“广大的空间”是指像打谷场那样大的地方。“无边者”是指不断增长的无边。“无边际者”是指不断增长的无边际。“无边想者”是指认为“这是无边”的人。“那个就是命者”,意思是那个命者。这里把词性搞颠倒了。而“命者”指的就是我。“色等五种”,因为具有环绕之义而称为身体。“命者不是身体”,意思是被称为我的命者,并不是被称为色的身体。受等诸蕴也是同样的道理。“如来”是指有情。有些版本写作“阿拉汉”。“死后”是指死亡之后,也就是指他世。“色在这里就是死法”,是以自己当下明显的蕴为代表来总说五蕴,意思是它们在这个世间就具有坏灭的本性。其余诸蕴也是同样的道理。“身坏之后”,是指在名为五蕴的身体坏灭之后。通过这句话,已经说明了“死后”这个标题的含义。在“存在……”等句中,“存在”是根本词。四句中的 api 都是表示集合的意思。“停留”,是因为常恒而停留,意思是不死。或者应当知道,“停留”这个词是为了特别说明“存在”这个词的含义而说的。“生起”,是指依卵生、胎生的方式入胎而生起;“出生”,是指依湿生、化生的方式入胎而出生——应当这样理解其义理关联。“断灭”,是从相续断绝的角度来说的。“坏灭”,是从刹那坏灭的角度来说的。“死后不存在”,是对前面几个词的解释:从死亡之后就不存在了。“亦存在亦不存在”,是某些持部分恒常见者的观点,意思是以一种方式存在,以另一种方式不存在。也就是说,以命者的状态存在,而以前的命者不存在,所以说不存在。“非存在非不存在”,是不死矫乱论者的观点,意思是既不是存在,也不是不存在。他们因为害怕被指责、害怕说妄语,加上愚钝昏昧,只是对前面所说的道理加以否定而已。“以这五十种形式”,是指按前面所说的十组、每组五种,而成为五十种形式。
Vipulaṃ okāsanti khalamaṇḍalamattādivasena mahantaṃ ṭhānaṃ. Anantavāti vuddhaanantavā. Apariyantoti vuddhaapariyanto. Anantasaññīti anantotisaññī. Taṃ jīvanti so jīvo. Liṅgavipallāso kato. Jīvoti ca attā eva. Rūpādīni pañcapi parivaṭumaṭṭhena sarīraṃ. Jīvaṃ na sarīranti attasaṅkhāto jīvo rūpasaṅkhātaṃ sarīraṃ na hoti. Esa nayo vedanādīsu. Tathāgatoti satto. Arahanti eke. Paraṃ maraṇāti maraṇato uddhaṃ, paraloketi attho. Rūpaṃ idheva maraṇadhammanti attano pākaṭakkhandhasīsena pañcakkhandhaggahaṇaṃ, taṃ imasmiṃyeva loke nassanapakatikanti attho. Sesakkhandhesupi eseva nayo. Kāyassa bhedāti khandhapañcakasaṅkhātassa kāyassa bhedato paraṃ. Iminā vacanena ‘‘paraṃ maraṇā’’ti etassa uddesassa attho vutto. Hotipītiādīsu hotīti mūlapadaṃ. Catūsupi api-saddo samuccayattho. Tiṭṭhatīti sassatattā tiṭṭhati, na cavatīti attho. ‘‘Hotī’’ti padassa vā atthavisesanatthaṃ ‘‘tiṭṭhatī’’ti padaṃ vuttanti veditabbaṃ. Uppajjatīti aṇḍajajalābujayonipavesavasena uppajjati nāma, nibbattatīti saṃsedajaopapātikayonipavesavasena nibbattati nāmāti atthayojanā veditabbā. Ucchijjatīti pabandhābhāvavasena. Vinassatīti bhaṅgavasena. Na hoti paraṃ maraṇāti purimapadānaṃ atthavivaraṇaṃ, cutito uddhaṃ na vijjatīti attho. Hoti ca na ca hotīti ekaccasassatikānaṃ diṭṭhi, ekena pariyāyena hoti, ekena pariyāyena na hotīti attho. Jīvabhāvena hoti, pubbajīvassa abhāvena na hotīti vuttaṃ hoti. Neva hoti na na hotīti amarāvikkhepikānaṃ diṭṭhi, hotīti ca neva hoti, na hotīti ca na hotīti attho. Anuvādabhayā musāvādabhayā ca mandattā momūhattā ca pubbavuttanayassa paṭikkhepamattaṃ karoti. Imehi paññāsāya ākārehīti yathāvuttānaṃ dasannaṃ pañcakānaṃ vasena paññāsāya ākārehīti.