《自为洲经》的注释
1. Attadīpasuttavaṇṇanā
4343. 在《自依品》的第一经中,“以自己为洲”的意思是:把自己当作洲、当作庇护、当作藏身之处、当作归处、当作依靠、当作安住之处而住。“以自己为皈依”是它的同义词。“不以他人为皈依”这句话是为了否定皈依他人。因为他人不能成为另一个人的皈依,无法靠他人的努力使他人达成成就,这一点也已经说过——
43. Attadīpavaggassa paṭhame attadīpāti attānaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gatiṃ parāyaṇaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharathāti attho. Attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacanaṃ. Anaññasaraṇāti idaṃ aññassa saraṇapaṭikkhepavacanaṃ. Na hi añño aññassa saraṇaṃ hoti aññassa vāyāmena aññassa asijjhanato, vuttampi cetaṃ –
‘‘Attā hi attano nātho, Ko hi nātho paro siyā’’ti. (dha. pa. 160);
因此说“不依他皈依”。那么这里说的“我”到底是什么呢?就是世间法和出世间法。所以接着又说“以法为洲,以法为依止,不依他皈依”。“因”就是原因——就像《中部》3.227等处所说的“布米迦,这确实是证得果的因”一样。“以什么为根源”就是“从什么生起”的意思。“对于色的”这一段,是为了显示断除他们那些忧苦等而开始的。“不战栗”就是不执取、不抓取。“以彼支分寂灭”,意思是由于那一种观的部分,烦恼已经止息,所以叫支分寂灭。在这部经里,讲的纯粹是观。第一经解释完毕。
Tenāha ‘‘anaññasaraṇā’’ti. Ko panettha attā nāma? Lokiyalokuttaro dhammo. Tenevāha – ‘‘dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā’’ti. Yonīti kāraṇaṃ – ‘‘yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.227) viya. Kiṃpahotikāti kiṃpabhutikā, kuto pabhavantīti attho? Rūpassa tvevāti idaṃ tesaṃyeva sokādīnaṃ pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ. Na paritassatīti na gaṇhāti na gahati. Tadaṅganibbutoti tena vipassanaṅgena kilesānaṃ nibbutattā tadaṅganibbuto. Imasmiṃ sutte vipassanāva kathitā. Paṭhamaṃ.
2. 道经的注释
2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā
4444. 在第二经中,“导向苦集的随观”:因为五取蕴本身就是苦,而导向那苦之集起的修行之道,就是像“把色看作我”这样以见解去随观,所以这里“导向苦集的随观”就是这个意思。关于“导向苦灭的随观”:在这里,与观智一起生起的四道智被称为“随观”。这样,这部经就讲说了轮回与还灭。第二经完毕。
44. Dutiye dukkhasamudayagāminī samanupassanāti yasmā sakkāyo dukkhaṃ, tassa ca samudayagāminī paṭipadā nāma ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ diṭṭhisamanupassanā vuttā, tasmā dukkhasamudayagāminī samanupassanāti ayamettha attho hoti. Dukkhanirodhagāminī samanupassanāti ettha saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ ‘‘samanupassanā’’ti vuttaṃ. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dutiyaṃ.
3. 无常经的注释
3. Aniccasuttavaṇṇanā
4545. 在第三经中,“应以正慧观见”,是指应以与观智一起运作的道慧来观见。“离染、解脱”,是指在道刹那离染,在果刹那解脱。“无执取而解脱诸漏”,是指以无生灭尽而灭尽的诸漏,不再被执取,这样就解脱了。“关于色界”等语,是为了显示省察而说的。也有人说是连同果一起显示省察。“安住”,是因为再没有其他应做的事,所以安住。“因安住而满足”,是因为已经证得应当证得的,所以满足。“亲自般涅槃”,是自己亲自般涅槃。第三经解释完毕。
45. Tatiye sammappaññāya daṭṭhabbanti saha vipassanāya maggapaññāya daṭṭhabbaṃ. Virajjati vimuccatīti maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe vimuccati. Anupādāya āsavehīti anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi agahetvā iti vimuccati. Rūpadhātuyātiādi paccavekkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Saha phalena paccavekkhaṇadassanatthantipi vadantiyeva. Ṭhitanti upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. Ṭhitattā santussitanti pattabbaṃ pattabhāvena santuṭṭhaṃ. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva parinibbāyati. Tatiyaṃ.
4. 《第二无常经》的注释
4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā
46第四经的注释中,“不随前际之见”是指不存在随顺前际的十八种见。“不随后际之见”是指不存在随顺后际的四十四种见。“强力执取”是指没有见的强力,也没有见的执取。到这里为止,显示的是第一道。现在,为了显示与观俱行的三道以及果,开始宣说“对于色”等。或者也可以说,那些见单凭观就能断除,但这里进一步开示,是为了显示与观俱行的四道。第四经解释完毕。
46. Catutthe pubbantānudiṭṭhiyoti pubbantaṃ anugatā aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti. Aparantānudiṭṭhiyoti aparantaṃ anugatā catucattālīsa diṭṭhiyo na honti. Thāmaso parāmāsoti diṭṭhithāmaso ceva diṭṭhiparāmāso ca na hoti. Ettāvatā paṭhamamaggo dassito. Idāni saha vipassanāya tayo magge ca phalāni ca dassetuṃ rūpasmintiādi āraddhaṃ. Atha vā diṭṭhiyo nāma vipassanāya eva pahīnā, idaṃ pana upari saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ āraddhaṃ. Catutthaṃ.
5. 《随观经》的注释
5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā
47第五项中,“观察五取蕴,或观察其中某一种”:这是以完整执取的方式观察五蕴,或以不完整执取的方式观察其中某一种。如此,这本身就是一种观察,也就是邪见的观察。对于有这种观察的人,“我是”的念头并没有消失——也就是说,在他那里,被称为渴爱、慢、见的三种戏论始终没有离去。所谓“五根的生起”:当这些烦恼生起时,以业和烦恼为条件,五根便产生了。
47. Pañcame pañcupādānakkhandhe samanupassanti etesaṃ vā aññataranti paripuṇṇagāhavasena pañcakkhandhe samanupassanti, aparipuṇṇagāhavasena etesaṃ aññataraṃ. Iti ayañceva samanupassanāti iti ayañca diṭṭhisamanupassanā. Asmīti cassa avigataṃ hotīti yassa ayaṃ samanupassanā atthi, tasmiṃ asmīti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātaṃ papañcattayaṃ avigatameva hoti. Pañcannaṃindriyānaṃ avakkanti hotīti tasmiṃ kilesajāte sati kammakilesapaccayānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ nibbatti hoti.
比丘们,所谓“有意”,这是针对业意而说的。“诸法”指所缘。“无明界”指速行刹那的无明。“由无明触所生”指从与无明相应的触所生起的。再者,“意”在有分刹那是指果报意界,在转向刹那是指唯作意界。“法”等的说明如前。“他会有‘我是’”指依渴爱、慢、见而有“我是”的想法。从此之后,“我是此”是指执取色等诸法中的某一法,以我见而说“这就是我”。“将有”是依常见而说。“将没有”是依断灭见而说。“将有色的”等等,这一切都归属于常见。“就在那时”指当这些根以那样的方式住立之时。无明被断除,指对四圣谛无知的无明被断除。明生起,指阿拉汉道之明生起。在这里,“我是”就是指渴爱、慢、见。业与五根之间有一个连接,把果报意归入五根一边,因此五根与业之间又有一个连接。这样,三种戏论属于过去世,诸根等属于现在世,其中以业意为起点,显示了未来世的缘。第五。
Atthi, bhikkhave, manoti idaṃ kammamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Dhammāti ārammaṇaṃ. Avijjādhātūti javanakkhaṇe avijjā. Avijjāsamphassajenāti avijjāsampayuttaphassato jātena. Apica manoti bhavaṅgakkhaṇe vipākamanodhātu, āvajjanakkhaṇe kiriyamanodhātu. Dhammādayo vuttappakārāva. Asmītipissa hotīti taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hoti. Ito paresu ayamahamasmīti rūpādīsu kiñcideva dhammaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ ahamasmī’’ti attadiṭṭhivasena vuttaṃ. Bhavissanti sassatadiṭṭhivasena. Na bhavissanti ucchedadiṭṭhivasena. Rūpī bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajanti. Athetthāti atha tenevākārena ṭhitesu etesu indriyesu. Avijjā pahīyatīti catūsu saccesu aññāṇabhūtā avijjā pahīyati. Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati. Evamettha asmīti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Kammassa pañcannañca indriyānaṃ antare eko sandhi, vipākamanaṃ pañcindriyapakkhikaṃ katvā pañcannañca indriyānaṃ kammassa ca antare eko sandhīti. Iti tayo papañcā atīto addhā, indriyādīni paccuppanno addhā, tattha kammamanaṃ ādiṃ katvā anāgatassa paccayo dassitoti. Pañcamaṃ.
《蕴经》的注释
6. Khandhasuttavaṇṇanā
48第六项:色蕴属于欲界,其余四蕴通于四地。有漏,是指作为诸漏的所缘而成为它们的缘。取著,同样是指作为诸取的所缘而成为它们的缘。这里的字面意思是:与那些以它为所缘而生起的漏一起运作,所以叫有漏;可以被执取,所以叫取著。在这里,色蕴仍然属于欲界,其余诸蕴则是从观行的角度说的三地法。这样一来,这里的色法以聚集之义归入诸蕴,以有漏聚集之义归入诸取蕴。受等诸法既有有漏的,也有无漏的。它们全部以聚集之义归入诸蕴,而其中属于三地范围的部分,则以有漏之义归入诸取蕴。第六项。
48. Chaṭṭhe rūpakkhandho kāmāvacaro, cattāro khandhā catubhūmakā. Sāsavanti āsavānaṃ ārammaṇabhāvena paccayabhūtaṃ. Upādāniyanti tatheva ca upādānānaṃ paccayabhūtaṃ. Vacanattho panettha – ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti sāsavaṃ. Upādātabbanti upādāniyaṃ. Idhāpi rūpakkhandho kāmāvacaro, avasesā tebhūmakā vipassanācāravasena vuttā. Evamettha rūpaṃ rāsaṭṭhena khandhesu paviṭṭhaṃ, sāsavarāsaṭṭhena upādānakkhandhesu. Vedanādayo sāsavāpi atthi, anāsavāpi atthi. Te rāsaṭṭhena sabbepi khandhesu paviṭṭhā, tebhūmakā panettha sāsavaṭṭhena upādānakkhandhesu paviṭṭhāti. Chaṭṭhaṃ.
《索纳经》等经的注释
7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā
49-5049-50. 在第七项中,“我更为殊胜”意思是:我是更殊胜、最上等的。“除了不如实见之外,还会是什么?”意思是:除了不如实见之外,还会有什么呢?不见,就是无明。这时,为了向他开示那回转的金刚破斥教法,开始说:“索纳,你对此怎么想?”等等。第八项意思很清楚。这是第七、第八项。
49-50. Sattame seyyohamasmīti visiṭṭho uttamo ahamasmi. Kimaññatra yathābhūtassa adassanāti yathābhūtassa adassanato aññaṃ kiṃ bhaveyya? Adassanaṃ aññāṇameva bhaveyyāti attho. Idānissa te parivaṭṭaṃ vajirabhedadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasi soṇotiādimāha. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sattamaaṭṭhamāni.
《喜尽经》等经的注释
9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā
51-52第九和第十项中说的“由喜尽而贪尽,由贪尽而喜尽”,是因为“喜”和“贪”这两个词在含义上没有区别才这样说的。或者也可以说:以厌离随观而厌离的人,舍断喜;以离欲随观而离染的人,舍断贪。到这里,观已经完成,接着把“由贪尽而喜尽”作为道显示出来,再把“由喜贪尽而心解脱”作为果显示出来。这是第九和第十项。
51-52. Navamadasamesu nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayoti idaṃ nandīti vā rāgoti vā imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāya vuttaṃ. Nibbidānupassanāya vā nibbindanto nandiṃ pajahati, virāgānupassanāya virajjanto rāgaṃ pajahati. Ettāvatā vipassanaṃ niṭṭhapetvā ‘‘rāgakkhayā nandikkhayo’’ti idha maggaṃ dassetvā ‘‘nandirāgakkhayā cittaṃ vimutta’’nti phalaṃ dassitanti. Navamadasamāni.