对“谛说”的注释
Saccakathāvaṇṇanā
8现在,为了说明藉双运功德的圣道之力、谛义、证悟谛的殊胜以及谛相等种种分类,对前面以经教为先导所讲的谛说,作进一步阐明其未显之义。其中,先说经教里的内容:“真如”,是指按如实的状态而真实不虚。因为那些如实存在的诸法,从谛的意义上来说就是谛。谛的意义,在最初解说智的注释中已经讲过。“无虚妄”,是指在所说的自性上没有颠倒错乱,因为谛不可能变成虚假。“无变异”,是指没有其他自性,因为虚假的东西不可能成为谛。经文说:“比丘们,这是苦。”比丘们,所谓“这是苦”,因为它如实而存在,所以是真如——苦就是苦;因为在所说的自性上没有颠倒,所以是无虚妄——苦绝不会变成非苦;因为没有其他自性,所以是无变异——苦绝不会变成集等其他自性。对于集、灭、道,也是同样的道理。
8. Idāni yuganaddhaguṇassa ariyamaggassa vasena saccaṭṭhaṃ saccapaṭivedhavisesaṃ saccalakkhaṇādividhānañca dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya saccakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha suttante tāva tathānīti yathāsabhāvavasena tacchāni. Yathāsabhāvabhūtāneva hi dhammajātāni saccaṭṭhena saccāni. Saccaṭṭho paṭhamañāṇaniddesavaṇṇanāyaṃ vutto. Avitathānīti vuttasabhāve vipariyāyavirahitāni. Na hi saccāni asaccāni nāma honti. Anaññathānīti aññasabhāvavirahitāni. Na hi asaccāni saccāni nāma honti. Idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametanti bhikkhave, idaṃ dukkhanti yaṃ vuccati, etaṃ yathāsabhāvattā tathaṃ. Dukkhameva hi dukkhaṃ. Vuttasabhāve vipariyāyābhāvato avitathaṃ. Na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hoti. Aññasabhāvavirahitattā anaññathaṃ. Na hi dukkhaṃ samudayādisabhāvaṃ hoti. Samudayādīsupi eseva nayo.
1. 第一经解说的注释
1. Paṭhamasuttantaniddesavaṇṇanā
“以如是义”就是“以如实自性之义”。至于逼迫等含义,在《智论》里已经讲过了,这里不再重复。
Tathaṭṭhenāti yathāsabhāvaṭṭhena. Pīḷanaṭṭhādayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthāyeva.
9一贯通达:以一道智通达,或者这些法被一次通达,所以叫一贯通达。以无我义:因为四圣谛都没有自我,所以是以无我义。这在《清净道论》里确实说过:从究竟义来看,一切圣谛都因为没有感受者、没有造作者、没有寂灭者、没有行者的缘故,应当知道它们是空的。因此这样说:
9.Ekappaṭivedhānīti ekena maggañāṇena paṭivedho, ekato vā paṭivedho etesanti ekappaṭivedhāni. Anattaṭṭhenāti catunnampi saccānaṃ attavirahitattā anattaṭṭhena. Vuttañhetaṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.567) – paramatthato hi sabbāneva saccāni vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññānīti veditabbāni. Tenetaṃ vuccati –
“确实只有苦,而没有谁在受苦;没有造作者,只存在行为本身。
有寂灭,但没有寂灭的人;有道路,但不存在行走的人。”
‘‘Dukkhameva hi, na koci dukkhito, kārako na, kiriyāva vijjati; Atthi nibbuti, na nibbuto pumā, maggamatthi, gamako na vijjatī’’ti. (visuddhi. 2.567);
“前二谛空于常、净、乐、我,不死之道空于我;
道远离常、乐、我,故于彼等(谛)即是空性。”
‘‘Dhuvasubhasukhattasuññaṃ, purimadvayamattasuññamamatapadaṃ; Dhuvasukhaattavirahito, maggo iti suññatā tesū’’ti. (visuddhi. 2.567);
“以谛义”是指不欺诳的意义。“以通达义”是指在道刹那应当被通达的意义。“被一义所摄”是指被如义等每一个意义各自所摄,也就是进入同一计数的意思。凡是被一个意义所摄的,就是“单一性”;因为是被一个意义所摄,所以就是单一性的意思。虽然诸谛有多种,但着眼于单一性,所以用了单数。所谓“他以一智通达单一性”,是指在加行阶段,如实安立四圣谛的种种单一性并安住其中,然后在道刹那以一道智通达如义等各自的单一性。怎样通达呢?当灭谛的如义等单一性被通达时,其余诸谛的如义等单一性也就同样被通达了。就像在加行阶段,如实安立五蕴的种种单一性并安住其中的人,在道出起时,若观无常、或苦、或无我而出起,那么当在一个蕴上见到无常等时,其余诸蕴也必定见到无常等,应当这样理解。苦的苦义就是如义:苦谛的逼迫义等四种义,以自性而言就是如义。其余诸谛也是如此。这同样的四种义,因为远离我体,所以是无我义。因为所述自性不欺诳,所以是谛义。因为在道刹那应当被通达,所以是通达义。应当知道,以上就是所说的内容。
Saccaṭṭhenāti avisaṃvādakaṭṭhena. Paṭivedhaṭṭhenāti maggakkhaṇe paṭivijjhitabbaṭṭhena. Ekasaṅgahitānīti tathaṭṭhādinā ekekeneva atthena saṅgahitāni, ekagaṇanaṃ gatānīti attho. Yaṃ ekasaṅgahitaṃ, taṃ ekattanti yasmā ekena saṅgahitaṃ, tasmā ekattanti attho. Saccānaṃ bahuttepi ekattamapekkhitvā ekavacanaṃ kataṃ. Ekattaṃ ekena ñāṇena paṭivijjhatīti pubbabhāge catunnaṃ saccānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhito maggakkhaṇe ekena maggañāṇena tathaṭṭhāditaṃtaṃekattaṃ paṭivijjhati. Kathaṃ? Nirodhasaccassa tathaṭṭhādike ekatte paṭividdhe sesasaccānampi tathaṭṭhādikaṃ ekattaṃ paṭividdhameva hoti. Yathā pubbabhāge pañcannaṃ khandhānaṃ nānattekattaṃ svāvatthitaṃ vavatthapetvā ṭhitassa maggavuṭṭhānakāle aniccato vā dukkhato vā anattato vā vuṭṭhahantassa ekasmimpi khandhe aniccādito diṭṭhe sesakhandhāpi aniccādito diṭṭhāva honti, evamidanti daṭṭhabbaṃ. Dukkhassa dukkhaṭṭho tathaṭṭhoti dukkhasaccassa pīḷanaṭṭhādiko catubbidho attho sabhāvaṭṭhena tathaṭṭho. Sesasaccesupi eseva nayo. Soyeva catubbidho attho attābhāvato anattaṭṭho. Vuttasabhāve avisaṃvādakato saccaṭṭho. Maggakkhaṇe paṭivijjhitabbato paṭivedhaṭṭho vuttoti veditabbaṃ.
10“无常等”这一句,是先以共相作为引导来开示的。其中,凡是无常的,就是苦;凡是苦的,就是无常——这样便摄入了苦谛、集谛和道谛。因为这三谛本身就是无常的,又因无常的缘故而是苦。凡是无常并且是苦的,就是无我——这样便同样摄入了这三谛。凡是无常、是苦、是无我的——这三者连同灭谛,就一并被包含进来了。因为四谛全都是无我。“这就是如”,是说这四谛组即是真实自性。“这就是谛”,是说这四谛组如其自性而不虚诳。在“以九种行相”等句中,应当知道:依据“诸比丘,一切应证知”的说法,是就证知之义而说;苦有遍知之义,故就遍知义而说;集有断之义,故就断义而说;道有修习之义,故就修习义而说;灭有作证之义,故就作证义而说。即使各别说,在此四谛中,有知遍知,故就遍知义而说;有见四谛而断,故就断义而说;有四谛的修习,故就修习义而说;有四谛的作证,故就作证义而说。在“以九种行相、以如义等”中,应当按照最初所说的方式贯通理解。
10.Yaṃ aniccantiādi sāmaññalakkhaṇapubbaṅgamaṃ katvā dassitaṃ. Tattha yaṃ aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, taṃ aniccanti dukkhasamudayamaggā gahitā. Tāni hi tīṇi saccāni aniccāni ceva aniccattā dukkhāni ca. Yaṃ aniccañca dukkhañca, taṃ anattāti tāniyeva tīṇi gahitāni. Yaṃ aniccañca dukkhañca anattā cāti tehi tīhi saha nirodhasaccañca saṅgahitaṃ. Cattāripi hi anattāyeva. Taṃ tathanti taṃ saccacatukkaṃ sabhāvabhūtaṃ. Taṃ saccanti tadeva saccacatukkaṃ yathāsabhāve avisaṃvādakaṃ. Navahākārehītiādīsu ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (paṭi. ma. 1.3; saṃ. ni. 4.46) vacanato abhiññaṭṭhena, dukkhassa pariññaṭṭhe, samudayassa pahānaṭṭhe, maggassa bhāvanaṭṭhe, nirodhassa sacchikiriyaṭṭhe āvenikepi idha catūsupi saccesu ñātapariññāsabbhāvato pariññaṭṭhena, catusaccadassanena pahānasabbhāvato pahānaṭṭhena, catusaccabhāvanāsabbhāvato bhāvanaṭṭhena, catunnaṃ saccānaṃ sacchikiriyasabbhāvato sacchikiriyaṭṭhenāti niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Navahākārehi tathaṭṭhenātiādīsu paṭhamaṃ vuttanayeneva yojanā kātabbā.
11在“以十二种行相”等句中,“如义”等说法在《智论》里已经解释过了。解释这些内容时,也应当按前面说过的方式来理解贯通。
11.Dvādasahi ākārehītiādīsu tathaṭṭhādayo ñāṇakathāyaṃ vuttatthā. Etesaṃ niddesepi vuttanayeneva yojanā veditabbā.
12在“诸谛有多少种相”等句中,下文应当说的六种相,按有为和无为分成两类,所以说“两种相”。其中,有为相和无为相,就是经里所说的:“比丘们,有为有三种有为相:生起可以被知道,灭去可以被知道,住立时的变异可以被知道。比丘们,无为有三种无为相:生起不可以被知道,灭去不可以被知道,住立时的变异不可以被知道。”(《增支部》3.47-48)经中所说的,正是有为法的“有为”相和无为法的“无为”相。不过,有为法不是相,相也不是有为法。没有有为法,就无法说明相;没有相,也无法说明有为法。然而,正是通过相,有为法才得以显现。
12.Saccānaṃ kati lakkhaṇānītiādīsu upari vattabbāni cha lakkhaṇāni saṅkhatāsaṅkhatavasena dvidhā bhinditvā dve lakkhaṇānīti āha. Tattha saṅkhatalakkhaṇañca asaṅkhatalakkhaṇañcāti ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Tīṇimāni, bhikkhave, asaṅkhatassa asaṅkhatalakkhaṇāni na uppādo paññāyati, na vayo paññāyati, na ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (a. ni. 3.47-48) evaṃ vuttaṃ saṅkhatassa saṅkhatamiti lakkhaṇañca asaṅkhatassa asaṅkhatamiti lakkhaṇañca. Saṅkhataṃ pana na lakkhaṇaṃ, lakkhaṇaṃ na saṅkhataṃ. Na ca saṅkhataṃ vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, napi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhataṃ. Lakkhaṇena pana saṅkhataṃ pākaṭaṃ hoti.
再进一步,为了详细说明这同一个两种相,他说“六种相”。“有为诸谛”是指苦谛、集谛和道谛。因为它们是由各种条件聚合而成的,所以是有为。“生起”就是生。“被了知”就是被知道。“灭”就是坏灭。“住立者的变异性”就是已经达到住立状态者的变异,也就是老。对于这三种有为谛,因为它们是已经完成的,所以说它们有生、灭和变异性;但生、老、灭本身并不是已经完成的,所以不应对它们说生、灭和变异性。也不能说因为依赖有为法,生、灭和变异性就不被了知。然而,因为是有为法的变化,所以应说是有为法。他们说,苦谛和集谛的生、老、灭属于谛的范畴,而道谛的生、老、灭不属于谛的范畴。其中,《蕴品注》中说:“对于有为诸法,在生起的刹那,有为法以及生的相,还有被称为时间的那个刹那,都被了知;在生起已过时,有为法以及老的相,还有被称为时间的那个刹那,都被了知;在坏灭的刹那,有为法、老以及坏的相,还有被称为时间的那个刹那,都被了知。”“无为谛”是指灭谛。因为它不是由各种条件聚合而成的,而是自然完成的,所以是无为。“住者的”是指因恒常而住立者的,并不是因为达到了住立状态。再进一步,为了详细说明这同一个两种相,他说“十二种相”。
Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento cha lakkhaṇānīti āha. Saṅkhatānaṃ saccānanti dukkhasamudayamaggasaccānaṃ. Tāni hi paccayehi saṅgamma katattā saṅkhatāni. Uppādoti jāti. Paññāyatīti jānīyati. Vayoti bhaṅgo. Ṭhitānaṃ aññathattanti ṭhitippattānaṃ aññathābhāvo jarā. Tiṇṇaṃ saṅkhatasaccānaṃ nipphannattā uppādavayaññathattaṃ vuttaṃ, tesaṃyeva pana uppādassa, jarāya bhaṅgassa ca anipphannattā uppādavayaññathattaṃ na vattabbaṃ. Saṅkhatanissitattā uppādavayaññathattaṃ na paññāyatīti na vattabbaṃ. Saṅkhatavikārattā pana saṅkhatanti vattabbaṃ. Dukkhasamudayānaṃ uppādajarābhaṅgā saccapariyāpannā, maggasaccassa uppādajarābhaṅgā na saccapariyāpannāti vadanti. Tattha ‘‘saṅkhatānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhatāpi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati, uppāde vītivatte saṅkhatāpi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati, bhaṅgakkhaṇe saṅkhatāpi jarāpi bhaṅgalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyatī’’ti khandhakavaggaṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.37-38) vuttaṃ. Asaṅkhatassa saccassāti nirodhasaccassa. Tañhi paccayehi samāgamma akatattā sayameva nipphannanti asaṅkhataṃ. Ṭhitassāti niccattā ṭhitassa, na ṭhānappattattā. Puna tadeva lakkhaṇadvayaṃ vitthārato dassento dvādasa lakkhaṇānīti āha.
在“四谛有多少是善”等问答中,无记有四种:果报无记、作用无记、色无记、涅槃无记。这里取的是四种无记中的涅槃无记。因为四谛都不具备善与不善的特征,所以都是无记。问“可以是善吗”,是就欲界、色界、无色界的善而言,也可以有善。问“可以是不善吗”,是就不善而言,但要把渴爱除外。问“可以是无记吗”,是就欲界、色界、无色界的果报、作用以及色法而言。在“可以是三谛”等问答中,是说它们被包含、被计入其中。所谓“依事由”,是就不善、善、无记、苦、集、灭、道这些事由而言。苦谛中除了渴爱以外,其余的不善,就是不善。以不善之义,二谛由一谛所含摄:这苦谛与集谛二者,以不善之义,由一谛所含摄,也就是说,成为所谓“不善谛”。一谛由二谛所含摄:这一个不善谛,由苦谛与集谛二者所含摄。苦谛中的善,就是三界善法。这苦谛与道谛二者,以善之义,由一谛所含摄,也就是说,成为所谓“善谛”。一个善谛,由苦谛与道谛二者所含摄。苦谛中的无记,就是三界的果报、作用以及色法。这苦谛与灭谛二者,以无记之义,由一谛所含摄,也就是说,成为一个所谓“无记谛”。一个无记谛,由苦谛与灭谛二者所含摄。三谛由一谛所含摄:集谛、道谛、灭谛,由那具有不善、善、无记性质的苦谛一谛所含摄。一谛由三谛所含摄:一个苦谛,分别以不善、善、无记之义,由集谛、道谛、灭谛三者所含摄。不过,有些人这样解说:苦谛与集谛,是以不善之义由集谛所含摄;苦谛与道谛,是以善之义由道谛所含摄,而不是以能见之义;苦谛与灭谛,是以无记之义由灭谛所含摄,而不是以无为之义。
Catunnaṃsaccānaṃ kati kusalātiādīsu abyākatanti vipākābyākataṃ kiriyābyākataṃ rūpābyākataṃ nibbānābyākatanti catūsu abyākatesu nibbānābyākataṃ. Cattāripi hi kusalākusalalakkhaṇena na byākatattā abyākatāni. Siyā kusalanti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacarakusalānaṃ vasena kusalampi bhaveyya. Siyā akusalanti taṇhaṃ ṭhapetvā sesākusalavasena. Siyā abyākatanti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacaravipākakiriyānaṃ rūpānañca vasena. Siyā tīṇi saccānītiādīsu saṅgahitānīti gaṇitāni. Vatthuvasenāti akusalakusalābyākatadukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātavatthuvasena. Yaṃ dukkhasaccaṃ akusalanti ṭhapetvā taṇhaṃ avasesaṃ akusalaṃ. Akusalaṭṭhena dve saccāni ekasaccena saṅgahitānīti imāni dve dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni, akusalasaccaṃ nāma hotīti attho. Ekasaccaṃ dvīhi saccehi saṅgahitanti ekaṃ akusalasaccaṃ dvīhi dukkhasamudayasaccehi saṅgahitaṃ. Yaṃ dukkhasaccaṃ kusalanti tebhūmakaṃ kusalaṃ. Imāni dve dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni, kusalasaccaṃ nāma hoti. Ekaṃ kusalasaccaṃ dvīhi dukkhamaggasaccehi saṅgahitaṃ. Yaṃ dukkhasaccaṃ abyākatanti tebhūmakavipākakiriyā rūpañca. Imāni dve dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena ekasaccena saṅgahitāni, ekaṃ abyākatasaccaṃ nāma hoti. Ekaṃ abyākatasaccaṃ dvīhi dukkhanirodhasaccehi saṅgahitaṃ. Tīṇi saccāni ekasaccena saṅgahitānīti samudayamagganirodhasaccāni ekena akusalakusalābyākatabhūtena dukkhasaccena saṅgahitāni. Ekaṃ saccaṃ tīhi saccehi saṅgahitanti ekaṃ dukkhasaccaṃ visuṃ akusalakusalaabyākatabhūtehi samudayamagganirodhasaccehi saṅgahitaṃ. Keci pana ‘‘dukkhasamudayasaccāni akusalaṭṭhena samudayasaccena saṅgahitāni, dukkhamaggasaccāni kusalaṭṭhena maggasaccena saṅgahitāni, na dassanaṭṭhena. Dukkhanirodhasaccāni abyākataṭṭhena nirodhasaccena saṅgahitāni, na asaṅkhataṭṭhenā’’ti vaṇṇayanti.
2. 第二部经的经文注释
2. Dutiyasuttantapāḷivaṇṇanā
1313. 接着,为了依据另一部经的义理来说明对四谛的通达,他引用了“诸比丘,在我正觉之前……”等经文,并加以开示。其中,“诸比丘,在我正觉之前”:诸比丘,在我证得正觉、也就是一切知智之前。“尚未完全觉悟时”:在我还没有通达一切法的时候。“还是菩萨的时候”:正处在菩萨的阶段。“我生起了这样的念头”:坐在菩提座上时,生起了这样的思惟。“味”:因为能让人品味、贪著,所以叫味。“过患”:就是过失、祸患。“出离”:就是离开、脱离。“乐”:能带来舒适感受的,就叫乐;它让生起乐受的人变得快乐,就是这个意思。“喜悦”:因为与喜和悦相应,心变得善美,所以叫“意美”;意美的状态就是“喜悦”,这是在与喜相应的情况下,特别指出乐受本身。“无常”:就是不持久、不恒常。“苦”:因为是苦的所依,又属于行苦,所以叫苦。“变易法”:不能自主而住,会随着衰老和坏灭而改变本性。通过这个词,也说明了无我的状态。“调伏欲贪”:就是调伏、制伏被称为“欲”的贪爱,不是指调伏对色相的贪爱。“舍断欲贪”:就是对那欲贪的舍弃与断除。
13. Puna aññassa suttantassa atthavasena saccappaṭivedhaṃ niddisitukāmo pubbe me, bhikkhavetiādikaṃ suttantaṃ āharitvā dassesi. Tattha pubbe me, bhikkhave, sambodhāti bhikkhave, mama sambodhito sabbaññutaññāṇato pubbe. Anabhisambuddhassāti sabbadhamme appaṭividdhassa. Bodhisattasseva satoti bodhisattabhūtasseva. Etadahosīti bodhipallaṅke nisinnassa etaṃ parivitakkitaṃ ahosi. Assādoti assādīyatīti assādo. Ādīnavoti doso . Nissaraṇanti apagamanaṃ. Sukhanti sukhayatīti sukhaṃ, yassuppajjati, taṃ sukhitaṃ karotīti attho. Somanassanti pītisomanassayogato sobhanaṃ mano assāti sumano, sumanassa bhāvo somanassaṃ , sukhameva pītiyogato visesitaṃ. Aniccanti addhuvaṃ. Dukkhanti dukkhavatthuttā saṅkhāradukkhattā ca dukkhaṃ. Vipariṇāmadhammanti avasī hutvā jarābhaṅgavasena parivattanapakatikaṃ. Etena anattabhāvo vutto hoti. Chandarāgavinayoti chandasaṅkhātassa rāgassa saṃvaraṇaṃ, na vaṇṇarāgassa. Chandarāgappahānanti tasseva chandarāgassa pajahanaṃ.
“只要我还未能……”等句,应当这样前后连贯地理解:只要我对于这五种取蕴……还没有如实了知,还没有以更殊胜的智慧通达,那么我就没有宣称自己已经证得无上正等正觉、成就无上的一切知、是阿拉汉。“只要”只是虚词。“当……时”表示那时,或者那个时刻。“然后”表示紧接着之后。“而我心中生起了智与见”:由于完成见的作用,我心中生起了称为见的审察智。“不动摇”:无法被扰乱、无法被撼动。“解脱”:阿拉汉果的解脱。“这是最后一生”:这是最后的五蕴相续运转。“如今不再有后有”:从此不再有新的生起。以此说明了已断烦恼的审察。阿拉汉确实没有对剩余烦恼的审察。
Yāvakīvañcātiādīsu yāva imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ…pe… yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ na adhikena ñāṇena paṭivijjhiṃ, tāva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ anuttaraṃ sabbaññubhāvaṃ abhisambuddho abhisametāvī arahanti nevāhaṃ paccaññāsiṃ neva paṭiññaṃ akāsinti sambandhato attho. Kīvañcāti nipātamattaṃ. Yatoti yasmā, yadā vā. Athāti anantaraṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti dassanakiccakaraṇena dassanasaṅkhātaṃ paccavekkhaṇañāṇañca me uppajji. Akuppāti kopetuṃ cāletuṃ asakkuṇeyyā. Vimuttīti arahattaphalavimutti. Etāya eva phalapaccavekkhaṇāya magganibbānapaccavekkhaṇāpi vuttāva honti. Ayamantimā jātīti ayaṃ pacchimā khandhappavatti. Natthidāni punabbhavoti idāni puna uppatti natthi. Etena pahīnakilesapaccavekkhaṇā vuttā. Arahato hi avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇā na hoti.
3. 第二部经的注释
3. Dutiyasuttantaniddesavaṇṇanā
1414. 在证知谛之智的次第安排中,关于“这是色的味”而说的“以断除来证知”:在前行阶段,先了知“这是与渴爱相应的色的味”,到了道的刹那,便生起称为“断除集”的集谛证知。所谓“集谛”,就是集谛证知智。因为,即使是以圣谛为所缘的智,也如在“凡是善法,全都归入四圣谛”等文句中所说那样,被称为“谛”。关于“这是色的过患”而说的“以遍知来证知”:在前行阶段,先了知“这是色的过患”,到了道的刹那,便生起称为“遍知苦”的苦谛证知。所谓“苦谛”,就是苦谛证知智。关于“这是色的出离”而说的“以作证来证知”:在前行阶段,先了知“这是色的出离”,到了道的刹那,便生起称为“作证灭”的灭谛证知。所谓“灭谛”,就是以灭谛为所缘的灭谛证知智。所谓“在这三处中”,是指在如前所说的集、苦、灭这三处中,依证知之力而转起的那些正见和正思惟。所谓“以修习来证知”,就是称为“修道”的道谛证知。所谓“道谛”,就是道谛证知智。
14. Saccappaṭivedhañāṇayojanakkame ca ayaṃ rūpassa assādoti pahānappaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘ayaṃ taṇhāsampayutto rūpassa assādo’’ti ñatvā maggakkhaṇe samudayappahānasaṅkhāto samudayasaccappaṭivedho. Samudayasaccanti samudayasaccappaṭivedhañāṇaṃ. Ariyasaccārammaṇañāṇampi hi ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.300) viya ‘‘sacca’’nti vuccati. Ayaṃ rūpassa ādīnavoti pariññāpaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘ayaṃ rūpassa ādīnavo’’ti ñatvā maggakkhaṇe dukkhapariññāsaṅkhāto dukkhasaccappaṭivedho. Dukkhasaccanti dukkhasaccappaṭivedhañāṇaṃ. Idaṃ rūpassa nissaraṇanti sacchikiriyāpaṭivedhoti pubbabhāge ‘‘idaṃ rūpassa nissaraṇa’’nti ñatvā maggakkhaṇe nirodhasacchikiriyāsaṅkhāto nirodhasaccappaṭivedho. Nirodhasaccanti nirodhasaccārammaṇaṃ nirodhasaccappaṭivedhañāṇaṃ . Yā imesu tīsu ṭhānesūti imesu yathāvuttesu tīsu samudayadukkhanirodhesu paṭivedhavasena pavattā yā diṭṭhi yo saṅkappoti yojanā. Bhāvanāpaṭivedhoti ayaṃ maggabhāvanāsaṅkhāto maggasaccappaṭivedho. Maggasaccanti maggasaccappaṭivedhañāṇaṃ.
1515. 接着,又以另一种方式来说明诸谛以及证知诸谛,于是说出“谛,以几种行相为谛”等话。其中,因为一切全知菩萨在菩提座上坐着时,都会去寻求老死等苦谛的因,也就是生等集谛,心里想:“这到底是什么?”就在这样寻求的时候,他们确定“这是缘”,从而把握老死等苦谛的因,也就是生等集谛。因此,那种寻求和那种把握,因为是对诸谛的寻求和把握,所以被称为“谛”,也就是说,从寻求的意义和把握的意义上称为谛。这种把握缘的方法,独觉佛也能得到;而声闻则是通过传闻来把握缘。所谓“从通达的意义上”,是指在前行阶段这样被寻求、被把握的诸谛,在道的那一刹那,以同一通达的意义而说。
15. Puna aparena pariyāyena saccāni ca saccappaṭivedhañca dassento saccanti katihākārehi saccantiādimāha. Tattha yasmā sabbepi sabbaññubodhisattā bodhipallaṅke nisinnā jarāmaraṇādikassa dukkhasaccassa jātiādikaṃ samudayasaccaṃ ‘‘kiṃ nu kho’’ti esanti, tathā esantā ca jarāmaraṇādikassa dukkhasaccassa jātiādikaṃ samudayasaccaṃ ‘‘paccayo’’ti vavatthapento pariggaṇhanti, tasmā sā ca esanā so ca pariggaho saccānaṃ esanattā pariggahattā ca ‘‘sacca’’nti katvā esanaṭṭhena pariggahaṭṭhenāti vuttaṃ. Ayañca vidhi paccekabuddhānampi paccayapariggahe labbhatiyeva, sāvakānaṃ pana anussavavasena paccayapariggahe labbhati. Paṭivedhaṭṭhenāti pubbabhāge tathā esitānaṃ pariggahitānañca maggakkhaṇe ekapaṭivedhaṭṭhena.
在“以什么为因”这类说法里,“因”等所有词都是原因的同义词。因为原因引导结果,就像催促说“来,抓住它”一样,促使结果出现,所以叫“因”。因为结果从它那里一起生起、出生、显现,所以叫“集”、“生”、“显现”。这里的意思是:“这是什么的原因”就是“以什么为因”;“这是什么集起”就是“以什么为集”;“这是什么出生”就是“以什么为生”;“这是什么显现”就是“以什么为显现”。不过,按照前面说的意义,它的“生”也就是因、集、生、显现,所以经文说“以生为因”等等。“老死”指苦谛。“老死集”指它的缘,也就是集谛。“老死灭”指灭谛。“导向老死灭之道”指道谛。按照这个方法,应当理解所有语句中的意义。
Kiṃnidānantiādīsu nidānādīni sabbāni kāraṇavevacanāni. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ nideti ‘‘handa naṃ gaṇhathā’’ti appeti viya, tasmā ‘‘nidāna’’nti vuccati. Yasmā phalaṃ tato samudeti, jāyati, pabhavati; tasmā samudayo, jāti, pabhavoti vuccati. Ayaṃ panettha attho – kiṃ nidānaṃ etassāti kiṃnidānaṃ. Ko samudayo etassāti kiṃsamudayaṃ. Kā jāti etassāti kiṃjātikaṃ. Ko pabhavo etassāti kiṃpabhavaṃ. Yasmā pana tassa jāti yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo ca jāti ca pabhavo ca, tasmā jātinidānantiādimāha. Jarāmaraṇanti dukkhasaccaṃ. Jarāmaraṇasamudayanti tassa paccayaṃ samudayasaccaṃ. Jarāmaraṇanirodhanti nirodhasaccaṃ. Jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadanti maggasaccaṃ. Imināva nayena sabbapadesu attho veditabbo.
1616. “了知灭”:指以灭为所缘而生的了知。生,有时是苦谛,有时是集谛——从“由有缘而得以显现”这个意义上说,它是苦谛;从“作为老死的缘”这个意义上说,它是集谛。其余各支也应依此理解。至于“无明有时是苦谛”,则是从“由漏的生起而有无明的生起”这个意义上说的。
16.Nirodhappajānanāti ārammaṇakaraṇena nirodhassa pajānanā. Jāti siyā dukkhasaccaṃ, siyā samudayasaccanti bhavapaccayā paññāyanaṭṭhena dukkhasaccaṃ , jarāmaraṇassa paccayaṭṭhena samudayasaccaṃ. Esa nayo sesesupi. Avijjā siyā dukkhasaccanti pana āsavasamudayā avijjāsamudayaṭṭhenāti.