10. 关于空的讨论·空论的注释
(2) 双结品义注 · 28 段
10. 关于空的讨论
10. Suññakathā
46现在,在讲完以出世间力收尾的“力论”之后,紧接着要讲解以经藏为先导、以出世间空收尾的“空论”,这是对前面没有讲过的义理加以解释。
在经文中,先说“atha”这个词,它是用来承接话语的虚词。通过它,就把后面“具寿”等话承接起来了。“kho”是用来补足句子的虚词。
“yena bhagavā tenupasaṅkami”这句里,“yena”是具格当作处格来用。所以这里的含义应当理解为:世尊在哪里,就往哪里去亲近。或者也可以这样理解:世尊因为某种原因而应当被人天亲近,那位长老就是基于同样的原因前去亲近。那么,世尊为什么应当被亲近呢?就像鸟儿们为了享用甘美的果实,会飞向那棵常年结果的大树一样,天人们为了获得种种殊胜的功德,就是基于这个原因去亲近世尊。这里的“近赴”就是“去”的意思。“近赴已”则是说明亲近这个动作已经完成。或者也可以理解为:这样去了之后,又从那里走到更靠近世尊的地方。
46. Idāni lokuttarabalapariyosānāya balakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarasuññatāpariyosānāya suttantapubbaṅgamāya suññatākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Suttante tāva athāti vacanopādāne nipāto. Etena āyasmātiādivacanassa upādānaṃ kataṃ hoti. Khoti padapūraṇatthe nipāto. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tasmā yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, teneva kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evañca gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.
礼敬之后,就是以五体投地的方式顶礼。现在,他想询问自己究竟是以什么意义而来到世间最上者跟前侍奉,于是把十指并拢、光洁明亮的合掌举到头顶,然后坐在一边。所谓“一边”,是中性词的说明方式,就像“日月运行不规则”等说法那样。因此,应当这样理解这里的含义:他坐下的样子,就是坐在一边。或者,这里是处格的意义上用宾格来表达。所谓“坐下”,就是安坐。因为聪明的人和天人来到值得尊敬的人面前时,懂得座位的分寸,都会坐在一边,而这位长老正是他们当中的一位,所以就坐在一边。
Abhivādetvāti pañcapatiṭṭhitena vanditvā. Idāni yenaṭṭhena loke aggapuggalassa upaṭṭhānaṃ āgato, taṃ pucchitukāmo dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi patiṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantanti ca bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā pariharantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Nisīdīti nisajjaṃ kappesi. Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhānīyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti, ayañca thero tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.
那么,怎样才算“坐在一边”呢?就是避开六种坐姿上的毛病。这六种是:坐得太远、坐得太近、坐在上风处、坐在高处、坐得太正对、坐得太靠后。坐得太远的话,如果想说话,就得大声说;坐得太近,就会碰到对方;坐在上风处,身上的气味会熏到对方;坐在高处,显得不恭敬;坐得太正对,如果想看对方,就得眼睛对着眼睛看;坐得太靠后,如果想看对方,就得把脖子伸长了看。所以这位长老也是避开了这六种坐姿上的毛病才坐下的。因此经文说“坐在一边”。“这样说”的意思就是:说了这些话。
Kathaṃ nisinno pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ accāsannaṃ uparivātaṃ unnatappadesaṃ atisammukhaṃ atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti. Etadavocāti etaṃ avoca.
“空世间,空世间”,尊者,人们这样说。这句话的意思是:在这个教法里,那些依教奉行的比丘们到处都在说“空世间,空世间”。因为各处这样的说法很多,为了把他们的所有这些话都统摄进来,就用了重复的说法。这样一说,所有那些话就都被包含在内了。“以何为量”,就是以什么为量度。“nu”这个词是表达疑问的语气词。以我或我所来说为空,就是空于世间所设想的那种“造作者、感受者、自在主宰者”的我,正因为我之不存在,也就空于属于我的资具。眼等一切世间法的集合,因为具有坏灭的性质,所以称为世间。而在这个世间里,既没有我,也没有我所,所以说为空世间。出世间法虽然也空于我和我所,但为了配合提问的语境,这里只说了世间法。而且,说“空”并不是说这个法不存在,而是说在这个法里,没有我和我所那种坚实的存在。就像世间说“空房子、空瓶子”时,并不是说房子和瓶子不存在,而是说在那个房子或瓶子里,没有别的东西存在。世尊也说过:“凡是在那里不存在的东西,就依此观它为空的;而那里还剩余存在的,就如实知道‘这是存在的’。”说的正是这个意思。在《智论》和《声论》里,也是这个意思。所以,在这部经里,说的就是无我相。
Suñño loko suñño lokoti, bhante, vuccatīti imasmiṃ sāsane paṭipannehi tehi tehi bhikkhūhi ‘‘suñño loko suñño loko’’ti kathīyatīti attho. Tahiṃ tahiṃ tādisānaṃ vacanānaṃ bahukattā tesaṃ sabbesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ āmeḍitavacanaṃ kataṃ. Evañhi vutte sabbāni tāni vacanāni saṅgahitāni honti. Kittāvatāti kittakena parimāṇena. Nu-iti saṃsayatthe nipāto. Suññaṃ attena vā attaniyena vāti ‘‘kārako vedako sayaṃvasī’’ti evaṃ lokaparikappitena attanā ca attābhāvatoyeva attano santakena parikkhārena ca suññaṃ. Sabbaṃ cakkhādi lokiyaṃ dhammajātaṃ, taṃyeva lujjanapalujjanaṭṭhena loko nāma. Yasmā ca attā ca ettha natthi, attaniyañca ettha natthi, tasmā suñño lokoti vuccatīti attho. Lokuttaropi ca dhammo attattaniyehi suñño eva, pucchānurūpena pana lokiyova dhammo vutto. Suññoti ca dhammo natthīti vuttaṃ na hoti, tasmiṃ dhamme attattaniyasārassa natthibhāvo vutto hoti. Loke ca ‘‘suññaṃ gharaṃ, suñño ghaṭo’’ti vutte gharassa ghaṭassa ca natthibhāvo vutto na hoti, tasmiṃ ghare ghaṭe ca aññassa natthibhāvo vutto hoti. Bhagavatā ca ‘‘iti yañhi kho tattha na hoti, tena taṃ suññaṃ samanupassati. Yaṃ pana tattha avasiṭṭhaṃ hoti, taṃ santaṃ idamatthīti pajānātī’’ti ayameva attho vutto. Tathā ñāyaganthe ca saddaganthe ca ayameva attho. Iti imasmiṃ suttante anattalakkhaṇameva kathitaṃ.
47在经分别里,先列出“空空”等二十五条论母,再按“空”的关联逐一解释。其中,就论母来说,“空空”是指被称为空的那个空本身,不是用别的修饰词限定出来的空。这里因为并没有指明是哪一个空,或者只是着眼于空性本身,所以用了中性词。其余的也这样理解。“行空”是说行本身相对于其他行来说是空的。“变易空”是说由于衰老和坏灭而有变坏、变易,因为这种变易而空。“最上空”是说它最殊胜,并且相对于我、我所,或者相对于一切行来说,是空的。“相空”是说相本身相对于其他相来说是空的。“镇伏空”是通过出离等暂时压伏而空。在“彼分空”等四种里,也是同样的道理。“内空”是说内在的它,相对于我、我所等来说是空的。“外空”是说外在的它,相对于我、我所等来说是空的。“双空”是说内外两者相对于我、我所等来说是空的。“同分空”是说它有共同的部分,这同分本身相对于我、我所等来说是空的,意思是“相似空”。“异分空”是说它没有共同的部分,这异分本身相对于我、我所等来说是空的,意思是“不相似空”。有些版本把同分空、异分空写在出离空之后。“寻求空”是说以出离等法来说,它相对于欲贪等来说是空的。在“执取空”等三种里,也是同样的道理。“一性空”是因为安住在单一所缘上,没有种种所缘的散乱,所以一性本身相对于多样性来说是空的。“异性空”则相反,是说多样性本身相对于一性来说是空的。“堪忍空”是说以出离等法来说,它相对于欲贪等来说是空的。在“决意空”和“遍入空”里,也是同样的道理。也有写成“遍入空”的版本。“正知者”是指具备正知、正在般涅槃的阿拉汉。“已尽生起”是指无取著般涅槃。“一切空性”是指一切空智。“究竟空”是因为一切行都不存在,所以是究竟意义上的空。
47. Suttantaniddese suññasuññantiādīni pañcavīsati mātikāpadāni suññasambandhena uddisitvā tesaṃ niddeso kato. Tattha mātikāya tāva suññasaṅkhātaṃ suññaṃ, na aññena upapadena visesitanti suññasuññaṃ. Asukanti aniddiṭṭhattā cettha suññattameva vā apekkhitvā napuṃsakavacanaṃ kataṃ. Evaṃ sesesupi. Saṅkhāroyeva sesasaṅkhārehi suññoti saṅkhārasuññaṃ. Jarābhaṅgavasena virūpo pariṇāmo vipariṇāmo, tena vipariṇāmena suññaṃ vipariṇāmasuññaṃ. Aggañca taṃ attattaniyehi, sabbasaṅkhārehi vā suññañcāti aggasuññaṃ. Lakkhaṇameva sesalakkhaṇehi suññanti lakkhaṇasuññaṃ. Nekkhammādinā vikkhambhanena suññaṃ. Vikkhambhanasuññaṃ. Tadaṅgasuññādīsupi catūsu eseva nayo. Ajjhattañca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti ajjhattasuññaṃ. Bahiddhā ca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti bahiddhāsuññaṃ. Tadubhayaṃ attattaniyādīhi suññanti dubhatosuññaṃ. Samāno bhāgo etassāti sabhāgaṃ, sabhāgañca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti sabhāgasuññaṃ, sadisasuññanti attho. Vigataṃ sabhāgaṃ visabhāgaṃ, visabhāgañca taṃ attattaniyādīhi suññañcāti visabhāgasuññaṃ, visadisasuññanti attho. Kesuci potthakesu sabhāgasuññaṃ visabhāgasuññaṃ nissaraṇasuññānantaraṃ likhitaṃ. Nekkhammādiesanā kāmacchandādinā suññāti esanāsuññaṃ. Pariggahasuññādīsu tīsupi eseva nayo. Ekārammaṇe patiṭṭhitattā nānārammaṇavikkhepābhāvato ekattañca taṃ nānattena suññañcāti ekattasuññaṃ. Tabbiparītena nānattañca taṃ ekattena suññañcāti nānattasuññaṃ. Nekkhammādikhanti kāmacchandādinā suññāti khantisuññaṃ. Adhiṭṭhānasuññe pariyogāhanasuññe ca eseva nayo. Pariyogahanasuññantipi pāṭho. Sampajānassāti sampajaññena samannāgatassa parinibbāyantassa arahato. Pavattapariyādānanti anupādāparinibbānaṃ. Sabbasuññatānanti sabbasuññānaṃ. Paramatthasuññanti sabbasaṅkhārābhāvato uttamatthabhūtaṃ suññaṃ.
48在论母的解释中,“以常为空”是说:因为没有任何东西能越过坏灭而一直存在,所以没有什么是常的,因此以常为空。“以恒为空”是说:即使在它存在的时候,也是依靠各种条件才得以维持,所以没有任何坚固的东西,因此以恒为空。“以永恒为空”是说:没有任何东西能永不中断地在一切时中存在,因此以永恒为空。“以不变易法为空”是说:没有任何东西的本性能不因衰老和坏灭而改变,因此以不变易法为空。虽然在经中只说了无我空,但为了在这里也显示常空和乐空,所以也说了“以常”等语句。因为,凡是无常的,由于被逼迫性所逼迫,就是苦;所以当说了常空时,也就等于说了乐空。在这里应当知道,被简略说的有:色等六种境、眼识等六种识、眼触等六种触、眼触所生受等六种受。
48. Mātikāniddese niccena vāti bhaṅgaṃ atikkamitvā pavattamānassa kassaci niccassa abhāvato niccena ca suññaṃ. Dhuvena vāti vijjamānakālepi paccayāyattavuttitāya thirassa kassaci abhāvato dhuvena ca suññaṃ. Sassatena vāti abbocchinnassa sabbakāle vijjamānassa kassaci abhāvato sassatena ca suññaṃ. Avipariṇāmadhammena vāti jarābhaṅgavasena avipariṇāmapakatikassa kassaci abhāvato avipariṇāmadhammena ca suññaṃ. Suttante attasuññatāya eva vuttāyapi niccasuññatañca sukhasuññatañca dassetuṃ idha niccena vātiādīnipi vuttāni. Aniccasseva hi pīḷāyogena dukkhattā niccasuññatāya vuttāya sukhasuññatāpi vuttāva hoti. Rūpādayo panettha cha visayā, cakkhuviññāṇādīni cha viññāṇāni, cakkhusamphassādayo cha phassā, cakkhusamphassajā vedanādayo cha vedanā cha saṅkhittāti veditabbaṃ.
在“福行”等词中:它能净化造作者,圆满他的意愿,又能产生值得受人供养的福乐生存,所以叫“福”;它造作异熟果和业所生色,所以叫“行”。福之行就是福行。与福相对立的是非福,非福之行就是非福行。“不动”就是不动摇,它造作不动的生存,所以叫不动行。福行包括由布施、持戒、修习所引生的八种欲界善思,以及只由修习所引生的五种色界善思,一共是十三种思。非福行是由杀生等行为所引生的十二种不善思。不动行是只由修习所引生的四种无色界善思。这三种行合起来,一共是二十九种思。在“身行”等词中:从身而转起的,或者说是身之行,就叫身行。“语行”和“心行”也是同样的道理。这个三分法,是为了显示在造业积聚的那一刹那,福行等是怎样通过不同门径而转起的。具体来说:先引生身表,然后从身门转起的八种欲界善思、十二种不善思以及神通思,这二十一种思就叫“身行”;同样这些思先引生语表,然后从语门转起,就叫“语行”;而从意门转起的一切,也就是全部二十九种思,就叫“心行”。在“过去诸行”等词中:一切有为法到了自己的刹那就灭去了,这是过去诸行;还没有到达自己的刹那,这是未来诸行;已经到达自己的刹那,这是现在诸行。
Puññābhisaṅkhārotiādīsu punāti attano kārakaṃ, pūreti cassa ajjhāsayaṃ, pujjañca bhavaṃ nibbattetīti puññaṃ, abhisaṅkharoti vipākaṃ kaṭattārūpañcāti abhisaṅkhāro, puññaṃ abhisaṅkhāro puññābhisaṅkhāro. Puññapaṭipakkhato apuññaṃ abhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro. Na iñjaṃ aneñjaṃ, aneñjaṃ bhavaṃ abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro. Puññābhisaṅkhāro dānasīlabhāvanāvasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, bhāvanāvaseneva pavattā pañca rūpāvacarakusalacetanāti terasa cetanā honti, apuññābhisaṅkhāro pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā, āneñjābhisaṅkhāro bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacaracetanāti tayopi saṅkhārā ekūnatiṃsa cetanā honti. Kāyasaṅkhārotiādīsu kāyato vā pavatto, kāyassa vā saṅkhāroti kāyasaṅkhāro. Vacīsaṅkhāracittasaṅkhāresupi eseva nayo. Ayaṃ tiko kammāyūhanakkhaṇe puññābhisaṅkhārādīnaṃ dvārato pavattidassanatthaṃ vutto. Kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpetvā hi kāyadvārato pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā, dvādasa akusalacetanā, abhiññācetanā cāti ekavīsati cetanā kāyasaṅkhāro nāma, tā eva ca vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā vacīdvārato pavattā vacīsaṅkhāro nāma, manodvāre pavattā pana sabbāpi ekūnatiṃsa cetanā cittasaṅkhāro nāma. Atītā saṅkhārātiādīsu sabbepi saṅkhatadhammā sakakkhaṇaṃ patvā niruddhā atītā saṅkhārā, sakakkhaṇaṃ appattā anāgatā saṅkhārā, sakakkhaṇaṃ pattā paccuppannā saṅkhārāti.
先说明“变易空”之后,为了说明“现在法”容易用“快乐”来解说它的变易,所以首先显示了现在法。其中,“已生的色”就是现在色。“以自性空”这里,“自性”就是“自己的存在”,意思是“自己本身生起”。或者,“自性”是“实有的存在”,意思也是“从自体生起”。因为法是依缘而转起的,没有缘就没有自己本身的存在,也没有从自体的存在,所以说“以自性空”,意思是空于自己本身的存在,或空于从自体的存在。或者,“自性”就是“自己的存在”。因为在地界等许多色法、非色法中,每一法依待其他法而称为“自己的”。而“存在”是法的同义词。并且,一法的其他名为“存在”的法不存在,所以空于自己的其他存在,意思是自己的空于其他存在。以此说了一法的单一自性。或者,“以自性空”就是空于空的自性。说了什么?就是以空空性而空,不是以其他同义词空性而空。
Vipariṇāmasuññe paccuppannaṃ dassetvā tassa tassa vipariṇāmo sukhena vattuṃ sakkāti paṭhamaṃ paccuppannadhammā dassitā. Tattha jātaṃ rūpanti paccuppannaṃ rūpaṃ. Sabhāvena suññanti ettha sayaṃ bhāvo sabhāvo, sayameva uppādoti attho. Sato vā bhāvo sabhāvo, attatoyeva uppādoti attho. Paccayāyattavuttittā paccayaṃ vinā sayameva bhāvo, attato eva vā bhāvo etasmiṃ natthīti sabhāvena suññaṃ, sayameva bhāvena, attato eva vā bhāvena suññanti vuttaṃ hoti. Atha vā sakassa bhāvo sabhāvo. Pathavīdhātuādīsu hi anekesu rūpārūpadhammesu ekeko dhammo paraṃ upādāya sako nāma. Bhāvoti ca dhammapariyāyavacanametaṃ. Ekassa ca dhammassa añño bhāvasaṅkhāto dhammo natthi, tasmā sakassa aññena bhāvena suññaṃ, sako aññena bhāvena suññoti attho. Tena ekassa dhammassa ekasabhāvatā vuttā hoti. Atha vā sabhāvena suññanti suññasabhāveneva suññaṃ. Kiṃ vuttaṃ hoti? Suññasuññatāya eva suññaṃ, na aññāhi pariyāyasuññatāhi suññanti vuttaṃ hoti.
如果有人这样说:“自己的存在就是自性,以那个自性来说是空的。”这话是什么意思呢?“存在”就是法,它相对于其他法,被“自己的”这个词限定之后,就叫作自性。由于任何法都不存在,所以说“已生的色以自性为空”,就是在说色不存在。这样一来,就和“已生的色”这个说法相矛盾了。因为,没有生起的东西不能叫作“已生的”。涅槃确实没有生起,它不叫“已生的”;生、老、死也没有生起,它们也不叫“已生的”。正因为如此,这里并没有采用“已生的生以自性为空,已生的老死以自性为空”这样的说法,而是只以“有”作为终点来宣说。如果对没有生起的东西也能用“已生的”这个词,那就应该说“已生的生,已生的老死”。然而,对于没有生起的生和老死,并没有用“已生的”这个词,所以“以自性为空、不存在”这个说法——因为不存在的东西没有生起——就和“已生的”这个词相矛盾。而且,对不存在的东西说“空”,既和前面所说的世间说法相矛盾,也和世尊的教说相矛盾,还和正理、词典的说法相矛盾,并以许多道理相违背,所以那种说法应当像垃圾一样丢掉。世尊说:“诸比丘,世间智者认为有的,我也说它有。世间智者认为没有的,我也说它没有。诸比丘,什么是世间智者认为有、我也说它有的呢?诸比丘,色是无常的、苦的、会变坏的,这是世间智者认为有的,我也说它有。”通过许多这样的佛语证据和许多道理,应当得出结论:诸法在各自当下确实是存在的。
Sace pana keci vadeyyuṃ ‘‘sako bhāvo sabhāvo, tena sabhāvena suñña’’nti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhāvoti dhammo, so paraṃ upādāya sapadena visesito sabhāvo nāma hoti. Dhammassa kassaci avijjamānattā ‘‘jātaṃ rūpaṃ sabhāvena suñña’’nti rūpassa avijjamānatā vuttā hotīti. Evaṃ sati ‘‘jātaṃ rūpa’’ntivacanena virujjhati. Na hi uppādarahitaṃ jātaṃ nāma hoti. Nibbānañhi uppādarahitaṃ, taṃ jātaṃ nāma na hoti, jātijarāmaraṇāni ca uppādarahitāni jātāni nāma na honti. Tenevettha ‘‘jātā jāti sabhāvena suññā , jātaṃ jarāmaraṇaṃ sabhāvena suñña’’nti evaṃ anuddharitvā bhavameva avasānaṃ katvā niddiṭṭhaṃ. Yadi uppādarahitassāpi ‘‘jāta’’ntivacanaṃ yujjeyya, ‘‘jātā jāti, jātaṃ jarāmaraṇa’’nti vattabbaṃ bhaveyya. Yasmā uppādarahitesu jātijarāmaraṇesu ‘‘jāta’’ntivacanaṃ na vuttaṃ, tasmā ‘‘sabhāvena suññaṃ avijjamāna’’nti vacanaṃ avijjamānassa uppādarahitattā ‘‘jāta’’ntivacanena virujjhati. Avijjamānassa ca ‘‘suñña’’ntivacanaṃ heṭṭhā vuttena lokavacanena ca bhagavato vacanena ca ñāyasaddaganthavacanena ca virujjhati, anekāhi ca yuttīhi virujjhati, tasmā taṃ vacanaṃ kacavaramiva chaḍḍitabbaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ atthīti vadāmi. Yaṃ, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ natthīti vadāmi. Kiñca, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, yamahaṃ atthīti vadāmi? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ atthīti vadāmī’’tiādīhi (saṃ. ni. 3.94) anekehi buddhavacanappamāṇehi anekāhi ca yuttīhi dhammā sakakkhaṇe vijjamānā evāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
已经消失的色,是指生起之后走到坏灭、已经灭去的过去色。既是变易的,又是空的:因为老与坏灭而变成变异,所以叫变易;而只有现在法才有变易存在,过去法没有变易,因此以那种变易来说它是空的,这就是这里的含义。在已生的受等说法里,道理也一样。但生与老死并不是完成法,不能以自性而获得,所以在这里不适用,因此舍弃了已生的生、已生的老死这两种讲法,只以有等讲法作为终点而确立。
Vigataṃ rūpanti uppajjitvā bhaṅgaṃ patvā niruddhaṃ atītaṃ rūpaṃ. Vipariṇatañceva suññañcāti jarābhaṅgavasena virūpaṃ pariṇāmaṃ pattañca vattamānasseva vipariṇāmasabbhāvato atītassa vipariṇāmābhāvato tena vipariṇāmena suññañcāti attho. Jātā vedanātiādīsupi eseva nayo. Jātijarāmaraṇaṃ pana anipphannattā sakabhāvena anupalabbhanīyato idha na yujjati, tasmā ‘‘jātā jāti, jātaṃ jarāmaraṇa’’ntiādike dve naye pahāya bhavādikameva nayaṃ pariyosānaṃ katvā ṭhapitaṃ.
“最上”是指在最高处。“最胜”是极其值得称赞。“殊胜”是极为超越。也有写成“viseṭṭha”的读法。这三种都是对涅槃的赞叹。涅槃因为要依正行道去实践,所以称为“处”。“此”就是指这个。现在要说的涅槃,就是用“此”来指出来。因为依靠涅槃,一切行才得以止息,蕴依、烦恼依、行依、爱乐功德依这些依著才得以舍离,渴爱才得以尽、离贪、灭,所以说涅槃是“一切行的止息、一切依的舍离、渴爱的尽、离贪、灭”。以“涅槃”这个词,就归结到了它的自性相上。
Agganti agge bhavaṃ. Seṭṭhanti ativiya pasaṃsanīyaṃ. Visiṭṭhanti atisayabhūtaṃ. Viseṭṭhantipi pāṭho. Tidhāpi pasatthaṃ nibbānaṃ sammāpaṭipadāya paṭipajjitabbato padaṃ nāma. Yadidanti yaṃ idaṃ. Idāni vattabbaṃ nibbānaṃ nidasseti. Yasmā nibbānaṃ āgamma sabbasaṅkhārānaṃ samatho hoti, khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhikāmaguṇūpadhisaṅkhātānaṃ upadhīnaṃ paṭinissaggo hoti, taṇhānaṃ khayo virāgo nirodho ca hoti, tasmā sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggotaṇhakkhayo virāgo nirodhoti vuccati. Nibbānanti sabhāvalakkhaṇena nigamitaṃ.
关于诸相,经中这样说:“比丘们,愚人有三种愚人的相、愚人的标志、愚人的特征。哪三种呢?比丘们,在这里,愚人想的是坏念头,说的是坏话,做的是坏事。比丘们,这就是愚人的三种愚人的相、愚人的标志、愚人的特征。”因为智者据此认定“这是愚人”,所以有三种愚人的相。经中又说:“比丘们,智者有三种智者的相、智者的标志、智者的特征。哪三种呢?比丘们,在这里,智者想的是好念头,说的是好话,做的是好事。比丘们,这就是智者的三种智者的相、智者的标志、智者的特征。”因为智者据此认定“这是智者”,所以有三种智者的相。
Lakkhaṇesu hi ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.246) vuttaṃ. Paṇḍitehi bālassa bāloti sallakkhaṇato tividhaṃ bālalakkhaṇaṃ. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānānī’’ti (a. ni. 3.3; ma. ni. 3.253) vuttaṃ. Paṇḍitehi paṇḍitassa paṇḍitoti sallakkhaṇato tividhaṃ paṇḍitalakkhaṇaṃ.
比丘们,有三种有为法的有为相。哪三种呢?生起被了知,坏灭被了知,住立者的变异被了知。比丘们,这些就是有为法的三种有为相。这是经中说的。生起本身即是有为相,以生起为有为之相,故名有为相。其余两种也应这样理解。由此说明:在生起的刹那,其余两种相不存在;在住的刹那,其余两种相不存在;在坏灭的刹那,其余两种相也不存在。不过,在这部经里以略说方式讲到生和老死的生起等相时,因为要显示变易空,便舍开了生老死,只按“有的终结”这个道理来说,这就和“生起等”“生起等”不说的时机相冲突。但应知道,这是因为它们落入了相的河流,所以是作为落入流中者而记录下来的。就像在阿毗达摩中,在无因异熟意界和意识界的摄集分里,虽然也能得到禅支,却说它们落入五识之流而不取出一样,这里也应理解为落入流中。或者也可以这样理解:就像在“以无常观生老死”等处,把有生老死的诸行的生起等,视同那些一样而说。
‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.47-48) vuttaṃ. Uppādo eva saṅkhatamiti lakkhaṇanti saṅkhatalakkhaṇaṃ. Evamitaradvayepi attho veditabbo. Iminā uppādakkhaṇe sesadvinnaṃ, ṭhitikkhaṇe sesadvinnaṃ, bhaṅgakkhaṇe ca sesadvinnaṃ abhāvo dassito. Yaṃ panettha peyyālamukhena jātiyā ca jarāmaraṇassa ca uppādādilakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ vipariṇāmasuññatāya jātijarāmaraṇāni hitvā bhavapariyosānasseva nayassa vacanena ca uppādādīnaṃ uppādādiavacanasamayena ca virujjhati. Lakkhaṇasote patitattā pana sotapatitaṃ katvā likhitanti veditabbaṃ. Yathā ca abhidhamme (dha. sa. 562-565) ahetukavipākamanodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ saṅgahavāre labbhamānampi jhānaṅgaṃ pañcaviññāṇasote patitvā gatanti na uddhaṭanti vuttaṃ, evamidhāpi sotapatitatā veditabbā. Atha vā jātijarāmaraṇavantānaṃ saṅkhārānaṃ uppādādayo ‘‘jātijarāmaraṇaṃ aniccato’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.73; 2.4) viya tesaṃ viya katvā vuttanti veditabbaṃ.
欲贪被出离镇伏了,并且是空的:也就是说,欲贪被出离镇伏了,而且因为出离在那里不存在,所以欲贪就以那被称为镇伏的出离而成为空的。对其余各项也应这样套用理解。在这里,就彼分断和正断来说,凡是依彼分和正断所断除的,都已经是远远除去了,因此以“远除”这个含义,仍然用“镇伏”这个词来表达。
Nekkhammenakāmacchando vikkhambhito ceva suñño cāti kāmacchando nekkhammena vikkhambhito ceva nekkhammassa tattha abhāvato teneva vikkhambhanasaṅkhātena nekkhammena suñño ca. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Tadaṅgappahānasamucchedappahānesupi cettha tadaṅgavasena ca samucchedavasena ca pahīnaṃ dūrīkatameva hotīti iminā dūrīkaraṇaṭṭhena vikkhambhanaṃ vuttaṃ.
以出离而欲贪空,这是“彼分空”:也就是说,欲贪被出离断除了,所以欲贪因为那名为出离的支分而空。或者也可以说,任何欲贪,因为在出离那里不存在,所以欲贪就以出离这个支分而空。其余的每一项也应当这样套用理解。在这里,只是依据每一个支分在各自对应的地方不存在这一点,从近行定、安止定和观的角度,说明了彼分空。然而,因为文中没有说“断除”这样的话,所以是以坏灭随观为终点来讲观的,并没有讲四种道。在“以出离而欲贪被正断以及空”等语句中,应当依照在镇伏中所说的方法来理解其义。在这里,依彼分与镇伏而断除的欲贪等,也因为不再现起的缘故,而被称为正断,这是依这种方便说为正断;或者也可以理解为,依各自正断的作用成就,而以与道相应的出离等来说。在安息、出离、空之中,也应当依照这里所说的方法来理解其义。然而在这里,对于彼分、镇伏、正断、断除,是取安息的程度和出离的程度而说的。在这五种空中,出离等本身就是以镇伏、彼分、正断、安息、出离之名而说的。内的,就是内所摄。外的,就是外所摄。双的空的,就是两者皆空。在各自的等之中,也确实有双数和复数。
Nekkhammenakāmacchando tadaṅgasuññoti nekkhammena pahīno kāmacchando tena nekkhammasaṅkhātena aṅgena suñño. Atha vā yo koci kāmacchando nekkhammassa tattha abhāvato nekkhammena tena aṅgena suñño. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Tassa tassa aṅgassa tattha tattha abhāvamatteneva cettha upacārappanājhānavasena ca vipassanāvasena ca tadaṅgasuññatā niddiṭṭhā. Pahānadīpakassa vacanassa abhāvena pana vivaṭṭanānupassanaṃyeva pariyosānaṃ katvā vipassanā niddiṭṭhā, cattāro maggā na niddiṭṭhā. Nekkhammena kāmacchando samucchinno ceva suñño cātiādīsu vikkhambhane vuttanayeneva attho veditabbo. Tadaṅgavikkhambhanavasena pahīnānipi cettha samudācārābhāvato samucchinnāni nāma hontīti iminā pariyāyena samucchedo vutto, taṃtaṃsamucchedakiccasādhanavasena vā maggasampayuttanekkhammādivasena vuttantipi veditabbaṃ. Paṭippassaddhinissaraṇasuññesu ca idha vuttanayeneva attho veditabbo. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapahānesu panettha paṭippassaddhimattattaṃ nissaṭamattattañca gahetvā vuttaṃ. Pañcasupi etesu suññesu nekkhammādīniyeva vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇanāmena vuttāni. Ajjhattanti ajjhattabhūtaṃ. Bahiddhāti bahiddhābhūtaṃ. Dubhatosuññanti ubhayasuññaṃ. Paccattādīsupi hi to-itivacanaṃ hotiyeva.
六内处等,因为具有六内处等的状态,所以是同类;与其他类别则不同类。在“识身”等说法里,“身”这个词指的其实就是识等本身。在“出离寻求”等说法里,出离等本身正是被那些希求它、有智慧的人所寻求,所以叫“寻求”。或者也可以这样说:在前分位,对出离等的寻求本身也是以欲贪等而空的,更何况出离等本身呢?在“摄受”等说法里,出离等本身在前分位被寻求,在后分位被摄受,所以叫“摄受”;被摄受之后,以达成之方式而得,所以叫“获得”;获得之后,通过智慧而证得,所以叫“证得”。对于一性空和异性空,只是一起发问;解答了一性空之后,没有解答异性空就作了总结。为什么不解答呢?因为按照这里已经说过的法门,其搭配方式已经可以了知,所以不必解答。这里应当这样搭配:出离是一性,欲贪是异性,欲贪是异性,以出离这一性而空。其余各项也应这样搭配理解。
Cha ajjhattikāyatanādīni chaajjhattikāyatanādīnaṃ bhāvena sabhāgāni. Parehi visabhāgāni. Viññāṇakāyātiādīsu cettha kāyavacanena viññāṇādīniyeva vuttāni. Nekkhammesanādīsu nekkhammādīniyeva tadatthikehi viññūhi esīyantīti esanā. Atha vā pubbabhāge nekkhammādīnaṃ esanāpi kāmacchandādīhi suññā, kiṃ pana nekkhammādīnītipi vuttaṃ hoti? Pariggahādīsu nekkhammādīniyeva pubbabhāge esitāni aparabhāge pariggayhantīti pariggahoti, pariggahitāni pattivasena paṭilabbhantīti paṭilābhoti, paṭiladdhāni ñāṇavasena paṭivijjhīyantīti paṭivedhoti ca vuttāni. Ekattasuññañca nānattasuññañca sakiṃyeva pucchitvā ekattasuññaṃ vissajjetvā nānattasuññaṃ avissajjetvāva sakiṃ nigamanaṃ kataṃ. Kasmā na vissajjitanti ce? Vuttapariyāyenevettha yojanā ñāyatīti na vissajjitanti veditabbaṃ. Ayaṃ panettha yojanā – nekkhammaṃ ekattaṃ, kāmacchando nānattaṃ, kāmacchando nānattaṃ, nekkhammekattena suññanti. Evaṃ sesesupi yojanā veditabbā.
在忍等项中,出离等本身因为能忍受、能接受,所以叫忍;因为接受之后进入并安住,所以叫决意;因为进入安住之后只按自己所喜欢的那样去修习,所以叫深入。这里从具正知等开始的对胜义空的解说,在般涅槃智的解说中已经说明过了。
Khantiādīsu nekkhammādīniyeva khamanato ruccanato khantīti, rocitāniyeva pavisitvā tiṭṭhanato adhiṭṭhānanti, pavisitvā ṭhitānaṃ yathārucimeva sevanato pariyogāhananti ca vuttāni. Idhasampajānotiādiko paramatthasuññaniddeso parinibbānañāṇaniddese vaṇṇitoyeva.
在这所有空的当中,说“行空”“变坏空”和“相空”,是为了让人看清前面所说的那些法彼此不相混杂。凡是说不善这一方被善那一方空掉的地方,是为了显示不善的过患。凡是说善这一方被不善那一方空掉的地方,是为了显示善的功德。凡是说我、我所等空掉的地方,那是为了让人对一切行生起厌离。而说“最上空”和“胜义空”,则是为了激发对涅槃的努力精进。应当这样理解。
Imesu ca sabbesu suññesu saṅkhārasuññaṃ vipariṇāmasuññaṃ lakkhaṇasuññañca yathāvuttānaṃ dhammānaṃ aññamaññaasammissatādassanatthaṃ. Yattha pana akusalapakkhikānaṃ kusalapakkhikena suññatā vuttā, tena akusale ādīnavadassanatthaṃ. Yattha pana kusalapakkhikānaṃ akusalapakkhikena suññatā vuttā, tena kusale ānisaṃsadassanatthaṃ. Yattha attattaniyādīhi suññatā vuttā, taṃ sabbasaṅkhāresu nibbidājananatthaṃ. Aggasuññaṃ paramatthasuññañca nibbāne ussāhajananatthaṃ vuttanti veditabbaṃ.
在这两者当中,“最上空”和“胜义空”这两种空,从含义上说其实只是同一个涅槃;不过是按“最上”和“胜义”的角度,以及按“有余”和“无余”的角度,把它分成两种来说。这两种空,在“我、我所空”和“行空”上是相通的。“空空、内空、外空、双空、同类空、异类空”这六种空,其实只是“空空”本身,只是按内、外等区别而说成六种。这六种空,在“我、我所等空”上是相通的。行空、变坏空、相空;镇伏空、彼分空、断空、止息空、出离空;寻求空、执取空、获得空、通达空;一性空、异性空;忍空、决意空、深入空——这十七种空,是依各自当中不存在的那些法而说为空,也就是从那些法不存在的角度,分别一一宣说的。不过,行空、变坏空、相空,因为彼此不相混杂,所以是相通的;镇伏等五种,因为是以善分方面为空,所以是相通的;寻求等四种,以及忍等三种,因为是以不善分方面为空,所以是相通的;一性空和异性空,因为彼此相对立,所以是相通的。
Tesu aggasuññañca paramatthasuññañcāti dve suññāni atthato ekameva nibbānaṃ aggaparamatthavasena saupādisesaanupādisesavasena ca dvidhā katvā vuttaṃ. Tāni dve attattaniyasuññato saṅkhārasuññato ca sabhāgāni. ‘‘Suññasuññaṃ ajjhattasuññaṃ bahiddhāsuññaṃ dubhatosuññaṃ sabhāgasuññaṃ visabhāgasuñña’’nti imāni cha suññāni suññasuññameva hoti. Ajjhattādibhedato pana chadhā vuttāni. Tāni cha ca attattaniyādisuññato sabhāgāni. Saṅkhāravipariṇāmalakkhaṇasuññāni, vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇasuññāni, esanāpariggahapaṭilābhapaṭivedhasuññāni, ekattanānattasuññāni, khantiadhiṭṭhānapariyogāhanasuññāni cāti sattarasa suññāni attani avijjamānehi tehi tehi dhammehi suññattā avijjamānānaṃ vasena visuṃ visuṃ vuttāni. Saṅkhāravipariṇāmalakkhaṇasuññāni pana itarena itarena asammissavasena sabhāgāni, vikkhambhanādīni pañca kusalapakkhena suññattā sabhāgāni, esanādīni cattāri, khantiādīni ca tīṇi akusalapakkhena suññattā sabhāgāni, ekattanānattasuññāni aññamaññapaṭipakkhavasena sabhāgāni.
一切法简要来说,可以分为三类、两类和一类。
了知空的人,空义的通晓者,在此教法中赞扬它为“空”。
Sabbe dhammā samāsena, tidhā dvedhā tathekadhā; Suññāti suññatthavidū, vaṇṇayantīdha sāsane.
怎么讲呢?首先,一切世间法因为不具备恒常、清净、快乐、自我这些性质,所以是恒常空、清净空、快乐空、自我空。道与果的法因为不具备恒常、快乐、自我,所以是恒常空、快乐空、自我空;又因为是无常的,所以也是快乐空;因为是无漏的,所以不是清净空。涅槃法因为根本没有自我,所以是自我空。再说,一切世间和出世间的有为法,因为不存在任何众生,所以是众生空。无为的涅槃法,因为那些行也不存在,所以是行空。而一切有为法和无为法,因为不存在被称为“我”的个人,所以是自我空。
Kathaṃ? Sabbe tāva lokiyā dhammā dhuvasubhasukhaattavirahitattā dhuvasubhasukhaattasuññā. Maggaphaladhammā dhuvasukhattavirahitattā dhuvasukhattasuññā. Aniccattāyeva sukhena suññā. Anāsavattā na subhena suññā. Nibbānadhammo attasseva abhāvato attasuñño. Lokiyalokuttarā pana sabbepi saṅkhatā dhammā sattassa kassaci abhāvato sattasuññā. Asaṅkhato nibbānadhammo tesaṃ saṅkhārānampi abhāvato saṅkhārasuñño. Saṅkhatāsaṅkhatā pana sabbepi dhammā attasaṅkhātassa puggalassa abhāvato attasuññāti.