《第一住经》的注释
1. Paṭhamavihārasuttavaṇṇanā
11Aḍḍhamāsanti:在表示完全相续的语境中,这是受格用语。Paṭisallīyitunti:指在所说的那个时间里,日复一日地让心在等至和法思惟中隐没而住。Vinetabboti:应当以断除的调伏来调伏,也就是应当证得圣道。Tanti:指随见而行。Assāti:指对众人。Apagacchatīti:即从导师身边离去。Sūti:只是一个助词。
11.Aḍḍhamāsanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Paṭisallīyitunti yathāvuttaṃ kālaṃ paṭi divase divase samāpattiyaṃ dhammacintāyaṃ cittaṃ nilīyituṃ. Vinetabboti samucchedavinayena vinetabbo ariyamaggādhigantabbo. Tanti diṭṭhānugatiāpajjanaṃ. Assāti janatāya. Apagacchatīti satthu santikato apeti. Sūti nipātamattaṃ.
“以部分”就是以一个部分。“连同部分”就是带有部分。这个带有部分,因为在经中只按受的方式出现,所以在究竟法的分类里,受可以毫无遗漏地把握到;把握它们时,就说“蕴的部分”等等。“那一切”就是指蕴的部分等全部。“作观”这个词,为了显示它的含义,就说成“反复观察”。这里的反复观察叫做作观,不是观。然而,世尊的观作观是在毗舍佉满月日才圆满成就的,因此,世尊的他地之受也对他地有情相违而生起,所以说“乃至有顶转起的乐受”。“以一切方式”就是以自相、集起、灭去、味、过患等一切方式。在把握、在仔细考察。
Padesenāti ekadesena. Saha padesenāti sapadeso. Svāyaṃ sapadeso yasmā vedanāvaseneva pāḷiyaṃ āgato, tasmā paramatthadhammakoṭṭhāse vedanā anavasesato labbhati, te gaṇhanto ‘‘khandhapadeso’’tiādimāha. Taṃ sabbanti khandhapadesādikaṃ sabbampi. ‘‘Sammasanto’’ti padassa atthadassanavasena ‘‘paccavekkhanto’’ti āha. Paccavekkhaṇā idha sammasanaṃ nāma, na vipassanā. Vipassanāsammasanaṃ pana bhagavato visākhapuṇṇamāyaṃ eva nipphannaṃ, tasmā bhagavato aññabhūmikāpi vedanā aññabhūmikānaṃ sattānaṃ viruddhā uppajjatevāti vuttaṃ ‘‘yāva bhavaggā pavattā sukhā vedanā’’ti. Sabbākārenāti sarūpato samudayato atthaṅgamato assādāditoti sabbākārena. Pariggaṇhanto upaparikkhanto.
完全没有遗漏,也没有任何剩余。根与念处的部分很容易理解,所以心不散乱。这是世尊的。于处,是指在每一个应当观察的地方。那些住等至和果等至,先依蕴、依处等方式生起,然后只把握其中一部分的受,对它进行观照,再依次进入——这就是禅那等至和果等至。果等至确实是这样:观照之后一次又一次地进入,从意义上看虽然没有差别,但因为所依止的法有种种不同,所以好像被分成了不同种类,因此注释书中说,每天受用的等至有二十四万亿十万种差别。虽然也可以依其他法而生起,但在这里是依受而确定,是依受的力量而生起的。为什么这样生起呢?因为诸佛的智慧领域有内在的区分。事实上,世尊在整整半个月中,都是依受来观照,并随顺于此进入那些住等至。这件殊胜的事不与其他人共有,导师为了让比丘们知道,便说了“yena svāhaṃ”等话。
Nippadesāneva anavasesāneva. Indriyasatipaṭṭhānapadeso suviññeyyoti anuddhato. Assāti bhagavato. Ṭhāneti tasmiṃ tasmiṃ paccavekkhitabbasaṅkhāte okāse. Sā sā ca vihārasamāpattīti khandhavasena āyatanādivasena ca pavattitvā tesaṃ ekadesabhūtaṃ vedanaṃyeva pariggahetvā taṃ sammasitvā anukkamena samāpannā jhānasamāpatti phalasamāpatti ca. Phalasamāpatti hi tathā sammasitvā punappunaṃ samāpajjanavasena atthato abhinnāpi adhiṭṭhānabhūtadhammabhedena bhinnā viya vuccati, yato catuvīsatikoṭisatasahassabhedā devasikaṃ vaḷañjanasamāpattiyo aṭṭhakathāyaṃ vuttā. Kāmaṃ aññadhammavasenapi jātā eva, vedanāvasena panettha abhiniveso kato vedanānubhāvena jātā. Kasmā evaṃ jātāti? Buddhānaṃ ñāṇapadassa antaravibhāgattā. Tathā hi bhagavā sakalampi aḍḍhamāsaṃ vedanāvaseneva sammasanaṃ pavatteti, tadanusārena ca tā vihārasamāpattiyo samāpajji. Tayidaṃ acchariyaṃ anaññasādhāraṇaṃ bhikkhū pavedento satthā – ‘‘yena svāha’’ntiādimavoca.
不善的受:由杀生、不与取、欲邪行、妄语、离间语、杂秽语、贪欲、嗔恨,以及种种邪见所生的,这些就只是不善的受。应当这样连接理解:投生到梵天等处之后,依止“我们在那里将常恒永住”这样的邪见。在天祠等处,为了供养天神,或者为了供大众受用,而种植花丛。“打杀束缚等”:通过“等”这个字,应当知道它含摄了不与取、欲邪行、妄语、离间语、杂秽语等。因为现法异熟的果报既少又不明显,所以说“投生到他处的有情”。
Akusalāvāti pāṇātipāta-adinnādāna-kāmesumicchācāra-musāvāda-pisuṇavācāsamphappalāpa-abhijjhā-byāpādavasena taṃtaṃmicchādassanavasena ca akusalā vedanā eva hoti. Brahmalokādīsu uppajjitvā tattha niccā dhuvā bhavissāmāti evaṃ diṭṭhiṃ upanissāyāti yojetabbaṃ. Devakulādīsu devapūjatthaṃ, sabbajanaparibhogatthaṃ vā mālāvacchaṃ ropenti. Vadhabandhanādīnīti ādi-saddena adinnādāna-micchācāra-musāvāda-pisuṇavācā-samphappalāpādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Diṭṭhadhammavipākassa apacurattā apākaṭattā ca ‘‘bhavantaragatāna’’nti vuttaṃ.
“如是这些”中的“如是”一词,有“等等”的意思,或者有“种类”的意思。因此,就像依粗恶语那样,也应当依其他不善业,随其所应地引出“以正见为缘而生起不善受”来说明。以“即是此理”这句话,是表示:正如以邪见为缘、以正见为缘,已按俱生缘和亲依止缘两方面,随其所应地配合显示了善、不善和异熟的受;同样,在以邪思惟等为缘的地方,也应当随其所应地配合显示。这里说的是这个意思。在“以欲为缘”中,指的是伴随渴爱的、想要去做的欲,所以说“在以欲为缘等句中,以欲为缘应知为与八种贪俱行心相应的受”。在“以寻为缘”中,指的是达到安止的寻,所以说“以寻为缘即初禅的受”。因为已经取了以寻为缘的初禅受,所以说“除初禅之外”。上面有三种色界禅,下面有三种无色界禅,这样剩下的就是六种想等至的受。
Iti nesanti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena yathā pharusavācāvasena, evaṃ tadaññesampi akusalakammānaṃ vasena sammādiṭṭhipaccayā akusalavedanāppavatti yathārahaṃ nīharitvā vattabbā. Eseva nayoti iminā yathā micchādiṭṭhipaccayā sammādiṭṭhipaccayā ca kusalākusalavipākavedanā sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā ca vasena yathārahaṃ yojetvā dassitā, evaṃ micchāsaṅkappapaccayādīsupi yathārahaṃ yojetvā dassetabbāti imamatthaṃ atidisati. Chandapaccayāti ettha taṇhāchandasahito kattukāmatāchando adhippetoti āha ‘‘chandapaccayātiādīsu pana chandapaccayā aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttā vedanā veditabbā’’ti. Vitakkapaccayāti ettha appanāppattova vitakko adhippetoti vuttaṃ ‘‘vitakkapaccayā paṭhamajjhānavedanāvā’’ti. Vitakkapaccayā paṭhamajjhānavedanāya gahitattā ‘‘ṭhapetvā paṭhamajjhāna’’nti. Upari tisso rūpāvacarā, heṭṭhā tisso arūpāvacarā evaṃ sesā cha saññāsamāpattivedanā.
三者,是指欲、寻、想已被超越。未止息,是指以对立面尚未止息。这三者确实以共存的方式成为缘,只存在于八种与贪俱行的心中。关于这一点,该说的已经说了。唯欲,是指在三者之中,只有欲。在止息时,因为指的是达到安止的初禅受。在欲和寻止息时,因为想还未止息,所以指的是第二禅等的受。事实上,取了第二禅等的受,一切想等至也就都被取到了。三者都止息,是指欲、寻、想都止息时,指的是非想非非想处的受。因为到达有顶时,想已止息,而欲和寻已达到极微细。下面在以正见为缘这一段中,因为用了正见一词,较低层次道上的正见也被包含其中,所以说为令未得者证得,即令证得阿拉汉果。或者,因为不证得较低层次道就不能证得最上道,所以把较低层次道的证得视为内含之义,而说为证得阿拉汉果。精进,因为它与果相伴,所以称为精进,因此说存在精进,即存在努力。那努力发起的,是依正精进之力,作为证得其他法的原因。巴利文中处这个词是原因的代称,所以说阿拉汉果的原因。以那为缘,这里那这个词所指的,正是前面说的处这个原因,所以说阿拉汉果的处缘。与四道俱生,以此说明在为证得阿拉汉果这一段中,较低层次的道是以内含之义被取到的。不过有些人说,已生起的出世间受是与四道俱生,这是如实说,是修饰语。应先考虑已生起的出世间受,然后才是与四道俱生。
Tiṇṇanti chandavitakkasaññānaṃ. Avūpasameti paṭipakkhena avūpasamite. Tiṇṇañhi tesaṃ sahabhāvena paccayatā aṭṭhalobhasahagatacittesu eva. Tattha yaṃ vattabbaṃ taṃ vuttameva. Chandamattassāti tesu tīsu chandamattassa. Vūpasame paṭhamajjhānavedanāva appanāppattassa adhippetattā. Chandavitakkānaṃ vūpasame dutiyajjhānādivedanā adhippetā saññāya avūpasantattā. Dutiyajjhānādivedanāgahaṇena hi sabbā saññāsamāpattiyo ca gahitāva honti. Tiṇṇampi vūpasameti chandavitakkasaññānaṃ vūpasame nevasaññānāsaññāyatanavedanā adhippetā. Bhavaggappattasaññā hi vūpasamanti chandasaṅkappānaṃ accantasukhumabhāvappattiyā. Heṭṭhā ‘‘sammādiṭṭhipaccayā’’ti ettha sammādiṭṭhiggahaṇena heṭṭhimamaggasammādiṭṭhipi gahitāva hotīti āha – ‘‘appattassa pattiyāti arahattaphalassa pattatthāyā’’ti. Atha vā heṭṭhimamaggādhigamena vinā aggamaggo natthīti heṭṭhimamaggādhigamaṃ atthāpannaṃ katvā ‘‘arahattaphalassa pattatthāyā’’ti vuttaṃ. Āyameti phalena missito hoti etenāti āyāmo, sammāvāyāmoti āha ‘‘atthi āyāmanti atthi vīriya’’nti. Tassa vīriyārambhassāti aññādhigamakāraṇassa sammāvāyāmassa vasena. Pāḷiyaṃ ṭhāna-saddo kāraṇapariyāyoti āha – ‘‘arahattaphalassa kāraṇe’’ti. Tappaccayāti ettha taṃ-saddena ‘‘ṭhāne’’ti vuttakāraṇameva paccāmaṭṭhanti āha – ‘‘arahattassa ṭhānapaccayā’’ti. Catumaggasahajātāti etena ‘‘arahattaphalassa pattatthāyā’’ti ettha heṭṭhimamaggānaṃ atthāpattivasena gahitabhāvameva joteti. Keci pana ‘‘catumaggasahajātāti vatvā nibbattitalokuttaravedanāti bhūtakathanaṃ visesanaṃ. Nibbattitalokuttaravedanāti paṭhamaṃ apekkhitabbaṃ, pacchā catumaggasahajātā’’ti vadanti.
《第二住经》注释
2. Dutiyavihārasuttavaṇṇanā
12邪见被彻底平息、完全断除,因此称为“邪见止息”。“邪见止息”就是正见。注释中说:“有人想到,邪见在别的生命期才生起,实在太遥远了,所以不接受果报的感受。”虽然已经用“依此道理”提示了,但为了让这个意思更加清楚明白,先说了“无论哪一个、哪一个”等等,然后以概括的方式,在后三部分中如实地显示所说的含义,于是说了“以欲的止息为缘”等等,这很容易理解。所说的这些含义,就在紧接着的经文里。
12. Micchādiṭṭhi vūpasamati sabbaso pahīyati etenāti micchādiṭṭhivūpasamo. ‘‘Micchādiṭṭhivūpasamo nāma sammādiṭṭhi. Bhavantare uppajjanto atidūreti maññamāno vipākavedanaṃ na gaṇhātī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Iminā nayenā’’ti atidisitvāpi tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘yassa yassā’’tiādiṃ vatvā eva sāmaññavasena vuttamatthaṃ pacchimesu tīsu padesu sarūpatova dassetuṃ ‘‘chandavūpasamapaccayā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva. Vuttatthāneva anantarasutte.
3-7. 《有学经》等的注释
3-7. Sekkhasuttādivaṇṇanā
13-1713-17. 三种学的学习就是戒,因此称为“学戒者”。或者,因为他正在学习,所以称为“有学”。经中确实这样说:“比丘们,因为他学习,所以称为有学。他学习什么?他学习增上戒……”等等(《增支部》3.86)。从三种果位来说,是在下面。那有学也是与第四道一起生起的学。因为在道的刹那,学的作用还没有完成,还处于未完成的状态;而在果的刹那,则可以说已经完成了。这里的意思很容易明白,因为按照下面已说的方式即可理解。
13-17. Tissannampi sikkhānaṃ sikkhanaṃ sīlaṃ etassāti sikkhanasīlo. Sikkhatītipi vā sekkho. Vuttañhetaṃ ‘‘sikkhatīti kho, bhikkhave, tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhatī’’tiādi (a. ni. 3.86). Tīhi phalehi heṭṭhā. Sāpi catutthamaggena saddhiṃ uppannasikkhāpi. Maggakkhaṇe hi sikkhākiccaṃ na niṭṭhitaṃ vippakatabhāvato, phalakkhaṇe pana niṭṭhitaṃ nāma. Uttānatthāneva heṭṭhā vuttanayattā.