觉支论注释
Bojjhaṅgakathāvaṇṇanā
1717. 现在,为了显示由证知四圣谛而成就的觉支殊胜,对前面以经典为引导所说的觉支论作补充解释,说明其中未曾说过的含义。在这里,先就经典来说:觉支,就是觉悟的支分,或者觉悟者的支分。这话说的是什么呢?当出世间道生起的那一刹那,有一组法共同现起,它能对治昏沉、掉举、偏于止、偏于策励、贪著欲乐、执著苦行、执取断见、执取常见等种种过患,这组法就是念、择法、精进、喜、轻安、定、舍。圣弟子依靠这组法而觉悟,所以它被称为觉悟;所谓觉悟,就是从烦恼随眠中醒来,或者通达四圣谛,或者亲证涅槃。正如经中所说:修习七觉支后,证得无上正等觉。这组法就是那被称为觉悟的法的支分,所以叫觉支,就像禅支、道支那样。再者,这位圣弟子因为依靠前面所说的这组法而觉悟,所以被称为觉悟者;这位觉悟者的支分,也叫觉支,就像军队的支分、战车的支分那样。因此注疏师们说:能觉悟者的支分,所以叫觉支。念觉支等的含义,已经在应了知的解释部分说过了。
17. Idāni saccappaṭivedhasiddhaṃ bojjhaṅgavisesaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya bojjhaṅgakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva bojjhaṅgāti bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā. Kiṃ vuttaṃ hoti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.182) – yā hi ayaṃ dhammasāmaggī, yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati, bujjhatīti kilesasantānaniddāya vuṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha – ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti (saṃ. ni. 5.378; dī. ni. 3.143). Tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā’’ti. Satisambojjhaṅgādīnaṃ attho abhiññeyyaniddese vutto.
在解释“觉支”的含义时,“导向觉悟”意思是导向觉醒。导向谁的觉醒呢?所导向的,是这样一位修行者的觉醒:他已通过道与果观照涅槃,已做完应做之事;或者说,是通过道,从烦恼的沉睡中醒来,通过果,而处于已觉醒的状态。这就是这里要表达的意思。即使是以强力的观,觉支也导向觉悟。因此,这是观、道、果三种觉支共同的含义。因为在这三种情况下,它们都导向觉悟,导向涅槃的证悟。由此说“觉悟的支分,就是觉支”。“它们觉悟”等五组四句所说的那些觉支,其生起之处已在“应了知”的解释中讲过了。此外,说“它们觉悟”,是为了显示觉支有能力完成自己的作用,所以用主动者的表述。说“以觉悟之义”,是为了显示虽然有能力完成自己的作用,但并没有一个实际的作者,所以用状态的表述。说“它们使觉悟”,是因为修习觉支能推动那些觉悟的修行者,所以用使役因作者的表述来说明觉支。说“以使觉悟之义”,则和前面一样,用使役因作者来说明状态。通过这些方式,表达“觉支是觉悟的支分”。说“以菩提分法的意义”,是因为这些觉支存在于那位修行者这一边——他因觉悟之义而得名为“菩提”。这是说明这些觉支对那位修行者有助益。通过这些,表达“它们是觉者的支分,所以叫觉支”。在“获得慧”等六组中,“以获得慧之义”,是指修行者通过慧而达到的意思。“种植之义”,是指使众生建立起来的意思。“令到达之义”,是指使已建立者完成的意思。这些观觉支,被“pati-abhi-saṃ”三个前缀所限定,被称为道觉支和果觉支。应当知道,所有以法的名称所描述的觉支,都是“觉悟的支分,所以叫觉支”。
Bojjhaṅgatthaniddese bodhāya saṃvattantīti bujjhanatthāya saṃvattanti. Kassa bujjhanatthāya? Maggaphalehi nibbānassa paccavekkhaṇāya katakiccassa bujjhanatthāya, maggena vā kilesaniddāto pabujjhanatthāya phalena pabuddhabhāvatthāyāpīti vuttaṃ hoti. Balavavipassanāyapi bojjhaṅgā bodhāya saṃvattanti . Tasmā ayaṃ vipassanāmaggaphalabojjhaṅgānaṃ sādhāraṇattho. Tīsupi hi ṭhānesu bodhāya nibbānapaṭivedhāya saṃvattanti. Etena bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti. Bujjhantīti bojjhaṅgātiādīhi pañcahi catukkehi vuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ uppattiṭṭhānaṃ abhiññeyyaniddese vuttaṃ. Api ca bujjhantīti bojjhaṅgānaṃ sakiccakaraṇe samatthabhāvadassanatthaṃ kattuniddeso . Bujjhanaṭṭhenāti sakiccakaraṇasamatthattepi sati kattuno abhāvadassanatthaṃ bhāvaniddeso. Bodhentīti bojjhaṅgabhāvanāya bujjhantānaṃ yogīnaṃ payojakattā bojjhaṅgānaṃ hetukattuniddeso. Bodhanaṭṭhenāti paṭhamaṃ vuttanayeneva payojakahetukattunā bhāvaniddeso. Etehi bodhiyā aṅgā bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti. Bodhipakkhiyaṭṭhenāti bujjhanaṭṭhena bodhīti laddhanāmassa yogissa pakkhe bhavattā. Ayametesaṃ yogino upakārakattaniddeso. Etehi bodhissa aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti. Buddhilabhanaṭṭhenātiādike chakke buddhilabhanaṭṭhenāti yogāvacarena buddhiyā pāpuṇanaṭṭhena. Ropanaṭṭhenāti sattānaṃ patiṭṭhāpanaṭṭhena . Pāpanaṭṭhenāti patiṭṭhāpitāya niṭṭhāpanaṭṭhena. Ime vipassanābojjhaṅgā pati-abhi-saṃ-iti tīhi upasaggehi visesitā maggaphalabojjhaṅgāti vadanti. Sabbesampi dhammavohārena niddiṭṭhānaṃ bojjhaṅgānaṃ bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.
根根等十法的注释
Mūlamūlakādidasakavaṇṇanā
1818. 在讲“以根义”等内容的根根十法里,“以根义”是指:在观等修行中,前面的每一个觉支,对于后面的每一个觉支、对于同时生起的诸法,以及彼此之间,都具有“根”的意义。“以根行义”是指:先成为根,然后以根的身份运作,这就是根行;因此,“以根行义”就是作为根而运作的意思。“以根摄义”是指:这些觉支从一开始生起时,就是为了生起而被摄持,所以叫摄持;它们本身就是根,这种摄持就是根的摄持,所以叫根摄持;这就是“以根摄持义”。这些觉支彼此之间以眷属的方式围绕转起,所以有“眷属义”;以修习达到圆满,所以有“圆满义”;以到达究竟,所以有“成熟义”。这些觉支本身就是根,又因为分成六种而具有无碍解,所以叫根无碍解;这就是“以根无碍解义”。“以令到达根无碍解义”是指:对于专心修习觉支的瑜伽行者来说,能使他到达那种根无碍解。对于那位瑜伽行者来说,还有对那种根无碍解获得自在的“自在状态”之义。在其他类似以人为对象的说法中,应当知道,说的就是“觉支是觉者的支分”,所以叫觉支。在“于根无碍解得自在者”这类表述中,也应当知道,这是在说果觉支。另有版本读作“Vasībhāvaṃ pattānaṃ(得自在者)”。
18.Mūlaṭṭhenātiādike mūlamūlake dasake mūlaṭṭhenāti vipassanādīsu purimā purimā bojjhaṅgā pacchimānaṃ pacchimānaṃ bojjhaṅgānañca sahajātadhammānañca aññamaññañca mūlaṭṭhena. Mūlacariyaṭṭhenāti mūlaṃ hutvā cariyā pavatti mūlacariyā. Tena mūlacariyaṭṭhena, mūlaṃ hutvā pavattanaṭṭhenāti attho. Mūlapariggahaṭṭhenāti te eva bojjhaṅgā ādito pabhuti uppādanatthāya parigayhamānattā pariggahā, mūlāniyeva pariggahā mūlapariggahā. Tena mūlapariggahaṭṭhena. Te eva aññamaññaṃ parivāravasena parivāraṭṭhena. Bhāvanāpāripūrivasena paripūraṇaṭṭhena. Niṭṭhaṃ pāpuṇanavasena paripākaṭṭhena. Te eva mūlāni ca chabbidhā pabhedabhinnattā paṭisambhidā cāti mūlapaṭisambhidā. Tena mūlapaṭisambhidaṭṭhena. Mūlapaṭisambhidāpāpanaṭṭhenāti bojjhaṅgabhāvanānuyuttassa yogino taṃ mūlapaṭisambhidaṃ pāpanaṭṭhena . Tasseva yogino tassā mūlapaṭisambhidāya vasībhāvaṭṭhena. Sesesupi īdisesu puggalavohāresu bodhissa aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Mūlapaṭisambhidāya vasībhāvappattānampīti īdisesupi niṭṭhāvacanesu phalabojjhaṅgāti veditabbaṃ. Vasībhāvaṃ pattānantipi pāṭho.
在其余九组以因等为开头的十法中,共通表述的含义也应依照同样的方法来理解。但在不共通的部分,前面所说的那些觉支,因为是前面所说诸法的生起之因,所以叫因;因为能资助、支持它们,所以叫缘。这些觉支本身,由于具有彼分断、正断、止息、清净的性质,所以叫清净;由于远离过失,所以叫无过失。依据一切善法都是出离这一说法,所以叫出离;由于从烦恼中解脱,以彼分解脱等方式,所以叫解脱。道觉支和果觉支,因为远离了作为其所缘的诸漏,所以是无漏。三种觉支都因为从烦恼中空无,以彼分远离等方式,所以是远离。观觉支和道觉支,由于完全舍离而遣舍,以及跃入而遣舍,所以是遣舍;果觉支由于跃入而遣舍,所以是遣舍。
Sesesupi hetumūlakādīsu navasu dasakesu imināva nayena sādhāraṇavacanānaṃ attho veditabbo . Asādhāraṇesu pana yathāvuttā eva bojjhaṅgā yathāvuttānaṃ dhammānaṃ janakattā hetū nāma honti. Upatthambhakattā paccayā nāma. Te eva tadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivisuddhibhūtattā visuddhi nāma. Vajjavirahitattā anavajjā nāma. ‘‘Sabbepi kusalā dhammā nekkhamma’’nti vacanato nekkhammaṃ nāma. Kilesehi vimuttattā tadaṅgavimuttiādivasena vimutti nāma. Maggaphalabojjhaṅgā visayībhūtehi āsavehi virahitattā anāsavā. Tividhāpi bojjhaṅgā kilesehi suññattā tadaṅgavivekādivasena vivekā. Vipassanāmaggabojjhaṅgā pariccāgavosaggattā pakkhandanavosaggattā ca vosaggā. Phalabojjhaṅgā pakkhandanavosaggattā vosaggā.
19以“觉知根义”等为首的九种十法,是逐词分别说明的,应当依照前面所说的方式来了知。“得自在者”这个词,因为不是现在时的表述,所以没有在这里套用。“摄受义”等,则已经在“应了知”的解说部分中解释过了。
19.Mūlaṭṭhaṃbujjhantītiādayo ekekapadavasena niddiṭṭhā nava dasakā vuttanayeneva veditabbā. Vasībhāvappattānanti padaṃ pana vattamānavacanābhāvena na yojitaṃ. Pariggahaṭṭhādayo abhiññeyyaniddese vuttatthā.
2020. 接着,长老为了讲解觉支的修行方法,先诵出自己所说的经,然后按照注释的方式,说出“一时”等序言部分的因缘,再诵出经文。正因为这部经是他自己说的,所以这里没有说“如是我闻”。而这里说“具寿舍利弗”,是为了表明说法者的身份,把自己当作别人一样来称呼。这种说法方式,在世间典籍中也常被使用。“午前时分”,指整个午前时段。这里用业格来表示完全涵盖整个时段的意思。其余两个时段——午后和夜晚——也是同样的。“念觉支”——若我心中这样想:“念觉支”;“无量”——我心中这样想:“无量”;“善精进”——我心中这样想:“圆满具足”。“住”指的是在缘取涅槃为所缘时,持续安住于其中;“退”指的是从涅槃所缘退失、远离。其余诸觉支也同理。
20. Puna thero attanā desitaṃ suttantaṃ uddisitvā tassa niddesavasena bojjhaṅgavidhiṃ dassetukāmo ekaṃ samayantiādikaṃ nidānaṃ vatvā suttantaṃ tāva uddisi. Attanā desitasuttattā eva cettha evaṃ me sutanti na vuttaṃ. Āyasmā sāriputtoti panettha desakabyattibhāvatthaṃ attānaṃ paraṃ viya katvā vuttaṃ. Īdisañhi vacanaṃ loke ganthesu payujjanti. Pubbaṇhasamayanti sakalaṃ pubbaṇhasamayaṃ. Accantasaṃyogatthe upayogavacanaṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Satisambojjhaṅgo iti ceme hotīti satisambojjhaṅgoti evañce mayhaṃ hoti. Appamāṇoti me hotīti appamāṇoti evaṃ me hoti. Susamāraddhoti me hotīti suṭṭhu paripuṇṇoti evaṃ me hoti. Tiṭṭhantanti nibbānārammaṇe pavattivasena tiṭṭhantaṃ. Cavatīti nibbānārammaṇato apagacchati. Sesabojjhaṅgesupi eseva nayo.
“国王的大臣”是指国王的重要大臣,或者是指拥有大量财富、以财富的多少来衡量的人。“种种染色之物”是指各种颜色所染的物品,这里用属格来表示“充满”的意思,也就是指种种染色之物。“Dussakaraṇḍaka”意思是衣箱。“Dussayuga”意思是成对的衣服。“Pārupituṃ”意思是穿上。在这部经里,长老讲的是果觉支。当长老以念觉支为首进入果等至时,其余的觉支就跟着它生起;当以择法觉支等其中任何一个为首进入时,其余的觉支也同样跟着它生起。长老就是为了这样显示自己在果等至中已经修得熟练自在,才讲了这部经。
Rājamahāmattassāti rañño mahāamaccassa, mahatiyā vā bhogamattāya bhogappamāṇena samannāgatassa. Nānārattānanti nānāraṅgarattānaṃ, pūraṇatthe sāmivacanaṃ, nānārattehīti attho. Dussakaraṇḍakoti dussapeḷā. Dussayuganti vatthayugalaṃ. Pārupitunti acchādetuṃ. Imasmiṃ suttante therassa phalabojjhaṅgā kathitā. Yadā hi thero satisambojjhaṅgaṃ sīsaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, tadā itare tadanvayā honti. Yadā dhammavicayādīsu aññataraṃ, tadā sesāpi tadanvayā hontīti evaṃ phalasamāpattiyā attano ciṇṇavasībhāvaṃ dassento thero imaṃ suttantaṃ kathesīti.
《经义释》的注释
Suttantaniddesavaṇṇanā
21“念觉支怎么会是这样呢?”意思是:以念觉支为首进入果等至时,即使其他觉支也存在,这样生起的念觉支是怎样的?也就是说,对于生起这个念觉支的人,那个念觉支究竟是什么?“灭出现的时间”:指灭出现的那段时间,也就是涅槃作为所缘而出现的那段时间。“火焰的程度”:指光焰的量。“怎么会是无量呢?”意思是:即使在无量的念觉支也存在的情况下,这样成为无量的念觉支是怎样的?也就是说,对于生起这个念觉支的人,那个无量的念觉支是什么?“有量所缚”:烦恼、缠缚以及带来再有的诸行,就叫作“有量所缚”。依据“贪能作衡量,嗔能作衡量,痴能作衡量”的说法,当某人生起贪等时,以“这有这么多”的方式去衡量,所以称为“量”。被系缚、被挂碍、依赖于这个量,因此烦恼等就叫作“有量所缚”。其中,“烦恼”指随眠状态的烦恼,“缠缚”指已经现起的烦恼。“带来再有的行”:一再制造存有的,就是“再有”;以这种再有为性情的,就是“带来再有的”;也就是善与不善的业行。“无量”:因为没有上述那种量,所以是无量。道与果也是无量的,为了显示它们的殊胜,所以以不动之义和无所造作之义来说。因为坏灭不存在,所以是不动;因为诸缘不存在,所以是无所造作。凡是既不动又无所造作的,就极其远离一切量。
21.Kathaṃsatisambojjhaṅgo iti ce hotīti bojjhaṅgoti satisambojjhaṅgaṃ sīsaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajjantassa aññesu bojjhaṅgesu vijjamānesu evaṃ ayaṃ satisambojjhaṅgo hotīti iti ce pavattassa kathaṃ so satisambojjhaṅgo hotīti attho. Yāvatā nirodhūpaṭṭhātīti yattakena kālena nirodho upaṭṭhāti, yattake kāle ārammaṇato nibbānaṃ upaṭṭhātīti attho. Yāvatā accīti yattakena parimāṇena jālā. Kathaṃ appamāṇo iti ce hotīti bojjhaṅgoti na appamāṇepi satisambojjhaṅge vijjamāne evaṃ ayaṃ appamāṇo hotīti iti ce pavattassa so appamāṇo satisambojjhaṅgo kathaṃ hotīti attho. Pamāṇabaddhāti kilesā ca pariyuṭṭhānā ca ponobhavikasaṅkhārā ca pamāṇabaddhā nāma honti. ‘‘Rāgopamāṇakaraṇo, doso pamāṇakaraṇo, moho pamāṇakaraṇo’’ti (ma. ni. 1.459) vacanato rāgādayo yassa uppajjanti, ‘‘ayaṃ ettako’’ti tassa pamāṇakaraṇato pamāṇaṃ nāma. Tasmiṃ pamāṇe baddhā paṭibaddhā āyattāti kilesādayo pamāṇabaddhā nāma honti. Kilesāti anusayabhūtā, pariyuṭṭhānāti samudācārappattakilesā. Saṅkhārā ponobhavikāti punappunaṃ bhavakaraṇaṃ punabhavo, punabhavo sīlametesanti ponabhavikā, ponabhavikā eva ponobhavikā. Kusalākusalakammasaṅkhātā saṅkhārā. Appamāṇoti vuttappakārassa pamāṇassa abhāvena appamāṇo. Maggaphalānampi appamāṇattā tato visesanatthaṃ acalaṭṭhena asaṅkhataṭṭhenāti vuttaṃ. Bhaṅgābhāvato acalo, paccayābhāvato asaṅkhato. Yo hi acalo asaṅkhato ca, so ativiya pamāṇavirahito hoti.
“如何是善修习?”这个问题,应当按紧接着前面所说的方式来理解。所谓“不平”,是因为它本身就不平,又是造成不平状态的原因,所以叫不平。所谓“平正之法”,是以寂静之义和殊胜之义而成为平正之法。因为没有任何限量,所以是寂静。经中说:“诸比丘,凡是有为法或无为法,离欲在这一切法中被说为最上。”因为它在一切法中最胜,所以是殊胜。在那平正之法中精勤修习,就是善修习。“因转向故”这句话,是针对果等至生起的时候说的。意思是说,意门转向心在那称为不生的涅槃上生起了。“住立”就是生起、运行的意思。“生起”等的含义,前面已经解释过了。以其余各觉支为根本的那些段落,也应当按同样的方式来理解。
Kathaṃ susamāraddho iti ce hotīti bojjhaṅgoti anantaraṃ vuttanayena yojetabbaṃ. Visamāti sayañca visamattā, visamassa ca bhāvassa hetuttā visamā. Samadhammoti santaṭṭhena paṇītaṭṭhena samo dhammo. Pamāṇābhāvato santo. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) vacanato sabbadhammuttamaṭṭhena paṇīto. Tasmiṃ samadhammoti vutte susame āraddho susamāraddho. Āvajjitattāti phalasamāpattiyā pavattakālaṃ sandhāya vuttaṃ. Anuppādādisaṅkhāte nibbāne manodvārāvajjanassa uppannattāti vuttaṃ hoti. Tiṭṭhatīti pavattati. Uppādādīni heṭṭhā vuttatthāni. Sesabojjhaṅgamūlakesupi vāresu eseva nayo.