4444. 现在,在出世间论之后,紧接着对以经典为开端的力论——也就是《出世间论》品中所说的力论——中尚未解释过的义理进行注解。在这里,先按照经典的方式显示五种力,为了进一步显示其他诸力,便说“还有六十八种力”等开头的话。所有这些力,都是因为不被各自的对立面所动摇,所以称为力。在“惭力”等词中:因为对恶感到羞耻,所以叫惭,这是羞耻的名称。因为对恶感到畏惧,所以叫愧,这是对恶的怖畏的名称。惭由内心生起,愧由外缘生起。惭以自己为主导,愧以世间为主导。惭安住于羞耻的本性,愧安住于畏惧的本性。惭的特征是具足敬重,愧的特征是怖畏罪过、见到怖畏之相。正是这惭,不被无惭所动摇,所以是惭力。正是这愧,不被无愧所动摇,所以是愧力。不被不审察所动摇,所以是审察力,这是审察慧的名称。以精进为首修习七觉支时,所生起的力量是修习力,这是对如此生起的四种蕴的称呼。清净的戒等是无过力。四摄事是摄力。也有读作“在摄受中有力”的。对苦和轻蔑的忍受是忍力。通过说法使他人欢喜,是教示力。使所修习的义理得以证得,是信解力。在诸善法中多修多行,是自在力。在诸善法中随自己所好而安立,是决意力。惭力等这些词的含义,是依据论母各处的文句,特别取与之相应的意思来说的。止力和观力,就是已经达到力用阶段的止和观本身。
44. Idāni lokuttarakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāvatiyā suttantapubbaṅgamāya balakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha ādito suttantavasena pañca balāni dassetvā tadaññānipi balāni dassetukāmo apica aṭṭhasaṭṭhi balānītiādimāha. Sabbānipi taṃtaṃpaṭipakkhehi akampiyaṭṭhena balāni nāma honti. Hiribalantiādīsu pāpato hirīyanti etāyāti hirī, lajjāyetaṃ nāmaṃ. Pāpato ottappanti etenāti ottappaṃ, pāpato ubbegassetaṃ nāmaṃ. Ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipati hirī, lokādhipati ottappaṃ . Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ. Sā eva hirī ahirikena na kampatīti hiribalaṃ. Tadeva ottappaṃ anottappena na kampatīti ottappabalaṃ. Appaṭisaṅkhānena na kampatīti paṭisaṅkhānabalaṃ. Upaparikkhaṇapaññāyetaṃ nāmaṃ. Vīriyasīsena satta bojjhaṅge bhāventassa uppannabalaṃ bhāvanābalaṃ. Tathāpavattānaṃ catunnaṃ khandhānametaṃ nāmaṃ. Parisuddhāni sīlādīni anavajjabalaṃ. Cattāri saṅgahavatthūni saṅgahabalaṃ. Saṅgahe balantipi pāṭho. Dukkhamānaṃ adhivāsanaṃ khantibalaṃ. Dhammakathāya paresaṃ tosanaṃ paññattibalaṃ. Adhitassa atthassa adhigamāpanaṃ nijjhattibalaṃ. Kusalesu bahubhāvo issariyabalaṃ. Kusalesu yathāruci patiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānabalaṃ. Hiribalādīnaṃ attho mātikāpadesu byañjanavasena visesato yujjamānaṃ gahetvā vutto. Samathabalaṃ vipassanābalanti balappattā samathavipassanā eva.
在论母的释义中,先说“于无信而不动摇,故为信力”,这是点明了根本的力义,然后再以其余九种方式对此根本义加以分别详示。因为,某一法达到不动摇、具足力用的状态时,便能支撑俱生法,制伏对立的烦恼,净化作为通达之开端的戒与见,令心安住于所缘,令心明净,令心得自在并证得殊胜;由此更向上而证得更高的通达,次第证得圣道而现观诸谛,于证果时安立于灭。因此,以九种方式分别了力义。这一解说方式,也适用于精进力等其余四力。
Mātikāniddese assaddhiye na kampatīti saddhābalanti mūlabalaṭṭhaṃ vatvā tameva aparehi navahi pariyāyehi visesetvā dassesi. Yo hi dhammo akampiyo balappatto hoti, so sahajāte upatthambheti, attano paṭipakkhe kilese pariyādiyati, paṭivedhassa ādibhūtaṃ sīlaṃ diṭṭhiñca visodheti, cittaṃ ārammaṇe patiṭṭhāpeti, cittaṃ pabhassaraṃ karonto vodāpeti, vasiṃ pāpento visesaṃ adhigamāpeti, tato uttariṃ pāpento uttaripaṭivedhaṃ kāreti, kamena ariyamaggaṃ pāpetvā saccābhisamayaṃ kāreti, phalappattiyā nirodhe patiṭṭhāpeti. Tasmā navadhā balaṭṭho visesito. Esa nayo vīriyabalādīsu catūsu.
对欲贪感到羞惭:与出离相应的修行者,是以出离而对欲贪感到羞惭。对愧也是如此。通过这两者,其实已经说明了对一切不善法生起惭与愧。对嗔等词的含义,也应当依照同样的方式来理解。已审察:是依不痴,从过患的角度去审查。修习:就是增长。应舍:指贪等过失。摄受:就是系缚。堪忍:就是那位修行者能接受、觉得合意。施设:就是令欢喜。决择:就是令思惟。运用自在:就是成为心的主宰之后,令心随自己的意愿运转。决意:就是确立。修习力等一切,也都是指出离等本身。虽然在论母的注释中是以另一种方式说的,但应当知道,这里不再解说,是因为其含义已由字词本身显明。详细说明了止力与观力之后,在结尾处说伴有掉举的烦恼和蕴不能动摇它等,以及伴有无明的烦恼和蕴不能动摇它等,这是为了显示止力与观力的特征。
Kāmacchandaṃ hirīyatīti nekkhammayutto yogī nekkhammena kāmacchandato hirīyati. Ottappepi eseva nayo. Etehi sabbākusalehipi hirīyanā ottappanā vuttāyeva honti. Byāpādantiādīnampi imināva nayena attho veditabbo. Paṭisaṅkhātīti asammohavasena ādīnavato upaparikkhati. Bhāvetīti vaḍḍheti. Vajjanti rāgādivajjaṃ. Saṅgaṇhātīti bandhati. Khamatīti tassa yogissa khamati ruccati. Paññāpetīti toseti. Nijjhāpetīti cintāpeti. Vasaṃ vattetīti citte pahu hutvā cittaṃ attano vasaṃ katvā pavatteti. Adhiṭṭhātīti vidahati. Bhāvanābalādīni sabbānipi nekkhammādīniyeva. Mātikāvaṇṇanāya aññathā vutto, attho pana byañjanavaseneva pākaṭattā idha na vuttoti veditabbaṃ. Samathabalaṃ vipassanābalañca vitthārato niddisitvā avasāne uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca samathabalavipassanābalānaṃ lakkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ.
在有学力和无学力中,“修学正见,所以是有学力”的意思是:有学的人修学正见,所以叫有学;那正见就是这位有学者的力,所以叫有学力。其中,“因为已经修学完毕,所以是无学力”的意思是:无学的人对正见已经修学完毕,不再修学了,所以叫无学;那正见本身就是这位无学者的力,所以叫无学力。对正思惟等,也是同样的道理。“正智”指省察智。这个智即使是世间的,因为在有学身上生起,所以说是有学力;因为在无学身上生起,所以说是无学力。“正解脱”指除了八支圣道之外,其余与果相应之法。不过有些人说:“除了出世间解脱之外,其余一切解脱都是正解脱。”它作为有学力和无学力的道理,和前面所说的一样。
Sekhāsekhabalesu sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekhabalanti sekhapuggalo sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekho, sā sammādiṭṭhi tassa sekhassa balanti sekhabalanti attho. Tattha sikkhitattā asekhabalanti asekhapuggalo tattha sammādiṭṭhiyā sikkhitattā na sikkhatīti asekho, sāyeva sammādiṭṭhi tassa asekhassa balanti asekhabalaṃ. Eseva nayo sammāsaṅkappādīsu. Sammāñāṇanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tampi hi lokikampi hontaṃ sekhassa pavattattā sekhabalaṃ, asekhassa pavattattā asekhabalanti vuttaṃ. Sammāvimuttīti aṭṭha maggaṅgāni ṭhapetvā sesā phalasampayuttā dhammā . Keci pana ‘‘ṭhapetvā lokuttaravimuttiṃ avasesā vimuttiyo sammāvimuttī’’ti vadanti. Tassa sekhāsekhabalattaṃ vuttanayameva.
在漏尽者的诸力当中,这一切也都属于智之力。经文里说“漏尽比丘的”,这是表示行为者的属格,意思是“由那位漏尽比丘”。“无常故”是指以生起之后又坏灭的方式,观见为无常。“如实”是指依照事物本来的样子。“以慧”是指与观相应的道慧。因为善见了无常,以这为根本,也就善见了苦和无我。“以此”是表态中性词,或者意思是“由于什么原因”。“依于”就是缘于。“宣说”就是承认、宣称。“火坑喻”是因为有极大热恼,所以用火坑来比喻。“爱欲”是指所依之欲和烦恼欲两者。
Khīṇāsavabalesu sabbānipi ñāṇabalāni. Khīṇāsavassa bhikkhunoti karaṇatthe sāmivacanaṃ, khīṇāsavena bhikkhunāti attho. Aniccatoti hutvā abhāvākārena aniccato. Yathābhūtanti yathāsabhāvato. Paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Aniccato sudiṭṭhā dukkhato anattato sudiṭṭhā honti tammūlakattā. Yanti bhāvanapuṃsakavacanaṃ, yena kāraṇenāti vā attho. Āgammāti paṭicca. Paṭijānātīti sampaṭicchati paṭiññaṃ karoti. Aṅgārakāsūpamāti mahābhitāpaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā. Kāmāti vatthukāmā ca kilesakāmā ca.
趣向远离:以果等至的力量,倾向于被称为依远离的涅槃。确实有三种远离:身远离、心远离、依远离。身远离属于身居远离之处、乐于出离的人。心远离属于致力于增上心的人。依远离属于无依著的人、已到达诸行灭尽的人,或者是指倾向于被称为出离远离的涅槃。确实有五种远离:镇伏远离、彼分远离、正断远离、止息远离、出离远离。趣向远离,就是倾向于远离。倾向远离,就是朝向远离。偏向远离,就是以远离为首要方向。后两个词和前一个词是同义词。住于远离,就是远离烦恼,或者已远离。乐于出离,就是乐于涅槃,或者乐于出家。已消尽,就是已完全消尽,即使一部分也不执著、已解脱、已脱离。一切,就是一切方式。顺漏法,就是与漏相应,作为漏之因的烦恼法,这是意思。或者,已消尽,就是已离欲,无贪,这是意思。从何?从一切顺漏法,从一切三地法,这是意思。在此,以十种漏尽者之力,讲述了漏尽者的世间与出世间之道。他们说:“一切行无常”,是苦遍知之力;“诸欲如炭火”,是集断之力;“心倾向于远离”,是灭作证之力;“四念处”等,是七种道修习之力。十种神变之力将在神变论中显现。
Vivekaninnanti phalasamāpattivasena upadhivivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ. Tayo hi vivekā – kāyaviveko cittaviveko upadhivivekoti. Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca adhicittamanuyuttānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ, nissaraṇavivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ vā. Pañca hi vivekā – vikkhambhanaviveko tadaṅgaviveko samucchedaviveko paṭippassaddhiviveko nissaraṇavivekoti. Vivekaninnanti viveke ninnaṃ. Vivekapoṇanti viveke nataṃ. Vivekapabbhāranti vivekasīsabhāraṃ. Dvepi purimasseva vevacanāni. Vivekaṭṭhanti kilesehi vajjitaṃ, dūrībhūtaṃ vā. Nekkhammābhiratanti nibbāne abhirataṃ, pabbajjāya abhirataṃ vā. Byantībhūtanti vigatantībhūtaṃ, ekadesenāpi anallīnaṃ vippamuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ. Sabbasoti sabbathā. Āsavaṭṭhāniyehi dhammehīti saṃyogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi kilesadhammehīti attho. Atha vā byantībhūtanti vigatanikantibhūtaṃ, nittaṇhanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi sabbehi tebhūmakadhammehīti attho. Idha dasahi khīṇāsavabalehi khīṇāsavassa lokiyalokuttaro maggo kathito. ‘‘Aniccato sabbe saṅkhārā’’ti dukkhapariññābalaṃ, ‘‘aṅgārakāsūpamā kāmā’’ti samudayapahānabalaṃ, ‘‘vivekaninnaṃ cittaṃ hotī’’ti nirodhasacchikiriyābalaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi sattavidhaṃ maggabhāvanābalantipi vadanti. Dasa iddhibalāni iddhikathāya āvi bhavissanti.
在解说如来力时,所谓“如来力”,是指那些不与其他人共有、只属于如来的力。或者说,就像过去诸佛的力是依靠福德积习的圆满而成就的那样,这样成就的力也叫如来力,这是另一种含义。其中,如来力有两种:身力和智力。在这两者当中,身力应当依照象族来理解。古代的大德确实这样说过:
Tathāgatabalaniddese tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññussayasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatabalaṃ – kāyabalaṃ ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –
“黑象、恒河象、白象、红褐象、黄褐象;
香象、吉祥象、金象、伍波萨他象、六牙象,一共十种。”
‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ; Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (vibha. aṭṭha. 760; ma. ni. aṭṭha. 1.148; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22);
这就是十种象族。其中,“黑象”要理解为普通的象族。十个男人的体力,等于一头黑象的力气。十头黑象的力气,等于一头恒河象的力气。十头恒河象的力气,等于一头白象的力气。十头白象的力气,等于一头红褐象的力气。十头红褐象的力气,等于一头黄褐象的力气。十头黄褐象的力气,等于一头香象的力气。十头香象的力气,等于一头吉祥象的力气。十头吉祥象的力气,等于一头金象的力气。十头金象的力气,等于一头伍波萨他象的力气。十头伍波萨他象的力气,等于一头六牙象的力气。十头六牙象的力气,等于一位如来的身力。这个力也叫那罗延坚固力。按普通象的数量来算,这个力等于百亿头象的力气;按人数来算,等于千亿个男人的力气。以上这就是如来的身力。
Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kāḷāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino balaṃ. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa balaṃ. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ , taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalahatthino. Yaṃ dasannaṃ maṅgalahatthīnaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa balaṃ. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthino gaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ.
智慧力在这里以及其他经典中,指的就是十力智;《中部》里说的四无畏智、在八种大众中不动摇的智、辨别四生的智、辨别五趣的智,以及《相应部》里说的七十三种智、七十七种智等等,还有无数其他种类的智。这些就叫智慧力。这里所指的也正是智慧力。因为智具有不可动摇和能支撑的作用,所以称为力。
Ñāṇabalaṃ pana idha tāva aññattha ca pāḷiyaṃ āgatameva dasabalañāṇaṃ, majjhime (ma. ni. 1.150) āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni, sattasattati ñāṇānīti evamaññānipi anekāni ñāṇasahassāni. Etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.
“处与非处”是指从因和因的角度来了知。因为果依那个因而安住,依它而存在、生起和持续,所以那个因被称为“处”。世尊如实了知:哪些法对哪些法的生起是因、是缘,那就是那些法的“处”;哪些法对哪些法的生起不是因、不是缘,那就是那些法的“非处”。他这样如实了知处就是处、非处就是非处。“以彼智”是指以那个智。“此”是指这个处非处智,对如来来说,这就叫作如来的一种力。其余各句的衔接也应这样理解。
Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānanti, ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhānanti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampīti yena ñāṇena. Idampīti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ, tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sesapadesupi yojanā veditabbā.
所谓“牛王位”,就是最殊胜的处所、最上的处所;或者,“牛王”指过去诸佛,意思是诸佛的地位。再者,一百头牛中的首领叫usabha,一千头牛中的首领叫vasabha。或者说,一百群牛中的首领叫usabha,一千群牛中的首领叫vasabha。而在一切牛中最为殊胜、能承受一切危难、通体白色、端严可爱、能背负沉重负担、即使听到上百道雷声也不惊恐的牛王,叫nisabha。这里所指的就是usabha,这也是nisabha的同义词。属于usabha的,就叫āsabha。“位”是指用四只脚压踩大地而站立。此(位)因如同āsabha(牛王)而称āsabha:就像那头叫nisabha的牛王,具足牛王之力,用四只脚压踩大地,以不动的姿态站立;同样,如来也具足十种如来之力,以四无畏为脚,压踩八众的大地,在包括天神的世间里,不被任何敌人或对手动摇,以不动的姿态站立。当他这样站立时,便宣称、趋入、不否认地把那个牛王位担在自己身上。因此说——“他宣称牛王位”。
Āsabhaṃṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ, āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asantasanīyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti, attani āropeti. Tena vuttaṃ – ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; ma. ni. aṭṭha. 1.148).
在八种大众中:按刹帝利、婆罗门、居士、沙门,以及四大王天、三十三天、魔、梵天神来分,就是这八种大众。作狮子吼:意思是发出最殊胜的吼声、毫无畏惧的吼声,或者发出像狮子吼一样的声音。这个含义要依据《狮子吼经》来说明。又像狮子因为能忍受、能摧破,所以被称为狮子;同样,如来因为能忍受世间法、能摧破外道的说法,所以被称为狮子。这样所说的狮子发出的吼声,就是狮子吼。其中,就像狮子具足狮子的力量,在任何地方都无所畏惧、毫毛不竖,发出狮子吼;同样,如来狮子也具足如来的力量,在八种大众中无所畏惧、毫毛不竖,以“这是色……”这样的方式,发出具足种种教说庄严的狮子吼。因此说——“在众中作狮子吼”。
Parisāsūti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmānaṃ vasena aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ achambhitanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena (ma. ni. 1.146 ādayo; dī. ni. 1.381 ādayo) dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānaṃ hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti rūpa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.78) nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ – ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.
转梵轮:这里的“梵”是指最殊胜、最上、清净。而“轮”这个词——
Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ visuddhaṃ. Cakkasaddo panāyaṃ –
在成就、相、车之轮、威仪中;
在布施时,宝、法、胸,以及在轮等中,它可见。
在这里,它指的是法轮,而这个也要从两方面来说明。
Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe; Dāne ratanadhammūra, cakkādīsu ca dissati; Dhammacakke idha mato, tampi dvedhā vibhāvaye.
在“比丘们,有这四种轮,具足这些轮的天与人……”(《增支部》4.31)等经文里,这个“轮”是在“成就”的意思上出现的。在“足底生有轮相……”(《长部》2.35)里,是在“相”的意思上。在“如车轮随运载者的脚”(《法句经》1)里,是在“车轮”的意思上。在“四轮、九门……”(《相应部》1.29)里,是在“威仪”的意思上。在“布施吧,享用吧,不要放逸,乔萨罗王,转动轮吧”(《本生经》1.7.149)里,是在“布施”的意思上。在“天界的宝轮出现了……”(《长部》2.243)里,是在“宝轮”的意思上。在“我所转动的轮……”(《经集》562)里,是在“法轮”的意思上。在“被欲望击中的人,轮在头顶旋转”(《本生经》1.1.104;1.5.103)里,是在“胸轮”的意思上。在“即使以刀刃为边缘的轮……”(《长部》1.166)里,是在“打击用的轮”的意思上。在“霹雳轮”(《长部》3.61;《相应部》2.162)里,是在“霹雳圈”的意思上。而在这里,这个词指的是法轮。
‘‘Cattārimāni , bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni hontī’’ti (dī. ni. 2.35) ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti (dha. pa. 1) ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) ettha iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo , cakkaṃ vattaya kosalādhipā’’ti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti (dī. ni. 2.243) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.1.104; 1.5.103) ettha uracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti (dī. ni. 1.166) ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti (dī. ni. 3.61; saṃ. ni. 2.162) ettha asanimaṇḍale. Idha panāyaṃ dhammacakke mato.
这个法轮有两种:证悟智和教说智。其中,由智慧培育、能给自己带来圣果的是证悟智;由悲心培育、能给弟子们带来圣果的是教说智。证悟智又分两种:正在生起和已经生起。从出家一直到阿拉汉道,这叫正在生起;在证果的那一刻,这叫已经生起。或者,从兜率天一直到在菩提树下证得阿拉汉道,这叫正在生起;在证果的那一刻,这叫已经生起。或者,从燃灯佛的十力开始一直到阿拉汉道,这叫正在生起;在证果的那一刻,这叫已经生起。教说智也分两种:正在转动和已经转动。一直到孔丹尼亚长老证得阿拉汉道,这叫正在转动;在他证果的那一刻,这叫已经转动。其中,证悟智是出世间的,教说智是世间的。这两种智都不与其他人共有,只有佛陀才能生起。因此说——转梵轮。
Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva bodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkaradasabalato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññattherassa arahattamaggā pavattamānaṃ nāma, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tattha paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘brahmacakkaṃ pavattetī’’ti.
“业造作”是指已经受持并造下的善业或不善业,或者业本身就是业造作。“依处与因”是指从缘和因这两个角度来看。其中,趣向、所依、时间、加行是果报的依处;业则是因。
Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ. Kammaṃ hetu.
“遍行”是指既通往一切趣向、也不通往任何趣向。“行道”就是道路。“如实了知”是说:即使有许多人正在杀同一个众生,他也能知道这个人的思将导向地狱,那个人的思将导向畜生趣。就像这样,在同一个对象上,对于被称为善思、不善思的种种行道,他能不颠倒地了知它们的真实本性。
Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca. Paṭipadanti maggaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminīti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti.
“有多种界”是指由眼界等界,或者由欲界等界而形成的多种界。“种种界”是指这些界各自性质不同,所以是种种不同种类的界。“世间”是指蕴世间、处世间、界世间。“如实了知”是指对每一种界都无颠倒地彻见其真实本质。
Anekadhātunti cakkhudhātuādīhi, kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. Nānādhātunti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇattā nānappakāradhātuṃ . Lokanti khandhāyatanadhātulokaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati.
种种意乐:因为有意乐低劣、殊胜等种种不同,所以就有种种不同的意乐状态。
Nānādhimuttikatanti hīnapaṇītādiadhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ.
“其他有情”是指殊胜的有情。“其他人”是指比他们更下劣的其他有情。或者,这两个词其实是同一个意思,只是世尊为了适应所度化的对象,才分两种方式来说。这里也是按照世尊所说的方式来解释。“根之上下”是指信等诸根的殊胜与低劣,也就是它们的增长与减退。
Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato paresaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena bhagavatā dvedhā vuttaṃ. Idhāpi bhagavatā vuttanayeneva vuttaṃ. Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho.
禅那、解脱、定、等至:指初禅等四种禅那,以有色的形式见外色等八种解脱(《无碍解道》1.209),有寻有伺等三种定,以及初禅等至等九种渐次等至。杂染:指导致退失的法。清净:指导致殊胜增进的法。出起:指从禅那等中出离的那个原因。不过,这个出起按照“清净也是出起,从各个定出起也是出起”(《分别论》828)的说法,指的是熟练的禅那以及有分和果等至。因为较低的熟练禅那是较高的禅那的近因,所以说“清净也是出起”。而通过有分,可以从一切禅那中出起;从灭尽等至则通过果等至出起。针对这一点,所以说“从各个定出起也是出起”。
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesanti hānabhāgiyadhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṃ. Vuṭṭhānanti yena kāraṇena jhānādīhi vuṭṭhahanti, taṃ kāraṇaṃ. Taṃ pana ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, nirodhasamāpattito phalasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ.
宿住智、天眼智、漏尽智这三种智,前面已经说明过了。
Pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇāni heṭṭhā pakāsitāneva.
在这里,“依漏尽”是指通过阿拉汉道彻底断尽一切烦恼。“无漏”是指远离了诸漏。“心解脱与慧解脱”:这里用“心”来指与阿拉汉果相应的定,用“慧”来指与那个定相应的慧。应当这样理解:定因为远离了贪,所以叫心解脱;慧因为远离了无明,所以叫慧解脱。世尊确实这样说过:“比丘们,他那份定就是他的定根;比丘们,他那份慧就是他的慧根。比丘们,就是这样,由于离贪而有心解脱,由于离无明而有慧解脱。”(《相应部》5.516; 520)此外,这里还应当知道,止的力量是心解脱,观的力量是慧解脱。“于现法”是指在当前这个生命体中。“自己以证智作证”是指以殊胜的智慧亲自现前证知,不依赖他人而了知。“具足”是指已经证得、已经完成。这十种力智的详细说明,应当按照《阿毗达摩》(《分别论》809等)所说的方法来了知。
Tattha āsavānaṃ khayāti arahattamaggena sabbakilesānaṃ khayā. Anāsavanti āsavavirahitaṃ. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti ettha cetovacanena arahattaphalasampayutto samādhi, paññāvacanena taṃsampayuttā ca paññā vuttā. Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti, paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yo hissa, bhikkhave, samādhi, tadassa samādhindriyaṃ. Yā hissa, bhikkhave, paññā, tadassa paññindriyaṃ. Iti kho, bhikkhave, rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgā paññāvimuttī’’ti (saṃ. ni. 5.516; 520). Apicettha samathabalaṃ cetovimutti, vipassanābalaṃ paññāvimuttīti veditabbaṃ. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti adhikāya paññāya attanāyeva paccakkhaṃ katvā, aparappaccayena ñatvāti attho. Upasampajjāti adhigantvā, nipphādetvā vā. Imesaṃ pana dasannaṃ dasabalañāṇānaṃ vitthāro abhidhamme (vibha. 809 ādayo) vuttanayena veditabbo.
在这里,有其他派别的人提出这样的说法:所谓十力智,并不是一种单独的智,它只是全知智的一种分类而已。但不应该这样看。因为十力智是一种智,全知智是另一种智。十力智只了知各自对应的作用,而全知智既了知那些,也了知那些之外的其他一切。在十力智当中,第一智只了知因与非因,第二智只了知业与异熟的各种差别,第三智只了知业的限定,第四智只了知诸界差别的原因,第五智只了知有情的意乐与胜解,第六智只了知诸根的锐利与迟钝,第七智只了知与禅那等相关的那些有情的杂染等情况,第八智只了知过去曾住的诸蕴相续,第九智只了知有情的死与结生,第十智只了知对诸谛的限定。而全知智则既了知这些所应了知的,也了知比这些更超胜的。但它并不执行所有这些智的全部作用。因为全知智即使作为禅那,也不能令心进入安止;作为神通,也不能变现种种变化;作为道,也不能断尽烦恼。
Tattha paravādikathā hoti – dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedoti. Na taṃ tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi, tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammantaravipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca, tato uttariñca pajānāti. Etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti.
另外,应该这样反问那位外道论师:这个所谓的十力智,到底是有寻有伺、无寻唯伺,还是无寻无伺?是属于欲界、色界、无色界,还是世间、出世间?如果他真的知道,就会说:按顺序,前七种智是有寻有伺的。接着会说:后面两种是无寻无伺的。还会说:漏尽智可能是有寻有伺,可能是无寻唯伺,也可能是无寻无伺。同样,他还会说:按顺序,前七种是欲界所摄,后面两种是色界所摄,最后一种是出世间。他还会说:而全知智则只是有寻有伺的,只是欲界所摄,只是世间的。
Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkāvicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Tato parāni dve avitakkaavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāra’’nti vakkhati. Tathā ‘‘paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato parāni dve rūpāvacarāni, tato avasāne ekaṃ lokuttara’’nti vakkhati. ‘‘Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevā’’ti vakkhati.
明白了这里对“未曾有过的解释”的说明之后,现在要知道:如来首先以处非处智,看见应受调伏的众生有没有烦恼障——也就是能不能证得漏尽、不能证得漏尽的处与非处。这是从看见世间正见的立足处,以及看见决定邪见没有立足处而知道的。然后,以业报智看见他们有没有报障,这是从看见三因结生而知道的。以一切处行道智看见他们有没有业障,这是从看见他们没有无间业而知道的。这样,对于没有障碍的人,为了随顺说法,以种种界智看见他们行为上的差别,这是从看见界的种种差别而知道的。接着,以种种意乐智看见他们的意乐,即使他们还没有开始努力修行,也能随顺他们的意乐而说法。这样看见意乐之后,为了按照他们各自的能力和力量说法,以根上下智看见他们根器的上下差别,这是从看见信等诸根的锐利与迟钝而知道的。即使这样完全了知了根器的上下差别,如果他们还在很远的地方,就以禅那等智——因为在禅那等法上已经得到自在——以神通力特别快速地接近他们。接近之后,以宿住随念智为他们显示过去生的情形,再以凭借天眼威神力才能得到的他心智看见他们当前心的殊胜状态,最后以漏尽智的威神之力,由于对通向漏尽的道路已经没有迷惑,就为他们说法,使他们证得漏尽。因此,应当知道:就是按照这个次第,才说了这十种力。
Evamettha apubbatthānuvaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānadassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukapaṭisandhidassanato. Sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantarikakammābhāvadassanato. Evaṃ anāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ . Athevaṃ diṭṭhaadhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattañāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattāpi panete sace dūre honti, atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātivibhāvanaṃ dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminānukkamena imāni dasa balāni vuttānīti veditabbānīti.
4545. 现在,为了从特相上说明一切力,他以“依什么意义是信力”等方式提问,又以“于不信之事不可动摇的意义”等方式作答。其中,“知惭”等是以人为立足点的开示。在修习力等直到决意力的诸力中,应知“于彼处”“由彼”“彼”都是指出离等而言。由彼定而心得统一,意思是:依靠那定,心成为专一。于彼处生起,意思是在那里以寂止的相应而生起,或者以那为观照对象而生起。于彼处学,意思是在那有学力中,有学之人正在修学,故称有学力。于彼处已学,意思是在那无学力中,无学之人因已学毕,故称无学力。“由彼智而诸漏尽”:由彼世间与出世间的智慧令诸漏断尽,因此彼智即是漏尽者之力。“彼成就”神通力:在成就神通的人那里,神通得以成就,因此神通本身就是力,称为神通力。以无量义:因为声闻只以一部分了知处非处等,所以是就一切行相了知而说“如实了知”。虽然在三明中没有说“如实了知”,但在其他地方说过的缘故,所以在三明中也可说已说。在其他地方:在其余七智力和阿毗达摩中,以及在十力中。然而,了知根上下之智是一切声闻所不共的。因此,十力也是声闻所不共的。以增上义、以无比义,故为无量,正因如此,才说“以无量义为如来力”。
45. Idāni sabbabalāni lakkhaṇato niddisitukāmo kenaṭṭhena saddhābalantiādinā nayena pucchaṃ katvā assaddhiye akampiyaṭṭhenātiādinā nayena vissajjanaṃ akāsi. Tattha hirīyatītiādi puggalādhiṭṭhānā desanā. Bhāvanābalādīsu adhiṭṭhānabalapariyantesu ‘‘tatthā’’ti ca, ‘‘tenā’’ti ca, ‘‘ta’’nti ca nekkhammādikameva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Tena cittaṃ ekagganti tena samādhinā cittaṃ ekaggaṃ hotīti vuttaṃ hoti. Tattha jāteti tattha samathe sampayogavasena jāte, tasmiṃ vā vipassanārammaṇaṃ hutvā jāte. Tattha sikkhatīti tattha sekhabale sekho sikkhatīti sekhabalanti attho. Tattha sikkhitattāti tattha asekhabale asekhassa sikkhitattā asekhabalaṃ. Tena āsavā khīṇāti tena lokiyalokuttarena ñāṇena āsavā khīṇāti taṃ ñāṇaṃ khīṇāsavabalaṃ . Lokiyenāpi hi ñāṇena āsavā khīṇā nāma vipassanāya abhāve lokuttaramaggābhāvato. Evaṃ khīṇāsavassa balanti khīṇāsavabalaṃ. Tassa ijjhatīti iddhibalanti tassa iddhimato ijjhatīti iddhiyeva balaṃ iddhibalaṃ. Appameyyaṭṭhenāti yasmā sāvakā ṭhānāṭṭhānādīni ekadesena jānanti, sabbākārena pajānanaṃyeva sandhāya ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi tīsu vijjāsu ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti na vuttaṃ, aññattha pana vuttattā tāsupi vuttameva hoti. Aññatthāti sesesu sattasu ñāṇabalesu ca abhidhamme (vibha. 760) ca dasasupi balesu. Indriyaparopariyattañāṇaṃ pana sabbathāpi sāvakehi asādhāraṇameva. Tasmā dasapi balāni sāvakehi asādhāraṇānīti. Adhimattaṭṭhena atuliyaṭṭhena appameyyāni, tasmāyeva ca ‘‘appameyyaṭṭhena tathāgatabala’’nti vuttanti.