离贪论的注释
Virāgakathāvaṇṇanā
2828. 现在,接着前面讲过的、以道为最终目标的慈心论之后,要对名为离贪、以道为先导的离贪论作前所未有的义理解释。其中,首先为了说明“厌离者离贪,由离贪而解脱”(《大品》23)这两句经文的意思,先立了总纲:离贪是道,解脱是果。接着,为了先解释词义,便说了“为什么说离贪是道”等话。其中,“离贪”(virajjati)的意思是成为离贪者。其余词语的含义,在解释道智时已经说过了。“离贪”(virāgo):因为正见本身离贪,所以称为离贪,这是它的意思。而这个离贪,因为它以离贪为所缘……中略……安住于离贪,所以也称为离贪。应当这样理解“以离贪为所缘”等五种说法的关联。其中,“以离贪为所缘”,意思是以涅槃为所缘。“以离贪为行境”,意思是以涅槃为行境。“在离贪中生起”,意思是在涅槃中生起。“住于离贪”,意思是以持续活动的方式安住于涅槃。“安立于离贪”,意思是以不退转的方式安立于涅槃。
28. Idāni maggapayojanapariyosānāya mettākathāya anantaraṃ kathitāya virāgasaṅkhātamaggapubbaṅgamāya virāgakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha paṭhamaṃ tāva ‘‘nibbindaṃ virajjati virāgā vimuccatī’’ti (mahāva 23) vuttānaṃ dvinnaṃ suttantapadānaṃ atthaṃ niddisitukāmena virāgo maggo, vimutti phalanti uddeso ṭhapito. Tattha paṭhamaṃ vacanatthaṃ tāva niddisitukāmo kathaṃ virāgo maggotiādimāha. Tattha virajjatīti virattā hoti. Sesāni maggañāṇaniddese vuttatthāni. Virāgoti yasmā sammādiṭṭhi virajjati, tasmā virāgo nāmāti attho . So ca virāgo yasmā virāgārammaṇo…pe… virāge patiṭṭhito, tasmā ca virāgoti evaṃ ‘‘virāgārammaṇo’’tiādīnaṃ pañcannaṃ vacanānaṃ sambandho veditabbo. Tattha virāgārammaṇoti nibbānārammaṇo. Virāgagocaroti nibbānavisayo. Virāge samudāgatoti nibbāne samuppanno. Virāge ṭhitoti pavattivasena nibbāne ṭhito. Virāge patiṭṭhitoti anivattanavasena nibbāne patiṭṭhito.
涅槃也是离贪,因为涅槃是离贪的原因,所以叫离贪。以涅槃为所缘而生起:就是在以涅槃为所缘的情况下生起,或者是以“以涅槃为所缘”这种方式生起。那些与道相应的触等一切法,都以离染的意义而成为离贪,所以它们也叫作离贪。俱生:是指与正见同时生起的正思惟等七个道支。走向离贪:意思是“离贪就是道”——把离贪、也就是涅槃作为所缘对象而走向它,因此由于它以离贪为所缘,就叫作离贪;又因为它有行进的意义,就叫作道。每一个道支单独也能得到道的名称。这样,当说明每一个支都是道时,正见是道这一点也就同样被说到了。正因为如此,在说“由此道”时,是把八个道支合在一起说的。及诸佛:独觉佛也包括在内。因为他们也被称为佛,正如经中说:“比丘们,有这两种佛:如来、阿拉汉、正自觉者,以及独觉佛。”未曾有过:在无始的轮回中从未曾有过。可见:以全部修行实践而可见、可显现、可趋向,所以叫可见;或者,是一切佛陀所见的无上安乐,所以叫可见、可宣说;或者,一切苦依此而被见、被舍、被丢弃,所以叫可见。那就是这个可见之处。八支道:说的是什么呢?就是说,那一组八支的法,以借此走向涅槃的行进意义,被称为道。众多沙门、婆罗门的种种外道主张:指各种不同的沙门和婆罗门,以及持有其他见解的人。最胜:比其余的道更殊胜。最上:比其余的道更值得赞叹。首要:在面前是好的,意思是说,与其余的道相比,只有这条道在面前是好的。无上:比其余的道远远超出。殊妙:比其余的道以种种方式都更值得亲近。iti 这个词是表示原因。因此,世尊说“于诸道中,八支道最胜”,这就是他的意思。世尊确实说过——
Nibbānañca virāgoti nibbānaṃ virāgahetuttā virāgo. Nibbānārammaṇatājātāti nibbānārammaṇe jātā, nibbānārammaṇabhāvena vā jātā. Te maggasampayuttā sabbeva phassādayo dhammā virajjanaṭṭhena virāgā hontīti virāgā nāma honti. Sahajātānīti sammādiṭṭhisahajātāni sammāsaṅkappādīni satta maggaṅgāni. Virāgaṃ gacchantīti virāgo maggoti virāgaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gacchantīti virāgārammaṇattā virāgo nāma, magganaṭṭhena maggo nāma hotīti attho. Ekekampi maggaṅgaṃ maggoti nāmaṃ labhati. Iti ekekassa aṅgassa maggatte vutte sammādiṭṭhiyāpi maggattaṃ vuttameva hoti. Tasmāyeva ca etena maggenāti aṭṭha maggaṅgāni gahetvā vuttaṃ. Buddhā cāti paccekabuddhāpi saṅgahitā. Tepi hi ‘‘dveme, bhikkhave, buddhā tathāgato ca arahaṃ sammāsambuddho paccekabuddho cā’’ti (a. ni. 2.57) vuttattā buddhāyeva . Agatanti anamatagge saṃsāre agatapubbaṃ. Disanti sakalāyapaṭipattiyā dissati apadissati abhisandahīyatīti disā, sabbabuddhehi vā paramaṃ sukhanti dissati apadissati kathīyatīti disā , sabbadukkhaṃ vā dissanti vissajjenti ujjhanti etāyāti disā. Taṃ disaṃ. Aṭṭhaṅgiko maggoti kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so aṭṭhaṅgiko dhammasamūho, so etena nibbānaṃ gacchantīti gamanaṭṭhena maggo nāmāti vuttaṃ hoti. Puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ parappavādānanti visuṃ visuṃ samaṇānaṃ brāhmaṇānañca ito aññaladdhikānaṃ. Aggoti tesaṃ sesamaggānaṃ visiṭṭho. Seṭṭhoti sesamaggato ativiya pasaṃsanīyo. Mokkhoti mukhe sādhu, sesamaggānaṃ abhimukhe ayameva sādhūti attho. Uttamoti sesamagge ativiya uttiṇṇo. Pavaroti sesamaggato nānappakārehi saṃbhajanīyo. Itīti kāraṇatthe nipāto. Tasmā bhagavatā ‘‘maggānaṃ aṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti vuttoti adhippāyo. Vuttañhi bhagavatā –
“诸道之中,八正道最胜;诸谛之中,四谛最胜;
诸法之中,离贪最胜;两足之众,具眼者最胜。”
‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā; Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti. (dha. pa. 273);
这里把那个偈颂截取出来,说的是“在诸道中,八支道最殊胜”。在剩下的段落里,也应该按照这个方法以及前面所说的方式来理解其中的含义。
Taṃ idha vicchinditvā ‘‘maggānaṃ aṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti vuttaṃ. Sesavāresupi iminā ca nayena heṭṭhā vuttanayena ca attho veditabbo.
在“见离贪”等说法里,被称为“见”的离贪就是“见离贪”。因为“力”比“根”更殊胜,所以这里在“根”之前先说了“力”,应当这样理解。以增上的意义说“根”等,是在解释“根”等词的含义,不是在解释“离贪”的含义。以如实之义,“谛”应当理解为谛智。“戒清净”就是正语、正业、正命。“心清净”就是正定。“见清净”就是正见、正思惟。“以解脱义”,就是从各自道所应断的烦恼中解脱出来的意义。“明”就是正见。“解脱”就是断尽式的解脱。以究竟之义来说,不死之深处——涅槃——就是道;因为通过道果的省察而被寻求、被探究,所以称为“道”。
Dassanavirāgotiādīsu dassanasaṅkhāto virāgo dassanavirāgo. Indriyaṭṭhato balassa visiṭṭhattā idha indriyato balaṃ paṭhamaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ādhipateyyaṭṭhena indriyānītiādi indriyādīnaṃ atthavibhāvanā, na virāgassa. Tathaṭṭhena saccāti saccañāṇaṃ veditabbaṃ. Sīlavisuddhīti sammāvācākammantājīvā. Cittavisuddhīti sammāsamādhi. Diṭṭhivisuddhīti sammādiṭṭhisaṅkappā. Vimuttaṭṭhenāti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi muttaṭṭhena. Vijjāti sammādiṭṭhi. Vimuttīti samucchedavimutti. Amatogadhaṃ nibbānaṃ pariyosānaṭṭhena maggoti maggaphalapaccavekkhaṇāhi maggīyatīti maggo.
在这个离贪的解说里,所说的诸法全都只存在于道的那一刹那。在解脱的解说里,则只存在于果的那一刹那。所以,欲和作意也都与道、果相应。
Imasmiṃ virāganiddese vuttā dhammā sabbepi maggakkhaṇeyeva. Vimuttiniddese phalakkhaṇe. Tasmā chandamanasikārāpi maggaphalasampayuttā.
29在解脱的解说里,也应该按照离贪解说中已说的方法来理解其含义。不过在这里,果因为是从止息而解脱,所以叫解脱;涅槃因为是从出离而解脱,所以叫解脱。“俱生的七支”这类说法,在这里找不到依据,所以没有提到。因为果本身就是解脱,所以只从舍弃的意义上说为解脱,就只说了这么多。其余的内容,都按照前面所说的方法来理解。
29. Virāganiddese vuttanayeneva vimuttiniddesepi attho veditabbo. Phalaṃ panettha paṭippassaddhivimuttattā vimutti, nibbānaṃ nissaraṇavimuttattā vimutti. ‘‘Sahajātāni sattaṅgānī’’tiādīni vacanāni idha na labbhantīti na vuttāni. Sayaṃ phalavimuttattā pariccāgaṭṭhena vimuttīti ettakameva vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.