8. 出世间论
8. Lokuttarakathā
(2) 双结品义注 · 16 段
出世间论的注释
Lokuttarakathāvaṇṇanā
4343. 现在,在讲完与出世间法相关的法轮之论之后,紧接着要解释前面还没讲过的出世间论。其中,“出世间”这个词的含义,在释义部分会说明。所谓“四念处”等三十七种菩提分法,是随各自相应而与道和果相应的法。它们因为具有觉悟的意义,所以称为“菩提”;又因为处在圣者的这一边,所以叫“菩提分法”。“处在这一边”的意思是,它们处在有帮助的状态中。在这些所缘上,心进入、投入并现起,所以叫“现起”;念本身就是现起,所以叫“念处”。对于身、受、心、法,它通过取不净、苦、无常、无我的方式,以及通过断除净想、乐想、常想、我想的作用而运作,因此有四种分别。所以称为“四念处”。以这些来努力,所以叫“努力”;清净的努力,叫“正勤”;或者以正确的方式努力,所以叫“正勤”;又因为清净,远离烦恼的颠倒运作,并且能带来利益和安乐,是最殊胜的,所以叫“正勤”。这是精进的同义词。它成办两种作用:对已生和未生的不善,令断除和令不生起;对未生和已生的善,令生起和令安住。因此有四种。所以称为“四正勤”。从成就的角度说,以成功之义,或者以“众生依此而成功、增长、达到殊胜”之义,这叫“如意”;与它相应、作为前导,以及作为果、作为前行之因,所以是“如意之足”,即“如意足”。它依欲、精进、心、观而有四种。所以称为“四如意足”。由于能制伏不信、懈怠、放逸、散乱、愚痴,以制伏、增上之义,所以叫“根”。由于不被不信等制伏,以不动摇之义,所以叫“力”。这两者都依信、精进、念、定、慧而有五种。所以称为“五根”“五力”。而对于能觉悟的众生来说,以念等作为支分,这七法是“觉支”;以出离之义,正见等八法是“道支”。因此说“七觉支”“八支圣道”。
43. Idāni lokuttaradhammavatiyā dhammacakkakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha lokuttarapadassa attho niddesavāre āvi bhavissati. Cattāro satipaṭṭhānātiādayo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā yathāyogaṃ maggaphalasampayuttā. Te bujjhanaṭṭhena bodhīti evaṃladdhanāmassa ariyassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Pakkhe bhavattāti upakārabhāve ṭhitattā. Tesu ārammaṇesu okkantitvā pakkhanditvā upaṭṭhānato upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassa asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavasena subhasukhaniccaattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Tasmā cattāro satipaṭṭhānāti vuccati. Padahanti etenāti padhānaṃ, sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ, sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpapavattavirahitato padhānañca hitasukhanipphādakaṭṭhena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakaraṇato vāti sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tayidaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccaṃ, anuppannuppannānañca kusalānaṃ uppattiṭṭhitikiccaṃ sādhayatīti catubbidhaṃ hoti. Tasmā cattāro sammappadhānāti vuccati. Nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhi, tassā sampayuttāya pubbaṅgamaṭṭhena phalabhūtāya pubbabhāgakāraṇaṭṭhena ca iddhiyā pādoti iddhipādo. So chandavīriyacittavīmaṃsāvasena catubbidhova hoti. Tasmā cattāro iddhipādāti vuccati. Assaddhiyakosajjapamādavikkhepasammohānaṃ abhibhavanato abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena balaṃ. Tadubhayampi saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena pañcavidhaṃ hoti. Tasmā pañcindriyāni pañca balānīti vuccanti. Bujjhanakasattassa pana aṅgabhāvena satiādayo satta dhammā bojjhaṅgā, niyyānaṭṭhena ca sammādiṭṭhiādayo aṭṭha maggaṅgā honti. Tena vuccati satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti.
这三十七种菩提分法,在世间观智正在运作的前分阶段:以十四种方式观察身体时,就是身随观念处;以九种方式观察感受时,就是受随观念处;以十六种方式观察心时,就是心随观念处;以五种方式观察法时,就是法随观念处。在这个生命体当中,看到自己先前未曾生起、而在他人已生起的不善法,心想:“如果照着那样去做,那种不善就会生起;我不会照着那样去做,这样那种不善就不会在我身上生起。”为了令它不生起而努力时,就是第一正勤。看到自己已经现行、已经生起的不善法,为了断除它而努力时,就是第二正勤。在这个生命体当中,为了令先前没有生起的禅那或观智生起而努力时,就是第三正勤。为了使已经生起的善法不退失,而反复令它生起时,就是第四正勤。以欲为主导来令善法生起时,就是欲神足;以精进为主导时,就是精进神足;以心为主导时,就是心神足;以观择为主导时,就是观神足。远离邪语时,就是正语;远离邪业时,就是正业;远离邪命时,就是正命。这些是在不同心识中获得的。但在四种圣道的刹那,它们是在同一个心识中获得的。在果的刹那,除了四种正勤之外,其余三十三种可以获得。当这些法在同一个心识中获得时,只有一种以涅槃为所缘的念,由于它能完成舍弃对身体等事物的净想等作用,所以被称为“四种念处”。同样,只有一个精进,由于它能完成令未生的不善不生起等作用,所以被称为“四种正勤”。至于其余各组,则没有增减。
Iti ime sattatiṃsa bodhipakkhiyā dhammā pubbabhāge lokiyavipassanāya vattamānāya cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato ca kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato ca vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato ca cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhamme pariggaṇhato ca dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Iti imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ parassa uppannaṃ akusalaṃ disvā ‘‘yathā paṭipannassa tassa taṃ uppannaṃ, na tathā paṭipajjissāmi, evaṃ me etaṃ nuppajjissatī’’ti tassa anuppādāya vāyamanakāle paṭhamaṃ sammappadhānaṃ, attano samudācārappattamakusalaṃ disvā tassa pahānāya vāyamanakāle dutiyaṃ, imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā uppādetuṃ vāyamantassa tatiyaṃ, uppannaṃ yathā na parihāyati, evaṃ punappunaṃ uppādentassa catutthaṃ sammappadhānaṃ. Chandaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle chandiddhipādo, vīriyaṃ, cittaṃ, vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle vīmaṃsiddhipādo. Micchāvācāya viramaṇakāle sammāvācā , micchākammantā, micchājīvā viramaṇakāle sammājīvoti evaṃ nānācittesu labbhanti. Catumaggakkhaṇe pana ekacitte labbhanti, phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa labbhanti. Evaṃ ekacitte labbhamānesu cetesu ekāva nibbānārammaṇā sati kāyādīsu subhasaññādipahānakiccasādhanavasena ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti vuccati. Ekameva ca vīriyaṃ anuppannuppannānaṃ anuppādādikiccasādhanavasena ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti vuccati. Sesesu hāpanavaḍḍhanaṃ natthi.
九法以一种方式,一法以两种方式,复以四种、五种方式;
以八种、九种方式,如是它们成为六种方式。
Nava ekavidhā eko, dvedhātha catupañcadhā; Aṭṭhadhā navadhā ceva, iti chaddhā bhavanti te.
九种是一类:欲、心、喜、轻安、舍、思、语、业、命这九种,按欲神足等分类来说,都只是单一的一类,不归入其他类别。一种分两种:信,按根和力分为两种。然后一分为四、五种:意思是另一种分为四种,还有一种分为五种。其中,定这一种,按根、力、觉支、道支分为四种;慧则按这四种再加上神足那一类,分为五种。一分为八种、九种:意思是另一种分为八种,还有一种分为九种。念,按四念处、根、力、觉支、道支分为八种;精进,按四正勤、神足、根、力、觉支、道支分为九种。这样——
Navaekavidhāti chando cittaṃ pīti passaddhi upekkhā saṅkappo vācā kammanto ājīvoti ime nava chandiddhipādādivasena ekavidhāva honti, aññakoṭṭhāsaṃ na bhajanti. Eko dvedhāti saddhā indriyabalavasena dvedhā ṭhitā. Atha catupañcadhāti athañño eko catudhā, añño pañcadhā ṭhitoti attho. Tattha samādhi eko indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena catudhā ṭhito, paññā tesaṃ catunnaṃ iddhipādakoṭṭhāsassa ca vasena pañcadhā. Aṭṭhadhā navadhā cevāti aparo eko aṭṭhadhā, eko navadhā ṭhitoti attho. Catusatipaṭṭhānaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena sati aṭṭhadhā ṭhitā, catusammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena vīriyaṃ navadhāti. Evaṃ –
这十四种,是互不混杂的菩提分法。
按类别分,有七种;按细分,有三十七种。
从各自完成自己的作用来说,以及从自性被解说的角度来说;
一切都在圣道生起时一同生起。
Cuddaseva asambhinnā, hontete bodhipakkhiyā; Koṭṭhāsato sattavidhā, sattatiṃsa pabhedato. Sakiccanipphādanato, sarūpena ca vuttito; Sabbeva ariyamaggassa, sambhave sambhavanti te.
这样,在说明了与道果相应的三十七种菩提分法之后,又把它们归纳到道果里,说为“四圣道和四沙门果”。“沙门性”就是沙门的状态,这是对四种圣道的称呼。沙门性的果,就叫沙门果。而涅槃则不与任何这些法混杂。因此应当知道:从详细来说,按三十七菩提分、四道、四果和涅槃来算,有四十六种出世间法;从简略来说,按四道、四果和涅槃来算,有九种出世间法;再进一步简略,按道、果和涅槃来算,有三种出世间法。当说到念处等以及道果是出世间法时,与它们相应的触等法也就同样被说为出世间法了。不过,这里是按照主要修行法来宣说念处等的。在《阿毗达摩》中解说出世间法时,也已经说明了与道果相应的触等法的出世间性。
Evaṃ maggaphalasampayutte sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme dassetvā puna te maggaphalesu saṅkhipitvā cattāro ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalānīti āha. Samaṇabhāvo sāmaññaṃ, catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Sāmaññānaṃ phalāni sāmaññaphalāni. Nibbānaṃ pana sabbehi asammissameva. Iti vitthārato sattatiṃsabodhipakkhiyacatumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena chacattālīsa lokuttaradhammā, tato saṅkhepena catumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena nava lokuttaradhammā, tatopi saṅkhepena maggaphalanibbānānaṃ vasena tayo lokuttaradhammāti veditabbaṃ. Satipaṭṭhānādīnaṃ maggaphalānañca lokuttaratte vutte taṃsampayuttānaṃ phassādīnampi lokuttarattaṃ vuttameva hoti. Padhānadhammavasena pana satipaṭṭhānādayova vuttā. Abhidhamme (dha. sa. 277 ādayo, 505 ādayo) ca lokuttaradhammaniddese maggaphalasampayuttānaṃ phassādīnaṃ lokuttarattaṃ vuttamevāti.
度世间意思是超越世间。这里所有这类现在时的说法,都是针对四种圣道而说的。因为入流道能度过恶趣世间,一来道能度过欲界世间的一部分,不来道能度过整个欲界世间,阿拉汉道能度过色界和无色界世间。超出世间意思是从世间升出。从世间和从世间这两种说法,只是把同一个从格的形式加以区分展示出来。正越世间说的就是前面已经讲过的意思。在那里没有顾及前缀正的含义,而这里则是连同前缀正的含义一起说的。已正越世间者意思是如前面所说,已经正确地超越了世间。这里所有这类过去时的说法,都是针对果与涅槃而说的。因为入流果等果位,正是超越了如前所说的世间而安住;涅槃则恒常超越一切世间而安住。超胜于世间意思是比世间更为超胜、更为殊胜。这是针对一切出世间法而说的。脱离意思是出离、离开。已脱离意思是已经出离。不住于世间等十八种说法,都适用于一切出世间法。不住是说因为不隶属于世间。于世间不染着意思是,虽然它们存在于五蕴相续中,却不染着于世间。不被世间染着意思是,对于尚未证悟的人来说,不以任何心染着;对于已经证悟的人来说,即使以极微小的不善心也不染着。无染、无著是通过前缀来加以区分说明的。
Lokaṃ tarantīti lokaṃ atikkamanti. Sabbamidha īdisaṃ vattamānakālavacanaṃ cattāro ariyamagge sandhāya vuttaṃ. Sotāpattimaggo hi apāyalokaṃ tarati, sakadāgāmimaggo kāmāvacaralokekadesaṃ tarati, anāgāmimaggo kāmāvacaralokaṃ tarati, arahattamaggo rūpārūpāvacaralokaṃ tarati. Lokā uttarantīti lokā uggacchanti. Lokatoti ca lokamhāti ca tadeva nissakkavacanaṃ visesetvā dassitaṃ. Lokaṃ samatikkamantīti paṭhamaṃ vuttatthameva. Tattha upasaggatthaṃ anapekkhitvā vuttaṃ, idha saha upasaggatthena vuttaṃ. Lokaṃ samatikkantāti yathāvuttaṃ lokaṃ sammā atikkantā. Sabbamidha īdisaṃ atītakālavacanaṃ phalanibbānāni sandhāya vuttaṃ, sotāpattiphalādīni hi yathāvuttaṃ lokaṃ atikkamitvā ṭhitāni, sadā nibbānaṃ sabbalokaṃ atikkamitvā ṭhitaṃ. Lokena atirekāti lokato adhikabhūtā. Idaṃ sabbepi lokuttaradhamme sandhāya vuttaṃ. Nissarantīti niggacchanti. Nissaṭāti niggatā. Loke na tiṭṭhantītiādīni aṭṭhārasa vacanāni sabbalokuttaresupi yujjanti. Na tiṭṭhantīti loke apariyāpannattā vuttaṃ. Loke na limpantīti khandhasantāne vattamānāpi tasmiṃ na limpantīti attho. Lokena na limpantīti akatapaṭivedhānaṃ kenaci cittena, katapaṭivedhānaṃ akusalena appamattenapi cittena na limpantīti attho. Asaṃlittā anupalittāti upasaggena visesitaṃ.
“已解脱”:其实就是用不同的词来说明“不染着”这个状态。因为,无论谁在什么地方、以什么方式不染着,他们就在那里、以那种方式成为已解脱。“从世间已解脱”等三句,是依从格来说的。“已脱离系缚”:是对“已解脱”这个状态的进一步说明。因为,无论谁在什么地方、以什么方式、从什么状态解脱出来,他们就在那里、以那种方式、从那种状态被称为已脱离系缚。“从世间得以清净”:意思是清洗掉世间的尘垢之后,从世间得到清净。“得以清净”:不过是用前缀把同一个“清净”之义特别标示出来。“出起”:已升起。“逆转”:反转而离开。“不执著”:不黏着。“不被执取”:不被抓住。“不被系缚”:不被压迫。“断除”:使(世间)不再生起。正如由于世间已被断除,同样“从世间已清净”等语也就成立了。“止息”:使之完全寂灭。“非道”等四句,在一切出世间法中都适用。“非道”:不是道路。“非去处”:不是依止处。“非境”:不是所依。“不共”:不与他人共有。“呕吐”:吐出。“不再吸回”:这是依所说的相反方式而说,意思是吐出的不再吃回去。以此说明所吐出的成为善吐。“三无间双”中也是同样的道理。“分散”:散开、解脱,意思是不系缚。“不分散”:不散开、不解脱。“分散”“不分散”作短音读诵是优美的。“熏灭”:使之熄灭。“不熏起”:不燃烧。“超越世间而安住”:一切出世间法都正确超越世间、战胜世间而安住,所以是出世间。如上所说的一切方式,说明了出世间法相对于世间的超越性和殊胜性。
Vippamuttāti alittattameva nānābyañjanena visesitaṃ. Ye keci hi yattha yena vā alittā, te tattha tena vā vippamuttā honti. Lokā vippamuttātiādīni tīṇi nissakkavasena vuttāni. Visaññuttāti vippamuttattavisesanaṃ. Ye keci hi yattha yena yato vippamuttā, te tattha tena tato visaññuttā nāma honti. Lokā sujjhantīti lokamalaṃ dhovitvā lokā sujjhanti. Visujjhantīti tadeva upasaggena visesitaṃ. Vuṭṭhahantīti uṭṭhitā honti. Vivaṭṭantīti nivaṭṭanti. Na sajjantīti na lagganti. Na gayhantīti na gaṇhīyanti. Na bajjhantīti na bādhīyanti. Samucchindantīti appavattiṃ karonti. Yathā ca lokaṃ samucchinnattāti, tatheva ‘‘lokā visuddhattā’’tiādi vuttameva hoti. Paṭippassambhentīti nirodhenti. Apathātiādīni cattāri sabbesupi lokuttaresu yujjanti. Apathāti amaggā. Agatīti appatiṭṭhā. Avisayāti anāyattā. Asādhāraṇāti asamānā. Vamantīti uggilanti. Na paccāvamantīti vuttapaṭipakkhanayena vuttaṃ, vantaṃ puna na adantīti attho. Etena vantassa suvantabhāvo vutto hoti. Anantaradukattayepi eseva nayo. Visīnentīti vikiranti vimuccanti, na bandhantīti attho. Na ussīnentīti na vikiranti na vimuccanti. ‘‘Visinentī’’ti ‘‘na ussinentī’’ti rassaṃ katvā pāṭho sundaro. Vidhūpentīti nibbāpenti. Nasaṃdhūpentīti na ujjalanti. Lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhantīti sabbepi lokuttarā dhammā lokaṃ sammā atikkamitvā abhibhavitvā ca tiṭṭhantīti lokuttarā. Sabbehipi imehi yathāvuttehi pakārehi lokuttarānaṃ lokato uttarabhāvo adhikabhāvo ca vutto hotīti.