha ‘‘yathā’’tiādi. Pahūtavittūpakaraṇānanti ettha vittīti tuṭṭhi, vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ, tuṭṭhikāraṇanti attho. Pahūtaṃ dhanadhaññajātarūparajatanānāvidhālaṅkārasuvaṇṇabhājanādibhedaṃ vittūpakaraṇametesanti pahūtavittūpakaraṇā, tesaṃ pahūtavittūpakaraṇānaṃ maccharīnaṃ yathā adātukāmatā, evaṃ no adātukāmatāpi natthīti sambandho. Taṃ kutettha labbhāti ettha tanti taṃ kāraṇaṃ, taṃ kiccaṃ vā. Etthāti gharāvāse. Dutiye pana atthavikappe tanti deyyadhammassa parāmasanaṃ. Etthāti imasmiṃ temāsabbhantareti attho. Yanti yena kāraṇena, kiriyāparāmasanaṃ vā. Dutiye pana atthavikappe yanti yaṃ deyyadhammanti attho.
为了让婆罗门明白“不必再想着在家生活的障碍”,也就是让他明白:“婆罗门,这不是在家生活的障碍造成的,而是魔的圈套。”所谓“随应当时之机”,是指随顺他当时内心的倾向。因为他当时那种趋向出离的智慧还未成熟,所以只开示了内在层面的意义,因此说“开示了现世与来世的利益”,意思是让他当下亲眼看清。“于善法”指三界中的善法。“于此”指在善法上如法劝导之后。“令婆罗门振奋”,是指正确地一层层引导他深入,使他在修福之行中变得锐利明净。而这实际上就是激发他的热忱,所以说“令生热忱”。这样,由修福之行生起的热忱,必然伴随着这样的功德,并能成实现世等利益。因此,以这种热忱以及他自身所具有的功德来令他欢喜,正确地使他达到喜悦满足的状态。
Alaṃ gharāvāsapalibodhacintāyāti saññāpetvāti brāhmaṇa netaṃ gharāvāsapalibodhena kataṃ, atha kho mārāvaṭṭanenāti brāhmaṇaṃ saññāpetvā. Taṅkhaṇānurūpāyāti yādisī tadā tassa ajjhāsayappavatti, tadanurūpāyāti attho. Tassa tadā tādisassa vivaṭṭasannissitassa ñāṇaparipākassa abhāvato kevalaṃ abbhantarasannissito eva attho dassitoti āha ‘‘diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā’’ti, paccakkhato vibhāvetvāti attho. Kusale dhammeti tebhūmake kusale dhamme. Tatthāti kusaladhamme yathāsamādapite. Nanti brāhmaṇaṃ. Samuttejetvāti sammadeva uparūpari nivesetvā puññakiriyāya tikkhavisadabhāvaṃ āpādetvā. Taṃ pana atthato tassa ussāhajananaṃ hotīti āha ‘‘saussāhaṃ katvā’’ti. Evaṃ puññakiriyāya saussāhato evarūpaguṇasamaṅgitā ca niyamato diṭṭhadhammikādiatthasampādananti evaṃ saussāhatāya aññehi ca tasmiṃ vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā sammadeva haṭṭhatuṭṭhabhāvaṃ āpādetvā.
如果世尊降下了法宝之雨,那他为什么没有证得殊胜的果证呢?因为他没有具备亲依止缘。既然如此,世尊为什么还那样为他降下法宝之雨呢?回答说:虽然他当时没有证得殊胜果证,但为了将来证得涅槃,前后所说的法都成了习气分,应当这样理解。因为世尊的说法绝不会没有意义。三个月的所施物,就是指应当布施三个月的物品。哪一天,就是在哪一天。
Yadi bhagavā dhammaratanavassaṃ vassi, atha kasmā so visesaṃ nādhigacchi? Upanissayasampattiyā abhāvato. Yadi evaṃ kasmā bhagavā tassa tathā dhammaratanavassaṃ vassīti? Vuccate – yadipi tassa visesādhigamo natthi, āyatiṃ pana nibbānādhigamatthāya vāsanābhāgiyā ca sabbā purimapacchimadhammakathā ahosīti daṭṭhabbā. Na hi bhagavato niratthakā dhammadesanā atthi. Temāsikopi deyyadhammoti temāsaṃ dātabbopi deyyadhammo. Yaṃ divasanti yasmiṃ divase.
23“以佛为引导者”是指以佛陀为引导者的比丘僧团,意思是把佛陀当作最上首。“随所需而做”是说按照需要,当时用食物做了安排。拒绝接受递上来的食物,可以通过手势、面部表情或言语来表示,所以说“以手势”等。“手已从钵移开”中,手已离开钵,这个说法是不同搭配关系的外在复合词,因此说“手已从钵移开”等。也有写成“onittapattapāṇi”的,意思是钵已洗净,即通过去除食物等使钵清净,手和钵都干净,把钵放在一边坐下。“羽褐与绸绢布”中,是羽褐布和绸绢布。其中,在羽褐之处所生者名为羽褐,也有人说是某种蚕丝。而绢布则是中国布。在“āyoga”等中,“āyoga”是系带,是肩带,用于钵袋等物。“药油”是以药熬煮制成的油。“皮囊”是皮革制成的油容器。给每位比丘布施了价值千钱的油,这是关联。
23.Buddhapariṇāyakanti buddho pariṇāyako etassāti buddhapariṇāyako, bhikkhusaṅgho. Taṃ buddhapariṇāyakaṃ, buddhajeṭṭhakanti attho. Yāvadatthaṃ katvāti yāva attho, tāva bhojanena tadā katanti adhippāyo. Dātuṃ upanītabhikkhāya paṭikkhepo nāma hatthasaññāya mukhavikārena vacībhedena vā hotīti āha ‘‘hatthasaññāyā’’tiādi. Onītapattapāṇinti ettha onīto pattato pāṇi etassāti onītapattapāṇīti bhinnādhikaraṇavisayoyaṃ saddo bāhiratthasamāsoti āha ‘‘pattato onītapāṇi’’ntiādi. ‘‘Onittapattapāṇi’’ntipi pāṭho, tassattho onittaṃ nānābhūtaṃ vinābhūtaṃ āmisāpanayanena vā sucikataṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇi , taṃ onittapattapāṇiṃ, hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Pattuṇṇapaṭṭapaṭe cāti pattuṇṇapaṭe ca paṭṭapaṭe ca. Tattha pattuṇṇapadese bhavā pattuṇṇā, kosiyavisesātipi vadanti. Paṭṭāni pana cīnapaṭāni. Āyogādīsu āyogoti paṭiāyogo, aṃsabaddhakaṃ pattatthavikādīsu. Bhesajjatelānanti bhesajjasampākena sādhitatelānaṃ. Tumbānīti cammamayatelabhājanāni. Ekamekassa bhikkhuno sahassagghanakaṃ telamadāsīti sambandho.
举行了大祭祀,就是作了大布施。与妻子儿女一同礼敬后坐下,意思是和妻子儿女一起礼敬之后坐下。三个月是表示持续关系的业格。他坐下时心想:我今天就要听闻这三个月里应当听闻的法。为了圆满他的这个心愿而说法,所以说令其心愿圆满。跟随,就是随行。
Mahāyāgaṃ yajitvāti mahādānaṃ datvā. Saputtadāraṃ vanditvā nisinnanti puttadārehi saddhiṃ vanditvā nisinnaṃ. Temāsanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. ‘‘Temāsaṃ sotabbadhammaṃ ajjeva suṇissāmī’’ti nisinnassa taṃ ajjhāsayaṃ pūretvā desitattā vuttaṃ ‘‘paripuṇṇasaṅkappaṃ kurumāno’’ti. Anubandhitvāti anugantvā.
诸佛并没有所谓的不喜乐与不安,所以说“随心所愿、随其所好而住”。因为“喜乐”和“喜爱”在意义上其实是一回事。这里的“喜乐”一词是“喜好”的同义词,不是“贪著享乐”的同义词。如果是因为贪著享乐而住在某处,当那些享乐的事物消失时,他可能就对那个地方产生不喜乐;但漏尽者根本没有这种情况,更何况诸佛。所以,诸佛并不是因为喜乐而住在某处、等喜乐消失后才去别处;而是为了调伏应受教化的人而住在某处,等这件事办成了,就为了调伏其他应受教化的人而前往别处,这就是这里说的“随其所好”。未至索雷城等地,是指没有进入大游行路线上作为必经之地的索雷城等城镇。波耶伽城,既是村子的名称,也是渡口的名称。恒河,就是名为恒河的河流。他由此而下,这里的“此”是表示原因的业格,所以说“他由此而下”。
Buddhānaṃ anabhiratiparitassitā nāma natthīti āha ‘‘yathājjhāsayaṃ yathārucitaṃ vāsaṃ vasitvā’’ti. Abhirantaṃ abhiratīti hi atthato ekaṃ. Abhirantasaddo cāyaṃ abhirucipariyāyo, na assādapariyāyo. Assādavasena ca katthaci vasantassa assādavatthuvigamanena siyā tassa tattha anabhirati, tayidaṃ khīṇāsavānaṃ natthi, pageva buddhānaṃ, tasmā abhirativasena katthaci vasitvā tadabhāvato aññattha gamanaṃ nāma buddhānaṃ natthi, vineyyavinayanatthaṃ pana katthaci vasitvā tasmiṃ siddhe vineyyavinayatthameva tato aññattha gacchanti, ayamettha yathāruci. Soreyyādīni anupagammāti mahāmaṇḍalacārikāya vīthibhūtāni soreyyanagarādīni anupagantvā. Payāgapatiṭṭhānanti gāmassapi adhivacanaṃ titthassapi. Gaṅgaṃ nadinti gaṅgaṃ nāma nadiṃ. Tadavasarīti ettha tanti karaṇatthe upayogavacananti āha ‘‘tena avasari tadavasarī’’ti.
“一切善见”的意思是:从四面八方、完完全全地让人生起净信,所以叫“一切善见”,也就是属于那“一切善见”的。这里,“于一切善见的……在一切善见性中”这一句里,“在此”是指向前面那句话的,“此”是指向接下来要说的理由的。连接关系是这样的:前面说到“于一切善见的律藏注释”,那么,那里所说的那个名为“一切善见”的注释,对于那“一切善见”的注释,在它的“一切善见性”中、在它“一切善见”的状态中、在它完全令人产生净信这一点上,有这样一件事。是什么事呢?就是说“从师师相承”等等。
Samantapāsādikāyāti samantato sabbaso pasādaṃ janetīti samantapāsādikā, tassā samantapāsādikāya. Tatridaṃ samantapāsādikāya samantapāsādikattasminti ettha tatrāti purimavacanāpekkhaṃ, idanti vakkhamānakāraṇavacanāpekkhaṃ. Tatrāyaṃ yojanā – yaṃ vuttaṃ ‘‘samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāyā’’ti, tatra yā sā samantapāsādikāti saṃvaṇṇanā vuttā , tassā samantapāsādikāya saṃvaṇṇanāya samantapāsādikattasmiṃ samantapāsādikabhāve sabbaso pasādajanakatte idaṃ hoti. Kiṃ hotīti āha ‘‘ācariyaparamparato’’tiādi.
从“师师相承”这一角度来说,就是依据“优波离、陀娑迦”等(见《附随》3)所说的内容,来说明师师相承。从“阐明因缘与事由的分类”这一角度来说,就是从阐明因缘的分类和阐明事由的分类两方面来说。其中,应当知道,通过开示外因缘、内因缘和学处因缘来阐明因缘的分类;而阐明上座部的主张,则是阐明事由的分类。从“远离外道”这一角度来说,就像在“依她自己的认许,你们应当驱摈比丘尼梅谛耶”等处(《波罗夷》384)那样,通过驳斥那些邪行外道的错误见解,并因此确立自己的主张,从而使自宗清净。
Ācariyaparamparatoti ‘‘upāli dāsako’’tiādinā (pari. 3). Vuttaācariyaparamparato. Nidānavatthuppabhedadīpanatoti nidānappabhedadīpanato vatthuppabhedadīpanato ca. Tattha bāhiranidānaabbhantaranidānasikkhāpadanidānadassanavasena nidānappabhedadīpanaṃ veditabbaṃ, theravādappakāsanaṃ pana vatthuppabhedadīpanaṃ. Parasamayavivajjanatoti ‘‘sakāya paṭiññāya mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’tiādīsu (pārā. 384) micchāpaṭipannānaṃ paresaṃ laddhinirākaraṇato, tatoyeva ca attano samayapatiṭṭhāpanena sakasamayavisuddhito.
“文句清净”是指:通过校订原文来使文句清净;或者依照声明的学问,先展示词源分析,再说明词的构成,这就是文句清净。“显示分别纲目的差别”是指:针对“三种女人”等词语的分类,按照与之相应的方式来显示纲目的差别。“正观”是指以智慧之眼正确观察的人,意思是审察的人。“不可信”是指能引起不信的。“此处”是指在《普端严》中。与“正观的智者”相关联。因此应当这样连接:这部注释就是以《普端严》之名流传的。为了说明这是对谁所说、由谁所说的法的注释,所以说了“对于律……”等话。
Byañjanaparisodhanatoti pāṭhasodhanena byañjanaparisodhanaṃ veditabbaṃ, saddasatthānusārena vā nibbacanaṃ dassetvā padanipphattidassanaṃ byañjanaparisodhanaṃ. Vibhaṅganayabhedadassanatoti ‘‘tisso itthiyo’’tiādipadabhājanassa anurūpavasena nayabhedadassanato. Sampassatanti ñāṇacakkhunā sammā passantānaṃ, upaparikkhantānanti attho. Apāsādikanti appasādāvahaṃ. Etthāti samantapāsādikāya. Sampassataṃ viññūnanti sambandho. Tasmā ayaṃ saṃvaṇṇanā samantapāsādikātveva pavattāti yojetabbaṃ. Kassa kena desitassa saṃvaṇṇanāti āha ‘‘vinayassā’’tiādi.