3. 教诫品·教诫学处的注释
5. 波逸提篇复注 · 91 段
教诫学处的注释巴利
1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā
144 在比丘尼品第一学处中,“随问话而说”是指顺着提问者所问的“那位长老戒行如何?威仪如何?从什么家族出家?”等问话而作答。“可以讲述”是指纯粹以不带染着的心来讲述。由于不能导向天界与解脱之道,这种像畜生一样的谈论,所以叫“畜生论”。因此说“即使能导向天界之道……”等。“即使”这个词,是在表明更不用说能导向解脱之道了。“像畜生一样”是指成为障碍、构成妨害,因为沉溺于畜生论确实会障碍天界与解脱。“圆满”就是完备。“义理连贯”就是意义契合。“深奥”是因为义理深邃等而深奥。“多味”是具有意义之味等多种滋味。“与相之通达相连”是因为它能带来通达无常等相的滋味,所以与相的通达相连。巴利
144. Bhikkhunivaggassa paṭhamasikkhāpade kathānusārenāti ‘‘so thero kiṃsīlo kiṃsamācāro katarakulā pabbajito’’tiādinā pucchantānaṃ pucchākathānusārena. Kathetuṃ vaṭṭantīti nirāmiseneva cittena kathetuṃ vaṭṭanti. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathā tiracchānakathāti āha ‘‘saggamaggagamanepī’’tiādi. Api-saddena pageva mokkhamaggagamaneti dīpeti. Tiracchānabhūtanti tirokaraṇabhūtaṃ, bādhikanti vuttaṃ hoti. Laddhāsevanā hi tiracchānakathā saggamokkhānaṃ bādhikāva hoti. Samiddhoti paripuṇṇo. Sahitatthoti yuttattho. Atthagambhīratādiyogato gambhīro. Bahurasoti attharasādibahuraso. Lakkhaṇapaṭivedhasaṃyuttoti aniccādilakkhaṇapaṭivedharasaāvahanato lakkhaṇapaṭivedhasaṃyutto.
145-147 “在他处”是指别的地方,也就是“上方”的意思。“正在做”是指在对外在的事情上正在做。“巴帝摩卡”是指分为行持和禁止两部分的学处戒。因为谁保护守护它,它便使此人从地狱等苦中解脱出来,所以称为“巴帝摩卡”。“防护”就是约束,指关闭身门和语门。依靠它,身语二门被约束、被关闭,所以称为“防护”,这是对身语不违犯的称呼。“以巴帝摩卡防护而约束”是指身语二门被巴帝摩卡防护所关闭。而由于处于这种状态的人就叫做具足者,所以说“具足”。“转起”是指让自身持续运作。“住”则显示了安住在巴帝摩卡防护戒中的比丘的行住威仪。巴利
145-147.Paratoti parattha, uttarinti attho. Karontovāti paribāhire karontoyeva. Pātimokkhoti cārittavārittappabhedaṃ sikkhāpadasīlaṃ . Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehi, tasmā ‘‘pātimokkha’’nti vuccati. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavacīdvārānaṃ pidahanaṃ. Yena hi te saṃvutā pihitā honti, so saṃvaro, kāyikavācasikassa avītikkamassetaṃ nāmaṃ. Pātimokkhasaṃvarena saṃvutoti pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavacīdvāro. Tathābhūto ca yasmā tena samaṅgī nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘samannāgato’’ti . Vattatīti attabhāvaṃ pavatteti. Viharatīti iminā pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno iriyāpathavihāro dassito.
为了用圣典把略说之义详细阐明,因而接着开始讲说“已说”等语。其中,“分别”指禅那分别。“戒”“依止”等,都是巴帝摩卡的同义词。这里说“戒”,虽然它确实是巴帝摩卡的同义词——须连同羯磨语的结束方才成就——但即便如此,从法的角度说,应知此“戒”指的是:远离杀生等者、或圆满履行义务者的思等诸法。然而,比丘依巴帝摩卡戒而安立于教法中,因此称之为“依止”;或者比丘于此安立,或者诸善法于此安立,所以名为“依止”。此义应依“智者依戒而安立”“大王,戒是一切善法的依止”“大王,安住于戒者,一切善法不退失”等经典而了知。巴利
Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato pāḷiyā vibhāvetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha vibhaṅgeti jhānavibhaṅge. Sīlaṃ patiṭṭhātiādīni pātimokkhasseva vevacanāni. Tattha (vibha. aṭṭha. 511) sīlanti kāmañcetaṃ saha kammavācāpariyosānena ijjhanakassa pātimokkhasseva vevacanaṃ, evaṃ santepi dhammato etaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanādayo dhammā veditabbā. Yasmā pana pātimokkhasīlena bhikkhu sāsane patiṭṭhāti nāma, tasmā taṃ ‘‘patiṭṭhā’’ti vuttaṃ. Patiṭṭhahati vā ettha bhikkhu, kusaladhammā eva vā ettha patiṭṭhahantīti patiṭṭhā. Ayamattho ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti (saṃ. ni. 1.23, 192) ca ‘‘patiṭṭhā, mahārāja, sīlaṃ sabbesaṃ kusalānaṃ dhammāna’’nti (mi. pa. 2.1.9) ca ‘‘sīle patiṭṭhitassa kho, mahārāja, sabbe kusalā dhammā na parihāyantī’’ti ca ādisuttavasena veditabbo.
这个“初”是从最初生起的意思来说的。关于这一点也曾经说过:巴利
Tadetaṃ pubbuppattiatthena ādi. Vuttampi cetaṃ –
所以,优低耶,你应当从一开始就把善法清理干净。什么是善法的开始呢?就是极其清净的戒和正直的见。巴利
‘‘Tasmātiha tvaṃ, uttiya, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.382).
就像建城的人想要建一座城市,会先清理城址,然后再按街道、十字路口、广场等划分区域来建城;同样,修行人一开始先清净戒,之后才证悟定、观、道、果和涅槃。又像洗衣的人先用三种碱水洗衣服,然后在干净的衣服上随意染色;也像善巧的画师想画画,先处理墙面,之后再画出图像;同样,修行人从一开始就清净戒,之后才证悟止、观等法。因此,戒被称为“开始”。巴利
Yathā hi nagaravaḍḍhakī nagaraṃ māpetukāmo paṭhamaṃ nagaraṭṭhānaṃ sodheti, tato aparabhāge vīthicatukkasiṅghāṭakādiparicchedena vibhajitvā nagaraṃ māpeti, evameva yogāvacaro ādimhi sīlaṃ sodheti, tato aparabhāge samādhivipassanāmaggaphalanibbānāni sacchikaroti. Yathā vā pana rajako paṭhamaṃ tīhi khārehi vatthaṃ dhovitvā parisuddhe vatthe yadicchakaṃ raṅgajātaṃ upaneti, yathā vā pana cheko cittakāro rūpaṃ likhitukāmo ādito bhittiparikammaṃ karoti, tato aparabhāge rūpaṃ samuṭṭhāpeti, evameva yogāvacaro āditova sīlaṃ visodhetvā aparabhāge samathavipassanādayo dhamme sacchikaroti. Tasmā sīlaṃ ‘‘ādī’’ti vuttaṃ.
这个戒因为像脚一样能行走,所以就叫作“行”。“行”指的就是脚。就像一个人如果脚断了,就不会生起要去别处的念头,只有双脚完好的人才会生起;同样,如果一个人的戒被破坏、残缺、不圆满,那么他通往涅槃的智慧之行就无法成就;如果他的戒没有被破坏,不残缺,圆满,那么他通往涅槃的智慧之行就能成就。因此,戒被称为“行”。巴利
Tadetaṃ caraṇasarikkhatāya caraṇaṃ. ‘‘Caraṇā’’ti pādā vuccanti. Yathā hi chinnacaraṇassa purisassa disaṃgamanābhisaṅkhāro na jāyati, paripuṇṇapādasseva jāyati, evameva yassa sīlaṃ bhinnaṃ hoti khaṇḍaṃ aparipuṇṇaṃ, tassa nibbānagamanāya ñāṇagamanaṃ na sampajjati. Yassa pana taṃ abhinnaṃ hoti akhaṇḍaṃ paripuṇṇaṃ, tassa nibbānagamanāya ñāṇagamanaṃ sampajjati. Tasmā sīlaṃ ‘‘caraṇa’’nti vuttaṃ.
这个戒,从“约束”的角度叫“律仪”,从“防护”的角度叫“防护”,通过这两方面,就同时说明了戒的约束和戒的防护。不过从词义上看,“律仪”是指制止违犯的躁动,或者约束一个人,让他不因为违犯而躁动,所以叫律仪;“防护”是指关闭、堵住违犯进入的门,所以叫防护。“解脱”是指最上的,或者指成为入口。就像众生的四种食物从口进入后遍布身体各个肢节一样,修行者也是以戒为入口,四地善法由此进入而成就利益,因此说“解脱”。在入口处最为殊胜,就是“胜解脱”,意思是前导、最胜、首要。应当知道,为了获得四地善法,“胜解脱”就是前导、最胜、首要。巴利
Tadetaṃ saṃyamanavasena saṃyamo, saṃvaraṇavasena saṃvaroti ubhayenapi sīlasaṃyamo ceva sīlasaṃvaro ca kathito. Vacanattho panettha saṃyameti vītikkamavipphandanaṃ, puggalaṃ vā saṃyameti vītikkamavasena tassa vipphandituṃ na detīti saṃyamo, vītikkamassa pavesanadvāraṃ saṃvarati pidahatīti saṃvaro. Mokkhanti uttamaṃ mukhabhūtaṃ vā. Yathā hi sattānaṃ catubbidho āhāro mukhena pavisitvā aṅgamaṅgāni pharati, evaṃ yoginopi catubhūmakakusalaṃ sīlamukhena pavisitvā atthasiddhiṃ sampādeti. Tena vuttaṃ ‘‘mokkha’’nti. Pamukhe sādhūti pamokkhaṃ, pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti attho. Kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyāti catubhūmakakusalānaṃ paṭilābhatthāya pamokkhaṃ pubbaṅgamaṃ seṭṭhaṃ padhānanti veditabbaṃ.
“身不违犯”指三种身善行。“语不违犯”指四种语善行。“身语不违犯”指这两者。用这个统摄说明了活命第八戒。“约束”就是关闭,意思是根门被守护、被关闭。就像门户关闭的房子被称为“闭户”,同样,这里根门被守护就说为“约束”。“以巴帝摩卡防护”指以称为巴帝摩卡的防护。“具足”等所有词都是彼此的同义词。巴利
Kāyiko avītikkamoti tividhaṃ kāyasucaritaṃ. Vācasikoti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ. Kāyikavācasikoti tadubhayaṃ. Iminā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pariyādāya dasseti. Saṃvutoti pihito, saṃvutindriyo pihitindriyoti attho. Yathā hi saṃvutadvāraṃ gehaṃ ‘‘saṃvutagehaṃ pihitageha’’nti vuccati, evamidha saṃvutindriyo ‘‘saṃvuto’’ti vutto. Pātimokkhasaṃvarenāti pātimokkhasaṅkhātena saṃvarena. Upetotiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni.
通过“行”等七句,说明了安住于巴帝摩卡防护戒的比丘的威仪举止。其中,“行”是指因为具备四种威仪中的某一种而行。借着这四种威仪,像车身转动一样运转。用另一种威仪打断某一种威仪带来的苦,因为能长久保持而保护身体,所以叫“守护”。不固定在一种威仪上,而是在一切威仪中运转,所以叫“维持”。以这种那种威仪如此这般地维持身体,所以叫“令维持”。因为长时间运转,所以叫“行”。用威仪交替打断,以维持生命,所以叫“住”。巴利
Iriyatītiādīhi sattahipi padehi pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa bhikkhuno iriyāpathavihāro kathito. Tattha iriyatīti catunnaṃ iriyāpathānaṃ aññatarasamaṅgibhāvato iriyati. Tehi iriyāpathacatukkehi kāyasakaṭavattanena vattati. Ekaṃ iriyāpathadukkhaṃ aparena iriyāpathena vicchinditvā ciraṭṭhitibhāvena sarīrarakkhaṇato pāleti. Ekasmiṃ iriyāpathe asaṇṭhahitvā sabbairiyāpathe vattanato yapeti. Tena tena iriyāpathena tathā tathā kāyassa yāpanato yāpeti. Cirakālavattāpanato carati. Iriyāpathena iriyāpathaṃ vicchinditvā jīvitaharaṇato viharati.
所谓“遮止邪命”——巴利
Micchājīvapaṭisedhakenāti –
在这里,有些人靠送竹子、送钵、送花、送果、送沐浴用品、送齿木,或者靠讨好奉承、靠像豆汤一样软语迎合、靠像抚养照顾那样殷勤侍奉、靠替人跑腿,或者靠其他某种被佛陀呵斥的邪命来过活,这就叫作非行。巴利
‘‘Idhekacco veḷudānena vā pattadānena vā puppha phala sinānadantakaṭṭhadānena vā cāṭukamyatāya vā muggasūpyatāya vā pāribhaṭayatāya vā jaṅghapesanikena vā aññataraññatarena vā buddhapaṭikuṭṭhena micchāājīvena jīvikaṃ kappeti, ayaṃ vuccati anācāro’’ti (vibha. 513) –
如此所说,是针对“被称为非行”的邪命之对治而说的。巴利
Evaṃ vuttaanācārasaṅkhātamicchājīvapaṭipakkhena.
不是以竹施等行为方式——巴利
Na veḷudānādinā ācārenāti –
在这里,有些人不是靠施舍竹子、施舍叶子、施舍花、施舍果实、施舍沐浴、施舍齿木,也不是靠谄媚、靠送豆汤、靠侍奉、靠跑腿,也不是靠任何被佛陀呵斥的邪命来过活,这就叫作“正行”。巴利
‘‘Idhekacco na veḷudānena na patta na puppha na phala na sināna na dantakaṭṭha na cāṭukamyatāya na muggasūpyatāya na pāribhaṭayatāya na jaṅghapesanikena na aññataraññatarena buddhapaṭikuṭṭhena micchāājīvena jīvikaṃ kappeti, ayaṃ vuccati ācāro’’ti (vibha. 513) –
以如此所说的非竹施等之正行。巴利
Evaṃ vuttena na veḷudānādinā ācārena.
舍弃了妓女等的行境之后——巴利
Vesiyādiagocaraṃ pahāyāti –
在这里,有些人以妓女为往来对象,或者以寡妇、成年未婚女子、般哒格、比丘尼、酒肆为往来对象;与国王、国王的大臣、外道、外道弟子保持不正当的交往。还有那些没有信心、没有净信、非可资养之处、喜欢辱骂诽谤、想要不利比丘、比丘尼、近事男、近事女,欲其无益、欲其有害、欲其不安适、欲其无安稳的家族,如果有人去亲近、结交、敬奉这样的家族,这就叫做非行境。巴利
‘‘Idhekacco vesiyagocaro vā hoti vidhava thullakumāri paṇḍaka bhikkhuni pānāgāragocaro vā, saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṃsaggena, yāni pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitakāmāni aphāsukakāmāni ayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati, ayaṃ vuccati agocaro’’ti (vibha. 514) –
舍弃了像这样到来的妓女等行境。巴利
Evamāgataṃ vesiyādiagocaraṃ pahāya.
“具足信心的家族等”这里,“等”字涵盖了依止行境等。行境确实有三种:依止行境、守护行境、系缚行境。什么是依止行境?就是具足十论事功德的善友,依靠他,能听到未曾听闻的,让已听闻的教法变得清净,断除疑惑,使见解端正,令心生净信;或者跟随他学习,信心增长,戒、多闻、布施、智慧都增长——这就是依止行境。什么是守护行境?这里,比丘进入村落、走在街道上时,眼睛低垂,只看一轭之远,收摄而行;不张望象、马、车、步兵,不张望女人、男人;不向上看,不向下看,不东张西望地行走——这就是守护行境。什么是系缚行境?就是四念处,心系缚在这里。世尊确实说过:“诸比丘,什么是比丘自己的、祖传的行境?就是四念处。”(《相应部》5.372)这就是系缚行境。因此应当知道,这里“等”字就涵盖了这三种行境。巴利
Saddhāsampannakulādināti ettha ādi-saddena upanissayagocarādiṃ saṅgaṇhāti. Tividho hi gocaro upanissayagocaro ārakkhagocaro upanibandhagocaroti. Katamo upanissayagocaro? Dasakathāvatthuguṇasamannāgato kalyāṇamitto, yaṃ nissāya asutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodapeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti. Yassa vā pana anusikkhamāno saddhāya vaḍḍhati, sīlena sutena cāgena paññāya vaḍḍhati, ayaṃ upanissayagocaro. Katamo ārakkhagocaro? Idha bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassāvī saṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ, na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ olokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati, ayaṃ ārakkhagocaro. Katamo upanibandhagocaro? Cattāro satipaṭṭhānā, yattha cittaṃ upanibandhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo? Yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372), ayaṃ upanibandhagocaro. Iti ayaṃ tividho gocaro idha ādi-saddena saṅgahitoti daṭṭhabbo.
对于微细的罪过:就是指无意中犯的众学法、不善心生起等种种罪过。具有视罪过为可怕的见识:就是把像极微那么小的罪过,看成如同六百八十万由旬高的须弥山一样;或者把最轻微的恶说,看成等同于波罗夷罪一样,具有这样的见识。正确地受持:就是正确地、恭敬地、或者全面地受持。巴利
Appamattakesu vajjesūti asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu. Bhayato dassanasīloti paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatasadisaṃ katvā dassanasabhāvo, sabbalahukaṃ vā dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā dassanasabhāvo. Sammā ādāyāti sammadeva sakkaccaṃ sabbaso vā ādiyitvā.
为了从轮回之苦中解脱而应当听闻,所以称为“闻”,也就是教法。能持守这个闻,就叫持闻者,是闻的承载者。如果一个人从这里拿到的东西,转眼就从别处跑掉,像破瓶里的水一样留不住,在大众中连一部经或一个本生故事都讲不出来、诵不出来,这个人就不叫持闻者。但如果一个人领受的佛语,跟刚领受时一模一样,即使十年、二十年不诵习也不会丢失,这个人就叫持闻者。因此说“凡他所有的”等等。哪怕一句、一字都不坏失地积存起来,就是积聚;闻积聚在这个人身上,所以说“闻已积聚在此人身上,就是闻积聚者”。如果一个人的闻,像刻在石头上的字,又像放进金瓶里的狮子油一样,稳稳地安住在心匣中,这个人就叫闻积聚者。因此说“以此……显示不坏失”。巴利
Vaṭṭadukkhanissaraṇatthikehi sotabbato sutaṃ, pariyattidhammo. Taṃ dhāretīti sutadharo, sutassa ādhārabhūto. Yassa hi ito gahitaṃ etto palāyati, chiddaghaṭe udakaṃ viya na tiṭṭhati, parisamajjhe ekaṃ suttaṃ vā jātakaṃ vā kathetuṃ vā vācetuṃ vā na sakkoti, ayaṃ na sutadharo nāma. Yassa pana uggahitaṃ buddhavacanaṃ uggahitakālasadisameva hoti, dasapi vīsatipi vassāni sajjhāyaṃ akarontassa na nassati, ayaṃ sutadharo nāma. Tenevāha ‘‘yadassa ta’’ntiādi. Ekapadampi ekakkharampi avinaṭṭhaṃ hutvā sanniciyatīti sannicayo, sutaṃ sannicayo etasminti sutasannicayoti āha ‘‘sutaṃ sannicitaṃ asminti sutasannicayo’’ti. Yassa hi sutaṃ hadayamañjusāyaṃ sannicitaṃ silāya lekhā viya suvaṇṇaghaṭe pakkhittā sīhavasā viya ca sādhu tiṭṭhati, ayaṃ sutasannicayo nāma. Tenāha ‘‘etena…pe… avināsaṃ dassetī’’ti.
“已持”是指熟练、已经能上口。有一种人,他学过的佛语并不是任何时候都能拿得出来。别人对他说“请讲某部经或某本生”,他会说:“等我诵习过、再和别人核对、再通过反复提问把义理弄清楚之后,我才能知道。”另一种人则已经很熟练,因为没有间断,就像恒河的水流、像有分的水流一样,自然顺畅地运行。别人对他说“请讲某部经或某本生”,他当场就能抽出来讲。针对这种情况,才说“已持”。以言语使之熟练,就是依照十经、十品、五十等,用口诵习,标记“十经过、十品过”等等,用口诵习。这里的意思并不是只对部分经文或单部经文以言语熟悉,而是按品等来说的。以意随观,就是以意反复观察,也就是一部分一部分地审虑、思惟。转向的时候,就是用口诵习佛语、用意思惟的时候。善通达,就是除去缠结、没有丛刺,如实地善加通达。巴利
Dhātāti paguṇā vācuggatā. Ekassa hi uggahitabuddhavacanaṃ niccakālikaṃ na hoti, ‘‘asukasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathehī’’ti vutte ‘‘sajjhāyitvā aññehi saṃsanditvā paripucchāvasena atthaṃ ogāhitvā jānissāmī’’ti vadati. Ekassa paguṇaṃ pabandhavicchedābhāvato gaṅgāsotasadisaṃ bhavaṅgasotasadisañca akittimaṃ sukhappavatti hoti, ‘‘asukasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathehī’’ti vutte uddharitvā tameva katheti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dhātā’’ti. Vācāya paguṇā katāti suttadasakavaggadasakapaṇṇāsadasakavasena vācāya sajjhāyitā, dasa suttāni gatāni, dasa vaggāni gatānītiādinā sallakkhetvā vācāya sajjhāyitāti attho. Suttekadesassa hi suttamattassa ca vacasā paricayo idha nādhippeto, atha kho vaggādivaseneva. Manasā anupekkhitāti manasā anu anu pekkhitā, bhāgaso nijjhāyitā cintitāti attho. Āvajjantassāti vācāya sajjhāyituṃ buddhavacanaṃ manasā cintentassa. Suṭṭhu paṭividdhāti nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā suṭṭhu yāthāvato paṭividdhā.
两种纲目,就是比丘纲目和比丘尼纲目。“能诵持者”是前者的另一种说法。“三种随喜”是:在僧团供食时,与布施功德相关的随喜;在寺院等庆典时,以吉祥经等所作的随喜;在亡者供食等不吉祥场合,以墙外经等所作的随喜——这就是三种随喜。“业与非业的决断”,是指《附随》末尾《业品》中所说的决断。“以观修习而学习者,应以四界差别为门而学”,这在三部《结文》中都有说。因为在四方都没有障碍,所以它拥有四方,称为“四方者”;“四方者”本身就是“遍四方者”;或者,它能胜任四方,或者在四方当中是善巧的,所以称为“遍四方者”。巴利
Dve mātikāti bhikkhumātikā bhikkhunīmātikā ca. Vācuggatāti purimasseva vevacanaṃ. Tisso anumodanāti saṅghabhatte dānānisaṃsapaṭisaṃyuttaanumodanā, vihārādimaṅgale maṅgalasuttādianumodanā, matakabhattādiavamaṅgale tirokuṭṭādianumodanāti imā tisso anumodanā . Kammākammavinicchayoti parivārāvasāne kammavagge vuttavinicchayo. ‘‘Vipassanāvasena uggaṇhantena catudhātuvavatthānamukhena uggahetabba’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Catūsu disāsu appaṭihatattā catasso disā etassāti catuddiso, catuddisoyeva cātuddiso, catasso vā disā arahati, catūsu vā disāsu sādhūti cātuddiso.
“增上律”是指整部律藏。“调伏”是指教导、训练。有人说:“‘两部《分别》应当熟练、能够背诵’这句话,也是就通过反复问答来学习而说的。”因为一个人会忘掉,另一个人却熟练,所以说“应当与三个人一起做到能够轮诵”。“增上法”是指对名色的辨别。或者,“下方三品”是指从大品以下的有偈品、因缘品、蕴品这三品。由于《大灯》中说“法句连同本事也可以学习”,所以即使已经学了带义疏的本生,持诵本生的人仍然应当学法句连同本事。巴利
Abhivinayeti sakale vinayapiṭake. Vinetunti sikkhāpetuṃ. ‘‘Dve vibhaṅgā paguṇā vācuggatā kātabbāti idaṃ paripucchāvasena uggahaṇampi sandhāya vutta’’nti vadanti. Ekassa pamuṭṭhaṃ, itarassa paguṇaṃ hotīti āha ‘‘tīhi janehi saddhiṃ parivattanakkhamā kātabbā’’ti. Abhidhammeti nāmarūpaparicchede. Heṭṭhimā vā tayo vaggāti mahāvaggato heṭṭhā sagāthakavaggo nidānavaggo khandhakavaggoti ime tayo vaggā. ‘‘Dhammapadampi saha vatthunā uggahetuṃ vaṭṭatī’’ti mahāpaccariyaṃ vuttattā jātakabhāṇakena sāṭṭhakathaṃ jātakaṃ uggahetvāpi dhammapadampi saha vatthunā uggahetabbameva.
善语是指他的言语美好、善妙,词句圆满。因此说“具足轻音、重音等……的言语”。其中,“圆满词句”是指:由于发音部位和发音方式都到位,加上修学上的成就,在任何地方都没有欠缺,所以他的词、句、字都是圆满的,这就叫“圆满词句”。或者说,词本身因为能表达意义而成为“词句”,在让字音完整、不丢失轻音重音等十种音声的觉知之后说出来,就称为圆满。因为字音完整,词句才圆满。因此说“以如法说出轻音、重音等的方式”。“圆满词句”就是他的词句是圆满的。另外,“词”是借以了知意义的,比如名词等;“句”是能表达所想表达的意义的,也就是语句。因为这两者都圆满,所以叫“圆满词句”。巴利
Kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco. Tenāha ‘‘sithiladhanitādīnaṃ…pe… vācāya samannāgato’’ti. Tattha parimaṇḍalapadabyañjanāyāti ṭhānakaraṇasampattiyā sikkhāsampattiyā ca katthacipi anūnatāya parimaṇḍalapadāni byañjanāni akkharāni etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā, padameva vā atthassa byañjanato padabyañjanaṃ, taṃ akkharapāripūriṃ katvā sithiladhanitādidasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ aparihāpetvā vuttaṃ parimaṇḍalaṃ nāma hoti. Akkharapāripūriyā hi padabyañjanassa parimaṇḍalatā. Tena vuttaṃ ‘‘sithiladhanitādīnaṃyathāvidhānavacanenā’’ti, parimaṇḍalaṃ padabyañjanaṃ etissāti parimaṇḍalapadabyañjanā. Atha vā pajjati ñāyati attho etenāti padaṃ, nāmādi. Yathādhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. Tesaṃ paripuṇṇatāya parimaṇḍalapadabyañjanā.
另外,如果一位比丘在大众中说法时,把一部经或本生搁在一边,另外引一部带有责难性质的经,为它讲譬喻,把其中的义理引到这里来,就这样抓一个丢一个,偏向一边地讲,然后看准时机就起身离开,那么被搁下的经就只是被搁下了而已,他的说法因为义理不完整,就叫作“不圆满”。但如果一位比丘把一部经或本生搁在一边后,一步也不向外岔开,只按照所搁下那部经的义理来解说,即使引入其他经文,也兼顾圣典的衔接和前后次第,站在师长所传的轨范上,像用笔划定界限一样,把每一个义理都妥善确定地显示出来,像把水引进深渠一样让深义流布,像良马走碎步一样逐词推敲,对同一个词用多种方式反复解说,那么他的说法因为法、义、衔接、前后次第、师承所学等各方面都圆满,就叫作“圆满”。正是针对这样的说法,才说“圆满词句”。巴利
Apica yo bhikkhu parisati dhammaṃ desento suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā aññaṃ upārambhakaraṃ suttaṃ āharati, tassa upamaṃ katheti, tadatthaṃ otāreti, evaṃ idaṃ gahetvā ettha khipanto ekapasseneva pariharanto kālaṃ ñatvā vuṭṭhahati, nikkhittasuttaṃ pana nikkhittamattameva hoti, tassa kathā aparimaṇḍalā nāma hoti atthassa aparipuṇṇabhāvato. Yo pana suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā bahi ekapadampi agantvā yathānikkhittassa suttassa atthasaṃvaṇṇanāvaseneva suttantarampi ānento pāḷiyā anusandhiñca pubbāparañca apekkhanto ācariyehi dinnanaye ṭhatvā tulikāya paricchindanto viya taṃ taṃ atthaṃ suvavatthitaṃ katvā dassento gambhīramātikāya udakaṃ pesento viya gambhīramatthaṃ gamento vaggihārigatiyā pade padaṃ koṭṭento sindhavājānīyo viya ekaṃyeva padaṃ anekehi pariyāyehi punappunaṃ saṃvaṇṇanto gacchati, tassa kathā parimaṇḍalā nāma hoti dhammato atthato anusandhito pubbāparato ācariyuggahatoti sabbaso paripuṇṇabhāvato. Evarūpampi kathaṃ sandhāya ‘‘parimaṇḍalapadabyañjanāyā’’ti vuttaṃ.
因为功德圆满而本来就有,所以叫“城市语”。那位比丘应当说这种话,意思是:从义理的功德圆满来说,它本来就已圆满存在。或者,因为住在城市中,所以像城市妇女那样柔美,叫“城市语”,意思是:像在城市里长大的女子那样柔和。或者,“城市语”就是属于城市的,意思是:属于城市的人,也就是城市居民的说法。因为城市居民说话得体,对年纪像父亲的人就叫“父”,对年纪像兄弟的人就叫“兄”。这样的话为众人所喜爱、所欢喜,因此称为“城市语”。巴利
Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī, tassa bhikkhuno tenetaṃ bhāsitabbaṃ atthassa guṇaparipuṇṇabhāvena pure puṇṇabhāve bhavāti attho. Pure vā bhavattā poriyā nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisāti porī, pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārāti attho. Purassa esātipi porī, purassa esāti nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti pitimattaṃ ‘‘pitā’’ti, bhātimattaṃ ‘‘bhātā’’ti vadanti. Evarūpī hi kathā bahuno janassa kantā hoti manāpā, tāya poriyā.
“vissaṭṭhā”(畅达)是指:不被胆汁、痰等所障蔽、远离了可见的迟疑等过失的言语。或者,有人说法时,不过快、不过慢、不间断,成就一味,随顺大众的意乐——这样的言语,名为“vissaṭṭhā”。如果比丘说法时,一开始讲经或本生,便从起始就急急忙忙,犹如钻木取火者,犹如咀嚼热食者;对巴利语的前后文脉,把握住的就是把握住的,未把握的就是未把握的;如同在枯叶间驱赶巨蟒般,到处敲打,然后停下起身离去。因为巨蟒在枯叶间爬行时,时而可见,时而不见;同样,某些人的义理解释也时而可见,时而不见。又有说法者,时而快,时而慢,时而声低,时而声大,时而声小,犹如饿鬼口中出火,时而燃烧,时而熄灭,如是者名为“饿鬼说法者”;当大众欲起身时,他又重新开始。又有说法者,处处展开,却因缺乏辩才而陷入困境,如同因某种疾病而呻吟、哭泣般说法。所有这些人的说法,都不能称为“vissaṭṭhā”,因为不能安乐地流转。然而,若有人引用经文,安住于诸阿阇梨所传授的方法,不舍阿阇梨之教导,如同阿阇梨们注释彼彼经文那样,以同样的方法注释;他不过快、不过慢,依上述所说的方法,使说法之流无有间断,如江河之流般流转,如从虚空而降的恒河之水般不间断地说法——他的言语,才名为“vissaṭṭhā”。正为此而说“vissaṭṭhā”。巴利
Vissaṭṭhāyāti pittasemhādīhi apalibuddhāya sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. Atha vā nātisīghaṃ nātisaṇikaṃ nirantaraṃ ekarasañca katvā parisāya ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ kathentassa vācā vissaṭṭhā nāma. Yo hi bhikkhu dhammaṃ kathento suttaṃ vā jātakaṃ vā ārabhitvā āraddhakālato paṭṭhāya turitaturito araṇiṃ manthento viya uṇhakhādanīyaṃ khādanto viya pāḷiyā anusandhipubbāparesu gahitaṃ gahitameva, aggahitaṃ aggahitameva katvā purāṇapaṇṇantaresu caramānaṃ godhaṃ uṭṭhāpento viya tattha tattha paharanto osāpetvā uṭṭhāya gacchati . Purāṇapaṇṇantaresu hi paripātiyamānā godhā kadāci dissati kadāci na dissati, evamekaccassa atthavaṇṇanā katthaci dissati katthaci na dissati. Yopi dhammaṃ kathento kālena sīghaṃ, kālena saṇikaṃ, kālena mandaṃ, kālena mahāsaddaṃ, kālena khuddakasaddaṃ karoti, yathā nijjhāmataṇhikapetassa mukhato niccharaṇakaaggi kālena jalati kālena nibbāyati, evaṃ petadhammakathiko nāma hoti, parisāya uṭṭhātukāmāya puna ārabhati. Yopi kathento tattha tattha vitthāyati, appaṭibhānatāya āpajjati, kenaci rogena nitthunanto viya kandanto viya katheti, imesaṃ sabbesampi kathā vissaṭṭhā nāma na hoti sukhena appavattabhāvato. Yo pana suttaṃ āharitvā ācariyehi dinnanaye ṭhito ācariyuggahaṃ amuñcanto yathā ca ācariyā taṃ taṃ suttaṃ saṃvaṇṇesuṃ, teneva nayena saṃvaṇṇento nātisīghaṃ nātisaṇikantiādinā vuttanayena kathāpabandhaṃ avicchinnaṃ katvā nadīsoto viya pavatteti, ākāsagaṅgāto bhassamānaudakaṃ viya nirantarakathaṃ pavatteti, tassa kathā vissaṭṭhā nāma hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘vissaṭṭhāyā’’ti.
“无涎语”是指远离涎语的言语。有人说话时,口水流出来,或者唾沫飞溅,他的言语就被叫作“涎语”;这里说的是与它相反的情况。“能让人了知意义”是指:能把意义的开头、中间、结尾都清楚地呈现出来,具备让听者了知所说之义的能力,足以成办让人知义这件事。巴利
Anelagaḷāyāti elagaḷavirahitāya. Kassaci hi kathentassa elaṃ gaḷati, lālā paggharati, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagaḷā nāma hoti, tabbiparītāyāti attho. Atthassa viññāpaniyāti ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthatāya atthañāpane sādhanāya.
“言语就是所作”指言语的造作,也就是说出来的声音。他的言语造作善妙、甜美,所以叫“善妙言语者”。因此说“甜美声音”。“轻视”就是看不起。“女人”是关联语。“令心增长”就是使心欢喜,所以叫“令心欢喜者”。因此说“令心增长者”。“以轮回的恐怖来威吓”是指:用轮回的恐怖,去吓唬那些沉醉于青春骄慢等的比丘尼们。“在俗家时”指自己还在俗家的时候。“与比丘尼行淫,就成为玷污比丘尼的人”,这里只说的是与比丘尼发生身体接触。但对于在学尼和沙弥尼,即使行淫也不成为玷污比丘尼的人,所以说“对在学尼、沙弥尼行淫法”。从“穿着袈裟者”这句话来看,应当知道:对于犯戒的比丘尼、在学尼、沙弥尼,先前已犯过重法的人,是已被遮止的。即使那位比丘尼不在场,凡是听到她话语的女人们,也都会同样这样认为,所以说“女人确实……”等等。巴利
Vācāva karaṇanti vākkaraṇaṃ, udāhāraghoso. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇo. Tenevāha ‘‘madhurassaro’’ti. Hīḷetīti avajānāti. Mātugāmoti sambandho. Manaṃ apāyati vaḍḍhetīti manāpo. Tenāha ‘‘manavaḍḍhanako’’ti. Vaṭṭabhayena tajjetvāti yobbanamadādimattā bhikkhuniyo saṃsārabhayena tāsetvā. Gihikāleti attano gihikāle. Bhikkhuniyā methunena bhikkhunīdūsako hotīti bhikkhuniyā kāyasaṃsaggameva vadati. Sikkhamānāsāmaṇerīsu pana methunenapi bhikkhunīdūsako na hotīti āha ‘‘sikkhamānāsāmaṇerīsu methunadhamma’’nti. ‘‘Kāsāyavatthavasanāyā’’ti vacanato dussīlāsu bhikkhunīsikkhamānāsāmaṇerīsu garudhammaṃ ajjhāpannapubbo paṭikkhittoyevāti daṭṭhabbaṃ. Tassā bhikkhuniyā abhāvepi yā yā tassā vacanaṃ assosuṃ, tā tā tatheva maññantīti āha ‘‘mātugāmo hī’’tiādi.
现在为了把八项条件综合起来说明,所以开始讲“ettha ca”等话。不过,若以白四羯磨任命不具备这八项条件的人,主持羯磨的人会犯恶作罪,但那位比丘本身仍然算是已经被任命了。巴利
Idāni aṭṭha aṅgāni samodhānetvā dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi āraddhaṃ. Imehi pana aṭṭhahaṅgehi asamannāgataṃ ñatticatutthena kammena sammannento dukkaṭaṃ āpajjati, bhikkhu pana sammatoyeva hoti.
148 “Garukehi”是指应当被尊重、应当被恭敬对待的人。“Ekatoupasampannāya”这个形式,是在表达“受格”的意义上用了“处格”。如果“ovadati”或“vadati”取“说”的意思,那么用“与格”也说得通。所谓“在比丘们面前受具足戒的upasampannā”,指的是改变身份形相的人,或者指五百位释迦女。巴利
148.Garukehīti garukātabbehi. Ekatoupasampannāyāti upayogatthe bhummavacanaṃ. ‘‘Ovadatī’’ti vā imassa ‘‘vadatī’’ti atthe sati sampadānavacanampi yujjati. Bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma parivattaliṅgā vā pañcasatasākiyāniyo vā.
149 149.“敷设座位”在这里,三本结集纲要书里都说:“如果地面令人满意,不敷设座位也可以。”由于提到了“女人”,比丘尼也被包含在内,所以说“为了说法、为了免除罪过”。因为到了布萨日,所有比丘尼都必须前往被委派的比丘那里请求教诫,所以用“姐妹们,你们都到齐了吗?”这句话来询问是否所有人都来了,因此说“大家都到了吗”。对于生病的比丘尼,即使没有来,因为病人不来已经得到允许,而凡是能来的都已经来了,所以说“我们都到齐了”是可以的。“在村落内”等处——如果在某个地方无法将五体投地贴在地面上行礼,那么站在原地,把身体向前弯下,合掌说“我礼敬,尊者”,然后离开,也是可以的。“在室内”——有些地方,从城门门槛开始往里,就叫“村落内”;有些地方,从家门开始往里,就叫“室内”。但这里既然另外说了“在村落内”,那么“在室内”就应该理解为是指屋子里面。“无论在何处”,就是指在村落内等任何地方。巴利
149.Āsanaṃ paññapetvāti ettha ‘‘sace bhūmi manāpā hoti, āsanaṃ apaññāpetumpi vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Mātugāmaggahaṇena bhikkhunīpi saṅgahitāti āha ‘‘dhammadesanāpattimocanattha’’nti. Sammatassa bhikkhuno santikaṃ pāṭipade ovādatthāya sabbāhi bhikkhunīhi āgantabbato ‘‘samaggāttha bhaginiyo’’ti iminā sabbāsaṃ āgamanaṃ pucchatīti āha ‘‘sabbā āgatātthā’’ti. Gilānāsu anāgatāsupi gilānānaṃ anāgamanassa anuññātattā āgantuṃ samatthāhi ca sabbāhi āgatattā ‘‘samaggāmhayyā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Antogāme vātiādīsu yattha pañca aṅgāni bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā vandituṃ na sakkā hoti, tattha ṭhitāya eva kāyaṃ purato nāmetvā ‘‘vandāmi ayyā’’ti añjaliṃ paggayha gantumpi vaṭṭati. Antaragharanti katthaci nagaradvārassa bahiindakhīlato paṭṭhāya antogāmo vuccati, katthaci gharummārato paṭṭhāya antogehaṃ. Idha pana ‘‘antogāme vā’’ti visuṃ vuttattā ‘‘antaraghare vā’’ti antogehaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yattha katthacīti antogāmādīsu yattha katthaci.
“可以住”的意思是:相信“请住下,尊者们,我们会把比丘们带来”这句话而住下,是允许的。“不是受了邀请才想去”的意思是:不是受了人们邀请才想去,而是想就在那里入雨安居。“从那里”指从比丘尼的住处。“请求之后”是指请求说:“我们就依你们带来的教诫而住。”“在那里”指在那个比丘尼住处。“应当依来到者的教诫而住”是指应当以最后的方式入雨安居。“在无比丘的住处居住者有罪”——这是通过举罪的方式,从一般情况指出有犯戒的可能,但并不是她真的犯了这条戒。“即使破了雨安居而离开者也有罪”是指未入雨安居这一根本犯戒。由于另一条犯戒存在无犯的理由,所以说“应当守护它”,意思是应当守护那未入雨安居的根本犯戒,意在说明在无比丘的住处,遇到这样的灾厄时也应当入雨安居。因此说:“因为在灾厄中……说为无犯。”然而对于另一条犯戒,则是无犯;在没有理由的情况下,也不应以最后的方式入雨安居。因为若有比丘在而不入雨安居,就有犯戒。“应当去那里并自恣”此处,是因为若不自恣就有犯戒的可能。如果比丘们的住处即使很远,但能在初九日前往自恣,就应当去那里自恣。但如果初九日出发仍不能到达,则不去者无犯。巴利
Vaṭṭatīti ‘‘vasatha ayye, mayaṃ bhikkhū ānessāmā’’ti vuttavacanaṃ saddahantīhi vasituṃ vaṭṭati. Na nimantitā hutvā gantukāmāti manussehi nimantitā hutvā gantukāmā na hontīti attho, tattheva vassaṃ upagantukāmā hontīti adhippāyo. Yatoti bhikkhunupassayato. Yācitvāti ‘‘tumhehi ānītaovādeneva mayampi vasissāmā’’ti yācitvā. Tatthāti tasmiṃ bhikkhunupassaye. Āgatānaṃ santike ovādena vasitabbanti pacchimikāya vassaṃ vasitabbaṃ. Abhikkhukāvāse vasantiyā āpattīti codanāmukhena sāmaññato āpattippasaṅgaṃ vadati, na pana tassā āpatti. Vassacchedaṃ katvā gacchantiyāpi āpattīti vassānupagamamūlaṃ āpattiṃ vadati. Itarāya āpattiyā anāpattikāraṇasabbhāvato ‘‘sā rakkhitabbā’’ti vuttaṃ, sā vassānupagamamūlā āpatti rakkhitabbāti attho, abhikkhukepi āvāse īdisāsu āpadāsu vassaṃ upagantabbanti adhippāyo. Tenāha ‘‘āpadāsu hi…pe… anāpatti vuttā’’ti. Itarāya pana āpattiyā anāpatti, kāraṇe asati pacchimikāyapi vassaṃ na upagantabbaṃ. Santesu hi bhikkhūsu vassaṃ anupagacchantiyā āpatti. Tattha gantvā pavāretabbanti ettha apavārentīnaṃ āpattisambhavato. Sace dūrepi bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ hoti, sakkā ca hoti navamiyaṃ gantvā pavāretuṃ, tattha gantvā pavāretabbaṃ. Sace pana navamiyaṃ nikkhamitvā sampāpuṇituṃ na sakkā hoti, agacchantīnaṃ anāpatti.
问布萨叫做“布萨问”;这个词把音节省略、又把元音缩短,就说成“布萨问者”,所以注释里说“布萨问”。应当问布萨,也就是应当问:“尊者,布萨在什么时候?”比丘尼也应当说:“姊妹,布萨在明天。”比丘们有时因为某种原因,把十五日的布萨改成十四日,或者把十四日的布萨改成十五日;比丘们在哪一天举行布萨,比丘尼们也应该在同一天举行布萨。出于这个意思,所以说“就在半月的十三日先去”等等。这样问过之后,如果比丘们在十四日举行布萨,就应当说:“姊妹,是十四日的。”如果是在十五日举行,就应当告诉她们:“姊妹,是十五日的。”“为了教诫”就是为了请求教诫。从初一日开始,为了听法而应当前往;也就是说,在初一日为了接受教诫,从初二日起应当每隔一天为了听法而前往。接受教诫也被不加区分地说成“听法”。“不间断地前往精舍”,是就大多数情况下的前往而说的。通过“因为已说”等语句,为了说明“我们将依照教导去做”,所以引经文来显示所有比丘尼都前往。“去教诫”就是去请求教诫。“二、三”就是两个、三个。这里是用具格来表达“两个、三个”的意义。巴利
Uposathassa pucchanaṃ uposathapucchā, sāyeva ka-ppaccayaṃ rassattañca katvā uposathapucchakanti vuttāti āha ‘‘uposathapucchana’’nti. Uposatho pucchitabboti ‘‘kadā, ayya, uposatho’’ti pucchitabbo. Bhikkhunāpi ‘‘sve, bhagini, uposatho’’ti vattabbaṃ. Bhikkhū kadāci kenaci kāraṇena pannarasikaṃ vā cātuddasīuposathaṃ, cātuddasikaṃ vā pannarasīuposathaṃ karonti, yasmiñca divase bhikkhūhi uposatho kato, tasmiṃyeva bhikkhunīhipi uposatho kātabboti adhippāyena ‘‘pakkhassa terasiyaṃyeva gantvā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ pucchitena bhikkhunā sace cātuddasiyaṃ uposathaṃ karonti, ‘‘cātuddasiko bhaginī’’ti vattabbaṃ. Sace pana pannarasiyaṃ karonti, ‘‘pannarasiko bhaginī’’ti ācikkhitabbaṃ. Ovādatthāyāti ovādayācanatthāya. Pāṭipadadivasato pana paṭṭhāya dhammasavanatthāya gantabbanti pāṭipadadivase ovādaggahaṇatthāya dutiyadivasato paṭṭhāya antarantarā dhammasavanatthāya gantabbaṃ. Ovādaggahaṇampi hi ‘‘dhammasavanamevā’’ti abhedena vuttaṃ. Nirantaraṃ vihāraṃ upasaṅkamiṃsūti yebhuyyena upasaṅkamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Vuttañhetantiādinā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmāti sabbāsaṃyeva bhikkhunīnaṃ upasaṅkamanadīpanatthaṃ pāḷi nidassitā. Ovādaṃ gacchatīti ovādaṃ yācituṃ gacchati. Dve tissoti dvīhi tīhi. Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ.
“以令人欢喜的”是指能让人生起净信、没有过失的身业等。“令成就”是指成就三种学。如果比丘尼们只见到诵戒者就请求教诫,那该怎么办?在布萨堂里比丘僧团聚集时,按照前行事务的流程问“有没有比丘尼请求教诫”时,应由接受教诫者说的“你该这样说”这番话,诵戒者应让另一位比丘转述;诵戒者自己说出该说的话之后,还要亲自去告诉比丘尼们;或者由另一位比丘在那一天代他诵戒。这里所说的“她们”用的是复数形式。巴利
Pāsādikenāti pasādajanakena niddosena kāyakammādinā. Sampādetūti tividhaṃ sikkhaṃ sampādetu. Sace pātimokkhuddesakaṃyeva disvā tāhi bhikkhunīhi ovādo yācito bhaveyya, tena kiṃ kātabbanti? Uposathagge sannipatite bhikkhusaṅghe pubbakiccavasena ‘‘atthi kāci bhikkhuniyo ovādaṃ yācamānā’’ti pucchiyamāne ‘‘evaṃ vadehī’’ti ovādapaṭiggāhakena vattabbavacanaṃ aññena bhikkhunā kathāpetvā pātimokkhuddesakena vattabbavacanaṃ attanā vatvā puna sayameva gantvā bhikkhunīnaṃ ārocetabbaṃ, aññena vā bhikkhunā tasmiṃ divase pātimokkhaṃ uddisāpetabbaṃ. Etaṃ vuttanti ‘‘tāhī’’ti etaṃ bahuvacanaṃ vuttaṃ.
“一位比丘尼”这句话,是针对从许多比丘尼住处而来、只由一位比丘尼来接受教诫的情形说的,并不是说没有第二位比丘尼。“从许多比丘尼住处”是指在路上,或者就在那个村子里有许多比丘尼住处。“比丘尼僧团、诸位尊者比丘尼以及比丘尼”这句话,是显示从不同住处接受教诫后回来的比丘尼应该说的话。这只是举出一种情形作为示例,实际上在各个比丘尼住处,要先了解比丘尼的人数,再按相应的方式来说。“致比丘僧团、诸位尊者、尊者”这是简略的说法。巴利
Ekā bhikkhunī vāti idaṃ bahūhi bhikkhunupassayehi ekāya eva bhikkhuniyā sāsanapaṭiggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana dutiyikāya abhāvaṃ sandhāya. Bahūhi bhikkhunupassayehīti antarāmagge vā tasmiṃyeva vā gāme bahūhi bhikkhunupassayehi. ‘‘Bhikkhunisaṅgho ca ayya bhikkhuniyo ca bhikkhunī cā’’ti iminā nānāupassayehi sāsanaṃ gahetvā āgatabhikkhuniyā vattabbavacanaṃ dasseti. Idañca ekena pakārena mukhamattanidassanatthaṃ vuttaṃ, tasmiṃ tasmiṃ pana bhikkhunupassaye bhikkhunīnaṃ pamāṇaṃ sallakkhetvā tadanurūpena nayena vattabbaṃ. Bhikkhusaṅghassa ayyānaṃ ayyassāti idaṃ saṅkhipitvā vuttaṃ.
“诵戒者”这一说法,是只就僧团布萨的情况来说的。但在三个或两个比丘居住的地方,如果没有诵戒,那么在那里也应当由提出动议的比丘或其他比丘,按照同样的方式来说。即使只有一个人,在布萨日接受了教诫的请求之后,对在布萨日次日到来的比丘尼们,也应当说“没有谁”等话。如果自己就是被选任的人,就应当说“我是被选任的”。不知道这个规则的人,在这里就被认为是愚者。巴利
Pātimokkhuddesakenapīti idaṃ saṅghuposathavaseneva dassitaṃ. Yattha pana tiṇṇaṃ dvinnaṃ vā vasanaṭṭhāne pātimokkhuddeso natthi, tatthāpi ñattiṭhapanakena itarena vā bhikkhunā imināva nayena vattabbaṃ. Ekapuggalenapi uposathadivase ovādayācanaṃ sampaṭicchitvā pāṭipade āgatānaṃ bhikkhunīnaṃ ‘‘natthi kocī’’tiādi vattabbameva. Sace sayameva, ‘‘sammato aha’’nti vattabbaṃ. Imaṃ vidhiṃ ajānanto idha bāloti adhippeto.
150 在“非法羯磨中,作非法羯磨想,对别众的比丘尼僧团作别众想而给予教诫,犯波逸提”等情形里,虽然也存在以别众等为因的恶作罪,但经文中处处都只说以非法羯磨为根本的波逸提。所以注释中说:“就非法羯磨而言,依两类九种情况,共有十八个波逸提。”这里其余的内容容易理解。在这里,未获选任、比丘尼已圆满受具足戒、以教诫的方式宣说八敬法,这三项是构成此罪的要素。巴利
150.Adhammakamme adhammakammasaññī vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ vaggasaññī ovadati, āpatti pācittiyassātiādīsu vijjamānesupi vaggādibhāvanimittesu dukkaṭesu adhammakammamūlakaṃ pācittiyameva pāḷiyaṃ sabbattha vuttanti āha ‘‘adhammakamme dvinnaṃ navakānaṃ vasena aṭṭhārasa pācittiyānī’’ti. Sesamettha uttānameva. Asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammabhaṇananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.
2. 日没学处注释巴利
2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā
153 153. 第二,“对诸善法的持续实践”,这是就前行阶段的修行来说的。“牟尼”的意思是了知。“以那智慧”,就是以被称为阿拉汉果慧的那智慧。“于诸道”,就是于方便道。因为阿拉汉已圆满学处,所以说“此亦……如上所说”。或者,“不放逸者”和“学者”这几个词应当理解为表示原因:以不放逸为因、以学习为因,所以是增上心,这就是意思。“忧”,就是心的热恼。在这里应当知道:用“增上心”这个词指的是增上心学,用“不放逸”这个词指的是增上戒学,用“牟尼于牟尼道中学习”这些词指的是增上慧学;或者,“牟尼”这个词指增上慧学,“于牟尼道中学习”这个词指出世间诸学的前行修行,而“无忧”等句子则显示了学处圆满的利益。巴利
153. Dutiye kusalānaṃ dhammānaṃ sātaccakiriyāyāti pubbabhāgappaṭipattivasena vuttaṃ. Munātīti jānāti. Tena ñāṇenāti tena arahattaphalapaññāsaṅkhātena ñāṇena. Pathesūti upāyamaggesu. Arahato pariniṭṭhitasikkhattā āha ‘‘idañca…pe… vutta’’nti. Atha vā ‘‘appamajjato sikkhato’’ti imesaṃ padānaṃ hetuatthatā daṭṭhabbā, tasmā appamajjanahetu sikkhanahetu ca adhicetasoti attho. Sokāti cittasantāpā. Ettha ca adhicetasoti iminā adhicittasikkhā, appamajjatoti iminā adhisīlasikkhā, munino monapathesu sikkhatoti etehi adhipaññāsikkhā, muninoti vā etena adhipaññāsikkhā, monapathesu sikkhatoti etena tāsaṃ lokuttarasikkhānaṃ pubbabhāgappaṭipadā, sokā na bhavantītiādīhi sikkhāpāripūriyā ānisaṃsā pakāsitāti veditabbaṃ.
所谓“Kokanuda”是莲花的一个修饰语,就像“kokāsaya”一样。据说这种莲花花瓣众多、色泽饱满,而且极其芬芳。也有人称“名为Kokanuda的就是白莲花”。“Pāto”就是清晨。这里的意思是:正如名为Kokanuda的莲花,在清晨太阳升起时绽放盛开,香气未散,光彩夺目;同样,应看见那位以身体之香和功德之香而芬芳、在秋季如空中的太阳一般以自身光辉照耀、因肢体散发光明而被称为Angīrasa的正自觉者。巴利
Kokanudanti padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaya’’nti, taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ ativiya sugandhañca hoti. ‘‘Kokanudaṃ nāma setapaduma’’ntipi vadanti. Pātoti pageva. Ayañhettha attho – yathā kokanudasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāyaṃ phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ aṅgehi niccharaṇajutitāya aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti.
“不能”的意思是:这个教法以修行为根本,而修行又以学习教理为根本,你没有能力学习教理,所以说“不能”。“一块干净的布片”是指以神通变化出来的清净布片。据说当时世尊说:“不能诵习的人,在我的教法中并不就是‘不能’。比丘,不要忧愁!”于是拉着他的手臂进入精舍,用神通变化出一块布片,交给他并说:“来吧,比丘,你一边擦拭这块布,一边反复诵习‘除尘,除尘’。”他在那里,因为过去世所积累的善根……巴利
Abhabboti paṭipattisāramidaṃ sāsanaṃ, paṭipatti ca pariyattimūlikā, tvañca pariyattiṃ uggahetuṃ asamattho, tasmā abhabboti adhippāyo. Suddhaṃ pilotikakhaṇḍanti iddhiyā abhisaṅkhataṃ parisuddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ. Tadā kira bhagavā ‘‘na sajjhāyaṃ kātuṃ asakkonto mama sāsane abhabbo nāma hoti, mā soci bhikkhū’’ti taṃ bāhāyaṃ gahetvā vihāraṃ pavisitvā iddhiyā pilotikakhaṇḍaṃ abhinimminitvā ‘‘handa, bhikkhu, imaṃ parimajjanto ‘rajoharaṇaṃ rajoharaṇa’nti punappunaṃ sajjhāyaṃ karohī’’ti vatvā adāsi tattha pubbekatādhikārattā.
据说他过去生中曾做国王,右绕都城巡行时,额头出汗,就用一块干净的布擦额头,布被弄脏了。他心想:“依靠这个身体,这样一块原本干净的布竟失去本色而变脏,诸行确实无常!”于是获得了无常想。因为这件事,那块擦尘布就成了他的助缘。擦除尘垢,就是除尘布。生起悚惧感,是指现起不净想和无常想而生起悚惧感。他如理地擦拭时,心想:“布是干净的,这里没有过错;这是身体本身的过错。”由此获得不净想和无常想,再以把握名色等将智导入五蕴,依聚思惟等次第培育毗婆舍那,依生灭智等次第使毗婆舍那达到顺随智与种姓智的邻近。针对此而说“发起毗婆舍那”。说示了先放出光辉而后宣说的偈颂,称为光耀偈,他宣说了此偈,这是其含义。巴利
So kira pubbe rājā hutvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muccante parisuddhena sāṭakena nalāṭaṃ puñchi, sāṭako kiliṭṭho ahosi . So ‘‘imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddhasāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhati, tena kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto. Rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ. Saṃvegaṃ paṭilabhitvāti asubhasaññaṃ aniccasaññañca upaṭṭhapento saṃvegaṃ paṭilabhitvā. So hi yoniso ummajjanto ‘‘parisuddhaṃ vatthaṃ, natthettha doso, attabhāvassa panāyaṃ doso’’ti asubhasaññaṃ aniccasaññañca paṭilabhitvā nāmarūpapariggahādinā pañcasu khandhesu ñāṇaṃ otāretvā kalāpasammasanādikkamena vipassanaṃ vaḍḍhetvā udayabbayañāṇādipaapāṭiyā vipassanaṃ anulomagotrabhusamīpaṃ pāpesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘vipassanaṃ ārabhī’’ti. Obhāsagāthaṃ abhāsīti obhāsavissajjanapubbakabhāsitagāthā obhāsagāthā, taṃ abhāsīti attho.
在这里,关于“以‘增上心’宣说了这首光耀偈”这句话,就是在这个地方说的。而在《清净道论》(清净道论 2.386)、《法句经注》(法句经注 1.周利槃陀伽长老事)以及《长老偈注》(长老偈注 2.566)中:巴利
Ettha ca ‘‘adhicetasoti imaṃ obhāsagāthaṃ abhāsī’’ti idheva vuttaṃ. Visuddhimagge (visuddhi. 2.386) pana dhammapadaṭṭhakathāyaṃ (dha. pa. aṭṭha. 1.cūḷapanthakattheravatthu) theragāthāsaṃvaṇṇanāyañca (theragā. aṭṭha. 2.566) –
贪是尘垢,但并不是人们所说的微尘;
贪欲的别名,叫做尘垢。
智者舍断此尘垢后,
他们安住于离尘者的教法中。
然微尘不名尘垢。
尘垢是愚痴的另一种说法。
智者舍断此尘垢后,
他们安住在离尘垢者的教法里。巴利
‘‘Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati; Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā; Viharanti te vigatarajassa sāsane. ‘‘Doso…pe… sāsane. ‘‘Moho rajo na ca pana reṇu vuccati; Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti; Etaṃ rajaṃ vippajahitvā paṇḍitā; Viharanti te vigatarajassa sāsaneti. –
世尊说了这三首光耀偈。而“增上心”这首偈颂,是周利槃陀伽长老的优陀那偈,这在这部巴利圣典中就有记载。不过在《长老偈》里,这首偈并没有收在周利槃陀伽长老的优陀那偈中,那里说的是:“这是一优陀那长老的优陀那偈。”尽管如此,既然这部巴利圣典和注疏都这样记载,就应当理解为:这首优陀那偈也是周利槃陀伽长老的,而且是世尊以光耀偈的形式宣说的。他证得了阿拉汉果:也就是具足神通和无碍解的阿拉汉果。从“你不能”等话来看,出于悲悯把共住弟子等人赶出僧园,似乎是无犯的。因为这位长老不可能故意那样做,或者应当理解为:这是在驱出学处尚未制定时,长老那样做的。巴利
Imā tisso obhāsagāthā abhāsī’’ti vuttaṃ. Adhicetasoti ca ayaṃ cūḷapanthakattherassa udānagāthāti imissāyeva pāḷiyā āgataṃ. Theragāthāyaṃ pana cūḷapanthakattherassa udānagāthāsu ayaṃ anāruḷhā, ‘‘ekudāniyattherassa pana ayaṃ udānagāthā’’ti (theragā. aṭṭha. 1.ekudāniyattheragāthāvaṇṇanā) tattha vuttaṃ. Evaṃ santepi imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca evamāgatattā cūḷapanthakattherassapi ayaṃ udānagāthā obhāsagāthāvasena ca bhagavatā bhāsitāti gahetabbaṃ. Arahattaṃ pāpuṇīti abhiññāpaṭisambhidāparivāraṃ arahattaṃ pāpuṇi. Abhabbo tvantiādivacanato anukampāvasena saddhivihārikādiṃ saṅghikavihārā nikkaḍḍhāpentassa anāpatti viya dissati. Abhabbo hi thero sañcicca taṃ kātuṃ, nikkaḍḍhanasikkhāpade vā apaññatte therena evaṃ katanti gahetabbaṃ.
156 第156条,教诫者的波逸提:太阳落山之后,用重法或其他法来教诫比丘尼,即使是被正式指派的,也犯波逸提。这里其余的内容很容易理解。太阳已落山、对方是已受具足戒者、教诫——这就是这里的三项要素。巴利
156.Ovadantassa pācittiyanti atthaṅgate sūriye garudhammehi vā aññena vā dhammeneva ovadantassa sammatassapi pācittiyaṃ. Sesamettha uttānameva. Atthaṅgatasūriyatā, paripuṇṇūpasampannatā, ovadananti imāni panettha tīṇi aṅgāni.
3. 比丘尼住处学处的注释巴利
3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā
162 162. 第三项本身意思很直白。前往比丘尼的住处、对方是已受具足戒的比丘尼、时间不合适、以重法教诫,这些就是这里的四项要素。巴利
162. Tatiyaṃ uttānatthameva. Upassayūpagamanaṃ, paripuṇṇūpasampannatā, samayābhāvo, garudhammehi ovadananti imāni panettha cattāri aṅgāni.
4. 利养学处注释巴利
4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā
164 第四项中,“对已受具足戒者……比丘尼教诫者”这一句,和“想让他羞愧”这句话是连在一起的。不过,如果按“想说他的坏话、想让他名誉扫地”这层意思来理解,那么在“已受具足戒者”等词上,就应该把词尾变成“对已受具足戒者”的与格。正是针对这个意思,才说“应该按照说嫌责者那一段所讲的方式来理解”。如果说“为了衣服而教诫”等等,每说完一句,就要知道犯了波逸提。根据巴利经文“对未受僧团认可的已受具足戒者”,以及注释书里说的“由受认可者或由僧团托付责任而任命者”,应当知道:具足八种条件的受认可者,或者想要远行的人请求“在我回来之前,责任由你承担”之后,由受认可者或由僧团同样托付责任而任命的人,由于此人不在,可以用八敬法或其他法来教诫。因此,“若比丘未受认可而教诫比丘尼,犯波逸提”这句话,应当理解为是针对事先没有托付责任就任命的人说的。巴利
164. Catutthe ‘‘upasampannaṃ…pe… bhikkhunovādaka’’nti imesaṃ ‘‘maṅkukattukāmo’’ti iminā sambandho. ‘‘Avaṇṇaṃ kattukāmo ayasaṃ kattukāmo’’ti imesaṃ pana vasena ‘‘upasampanna’’ntiādīsu ‘‘upasampannassā’’ti vibhattivipariṇāmo kātabboti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ujjhāpanake vuttanayenevattho veditabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Cīvarahetu ovadatī’’tiādinā bhaṇantassa ekekasmiṃ vacane niṭṭhite pācittiyaṃ veditabbaṃ. ‘‘Upasampannaṃ saṅghena asammata’’nti pāḷivacanato ‘‘sammatena vā saṅghena vā bhāraṃ katvā ṭhapito’’ti aṭṭhakathāvacanato ca aṭṭhahi aṅgehi samannāgato sammatena vā vippavasitukāmena ‘‘yāvāhaṃ āgamissāmi, tāva te bhāro hotū’’ti yācitvā ṭhapito tassābhāvato saṅghena vā tatheva bhāraṃ katvā ṭhapito aṭṭhahi garudhammehi aññena vā dhammena ovadituṃ labhatīti veditabbaṃ. Tasmā ‘‘yo pana, bhikkhu, asammato bhikkhuniyo ovadeyya, pācittiya’’nti idaṃ pageva bhāraṃ katvā aṭṭhapitaṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ.
168 不犯:依本性而言,因衣服的缘故……而教诫。这里,对于因利养的缘故而教诫的人,如果怀着“他是因为利养才教诫”的想法这样说,不犯;但如果心里认为“他并不是因为利养才教诫”,那就犯恶作。对于并非因利养而教诫的人,即使怀着“他是因为利养才教诫”的想法这样说,也不犯,因为这条学处是以心念来判定的。其余部分在这里很容易理解。已受具足戒、如法获得认可、没有利养方面的动机、怀着想说坏话的心而这样说——这些就是这里的四个条件。巴利
168.Anāpatti pakatiyā cīvarahetu…pe… ovadantaṃ bhaṇatīti ettha āmisahetu ovadantaṃ ‘‘āmisahetu ovadatī’’ti saññāya evaṃ bhaṇantassa anāpatti, ‘‘na āmisahetu ovadatī’’ti saññino pana dukkaṭaṃ, na āmisahetu ovadantaṃ pana ‘‘āmisahetu ovadatī’’ti saññāya bhaṇantassapi anāpatti sacittakattā sikkhāpadassa. Sesamettha uttānameva. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, anāmisantaratā, avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇananti imāni panettha cattāri aṅgāni.
169 第五项,只是字面意思而已。巴利
169. Pañcamaṃ uttānatthameva.
6. 项,缝衣学处的注释巴利
6. Cīvarasibbāpanasikkhāpadavaṇṇanā
175 第六项:如果那位比丘尼一开始就把那件衣披在身上,别的比丘尼看见后可能会提出批评,她心想“这样一来大众就看不到了”,于是说出“就像把收集起来的东西拿走收起来”之类的话。巴利
175. Chaṭṭhe sace sā bhikkhunī taṃ cīvaraṃ āditova pārupeyya, aññā bhikkhuniyo disvā ujjhāpeyyuṃ, tato mahājano passituṃ na labhatīti maññamāno ‘‘yathāsaṃhaṭaṃ haritvā nikkhipitvā’’tiādimāha.
176 “取出”就是一次取出。那些依附于他们的人,与此相关联。所谓“裁缝义务”,是指按照“应当为同梵行者做”这一应作之事来做针线活。对戒师和依止师犯恶作,是因为以不如法的方式受用。所谓欺骗,就是不说“为了你的亲属”,而只说“为某一位比丘尼”。听了“为某一位比丘尼”之后,他们可能会以为不是自己的亲属,所以说“因为被指使去做不如法的事”。即使没有说“这是你母亲的衣”等话,只要以清净心说“请缝这件衣”而让人缝制,也无犯。巴利
176.Nīharatīti sakiṃ nīharati. Yepi tesaṃ nissitakāti sambandho. Kathinavattanti ‘‘sabrahmacārīnaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti itikattabbatāvasena sūcikammakaraṇaṃ. Ācariyupajjhāyānaṃ dukkaṭanti akappiyasamādānavasena dukkaṭaṃ. Vañcetvāti ‘‘tava ñātikāyā’’ti avatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti ettakameva vatvā. ‘‘Ekissā bhikkhuniyā’’ti sutvā te aññātikasaññino bhaveyyunti āha ‘‘akappiye niyojitattā’’ti . ‘‘Idaṃ te mātu cīvara’’ntiādīni avatvāpi ‘‘idaṃ cīvaraṃ sibbehī’’ti suddhacittena sibbāpentassapi anāpatti.
179 “鞋袋等”中的“等”字,也包括那种不能用来下着或上披的衣。这里其余的部分容易理解。衣属于非亲里比丘尼所有、可以用来下着或上披、按前面所说的方式缝制或叫人缝制,这就是这里的三支。巴利
179.Upāhanatthavikādinti ādi-saddena yaṃ cīvaraṃ nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā na sakkā hoti, tampi saṅgaṇhāti. Sesamettha uttānameva. Aññātikāya bhikkhuniyā santakatā, nivāsanapārupanūpagatā, vuttanayena sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti imāni panettha tīṇi aṅgāni.
7. 关于约定同行的学处注释巴利
7. Saṃvidahanasikkhāpadavaṇṇanā
181 181. 在第七项中,原文说“盗贼抢走了走在后面的人的……”,这里经文省略语作“钵与衣”,所以注释说“走在后面的人的钵与衣”。那些比丘尼,就是走在后面的比丘尼们。这里要明白,“走在后面的人”是通过格的变化来建立关联的。巴利经文里,如果约定时以比丘为先,就说“我们走吧,姊妹;我们走吧,尊者”;如果以比丘尼为先,就说“我们走吧,尊者;我们走吧,姊妹”。“同一段路程”是指一段被称为路程的道路,或者是一起走一段路程。“昨天”是指明天。“后天”是指第三天。巴利
181. Sattame ‘‘pacchā gacchantīnaṃ corā acchindiṃsū’’ti ettha ‘‘pattacīvara’’nti pāṭhasesoti āha ‘‘pacchā gacchantīnaṃ pattacīvara’’nti. Tā bhikkhuniyoti pacchā gacchantiyo bhikkhuniyo. ‘‘Pacchā gacchantīna’’nti ca vibhattivipariṇāmenettha sambandho veditabbo. Pāḷiyaṃ ‘‘gacchāma bhagini, gacchāma ayyā’’ti bhikkhupubbakaṃ saṃvidhānaṃ vuttaṃ, ‘‘gacchāma ayya, gacchāma bhaginī’’ti bhikkhunīpubbakaṃ. Ekaddhānamagganti ekaṃ addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ, ekato vā addhānamaggaṃ. Hiyyoti suve. Pareti tatiyadivase.
182-183 所谓“两种方式”,是指按步行方式或按派别方式而说,故称“两种说法的分类”。四条道路交汇之处名为四叉路口,三条道路交汇之处名为三叉路口。“村与村之间”一句中,另一个村即名“村间”,故说“出村时无犯……比丘犯波逸提”。巴利经文中的“约定后”一词未作特别区分说明,故说“不符经文”;又因说“在此范围内即使约定,比丘亦犯恶作”,故说“亦不符其余注释书”。超过半由旬,是指在无村庄之处超过半由旬。凡半由旬范围内别无村庄,此处即指无村的林野;若半由旬内有村庄,则按村间计数而犯罪。巴利
182-183.Dvidhā vuttappakāroti pādagamanavasena pakkhagamanavasena vāti dvidhā vuttappabhedo . Catunnaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ catukkaṃ, tiṇṇaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ siṅghāṭakaṃ. ‘‘Gāmantare gāmantare’’ti ettha añño gāmo gāmantaranti āha ‘‘nikkhamane anāpatti…pe… bhikkhuno pācittiya’’nti. ‘‘Saṃvidhāyā’’ti pāḷiyaṃ avisesena vuttattā ‘‘neva pāḷiyā sametī’’ti vuttaṃ, ‘‘etthantare saṃvidahitepi bhikkhuno dukkaṭa’’nti vuttattā ‘‘na sesaaṭṭhakathāya sametī’’ti vuttaṃ. Addhayojanaṃ atikkamantassāti asati gāme addhayojanaṃ atikkamantassa. Yattha hi addhayojanabbhantare añño gāmo na hoti, taṃ idha agāmakaṃ araññanti adhippetaṃ, addhayojanabbhantare pana gāme sati gāmantaragaṇanāya eva āpatti.
185 破坏国土是指国土被掠夺。登上轮是指登上行走的轮子或车轮。其余部分容易理解。两人约定之后上路、未经告知、没有适当时机、不是灾祸时、进入村与村之间或超过半由旬,这些就是这里的五个条件。不过,与单方面受具足戒的人等同行时,则按有关妇女的学处而犯戒。巴利
185.Raṭṭhabhedeti raṭṭhavilope. Cakkasamāruḷhāti iriyāpathacakkaṃ sakaṭacakkaṃ vā samāruḷhā. Sesaṃ uttānameva. Dvinnampi saṃvidahitvā maggappaṭipatti , avisaṅketaṃ, samayābhāvo, anāpadā, gāmantarokkamanaṃ vā addhayojanātikkamo vāti imāni panettha pañca aṅgāni. Ekatoupasampannādīhi saddhiṃ gacchantassa pana mātugāmasikkhāpadena āpatti.
8. 登船学处的注释巴利
8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā
188 第八条里,以贪著世间滋味、亲近结交朋友为动机,事先约好以游戏为先,这个差别是由“就这样……和比丘尼们一起在船上嬉戏”以及“向上游或向下游”这两句成立的。巴利
188. Aṭṭhame lokassādamittasanthavavasena kīḷāpurekkhārā saṃvidahitvāti ayaṃ viseso ‘‘evamime…pe… bhikkhunīhi saddhiṃ nāvāya kīḷantī’’ti iminā ‘‘uddhaṃgāminiṃ vā adhogāminiṃ vā’’ti iminā ca siddho.
189 189. 关于“从河上何处算作聚落间”这一句,论师解说为“于某条河流”等等。他们说:“‘那条河流有聚落的岸边……乃至以半由旬计算’这一说法,是仅就沿着每一岸而行的情况而说的;因此,对于沿着这样一条河的中央行走的人,无论按聚落间计算,还是按半由旬计算,都构成罪。”接着,他以“一切注释书中”等语,把自己所说的这个意思加以论证。他们说:“因为以游戏为先导,与比丘尼相约而乘船,仅在河中航行即构成波逸提;所以在湖泊、大海等处,以游戏为先导只构成恶作,不构成波逸提。”有人依据“以世间爱乐、交友亲近为缘,以游戏为先导而相约”这句话,主张“这条学处是不善心、世间罪”,这不应采纳。因为即便以游戏为先导而登上船后,在进入聚落间或超过半由旬时,纵然内心具足善心或无记心,也仍然犯罪。倘若他生起悚惧感而证得阿拉汉果,或者入睡,或者作意业处而行,那么此时哪有不善心与之俱起,又怎能称这条学处为“不善心、世间罪”呢?因此,应成立为“制立罪、三心”。其余之处,此处易明。巴利
189. Nadiyā kuto gāmantaranti āha ‘‘yassā nadiyā’’tiādi. ‘‘Tassā sagāmakatīrapassena…pe… addhayojanagaṇanāyāti ekekapasseneva gamanaṃ sandhāya vuttattā tādisikāya nadiyā majjhena gacchantassa gāmantaragaṇanāya addhayojanagaṇanāya ca āpattī’’ti vadanti. Sabbaaṭṭhakathāsūtiādinā attanā vuttamevatthaṃ samattheti. ‘‘Kīḷāpurekkhāratāya bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya nāvaṃ abhiruhantassa nadiyaṃyeva pācittiyassa vuttattā vāpisamuddādīsu kīḷāpurekkhāratāya dukkaṭameva, na pācittiya’’nti vadanti. ‘‘Lokassādamittasanthavavasena kīḷāpurekkhārā saṃvidahitvā’’ti vacanato keci ‘‘imaṃ sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ lokavajja’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Kīḷāpurekkhāratāya hi abhiruhitvāpi gāmantarokkamane addhayojanātikkame vā kusalābyākatacittasamaṅgīpi hutvā āpattiṃ āpajjati . Yadi hi so saṃvegaṃ paṭilabhitvā arahattaṃ vā sacchikareyya, niddaṃ vā okkameyya, kammaṭṭhānaṃ vā manasi karonto gaccheyya, kuto tassa akusalacittasamaṅgitā, yenidaṃ sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ lokavajjanti vuccati, tasmā paṇṇattivajjaṃ ticittanti siddhaṃ. Sesamettha uttānameva.
第9章 熟食学处的注释巴利
9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā
194 第九条中,“已准备好”是指为了比丘们而备办的。关于“是亲属或已受邀请”:在这里,即使比丘那一方的施主不是亲属、也没有邀请过,而比丘尼那一方的施主是亲属、已经邀请过,也是可以的。巴利
194. Navame paṭiyāditanti bhikkhūnaṃ atthāya sampāditaṃ. Ñātakā vā honti pavāritā vāti ettha sacepi bhikkhuno aññātakā appavāritā ca siyuṃ, bhikkhuniyā ñātakā pavāritā ce, vaṭṭati.
197 这条规定是为了断绝恶比丘的朋党势力而制定的,所以只在五种食物上说了结罪。至于“除了五种食物以外,其他一切情况都不犯戒”,则是为了说明依这条学处不犯戒的情形。因为食用由邀请而产生的东西,按照其他地方所说的方式,就犯恶作罪。其余内容容易理解。比丘尼参与煮食、事先知道、不是居士自己筹办的、属于米饭等当中的一种、吞咽下去,这些就是这里的五个要素。巴利
197. Pāpabhikkhūnaṃ pakkhupacchedāya idaṃ paññattaṃ, tasmā pañcabhojaneyeva āpatti vuttā. Pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha anāpattīti idaṃ pana iminā sikkhāpadena anāpattidassanatthaṃ vuttaṃ. Viññattiyā uppannaṃ paribhuñjantassa hi aññattha vuttanayena dukkaṭaṃ. Sesaṃ uttānameva. Bhikkhuniparipācitabhāvo, jānanaṃ, gihisamārambhābhāvo, odanādīnaṃ aññataratā, tassa ajjhoharaṇanti imāni panettha pañca aṅgāni.
10. 屏处坐学处的注释巴利
10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā
198 第十条中说的“以乌巴难达的第四学处”,是指与女人在无遮蔽处共坐的学处。虽然它在裸形外道品中是第五学处,但因为这是以乌巴难达长老为缘而制定的学处中排在第四的,所以说“以乌巴难达的第四学处”。由于这个学处的事缘比第四学处的事缘先发生,所以这个学处先被制定。还应当知道:这个学处只制定了与比丘尼独坐的犯戒,而后来与女人共坐的犯戒是另外单独制定的。巴利
198. Dasame upanandassa catutthasikkhāpadenāti appaṭicchanne mātugāmena saddhiṃ rahonisajjasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpi taṃ acelakavagge pañcamasikkhāpadaṃ hoti, upanandattheraṃ ārabbha paññattesu pana catutthabhāvato ‘‘upanandassa catutthasikkhāpadenā’’ti vuttaṃ. Catutthasikkhāpadassa vatthuto imassa sikkhāpadassa vatthuno paṭhamaṃ uppannattā idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamaṃ paññattaṃ. Iminā ca sikkhāpadena kevalaṃ bhikkhuniyā eva rahonisajjāya āpatti paññattā, upari mātugāmena saddhiṃ rahonisajjāya āpatti visuṃ paññattāti daṭṭhabbaṃ.
1 2 3 4 5