2222. 现在,在说完觉支的讨论之后,接着按照觉支讨论的脉络,来说以经典为优先的慈心讨论中尚未出现过的义理注释。其中,在经典里,“已亲近”是指以恭敬心亲近。“已修习”是指已令增长。“已多作”是指一再地去做。“已如车乘所作”是指做得像与配备好的车乘一样。“已作基础”是指以依止之义而像基础一样去做。“已现起”是指已现前。“已遍积”是指从四周积累、堆积起来。“已善发起”是指很好地发起、好好地去做。“利益”是指功德。“可预期”是指可以期待、可以希求。“安乐而睡”是指不像其他人那样翻来覆去、打呼噜地苦睡,而是不那样睡,安乐地睡。即使入睡了,也像入了等至一样。“安乐而醒”是指不像别人那样呻吟、伸懒腰、翻来覆去地苦醒,而是不那样醒,像绽放的莲花一样,安乐地、毫无变异地醒来。“不见恶梦”是指即使做梦,也只做吉祥的梦。就像在礼敬塔庙、作供养、听法一样。而别人会梦见自己被盗贼包围、被猛兽袭击、从悬崖坠落,他不会这样梦见恶梦。“为人们所喜爱”是指像挂在胸前的珠饰、戴在头上的花鬘一样,为人们所喜爱、所悦意。“为非人所喜爱”是指正如为人们所喜爱一样,也为非人所喜爱。“诸天神守护”是指诸天神像父母守护儿子一样守护他。“火、毒、刀不能侵”是指住于慈心者的身体,火、毒、刀不能侵入、不能进入,也就是说不能损害他的身体。“心迅速得定”是指住于慈心者很快就能得定,他没有迟滞。“面色清净”是指他的面容清净,像脱离束缚的多罗果一样。“不昏昧而命终”是指住于慈心者没有所谓昏昧而死的事,他命终时像入睡一样,不昏昧。“若未能证得更上之法”是指若不能从慈等至更进一步证得阿拉汉果,那么死后,就像睡醒一样往生梵天界,意思是投生到梵天界。
22. Idāni bojjhaṅgakathānantaraṃ kathitāya bojjhaṅgakathāgatiyā suttantapubbaṅgamāya mettākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānīkatāyāti yuttayānasadisāya katāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katāya. Anuṭṭhitāyāti paccupaṭṭhitāya. Paricitāyāti samantato citāya upacitāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya sukatāya . Ānisaṃsāti guṇā. Pāṭikaṅkhāti paṭikaṅkhitabbā icchitabbā. Sukhaṃ supatīti yathā sesajanā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti, evaṃ asupitvā sukhaṃ supati. Niddaṃ okkantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti. Sukhaṃ paṭibujjhatīti yathā aññe nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti, evaṃ apaṭibujjhitvā vikasamānamiva padumaṃ sukhaṃ nibbikāraṃ paṭibujjhati. Na pāpakaṃ supinaṃ passatīti supinaṃ passantopi bhaddakameva supinaṃ passati. Cetiyaṃ vandanto viya pūjaṃ karonto viya dhammaṃ suṇanto viya ca hoti. Yathā panaññe attānaṃ corehi parivāritaṃ viya vāḷehi upaddutaṃ viya papāte patantaṃ viya ca passanti, na evaṃ pāpakaṃ supinaṃ passati. Manussānaṃ piyo hotīti ure āmuttamuttāhāro viya sīse piḷandhamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo. Amanussānaṃ piyo hotīti yatheva ca manussānaṃ, evaṃ amanussānampi piyo hoti. Devatā rakkhantīti puttamiva mātāpitaro devatā rakkhanti. Nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatīti mettāvihārissa kāye aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā na kamati na pavisati, nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti. Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti mettāvihārino khippameva cittaṃ samādhiyati, natthi tassa dandhāyitattaṃ. Mukhavaṇṇo vippasīdatīti bandhanā pamuttatālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti. Asammūḷho kālaṃ karotīti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi, asammūḷho niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti. Uttari appaṭivijjhantoti mettāsamāpattito uttariṃ arahattaṃ adhigantuṃ asakkonto ito cavitvā suttappabuddho viya brahmalokūpago hotīti brahmalokaṃ upapajjatīti attho.
在慈心的说明中,“无方所遍满”是指没有界限;有界限就不是无方所。因此,“无方所”的意思就是没有界限,也就是说,毫无分隔地全面触达。“有方所”则是按特定范围来修。“方向遍满”是指在各个方向遍满。“一切”是指毫无剩余、完全涵盖。“有情”这个词的含义,在《智论》的论母注释中已经说过;不过按通俗用法,这个称呼也用在离贪者身上,就像竹篾做的扇子也叫“多罗叶扇”一样。“无怨”是指没有怨恨。“无嗔”是指没有嗔恨。“无恼”是指没有痛苦,也写作“无折磨”。“愿安乐而有身”是指愿他们快乐地维持生命。其中,“无怨”显示了在自身相续中依于他人、以及在他人相续中依于对方都没有怨恨;“无嗔”等则表明,因为没有怨恨,所以没有以怨恨为根源的嗔恨;“无恼”表明,因为没有嗔恨,所以没有以嗔恨为根源的痛苦;“愿安乐而有身”表明,因为没有痛苦,所以能安乐地维持生命。应当知道,这里文句之间的关联就是这样。而在这“无怨”“无嗔”“无恼”“愿安乐而有身”四句中,哪一句在心中最明显,就依那一句来遍满慈心。
Mettāniddese anodhiso pharaṇāti odhi mariyādā, na odhi anodhi. Tato anodhiso, anodhitoti attho, nippadesato phusanāti vuttaṃ hoti. Odhisoti padesavasena. Disāpharaṇāti disāsu pharaṇā. Sabbeti anavasesapariyādānaṃ. Sattātipadassa attho ñāṇakathāmātikāvaṇṇanāyaṃ vutto, ruḷhīsaddena pana vītarāgesupi ayaṃ vohāro vattati vilīvamayepi bījanivisese tālavaṇṭavohāro viya. Averāti verarahitā. Abyāpajjāti byāpādarahitā. Anīghāti niddukkhā. Anigghātipi pāṭho. Sukhī attānaṃpariharantūti sukhitā hutvā attabhāvaṃ vattayantu. ‘‘Averā’’ti ca sakasantāne ca pare paṭicca, parasantāne ca itare paṭicca verābhāvo dassito, ‘‘abyāpajjā’’tiādīsu verābhāvā tammūlakabyāpādābhāvo, ‘‘anīghā’’ti byāpādābhāvā tammūlakadukkhābhāvo, ‘‘sukhī attānaṃ pariharantū’’ti dukkhābhāvāsukhena attabhāvapariharaṇaṃ dassitanti evamettha vacanasambandho veditabboti. Imesu ca ‘‘averā hontū’’tiādīsu catūsupi vacanesu yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hoti, tassa tassa vasena mettāya pharati.
在“命”等词中,因为能呼吸所以叫“命”,意思是依靠入息和出息而存活。因为已经生起所以叫“生”,意思是已经再生出来。“地狱”叫做puṃ,流向那个地狱的,所以叫“人”。“有身”指身体,或者就是五蕴;因为仅仅依它而施设存在,所以属于那个有身、被那个有身所限定、包含在那个有身之中的,就叫“有身所摄”。就像“众生”这个词一样,其余那些词也都是依照惯用语来安立的,应当知道这些都是“一切众生”的同义词。虽然还有别的如“一切生类、一切命者”等也是“一切众生”的同义词,但为了明显起见,只取这五个,而说“以五种方式无分别遍满的慈心解脱”。如果有人不把这些仅仅当作名言,还想在意义上也追求差别,那就和无分别遍满相矛盾了。所以,不应该那样执取意义,而应该在这五种方式中,随便哪一种,来作无分别的慈心遍满。
Pāṇātiādīsu pāṇanatāya pāṇā, assāsapassāsāyattavuttitāyāti attho. Bhūtattā bhūtā, abhinibbattāti attho. Puṃ vuccati nirayo, taṃ puṃ galanti gacchantīti puggalā. Attabhāvo vuccati sarīraṃ, khandhapañcakameva vā, taṃ upādāya paññattimattasabbhāvato, tasmiṃ attabhāve pariyāpannā paricchinnā antogadhāti attabhāvapariyāpannā. Yathā ca sattāti vacanaṃ, evaṃ sesānipi ruḷhīvasena āropetvā sabbānetāni sabbasattavevacanānīti veditabbāni. Kāmañca aññānipi ‘‘sabbe jantū sabbe jīvā’’tiādīni sabbasattavevacanāni atthi, pākaṭavasena pana imāneva pañca gahetvā ‘‘pañcahākārehi anodhiso pharaṇā mettācetovimuttī’’ti vuccati. Ye pana ‘‘sattā pāṇā’’tiādīnaṃ na kevalaṃ vacanamattatova, atha kho atthatopi nānattameva iccheyyuṃ, tesaṃ anodhiso pharaṇā virujjhati. Tasmā tathā atthaṃ aggahetvā imesu pañcasu ākāresu aññataravasena anodhiso mettāya pharati.
在限定对象的遍满中,说“女人、男人”是按性别来说的;说“圣者、凡夫”是按圣者和凡夫来说的;说“天、人、堕恶趣者”是按投生的方式来说的。在方向遍满中,如果不作方向的区分,对一切方向以“一切众生”等方式来遍满,就是无限定对象的遍满;如果对一切方向以“一切女人”等方式来遍满,就是有限定对象的遍满。
Odhiso pharaṇe pana itthiyo purisāti liṅgavasena vuttaṃ, ariyā anariyāti ariyaputhujjanavasena, devāmanussā vinipātikāti upapattivasena. Disāpharaṇepi disāvibhāgaṃ akatvā sabbadisāsu ‘‘sabbe sattā’’tiādinā nayena pharaṇato anodhiso pharaṇā hoti, sabbadisāsu ‘‘sabbā itthiyo’’tiādinā nayena pharaṇato odhiso pharaṇā.
不过,这三种慈心遍满都是就安止心来说的,所以在三种情形里都应当取安止定。先说无分别遍满:“愿一切众生无怨”是一句,“愿无嗔害”是一句,“愿无忧恼”是一句,“愿他们安乐自护”是一句。这四句也都是就带来利益来说的,因为慈就是以带来利益为特相。这样,在“众生”等五种方式中,每一种各有四句安止,合计二十种安止。在分别遍满中,于“一切女人”等七种方式,每一种各有四句安止,合计二十八种安止。在方向遍满中,按“东方的一切众生”这样的方式,每一方有二十种安止,十方共二百种;按“东方的一切女人”这样的方式,每一方有二十八种安止,十方共二百八十种;两者相加,共四百八十种安止。这样,这里所说的一切安止,总计为五百二十八种。正如对慈的三种遍满作了说明,对悲、喜、舍的遍满也应当同样理解。
Yasmā pana ayaṃ tividhāpi mettāpharaṇā appanāpattacittassa vasena vuttā, tasmā tīsu vāresu appanā gahetabbā. Anodhiso pharaṇe tāva ‘‘sabbe sattā averā hontū’’ti ekā, ‘‘abyāpajjā hontū’’ti ekā ‘‘anīghā hontū’’ti ekā, ‘‘sukhī attānaṃ pariharantū’’ti ekā. Tānipi hi cattāri hitopasaṃhāravaseneva vuttāni. Hitopasaṃhāralakkhaṇā hi mettā. Iti ‘‘sattā’’tiādīsu pañcasu ākāresu catassannaṃ catassannaṃ appanānaṃ vasena vīsati appanā honti, odhiso pharaṇe ‘‘sabbā itthiyo’’tiādīsu sattasu ākāresu catassannaṃ catassannaṃ vasena aṭṭhavīsati appanā. Disāpharaṇe pana ‘‘sabbe puratthimāya disāya sattā’’tiādinā nayena ekamekissā disāya vīsati vīsati katvā dve satāni, ‘‘sabbā puratthimāya disāya itthiyo’’tiādinā nayena ekamekissā disāya aṭṭhavīsati aṭṭhavīsati katvā asīti dve satānīti cattāri satāni asīti ca appanā. Iti sabbānipi idha vuttāni aṭṭhavīsādhikāni pañca appanāsatāni honti. Yathā ca mettāya tividhena pharaṇā vuttā, tathā karuṇāmuditāupekkhānampi vuttāva hotīti veditabbaṃ.
根的章节注释
1. Indriyavāravaṇṇanā
23接着,为了说明慈心遍满的方式以及诸根的修习,说了“舍弃对一切众生的压迫”等话。其中,“压迫”是指从内在对身体造成的逼迫。“伤害”是指从外在对身体造成的损害。“热恼”是指以各种方式使内心焦灼。“耗尽”是指寿命等自然枯竭。“困扰”是指从外部对生命的干扰。“舍弃”是指用自己的心把压迫等一个一个地去除。压迫等这五个词,是从遮止慈心遍满的对立面来说的;不压迫等词,则是从慈心遍满本身来说的。“以不压迫”意思是以不压迫的方式,对一切众生修习慈,这是关联。其余诸项也是如此。“莫有怨敌,莫有痛苦,莫有痛苦者”,这三项也是遮止慈心遍满对立面的表述。“莫”字之义为“不要有”。“无怨敌,有安乐,有安乐者”,这三项是慈心遍满的表述。“无瞋害,无苦恼”这两项应知已由“有安乐”一词所含摄。“有安乐者”是显示那安乐恒常相续。“有安乐者”与“安乐地保持自己”,意义上是一回事。或者,“无瞋害、无苦恼”等词已由“以不压迫”等所含摄。“以八种方式”是指“以不压迫”等五种慈心遍满的方式,以及“无怨敌”等三种慈心遍满的方式,以这八种方式。“修习慈”是指滋润、柔软。那法是指令那利益遍满生起,即令其现前、相续,生起之义。从一切瞋害遍满中解脱,是指从与慈相对立的一切瞋害现行中,因镇伏而解脱。慈与心与解脱,这同一慈以三种方式被赞叹。
23. Atha mettūpasaṃhārākāraṃ indriyādiparibhāvanañca dassetuṃ sabbesaṃ sattānaṃ pīḷanaṃ vajjetvātiādimāha. Tattha pīḷananti abbhantarato sarīrapīḷanaṃ. Upaghātanti bāhirato sarīropaghātaṃ. Santāpanti yathā tathā vā cittasantāpanaṃ. Pariyādānanti pakatiyā jīvitādiparikkhayaṃ. Vihesanti parato jīvitaviheṭhanaṃ. Vajjetvāti pīḷanādīsu ekekaṃ attano citteneva apanetvā. Imāni pīḷanādīni pañca padāni mettopasaṃhārassa paṭipakkhavivajjanavasena vuttāni, apīḷanāyātiādīni mettopasaṃhāravasena. Apīḷanāyāti apīḷanākārena, sabbe satte mettāyatīti sambandho. Evaṃ sesesupi. Mā verino mā dukkhino mā dukkhitattāti imānipi tīṇi mettopasaṃhārassa paṭipakkhapaṭikkhepavacanāni. Mā-vacanassa mā hontūti attho. Averino sukhino sukhitattāti imāni tīṇi mettopasaṃhāravacanāni. ‘‘Abyāpajjā anīghā’’ti idaṃ dvayaṃ ‘‘sukhino’’ti vacanena saṅgahitanti veditabbaṃ. Sukhitattāti tasseva sukhassa niccappavattidassanaṃ. ‘‘Sukhitattā’’ti ca ‘‘sukhī attānaṃ pariharantū’’ti ca atthato ekaṃ. ‘‘Apīḷanāyā’’tiādīhi vā abyāpajjānīghavacanāni saṅgahitāni. Aṭṭhahākārehīti ‘‘apīḷanāyā’’tiādayo pañca mettopasaṃhārākārā ‘‘averino hontū’’tiādayo tayo mettopasaṃhārākārāti imehi aṭṭhahākārehi. Mettāyatīti siniyhati. Taṃ dhammaṃ cetayatīti taṃ hitopasaṃhāraṃ cetayati abhisandahati, pavattetīti attho. Sabbabyāpādapariyuṭṭhānehivimuccatīti mettāya paṭipakkhabhūtehi sabbehi byāpādasamudācārehi vikkhambhanato vimuccati. Mettā ca ceto ca vimutti cāti ekāyeva mettā tidhā vaṇṇitā.
无怨、安稳、快乐这三句,是把前面说过的各种方式简要归纳起来说的。按“以信而胜解”等的方式所说的五根,都是与慈相应的。在重复等六项中,依这些法而反复修习慈,就是重复。同样,修习就是多修习。庄严就是装饰。善庄严就是善加装饰、善加严饰。资具就是必需品。善资具就是善能具足必需品。眷属是依守护之义而说。此外,重复等二十八个词,是为了称叹慈的功德而说的。其中,圆满就是达到圆满的状态。俱有就是与慈俱有。俱生等词也是如此。所谓投入,是说依这些法而投入慈,或者由慈而投入,所以叫投入。沉入等词也是如此。说“此为寂静触”,是因为这慈是寂静的,触依此而生起,所以称为寂静触。这里用的是中性词,就像说“此是最上等的”那样。善住立就是善能安住。善兴起就是善能提起。善解脱就是从各自的对立面中善能解脱。令生起,就是与慈相应而令慈生起。令照耀,就是令其显明。令发光,就是令其光亮。
Averino khemino sukhinoti imāni tīṇi padāni pubbe vutte ākāre saṅkhepena saṅgahetvā vuttāni. Saddhāya adhimuccatītiādinā nayena vuttāni pañcindriyāni mettāya sampayuttāniyeva. Āsevanātiādīsu chasu vāresu āsevīyati etehi mettāti āsevanā. Tathā bhāvanā bahulīkammaṃ. Alaṅkārāti vibhūsanā. Svālaṅkatāti suṭṭhu alaṅkatā bhūsitā. Parikkhārāti sambhārā. Suparikkhatāti suṭṭhu sambhatā. Parivārāti rakkhanaṭṭhena. Puna āsevanādīni aṭṭhavīsati padāni mettāya vaṇṇabhaṇanatthaṃ vuttāni. Tattha pāripūrīti paripuṇṇabhāvā. Sahagatāti mettāya sahagatā. Tathā sahajātādayo. Pakkhandanāti mettāya pavisanā, pakkhandati etehi mettāti vā pakkhandanā. Tathā saṃsīdanādayo. Etaṃ santanti phassanāti esā mettā santāti etehi phassanā hotīti etaṃ santanti phassanā ‘‘etadagga’’ntiādīsu (a. ni. 1.188 ādayo) viya napuṃsakavacanaṃ. Svādhiṭṭhitāti suṭṭhu patiṭṭhitā. Susamuggatāti suṭṭhu samussitā. Suvimuttāti attano attano paccanīkehi suṭṭhu vimuttā. Nibbattentīti mettāsampayuttā hutvā mettaṃ nibbattenti. Jotentīti pākaṭaṃ karonti. Patāpentīti virocenti.
2-4. 力等三种抉择的详细注释
2-4. Balādivārattayavaṇṇanā
24-2724-27. 在“根”的抉择里讲过的方法,同样可以用来理解“力”的抉择。“觉支”和“道支”这两类抉择,是依照不同名称指向同一含义的方式来说的,不是按照各自独有的特征来说的。在“道支”的抉择中,正语、正业、正命是就慈的前行阶段来说的,不是就安止定来说的,因为它们不会和慈同时生起。“一切众生”等其余抉择的含义,也应当依照“众生”抉择里讲过的方法来理解。至于修习慈的具体方法,则应当从《清净道论》中取来。
24-27. Indriyavāre vuttanayeneva balavāropi veditabbo. Bojjhaṅgamaggaṅgavārā pariyāyena vuttā, na yathālakkhaṇavasena. Maggaṅgavāre sammāvācākammantājīvā mettāya pubbabhāgavasena vuttā, na appanāvasena. Na hi ete mettāya saha bhavanti. Sabbesaṃ pāṇānantiādīnaṃ sesavārānampi sattavāre vuttanayeneva attho veditabbo. Mettābhāvanāvidhānaṃ pana visuddhimaggato (visuddhi. 1.240 ādayo) gahetabbanti.