离贪的讨论·离贪论的注释
(2) 双结品义注 · 93 段
离贪论的注释
Virāgakathāvaṇṇanā
2828. 现在,接着前面讲过的、以道为最终目标的慈心论之后,要对名为离贪、以道为先导的离贪论作前所未有的义理解释。其中,首先为了说明“厌离者离贪,由离贪而解脱”(《大品》23)这两句经文的意思,先立了总纲:离贪是道,解脱是果。接着,为了先解释词义,便说了“为什么说离贪是道”等话。其中,“离贪”(virajjati)的意思是成为离贪者。其余词语的含义,在解释道智时已经说过了。“离贪”(virāgo):因为正见本身离贪,所以称为离贪,这是它的意思。而这个离贪,因为它以离贪为所缘……中略……安住于离贪,所以也称为离贪。应当这样理解“以离贪为所缘”等五种说法的关联。其中,“以离贪为所缘”,意思是以涅槃为所缘。“以离贪为行境”,意思是以涅槃为行境。“在离贪中生起”,意思是在涅槃中生起。“住于离贪”,意思是以持续活动的方式安住于涅槃。“安立于离贪”,意思是以不退转的方式安立于涅槃。
28. Idāni maggapayojanapariyosānāya mettākathāya anantaraṃ kathitāya virāgasaṅkhātamaggapubbaṅgamāya virāgakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha paṭhamaṃ tāva ‘‘nibbindaṃ virajjati virāgā vimuccatī’’ti (mahāva 23) vuttānaṃ dvinnaṃ suttantapadānaṃ atthaṃ niddisitukāmena virāgo maggo, vimutti phalanti uddeso ṭhapito. Tattha paṭhamaṃ vacanatthaṃ tāva niddisitukāmo kathaṃ virāgo maggotiādimāha. Tattha virajjatīti virattā hoti. Sesāni maggañāṇaniddese vuttatthāni. Virāgoti yasmā sammādiṭṭhi virajjati, tasmā virāgo nāmāti attho . So ca virāgo yasmā virāgārammaṇo…pe… virāge patiṭṭhito, tasmā ca virāgoti evaṃ ‘‘virāgārammaṇo’’tiādīnaṃ pañcannaṃ vacanānaṃ sambandho veditabbo. Tattha virāgārammaṇoti nibbānārammaṇo. Virāgagocaroti nibbānavisayo. Virāge samudāgatoti nibbāne samuppanno. Virāge ṭhitoti pavattivasena nibbāne ṭhito. Virāge patiṭṭhitoti anivattanavasena nibbāne patiṭṭhito.
涅槃也是离贪,因为涅槃是离贪的原因,所以叫离贪。以涅槃为所缘而生起:就是在以涅槃为所缘的情况下生起,或者是以“以涅槃为所缘”这种方式生起。那些与道相应的触等一切法,都以离染的意义而成为离贪,所以它们也叫作离贪。俱生:是指与正见同时生起的正思惟等七个道支。走向离贪:意思是“离贪就是道”——把离贪、也就是涅槃作为所缘对象而走向它,因此由于它以离贪为所缘,就叫作离贪;又因为它有行进的意义,就叫作道。每一个道支单独也能得到道的名称。这样,当说明每一个支都是道时,正见是道这一点也就同样被说到了。正因为如此,在说“由此道”时,是把八个道支合在一起说的。及诸佛:独觉佛也包括在内。因为他们也被称为佛,正如经中说:“比丘们,有这两种佛:如来、阿拉汉、正自觉者,以及独觉佛。”未曾有过:在无始的轮回中从未曾有过。可见:以全部修行实践而可见、可显现、可趋向,所以叫可见;或者,是一切佛陀所见的无上安乐,所以叫可见、可宣说;或者,一切苦依此而被见、被舍、被丢弃,所以叫可见。那就是这个可见之处。八支道:说的是什么呢?就是说,那一组八支的法,以借此走向涅槃的行进意义,被称为道。众多沙门、婆罗门的种种外道主张:指各种不同的沙门和婆罗门,以及持有其他见解的人。最胜:比其余的道更殊胜。最上:比其余的道更值得赞叹。首要:在面前是好的,意思是说,与其余的道相比,只有这条道在面前是好的。无上:比其余的道远远超出。殊妙:比其余的道以种种方式都更值得亲近。iti 这个词是表示原因。因此,世尊说“于诸道中,八支道最胜”,这就是他的意思。世尊确实说过——
Nibbānañca virāgoti nibbānaṃ virāgahetuttā virāgo. Nibbānārammaṇatājātāti nibbānārammaṇe jātā, nibbānārammaṇabhāvena vā jātā. Te maggasampayuttā sabbeva phassādayo dhammā virajjanaṭṭhena virāgā hontīti virāgā nāma honti. Sahajātānīti sammādiṭṭhisahajātāni sammāsaṅkappādīni satta maggaṅgāni. Virāgaṃ gacchantīti virāgo maggoti virāgaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā gacchantīti virāgārammaṇattā virāgo nāma, magganaṭṭhena maggo nāma hotīti attho. Ekekampi maggaṅgaṃ maggoti nāmaṃ labhati. Iti ekekassa aṅgassa maggatte vutte sammādiṭṭhiyāpi maggattaṃ vuttameva hoti. Tasmāyeva ca etena maggenāti aṭṭha maggaṅgāni gahetvā vuttaṃ. Buddhā cāti paccekabuddhāpi saṅgahitā. Tepi hi ‘‘dveme, bhikkhave, buddhā tathāgato ca arahaṃ sammāsambuddho paccekabuddho cā’’ti (a. ni. 2.57) vuttattā buddhāyeva . Agatanti anamatagge saṃsāre agatapubbaṃ. Disanti sakalāyapaṭipattiyā dissati apadissati abhisandahīyatīti disā, sabbabuddhehi vā paramaṃ sukhanti dissati apadissati kathīyatīti disā , sabbadukkhaṃ vā dissanti vissajjenti ujjhanti etāyāti disā. Taṃ disaṃ. Aṭṭhaṅgiko maggoti kiṃ vuttaṃ hoti? Yo so aṭṭhaṅgiko dhammasamūho, so etena nibbānaṃ gacchantīti gamanaṭṭhena maggo nāmāti vuttaṃ hoti. Puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ parappavādānanti visuṃ visuṃ samaṇānaṃ brāhmaṇānañca ito aññaladdhikānaṃ. Aggoti tesaṃ sesamaggānaṃ visiṭṭho. Seṭṭhoti sesamaggato ativiya pasaṃsanīyo. Mokkhoti mukhe sādhu, sesamaggānaṃ abhimukhe ayameva sādhūti attho. Uttamoti sesamagge ativiya uttiṇṇo. Pavaroti sesamaggato nānappakārehi saṃbhajanīyo. Itīti kāraṇatthe nipāto. Tasmā bhagavatā ‘‘maggānaṃ aṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti vuttoti adhippāyo. Vuttañhi bhagavatā –
“诸道之中,八正道最胜;诸谛之中,四谛最胜;
诸法之中,离贪最胜;两足之众,具眼者最胜。”
‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā; Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti. (dha. pa. 273);
这里把那个偈颂截取出来,说的是“在诸道中,八支道最殊胜”。在剩下的段落里,也应该按照这个方法以及前面所说的方式来理解其中的含义。
Taṃ idha vicchinditvā ‘‘maggānaṃ aṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti vuttaṃ. Sesavāresupi iminā ca nayena heṭṭhā vuttanayena ca attho veditabbo.
在“见离贪”等说法里,被称为“见”的离贪就是“见离贪”。因为“力”比“根”更殊胜,所以这里在“根”之前先说了“力”,应当这样理解。以增上的意义说“根”等,是在解释“根”等词的含义,不是在解释“离贪”的含义。以如实之义,“谛”应当理解为谛智。“戒清净”就是正语、正业、正命。“心清净”就是正定。“见清净”就是正见、正思惟。“以解脱义”,就是从各自道所应断的烦恼中解脱出来的意义。“明”就是正见。“解脱”就是断尽式的解脱。以究竟之义来说,不死之深处——涅槃——就是道;因为通过道果的省察而被寻求、被探究,所以称为“道”。
Dassanavirāgotiādīsu dassanasaṅkhāto virāgo dassanavirāgo. Indriyaṭṭhato balassa visiṭṭhattā idha indriyato balaṃ paṭhamaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ādhipateyyaṭṭhena indriyānītiādi indriyādīnaṃ atthavibhāvanā, na virāgassa. Tathaṭṭhena saccāti saccañāṇaṃ veditabbaṃ. Sīlavisuddhīti sammāvācākammantājīvā. Cittavisuddhīti sammāsamādhi. Diṭṭhivisuddhīti sammādiṭṭhisaṅkappā. Vimuttaṭṭhenāti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi muttaṭṭhena. Vijjāti sammādiṭṭhi. Vimuttīti samucchedavimutti. Amatogadhaṃ nibbānaṃ pariyosānaṭṭhena maggoti maggaphalapaccavekkhaṇāhi maggīyatīti maggo.
在这个离贪的解说里,所说的诸法全都只存在于道的那一刹那。在解脱的解说里,则只存在于果的那一刹那。所以,欲和作意也都与道、果相应。
Imasmiṃ virāganiddese vuttā dhammā sabbepi maggakkhaṇeyeva. Vimuttiniddese phalakkhaṇe. Tasmā chandamanasikārāpi maggaphalasampayuttā.
29在解脱的解说里,也应该按照离贪解说中已说的方法来理解其含义。不过在这里,果因为是从止息而解脱,所以叫解脱;涅槃因为是从出离而解脱,所以叫解脱。“俱生的七支”这类说法,在这里找不到依据,所以没有提到。因为果本身就是解脱,所以只从舍弃的意义上说为解脱,就只说了这么多。其余的内容,都按照前面所说的方法来理解。
29. Virāganiddese vuttanayeneva vimuttiniddesepi attho veditabbo. Phalaṃ panettha paṭippassaddhivimuttattā vimutti, nibbānaṃ nissaraṇavimuttattā vimutti. ‘‘Sahajātāni sattaṅgānī’’tiādīni vacanāni idha na labbhantīti na vuttāni. Sayaṃ phalavimuttattā pariccāgaṭṭhena vimuttīti ettakameva vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti.
6. 无碍解的讨论
6. Paṭisambhidākathā
转法轮品注释
1. Dhammacakkapavattanavāravaṇṇanā
3030. 现在,为了显示依据被称为离染之道的修行而成就的无碍解分类,在讲解以《转法轮经》为先导的无碍解论时,对其中未曾说过之义加以注释。首先,在经中说“在波罗奈”——波罗奈是一条河的名字,离波罗奈河不远的地方有一座城,就叫波罗奈。在波罗奈城中。“在仙人堕处鹿野苑”——因为诸仙人在这里降落和起飞,所以得到这个名字;又因为这里是给鹿群布施无畏的地方,所以称为鹿野苑。意思是说:在这里,每一位生起的诸佛的一切知者之座都会落下,他们为了转法轮而坐下。从难陀池窟经过七天,从灭尽定出定后,在阿耨达池完成洗脸等事,然后从空中来到此处;独觉佛们也在这里聚集降落;他们为了布萨和非布萨等事而集会;返回香山时,也从那里起飞。因此,由于诸仙人降落和起飞的缘故,那个地方被称为“仙人堕处”。也有读作“仙人足处”的。关于“五群比丘”——
30. Idāni virāgasaṅkhātamaggavasena siddhaṃ paṭisambhidāpabhedaṃ dassentena kathitāya dhammacakkappavattanasuttantapubbaṅgamāya paṭisambhidākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Suttante tāva bārāṇasiyanti bārāṇasā nāma nadī, bārāṇasāya avidūre bhavā nagarī bārāṇasī. Tassaṃ bārāṇasiyaṃ. Isipatane migadāyeti isīnaṃ patanuppatanavasena evaṃladdhanāme migānaṃ abhayadānadinnaṭṭhānattā migadāyasaṅkhāte ārāme. Tattha hi uppannuppannā sabbaññuisayo patanti, dhammacakkappavattanatthaṃ nisīdantīti attho. Nandamūlakapabbhārato sattāhaccayena nirodhasamāpattito vuṭṭhitā anotattadahe katamukhadhovanakiccā ākāsena āgantvā paccekabuddhaisayopettha samosaraṇavasena patanti , uposathatthañca anuposathatthañca sannipatanti, gandhamādanaṃ paṭigacchantā ca tato ca uppatantītipi iminā isīnaṃ patanuppatanavasena taṃ ‘‘isipatana’’nti vuccati. ‘‘Isipadana’’ntipi pāṭho. Pañcavaggiyeti –
“憍陈如、跋提、婆敷,并摩诃男、阿说示,
此五大长老,合称五比丘众。”
‘‘Koṇḍañño bhaddiyo vappo, mahānāmo ca assaji; Ete pañca mahātherā, pañcavaggāti vuccare’’ti. –
被称为“五群比丘”的这五位比丘,组成一个品,就是“五品”。因为他们是那个五品中的成员,所以叫“五群比丘”,也就是指那五位。世尊对比丘们说:从在燃灯十力佛足下发愿开始,世尊圆满种种波罗蜜,逐渐来到最后一生;在最后一生中出家,又逐渐来到菩提道场,在那里坐在不坏金刚座上,摧破魔军。初夜时,忆念过去生;中夜时,净化天眼;后夜结束时,轰鸣、震动一万个世界界,证得一切知智。在菩提道场度过七个七天之后,因大梵天劝请而决定说法,以佛眼观察世间,为了利益世间,前往波罗奈,想要说服五群比丘,转动法轮,于是对他们说。
Evaṃ vuttānaṃ pañcannaṃ bhikkhūnaṃ vaggo pañcavaggo. Tasmiṃ pañcavagge bhavā taṃpariyāpannattāti pañcavaggiyā, te pañcavaggiye. Bhikkhū āmantesīti dīpaṅkaradasabalassa pādamūle katābhinīhārato paṭṭhāya pāramiyo pūrento anupubbena pacchimabhavaṃ patvā pacchimabhave ca katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ patvā tattha aparājitapallaṅke nisinno mārabalaṃ bhinditvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāmāvasāne dasasahassilokadhātuṃ unnādento sampakampento sabbaññutaṃ patvā satta sattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā mahābrahmunā āyācitadhammadesanā buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā lokānuggahena bārāṇasiṃ gantvā pañcavaggiye bhikkhū saññāpetvā dhammacakkaṃ pavattetukāmo āmantesi.
比丘们,所谓“有两种极端”,意思就是比丘们,有两种极端、两个部分。当世尊说出这句话的时候,说法的声音向下传到无间地狱,向上到达有顶天,遍满一万个世界界之后停住了。就在那个时候,有一亿八千万梵天神聚集而来。太阳从西方落下,满月在东方与北娄宿星相会而升起。就在那个时候,世尊开始宣说《转法轮经》,说出了“比丘们,有两种极端……”等话。
Dveme, bhikkhave, antāti dveme, bhikkhave, koṭṭhāsā. Imassa pana vacanassa samudāhārena samudāhāranigghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassiṃ lokadhātuṃ pattharitvā aṭṭhāsi, tasmiṃyeva samaye aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu. Pacchimadisāya sūriyo atthaṅgameti, puratthimāya disāya uttarāsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati. Tasmiṃ samaye bhagavā dhammacakkappavattanasuttantaṃ ārabhanto ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādimāha.
这里,“出家者”是指切断在家结缚、即事物欲之后而出家。“不应亲近”就是不应习近。之所以特别说“出家者不应亲近”,是因为出家者正是修行之道的主要承载者。“沉湎于诸欲中的欲乐”是指对事物欲中的烦恼欲、或依止烦恼欲的沉溺。“低劣”即卑下。“村俗”即属于村民的。“凡愚的”即凡夫盲愚之人所惯行的。“非圣”即不是圣者;或者说,不属于清净、殊胜的诸圣者。“无益相应”即不与利益相应,意思是说不依止能带来安乐的原因。“自我折磨的修习”即折磨自己的修习,意思是给自己制造痛苦。“苦”即通过荆棘床卧等自杀式做法带来痛苦。因为苦行者们把这种修习执为“最上苦行”,为了照顾他们的心,这里没有说“低劣”;又因为这是出家者的法,所以没有说“村俗”;又因为它并非在家人所共有,所以没有说“凡愚的”。然而,有些自称出家者的人主张现法涅槃,说:“贤者们,当这个自我被五种欲功德所满足、具足并纵情享受时,贤者们,这个自我就算证得现法涅槃了。”由于他们执取这种说法,为了照顾他们的心,又因为那种法的受持在现前是快乐的,所以没有说它“苦”。沉湎欲乐不应亲近,因为它在现前是被渴爱和邪见染污的快乐,未来会招致苦的果报,而且耽溺其中的人被渴爱和邪见的束缚所缚。自我折磨的修习也不应亲近,因为它在现前是被邪见染污的苦,未来会招致苦的果报,而且耽溺其中的人被邪见的束缚所缚。“此二者”就是这两种。“不趣入”即不趋近。“中道”因为远离染污的乐与苦、处于中间,所以叫中道。正是依此而趣向涅槃,所以叫“道”。“已现等觉”即已通达。在“作眼”等语中,“作眼”是生起慧眼;“作智”是它的同义词。“为寂止”是为了烦恼的寂止。“为证智”是为了证知四谛。“为等觉”是为了觉悟四谛。“为涅槃”是为了作证涅槃。或者说,“作眼”是生起见道之智;“作智”是生起修道之智;“为寂止”是一切烦恼的寂止;“为证智”是一切法的证知;“为等觉”是阿拉汉果的等觉;“为涅槃”是烦恼与诸蕴的涅槃。关于谛的论说,已在“所应证知”的解说中说过。
Tattha pabbajitenāti gihisaṃyojanaṃ vatthukāmaṃ chetvā pabbajitena. Na sevitabbāti na valañjetabbā. Pabbajitānaṃyeva visesato paṭipattiyā bhājanabhūtattā ‘‘pabbajitena na sevitabbā’’ti vuttaṃ. Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa, kilesakāmasukhanissayassa vā anuyogo. Hīnoti lāmako. Gammoti gāmavāsīnaṃ santako. Pothujjanikoti puthujjanena andhabālajanena āciṇṇo. Anariyoti na ariyo. Atha vā na visuddhānaṃ uttamānaṃ ariyānaṃ santako. Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito, sukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho. Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo , attano dukkhakaraṇanti attho. Dukkhoti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attamāraṇehi dukkhāvaho. Tapassīhi ‘‘uttamaṃ tapo’’ti gahitattā tesaṃ cittānurakkhanatthaṃ idha ‘‘hīno’’ti na vuttaṃ, pabbajitānaṃ dhammattā ‘‘gammo’’ti ca, gihīhi asādhāraṇattā ‘‘pothujjaniko’’ti ca na vuttaṃ. Tattha pana kehici pabbajitapaṭiññehi diṭṭhadhammanibbānavādehi ‘‘yato kho, bho , ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā diṭṭhadhammanibbānappatto hotī’’ti (dī. ni. 1.94) gahitattā tesaṃ cittānurakkhanatthañca paccuppanne sukhattā ca tassa dhammasamādānassa ‘‘dukkho’’ti na vuttaṃ. Kāmasukhallikānuyogo paccuppanne taṇhādiṭṭhisaṃkiliṭṭhasukhattā āyatiñca dukkhavipākattā tadanuyuttānaṃ taṇhādiṭṭhibandhanabaddhattā ca na sevitabbo, attakilamathānuyogo paccuppanne diṭṭhisaṃkiliṭṭhadukkhattā āyatiñca dukkhavipākattā tadanuyuttānaṃ diṭṭhibandhanabaddhattā ca na sevitabbo, ete khoti te ete. Anupagammāti na upagantvā. Majjhimāti saṃkiliṭṭhasukhadukkhānaṃ abhāvā majjhe bhavāti majjhimā. Sā eva nibbānaṃ paṭipajjanti etāyāti paṭipadā. Abhisambuddhāti paṭividdhā. Cakkhukaraṇītiādīsu paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Ñāṇakaraṇīti tasseva vevacanaṃ. Upasamāyāti kilesūpasamāya. Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya. Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyatthāya. Atha vā dassanamaggañāṇaṃ karotīti cakkhukaraṇī. Bhāvanāmaggañāṇaṃ karotīti ñāṇakaraṇī. Sabbakilesānaṃ upasamāya. Sabbadhammānaṃ abhiññāya. Arahattaphalasambodhāya. Kilesānañca khandhānañca nibbānāya. Saccakathā abhiññeyyaniddese vuttā.
世尊这样把四谛讲清楚之后,对那些已对自己生起很大敬重的人,他先让他们听到他自己证悟的次第,借此把他们的敬重引向修行,使他们安住在修行中、亲见圣谛;随后以“诸比丘,这就是苦圣谛……”等话,开示了自己证悟的次第。其中,“前所未闻”是指不是从别人那里听来的,不是跟着别人后面才听到的意思。“眼”等词的含义,后面会解释。“这就是苦圣谛,这就是苦集,这就是苦灭,这就是通往苦灭之道圣谛”——这是在有学阶段对四谛的“见通达”。“应当遍知、应当断除、应当作证、应当修习”——这是在有学阶段对四谛的“修习通达”。“已遍知、已断除、已作证、已修习”——这是在无学阶段对四谛的“省察”。
Evaṃ bhagavā saccāni pakāsetvā attani katabahumānānaṃ tesaṃ attano paṭivedhakkamaṃ sutvā paṭipattiyā bahumānāropanena paṭipattiyaṃ ṭhatvā saccappaṭivedhaṃ passanto idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhavetiādinā attano paṭivedhakkamaṃ dassesi. Tattha ananussutesūti na anussutesu, paraṃ anugantvā assutesūti attho. Cakkhūtiādīnaṃ attho parato āvi bhavissati. Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudayaṃ, idaṃ dukkhanirodhaṃ, idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti catunnaṃ saccānaṃ dassanapaṭivedho sekhabhūmiyaṃ. Pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabbanti catunnaṃ saccānaṃ bhāvanāpaṭivedho sekhabhūmiyaṃyeva. Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvitanti catunnaṃ saccānaṃ paccavekkhaṇā asekhabhūmiyaṃ.
三转:依谛智、作智、已作智这三种转,所以有三种转,称为三转。在这里,对四圣谛如实了知“这是苦,这是苦集,这是苦灭,这是通往苦灭的道圣谛”,这样的智称为谛智。对同样的这些谛,了知应当做的事——“应当遍知、应当断除、应当证悟、应当修习”,这样的智称为作智。了知那件事已经完成的状态——“已遍知、已断除、已证悟、已修习”,这样的智称为已作智。十二行相:就是在每一个谛上各有三种行相,所以有十二种行相。智见:依这三转十二行相而生起的、称为智的见。心满意足:就是自己心里满足。因为众生都想要快乐、都厌恶痛苦,所以与喜和悦相应的心就叫自己心里满足;或者说,被喜和悦充满、占据、遍满的心,就是这个意思。欢喜赞叹:正面迎向而欢喜。记说:就是经。因为没有偈颂的经纯粹是阐明义理,所以称为记说。正在说时:就是正在被宣说的时候。这里用现在时来表达刚刚过去的事,意思是“已经说了”。离尘:就是远离贪等尘。离垢:就是远离贪等垢。因为贪等以覆盖为义叫尘,以染污为义叫垢。法眼:有的地方指初道智,有的地方指前三道智,有的地方也指第四道智。但这里只指初道智。意思是:依观智的力量,了知“凡是集起之法,那一切都是灭尽之法”而转起的,生起了法眼。
Tiparivaṭṭanti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tayo parivaṭṭā assāti tiparivaṭṭaṃ. Ettha hi ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idaṃ dukkhasamudayaṃ , idaṃ dukkhanirodhaṃ, idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma. Tesuyeva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti evaṃ tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma. Dvādasākāranti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasa ākārā assāti dvādasākāraṃ. Ñāṇadassananti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannaṃ ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Attamanāti sakamanā. Sattānañhi sukhakāmattā dukkhapaṭikūlattā pītisomanassayuttamano sakamano nāma, pītisomanassehi attamanā gahitamanā byāpitamanāti vā attho. Abhinandunti abhimukhā hutvā nandiṃsu. Veyyākaraṇeti suttante. Niggāthako hi suttanto kevalaṃ atthassa byākaraṇato veyyākaraṇaṃ nāma. Bhaññamāneti kathiyamāne. Vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ kataṃ, bhaṇiteti attho. Virajanti vigatarāgādirajaṃ. Vītamalanti vigatarāgādimalaṃ. Rāgādayo hi ajjhottharaṇaṭṭhena rajo nāma, dūsanaṭṭhena malaṃ nāma. Dhammacakkhunti katthaci paṭhamamaggañāṇaṃ, katthaci ādīni tīṇi maggañāṇāni, katthaci catutthamaggañāṇampi . Idha pana paṭhamamaggañāṇameva. Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti vipassanāvasena evaṃ pavattassa dhammacakkhuṃ udapādīti attho.
法轮:指的是证悟智和说法智。因为,世尊坐在菩提树下,对四圣谛以十二行相证悟的证悟智,以及坐在仙人堕处,以十二行相为开示圣谛而转起的说法智,这两者都叫法轮。因为这两者都是十力尊者的转起智。世尊以此说法彰显它时,就说为转法轮。然而,这个法轮,直到憍陈如长老与一亿八千万梵天一起安住于入流果之前,世尊只是在令它转起;当他们已安住于果位之后,才叫已转。就是针对这一点,才说“在世尊已转法轮时”。
Dhammacakketi paṭivedhañāṇe ca desanāñāṇe ca. Bodhipallaṅke nisinnassa hi bhagavato catūsu saccesu dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi isipatane nisinnassa dvādasākārameva saccadesanāya pavattakadesanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma. Ubhayampi hetaṃ dasabalassa pavattañāṇameva. Taṃ imāya desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma. Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññātakoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale na patiṭṭhāti, tāva bhagavā pavatteti nāma, patiṭṭhite pana pavattitaṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘pavattite ca bhagavatā dhammacakke’’ti vuttaṃ.
地居天:就是住在地面上的天神。令声音传开:他们一下子齐声发出赞叹,说出“这是世尊……”等话,让这声音传开来。不可逆转:就是没法用“并非如此”这样的话反过来推翻。要知道:在这里聚集的诸天神和梵天神,在说法结束时一下子齐声发出赞叹;而没来参加集会的地居天等,听到他们各自的声音后,也发出了赞叹。其中,投生在山、树等处的,就是地居天。他们虽然也属于四大王天,但这里单独提出来说。四大王天:就是以持国、增长、广目、多闻这四位大王为天王的,所以叫四大王天。他们住在须弥山半腰,其中有住山上的,也有住空中的。他们的传承一直延伸到轮围山。戏乐懈怠天、意愤天、冷云天、热云天、月天子、日天子,这些全都住在四大王天界。三十三天:因为有三十三位众生投生在那里。也有人说,“三十三天”就是那些天众的名字。他们也有住山上的,有住空中的,他们的传承到达轮围山,夜摩天等也是这样。即使在一个天界里,天众的传承也没有不到达轮围山的。夜摩天:已经去到、走到、抵达天界快乐的天众。兜率天:满足、欢喜的天众。化乐天:除了本有的自然所缘之外,想要更快乐地享乐时,就随自己的喜好变化出种种享乐之物来享乐。他化自在天:知道他人的心念后,在他人变化出来的享乐之物中自在受用。梵身天:投身在梵天众中的天众。这里把一切具有五蕴的梵天神都包括进去了。
Bhummādevāti bhūmaṭṭhakā devā. Saddamanussāvesunti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā etaṃ bhagavatātiādīni vadantā saddaṃ anussāvayiṃsu. Appaṭivattiyanti ‘‘nayidaṃ tathā’’ti paṭilomaṃ vattetuṃ asakkuṇeyyaṃ. Sannipatitā cettha devabrahmāno desanāpariyosāne ekappahāreneva sādhukāraṃ adaṃsu, sannipātaṃ anāgatā pana bhummadevādayo tesaṃ tesaṃ saddaṃ sutvā sādhukāramadaṃsūti veditabbaṃ. Tesu pana pabbatarukkhādīsu nibbattā bhummadevā. Te cātumahārājikapariyāpannā hontāpi idha visuṃ katvā vuttā. Cātumahārājikāti ca dhataraṭṭhavirūḷhakavirūpakkhakuverasaṅkhātā catumahārājā devatā etesanti cātumahārājikā. Te sineruvemajjhe honti. Tesu pabbataṭṭhakāpi atthi ākāsaṭṭhakāpi. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Khiḍḍāpadosikā manopadosikā sītavalāhakā uṇhavalāhakā candimā devaputto sūriyo devaputtoti ete sabbepi cātumahārājikadevalokaṭṭhā eva. Tettiṃsa janā tattha uppannāti tāvatiṃsā. Apica ‘‘tāvatiṃsā’’ti tesaṃ devānaṃ nāmamevātipi vuttaṃ. Tepi atthi pabbataṭṭhakā atthi ākāsaṭṭhakā. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā, tathā yāmādīnaṃ. Ekadevalokepi hi devānaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi. Dibbaṃ sukhaṃ yātā payātā sampattāti yāmā. Tuṭṭhā pahaṭṭhāti tusitā. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmakāle yathārucite bhoge nimminitvā nimminitvā ramantīti nimmānaratī. Cittācāraṃ ñatvā paranimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattī. Brahmakāye brahmaghaṭāya niyuttāti brahmakāyikā. Sabbepi pañcavokārabrahmāno gahitā.
把“那时”这个说法加以限定,就说成“那须臾”。意思是:以称为须臾的那一刹那,而不是以究竟意义上的刹那来说的。“直到梵天界”是把梵天界包括在内。“声音”就是赞叹的声音。“一万个”是拥有一万个轮围世界。“震动”是向上涌起,剧烈地震动。“遍震动”是向上涌起又向下沉落,强烈地震动。“遍涌震”是向四方传去,剧烈地涌震。菩萨为了成就正觉而入母胎时,以及菩萨从母胎出来时,大地因福德之力而震动;成正觉时,因证悟之智的威力而震动;转法轮时,因说法之智的威力,仿佛想要发出赞叹一般,大地靠地居天众的神力而震动;舍弃寿行、般涅槃时,仿佛因悲悯而承受不住内心的激荡,大地也靠地居天众的神力而震动。“无量”是广大的量。“广大”这个词,在“吃着广大、广大的嚼食”等语句中,指的是甘美;在“对广大的财富受用心不倾注”等语句中,指的是殊胜;在“这位跋差耶那贤者以广大的言辞赞叹沙门乔达摩”等语句中,指的是最上。这里则是说“广阔而广大”。“光明”是因说法之智的威力和天众的威力而生的光明。“世间”是指一万个轮围世界之内。“超胜过天众的天威”:天众的天威是这样的——所穿衣服的光明遍及十二由旬,身体装饰和宫殿也是如此。意思是说,那光明完全超胜了天众这样的天威。“优陀那”是由喜悦和智所成的感叹。“发出优陀那”就是感叹地说。“憍陈如证悟了”这句话的声音也传遍了一万个世界,停在那里。“证悟了的憍陈如”就是深深了知的憍陈如。
Tena khaṇenāti vacanaṃ visesetvā tena muhuttenāti vuttaṃ. Muhuttasaṅkhātena khaṇena, na paramatthakhaṇenāti vuttaṃ hoti. Yāva brahmalokāti brahmalokaṃ antokatvā. Saddoti sādhukārasaddo. Dasasahassīti dasasahassacakkavāḷavatī. Saṅkampīti uddhaṃ uggacchantī suṭṭhu kampi. Sampakampīti uddhaṃ uggacchantī adho okkamantī suṭṭhu pakampi. Sampavedhīti catudisā gacchantī suṭṭhu pavedhi. Sambuddhabhāvāya mātukucchiṃ okkamante ca bodhisatte tato nikkhamante ca mahāpathavī puññatejena akampittha, abhisambodhiyaṃ paṭivedhañāṇatejena. Dhammacakkappavattane desanāñāṇatejena sādhukāraṃ dātukāmā viya pathavī devatānubhāvena akampittha, āyusaṅkhārossajjane mahāparinibbāne ca kāruññena cittasaṅkhobhaṃ asahamānā viya pathavī devatānubhāvena akampittha. Appamāṇoti vuddhappamāṇo. Uḷāroti ettha ‘‘uḷārāni uḷārāni khādanīyāni khādantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhuraṃ uḷāranti vuttaṃ. ‘‘Uḷārāya vatthabhogāya cittaṃ na namatī’’tiādīsu (a. ni. 9.20) paṇītaṃ uḷāranti vuttaṃ. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu seṭṭhaṃ uḷāranti vuttaṃ. Idha pana ‘‘vipulo uḷāro’’ti vutto. Obhāsoti desanāñāṇānubhāvena ca devatānubhāvena ca jātaobhāso. Loketi cakkavāḷassa dasasahassiyaṃyeva. Atikkammeva devānaṃ devānubhāvanti devānaṃ ayamānubhāvo – nivatthavatthappabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa alaṅkārassa vimānassa ca. Taṃ devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvāyevāti attho. Udānanti somanassañāṇamayikaṃ udāhāraṃ. Udānesīti udāhari. Aññāsi vata, bho koṇḍaññoti imassapi udānassa udāharaṇaghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Aññāsikoṇḍaññoti bhusaṃ ñātakoṇḍaññoti attho.
在解释“眼”等词时,说到“以见之义”等等,这里其实是同一个智:像所说的应知之义那样,以完成看的作用而称为“眼”;以完成智的作用而称为“智”;以各种方式完成了知的作用而称为“慧”;以完成无余通达的作用而称为“明”;以周遍地完成照亮的作用而称为“光”——这就是这里的意思。在“法眼”等说法里也是一样,同一个智只是按作用不同而分成五种来说。“所缘”是指作为支撑的对象;“行处”是指领域范围。在“以见之义”等说法里,是把智的作用分成五种来说的。按这个道理,在三个场合中,每一处各有五法、五义,合起来就是十五法、十五义;在这十五法和十五义中,有三十种言辞,应当知道这样就是六十种智。其余圣谛也是同样的道理。在四圣谛中,每一圣谛按十五法和十五义来算,就有六十法、六十义;在这六十法和六十义中,有一百二十种言辞。也就是说,在六十法、六十义以及一百二十种言辞中,共有二百四十种智。
Cakkhuādīnaṃ niddese dassanaṭṭhenātiādīsu ekameva ñāṇaṃ yathāvuttassa neyyassa cakkhu viya dassanakiccakaraṇena cakkhu. Ñāṇakiccakaraṇena ñāṇaṃ. Nānappakārato jānanakiccakaraṇena paññā. Anavasesapaṭivedhakaraṇena vijjā. Sabbathā obhāsakiccakaraṇena āloko nāmāti attho. Cakkhuṃ dhammotiādīsupi ekaṃyeva ñāṇaṃ kiccanānattena pañcadhā vaṇṇitaṃ. Ārammaṇāti upatthambhanaṭṭhena. Gocarāti visayaṭṭhena. Dassanaṭṭhenātiādīsu ñāṇakiccaṃ pañcadhā vuttaṃ. Iminā nayena tīsu vāresu ekekasmiṃ pañca pañca katvā pannarasa dhammā, pannarasa atthā, dvīsu pannarasakesu tiṃsa niruttiyo, pannarasasu dhammesu pannarasasu atthesu tiṃsāya niruttīsūti saṭṭhi ñāṇāni veditabbāni. Sesaariyasaccesupi eseva nayo. Catūsu ariyasaccesu ekekasmiṃ ariyasacce pannarasannaṃ pannarasannaṃ dhammānaṃ atthānañca vasena saṭṭhi dhammā, saṭṭhi atthā, saṭṭhiyā dhammesu saṭṭhiyā atthesu ca vīsasataṃ niruttiyo, vīsādhikaṃ satanti attho. Saṭṭhiyā dhammesu saṭṭhiyā atthesu vīsuttarasate niruttīsūti evaṃ cattārīsañca dve ca ñāṇasatāni.
2-3. 念处等章的注释
2-3. Satipaṭṭhānavārādivaṇṇanā
31-3231-32. 在以《念处经》为开头的部分,以及以《神足经》为开头的部分,还有在《无碍解道》的解说中,应当依照同样的方法来了知其中的含义和数目。
31-32. Satipaṭṭhānasuttantapubbaṅgame iddhipādasuttantapubbaṅgame ca paṭisambhidāniddese imināva nayena attho ca gaṇanā ca veditabbā.
4-8. 七位菩萨品等的解说
4-8. Sattabodhisattavārādivaṇṇanā
33-3733-37. 关于七位菩萨的经典,在每一部经里,集谛方面有眼等五法,灭谛方面有五法,共十法;集谛方面有见义等五义,灭谛方面有五义,共十义。依这些来算,就有二十种言辞表达和四十种智。把七部经合在一起计算,上面说的数目就很容易明白了。在依一切知智而说的无碍解道解说里,针对每一个根本词下的“已知、已见、已识、已证、已触、以慧了知”这五个表述,每一个表述中都有眼等五法和见义等五义,按五组各五来算,就是二十五法、二十五义,言辞和智则是这个数目的两倍。把五个表述合为一组来说时,也是五次二十五,即一百二十五法、一百二十五义,言辞和智则是这个数目的两倍。这里说的“两个半百”,就是二百五十。蕴等部分也是同样的道理。按照这个方式,在谛品类和无碍解品类中,法等的数目也应当这样了知。
33-37. Sattannaṃ bodhisattānaṃ suttantesu ekekasmiṃyeva samudaye cakkhādayo pañca, nirodhe pañcāti dasa dhammā, samudaye dassanaṭṭhādayo pañca, nirodhe pañcāti dasa atthā, tesaṃ vasena vīsati niruttiyo cattārīsaṃ ñāṇāni. Satta ekato katvā vuttagaṇanā suviññeyyā eva. Sabbaññutaññāṇavasena vuttapaṭisambhidāniddese ekekamūlakesu ‘‘ñāto diṭṭho vidito sacchikato phassito paññāyā’’ti (paṭi. ma. 1.121) imesu pañcasu vacanesu ekekasmiṃyeva cakkhādayo pañca, dassanaṭṭhādayo pañcāti pañcapañcakānaṃ vasena pañcavīsati dhammā, pañcavīsati atthā, taddiguṇā niruttiyo, taddiguṇāni ñāṇāni ñeyyāni. Pañca ekato katvā vuttavārepi pañcakkhattuṃ pañca pañcavīsati katvā pañcavīsasataṃ dhammā, pañcavīsasataṃ atthā, taddiguṇā niruttiyo, taddiguṇāni ñāṇāni ñeyyāni. Aḍḍhateyyānīti cettha dve satāni ca paññāsañca. Khandhādīsupi eseva nayo. Imināva nayena saccavārapaṭisambhidāvāre ca dhammādigaṇanā veditabbā.
9. 六佛法品的注释
9. Chabuddhadhammavāravaṇṇanā
3838. 在“佛法品”中,“一个半百”就是六次二十五,也就是一百五十。言辞是它的两倍,智又是言辞的两倍。在“无碍解处”中,也就是关于无碍解的部分。“八百五十法”是这样算的:最初所说的四圣谛有六十,四念处有六十,四正勤有六十,七菩萨授记有七十,神通处等五处有一百二十五,蕴处等五处有一百二十五,再加上四圣谛有一百,四无碍解有一百,六佛法有一百五十,这样合计就是八百五十法。与此相应,义的数量也是这么多。同样地,在谛等三处有言辞一百二十,在七授记有言辞一百四十,在神通处等和蕴处等各有言辞二百五十,在圣谛和无碍解各有言辞二百,在佛法有言辞三百,这样合计就是一千七百种言辞。同样地,在谛等三处各有智二百四十,在七授记有智二百八十,在神通处等和蕴处等各有智五百,在圣谛和无碍解各有智四百,在佛法有智六百,这样合计就是三千四百种智。
38. Buddhadhammavāre diyaḍḍhasatanti chakkhattuṃ pañcavīsati satañca paññāsañca honti, taddiguṇā niruttiyo taddiguṇāni ñāṇāni. Paṭisambhidādhikaraṇeti paṭisambhidādhikāre. Aḍḍhanavadhammasatānīti paṭhamaṃ vuttesu catūsu saccesu saṭṭhi, catūsu satipaṭṭhānesu saṭṭhi, catūsu sammappadhānesu saṭṭhi, sattabodhisattaveyyākaraṇesu sattati, abhiññaṭṭhādīsu pañcasu pañcavīsasataṃ, khandhaṭṭhādīsu pañcasu pañcavīsasataṃ, puna catūsu ariyasaccesu sataṃ, catūsu paṭisambhidāsu sataṃ, chasu buddhadhammesu diyaḍḍhasatanti evaṃ aṭṭhasatāni ca paññāsañca dhammā honti. Evaṃ atthāpi tattakā eva honti. Evameva saccādīsu tīsu ṭhānesu vīsasataṃ niruttiyo, sattasu veyyākaraṇesu cattārīsasataṃ niruttiyo, abhiññaṭṭhādīsu khandhaṭṭhādīsu ca aḍḍhateyyāni aḍḍhateyyāni niruttisatāni, ariyasaccesu paṭisambhidāsu ca dve dve niruttisatāni, buddhadhammesu tīṇi niruttisatānīti evaṃ niruttisahassañca sattaniruttisatāni ca honti. Evameva saccādīsu tīsu ṭhānesu cattārīsādhikāni dve dve ñāṇasatāni, sattasu veyyākaraṇesu asītiadhikāni dve ñāṇasatāni, abhiññaṭṭhādīsu khandhaṭṭhādīsu ca pañcapañcañāṇasatāni , saccesu paṭisambhidāsu ca cattāri cattāri ñāṇasatāni, buddhadhammesu cha ñāṇasatānīti evaṃ tīṇi ca ñāṇasahassāni cattāri ca ñāṇasatāni hontīti.
7. 法轮论
7. Dhammacakkakathā
1. 谛品注释
1. Saccavāravaṇṇanā
3939. 再者,以《转法轮经》为先行,对所说的法轮之论作未显之义的解释。其中,以苦为事者:因为通过一次现观,苦就是他们的所依,所以叫以苦为事者。为了特别区分这个苦,又说以谛为事者等。其中,以谛为所缘者:谛是他们的所缘和依托,所以叫以谛为所缘。以谛为行境者:谛是他们的行境和范围,所以叫以谛为行境。为谛所摄者:被道谛所摄。属于谛者:依赖于道谛。于谛中生起者:通过遍知苦,在苦谛中生起。同样,它们也就安住并确立在那一谛中。
39. Puna dhammacakkappavattanasuttantameva pubbaṅgamaṃ katvā kathitāya dhammacakkakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha dukkhavatthukāti ekābhisamayavasena dukkhaṃ vatthu etesanti dukkhavatthukā. Tadeva dukkhaṃ visesetvā saccavatthukātiādimāha. Tattha saccaṃ ārammaṇaṃ upatthambho etesanti saccārammaṇā. Saccaṃ gocaro visayo etesanti saccagocarā. Saccasaṅgahitāti maggasaccena saṅgahitā. Saccapariyāpannāti maggasaccāyattā. Sacce samudāgatāti dukkhaparijānanena dukkhasacce samuppannā. Tathā tattheva ṭhitā patiṭṭhitā ca.
4040. 现在,为了说明前面所说的“世尊已转法轮”中的法轮,论师开始说“法轮”等话。其中,法轮有两种:证悟法轮和教说法轮。证悟法轮是在菩提树下发生的,教说法轮是在仙人堕处发生的。“既转动法又是轮”,说的是证悟法轮;“既转动轮又是法”,说的是教说法轮。怎么理解呢?世尊坐在菩提树下,在圣道生起的那一刹那,转动了根、力、觉支、道支等种种法;而那个法因为能摧破烦恼和敌人,就像攻击用的轮子一样转动,所以也是“轮”。世尊在转动法的同时,就是在转动那个轮。这样一来,就表达了“法本身就是轮”这个持业释复合词的含义。世尊坐在仙人堕处,在说法的那一刹那,在应受调伏者的心相续中,转动了类似攻击之轮的教说之轮——因为它是为了摧破烦恼和敌人而转动的;同时,也在应受调伏者的心相续中,转动了根、力、觉支、道支等种种法轮。这样一来,就表达了“法和轮两者合起来叫法轮”这个并列复合词的含义。不过,因为有转动者才会有转动这件事,所以各处虽然都用了“转动”一词,但应当理解为:是从“转动的意义”上才称之为“轮”。至于“依法而转”等说法,应当知道全都是针对教说法轮而说的。
40. Idāni ‘‘pavattite ca bhagavatā dhammacakke’’ti vuttaṃ dhammacakkaṃ niddisitukāmo dhammacakkantiādimāha. Tattha duvidhaṃ dhammacakkaṃ paṭivedhadhammacakkaṃ desanādhammacakkañca. Paṭivedhadhammacakkaṃ bodhipallaṅke, desanādhammacakkaṃ isipatane. Dhammañca pavatteti cakkañcāti paṭivedhadhammacakkaṃ vuttaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti desanādhammacakkaṃ. Kathaṃ? Bhagavā hi bodhipallaṅke nisinno maggakkhaṇe indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammañca pavatteti, soyeva ca dhammo kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkaṃ viyāti cakkañca. Dhammaṃ pavattentoyeva bhagavā taṃ cakkaṃ pavatteti nāma. Etena dhammoyeva cakkanti kammadhārayasamāsatā vuttā hoti. Isipatane nisinno bhagavā dhammadesanakkhaṇe veneyyasantāne kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkasadisaṃ desanācakkañca pavatteti, veneyyasantāne indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammacakkañca pavatteti. Etena dhammo ca cakkañca dhammacakkanti dvandasamāsatā vuttā hoti. Yasmā pana pavattake sati pavattanā nāma hoti, tasmā sabbatthāpi ‘‘pavattetī’’ti vuttaṃ, pavattanaṭṭhena pana ‘‘cakka’’nti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Dhammena pavattetīti dhammacakkantiādīni desanādhammacakkameva sandhāya vuttānīti veditabbāni.
在这里,“依法而转”的意思是:因为法本身就是如实存在的,所以所转的轮就是法轮,这样说是在表达这个意思。“以法行而转”的意思是:在应当被调伏者的心相续中,为了法的利益而转动的轮,就是法轮,这样说是在表达这个意思。“住立于法”等说法,则是在表明世尊本身就是法、是法的主人。正如经中所说:“贤友,这位世尊是知者、见者,是眼、是智、是法、是梵,是说者、转者,是义的引导者、不死之法的施予者、法主、如来。”(中部1.203)因此,通过这些话,说的就是“法之轮”,也就是法轮。“住”是指以成为主体的状态而住。“确立”是指以不动摇的状态而确立。“得自在”是指达到了主宰的状态。“达彼岸”是指达到了顶点。“得无所畏”是指达到了无所畏惧的状态。而“令人住立于法”等话,则是着眼于应当被调伏者的心相续而说的。通过这些话,也说明了因法主性以及为了法的利益而转动的轮。“恭敬法”等话,说的则是为了法的利益而转动的轮。因为一个人以恭敬等方式推动法,就是在为法的利益而推动。“恭敬法”是指像使法成为善作之法那样去做。“尊重法”是指对法生起尊重,从而尊重它。“敬重法”是指把法当作可爱、值得尊崇的,并这样安住。“供养法”是指指称该法,以说法与修行之供养来作供养。“礼敬法”是指以恭敬、尊重等方式对法表现出谦卑的行为。“以法为幢、以法为旗”是指把法像幢一样放在前面,像旗一样高举起来而行动,因此成为以法为幢、以法为旗。“以法为主”是指从法主而来,并且以修习之法为准来做一切行为,因此成为以法为主。而那个法轮是“不可逆转”的,因为任何人都无法使它逆转,所以说它是以不可阻挡的方式转动的。因此,那个法因为具有转动的意义,所以被称为“轮”。
Tattha dhammena pavattetīti yathāsabhāvattā dhammena pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Dhammacariyāya pavattetīti veneyyasantāne dhammatthāya pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Dhamme ṭhitotiādīhi bhagavato dhammabhūtatā dhammassāmitā ca vuttā hoti. Yathāha – ‘‘so hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato’’ti (ma. ni. 1.203). Tasmā tehi dhammassa cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti. Ṭhitoti visayībhāvena ṭhito. Patiṭṭhitoti acalabhāvena patiṭṭhito. Vasippattoti issarabhāvaṃ patto. Pāramippattoti koṭippatto. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Dhamme patiṭṭhāpentotiādīhi veneyyasantānamapekkhitvā vuttehi pana vacanehi dhammassāmitāya ca dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti. Dhammaṃ sakkarontotihaādīhi dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti. Yo hi dhammaṃ sakkārādivasena pavatteti, so dhammatthaṃ pavatteti. Dhammaṃ sakkarontoti yathā kato so dhammo sukato hoti, evameva naṃ karonto. Dhammaṃ garuṃ karontoti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garuṃ karonto. Dhammaṃ mānentoti dhammaṃ piyañca bhāvanīyañca katvā viharanto. Dhammaṃ pūjentoti taṃ apadisitvā desanāpaṭipattipūjāya pūjaṃ karonto. Dhammaṃ apacāyamānoti tasseva dhammassa sakkāragarukārehi nīcavuttitaṃ karonto. Dhammaddhajo dhammaketūti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ca ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu ca hutvāti attho. Dhammādhipateyyoti dhammādhipatito āgato bhāvanādhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā. Taṃ kho pana dhammacakkaṃ appaṭivattiyanti kenaci nivattetuṃ asakkuṇeyyatāya appaṭihatapavattitā vuttā. Tasmā so dhammo pavattanaṭṭhena cakkanti vuttaṃ hoti.
信根是法,它使那法转起。意思是:在应受调教者的心相续中,通过生起与道相应的信根,他使那信根之法转起。其余的根也是如此。“谛”是指谛智。“观”和“明”就是道智本身。“无生智”是指阿拉汉果的智。那智也是在应受调教者的心相续中使之转起;并且,在使证悟涅槃发生时,也可以说它正在使之转起。
Saddhindriyaṃ dhammo, taṃ dhammaṃ pavattetīti veneyyasantāne maggasampayuttasaddhindriyuppādanena taṃ saddhindriyaṃ dhammaṃ pavattetīti attho. Eseva nayo sesesupi. Saccāti saccañāṇāni. Vipassanā ca vijjā ca maggañāṇameva. Anuppāde ñāṇanti arahattaphale ñāṇaṃ. Tampi veneyyasantāne pavattetiyeva, nibbānañca paṭivedhaṃ karonto pavattetiyeva nāma.
在集转分等处,先指出“以集为依处”“以灭为依处”“以道为依处”这些区别性的词句,然后作了简略说明。在这里也一样,应当依照前面所说的方式,按最初所说的道理来理解。
Samudayavārādīsu samudayavatthukā nirodhavatthukā maggavatthukāti visesapadaṃ dassetvā saṅkhittā. Etthāpi vuttasadisaṃ paṭhamaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.
《念处诸分》等的注释
2-3. Satipaṭṭhānavārādivaṇṇanā
41-4241-42. 以念处和神足为前导的转分,也是依圣道刹那来说的。这些地方也都是先指出各自不同的词句,然后作简要说明。
41-42. Satipaṭṭhānaiddhipādapubbaṅgamavārāpi maggakkhaṇavasena vuttā. Tepi tattha tattha visesapadaṃ dassetvā saṅkhittāti.
8. 出世间论
8. Lokuttarakathā
出世间论的注释
Lokuttarakathāvaṇṇanā
4343. 现在,在讲完与出世间法相关的法轮之论之后,紧接着要解释前面还没讲过的出世间论。其中,“出世间”这个词的含义,在释义部分会说明。所谓“四念处”等三十七种菩提分法,是随各自相应而与道和果相应的法。它们因为具有觉悟的意义,所以称为“菩提”;又因为处在圣者的这一边,所以叫“菩提分法”。“处在这一边”的意思是,它们处在有帮助的状态中。在这些所缘上,心进入、投入并现起,所以叫“现起”;念本身就是现起,所以叫“念处”。对于身、受、心、法,它通过取不净、苦、无常、无我的方式,以及通过断除净想、乐想、常想、我想的作用而运作,因此有四种分别。所以称为“四念处”。以这些来努力,所以叫“努力”;清净的努力,叫“正勤”;或者以正确的方式努力,所以叫“正勤”;又因为清净,远离烦恼的颠倒运作,并且能带来利益和安乐,是最殊胜的,所以叫“正勤”。这是精进的同义词。它成办两种作用:对已生和未生的不善,令断除和令不生起;对未生和已生的善,令生起和令安住。因此有四种。所以称为“四正勤”。从成就的角度说,以成功之义,或者以“众生依此而成功、增长、达到殊胜”之义,这叫“如意”;与它相应、作为前导,以及作为果、作为前行之因,所以是“如意之足”,即“如意足”。它依欲、精进、心、观而有四种。所以称为“四如意足”。由于能制伏不信、懈怠、放逸、散乱、愚痴,以制伏、增上之义,所以叫“根”。由于不被不信等制伏,以不动摇之义,所以叫“力”。这两者都依信、精进、念、定、慧而有五种。所以称为“五根”“五力”。而对于能觉悟的众生来说,以念等作为支分,这七法是“觉支”;以出离之义,正见等八法是“道支”。因此说“七觉支”“八支圣道”。
43. Idāni lokuttaradhammavatiyā dhammacakkakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha lokuttarapadassa attho niddesavāre āvi bhavissati. Cattāro satipaṭṭhānātiādayo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā yathāyogaṃ maggaphalasampayuttā. Te bujjhanaṭṭhena bodhīti evaṃladdhanāmassa ariyassa pakkhe bhavattā bodhipakkhiyā nāma. Pakkhe bhavattāti upakārabhāve ṭhitattā. Tesu ārammaṇesu okkantitvā pakkhanditvā upaṭṭhānato upaṭṭhānaṃ, satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Kāyavedanācittadhammesu panassa asubhadukkhāniccānattākāragahaṇavasena subhasukhaniccaattasaññāpahānakiccasādhanavasena ca pavattito catudhā bhedo hoti. Tasmā cattāro satipaṭṭhānāti vuccati. Padahanti etenāti padhānaṃ, sobhanaṃ padhānaṃ sammappadhānaṃ, sammā vā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, sobhanaṃ vā taṃ kilesavirūpapavattavirahitato padhānañca hitasukhanipphādakaṭṭhena seṭṭhabhāvāvahanato padhānabhāvakaraṇato vāti sammappadhānaṃ. Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tayidaṃ uppannānuppannānaṃ akusalānaṃ pahānānuppattikiccaṃ, anuppannuppannānañca kusalānaṃ uppattiṭṭhitikiccaṃ sādhayatīti catubbidhaṃ hoti. Tasmā cattāro sammappadhānāti vuccati. Nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhi, tassā sampayuttāya pubbaṅgamaṭṭhena phalabhūtāya pubbabhāgakāraṇaṭṭhena ca iddhiyā pādoti iddhipādo. So chandavīriyacittavīmaṃsāvasena catubbidhova hoti. Tasmā cattāro iddhipādāti vuccati. Assaddhiyakosajjapamādavikkhepasammohānaṃ abhibhavanato abhibhavanasaṅkhātena adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ. Assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena balaṃ. Tadubhayampi saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena pañcavidhaṃ hoti. Tasmā pañcindriyāni pañca balānīti vuccanti. Bujjhanakasattassa pana aṅgabhāvena satiādayo satta dhammā bojjhaṅgā, niyyānaṭṭhena ca sammādiṭṭhiādayo aṭṭha maggaṅgā honti. Tena vuccati satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti.
这三十七种菩提分法,在世间观智正在运作的前分阶段:以十四种方式观察身体时,就是身随观念处;以九种方式观察感受时,就是受随观念处;以十六种方式观察心时,就是心随观念处;以五种方式观察法时,就是法随观念处。在这个生命体当中,看到自己先前未曾生起、而在他人已生起的不善法,心想:“如果照着那样去做,那种不善就会生起;我不会照着那样去做,这样那种不善就不会在我身上生起。”为了令它不生起而努力时,就是第一正勤。看到自己已经现行、已经生起的不善法,为了断除它而努力时,就是第二正勤。在这个生命体当中,为了令先前没有生起的禅那或观智生起而努力时,就是第三正勤。为了使已经生起的善法不退失,而反复令它生起时,就是第四正勤。以欲为主导来令善法生起时,就是欲神足;以精进为主导时,就是精进神足;以心为主导时,就是心神足;以观择为主导时,就是观神足。远离邪语时,就是正语;远离邪业时,就是正业;远离邪命时,就是正命。这些是在不同心识中获得的。但在四种圣道的刹那,它们是在同一个心识中获得的。在果的刹那,除了四种正勤之外,其余三十三种可以获得。当这些法在同一个心识中获得时,只有一种以涅槃为所缘的念,由于它能完成舍弃对身体等事物的净想等作用,所以被称为“四种念处”。同样,只有一个精进,由于它能完成令未生的不善不生起等作用,所以被称为“四种正勤”。至于其余各组,则没有增减。
Iti ime sattatiṃsa bodhipakkhiyā dhammā pubbabhāge lokiyavipassanāya vattamānāya cuddasavidhena kāyaṃ pariggaṇhato ca kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanaṃ pariggaṇhato ca vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, soḷasavidhena cittaṃ pariggaṇhato ca cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhamme pariggaṇhato ca dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Iti imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ parassa uppannaṃ akusalaṃ disvā ‘‘yathā paṭipannassa tassa taṃ uppannaṃ, na tathā paṭipajjissāmi, evaṃ me etaṃ nuppajjissatī’’ti tassa anuppādāya vāyamanakāle paṭhamaṃ sammappadhānaṃ, attano samudācārappattamakusalaṃ disvā tassa pahānāya vāyamanakāle dutiyaṃ, imasmiṃ attabhāve anuppannapubbaṃ jhānaṃ vā vipassanaṃ vā uppādetuṃ vāyamantassa tatiyaṃ, uppannaṃ yathā na parihāyati, evaṃ punappunaṃ uppādentassa catutthaṃ sammappadhānaṃ. Chandaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle chandiddhipādo, vīriyaṃ, cittaṃ, vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā kusaluppādanakāle vīmaṃsiddhipādo. Micchāvācāya viramaṇakāle sammāvācā , micchākammantā, micchājīvā viramaṇakāle sammājīvoti evaṃ nānācittesu labbhanti. Catumaggakkhaṇe pana ekacitte labbhanti, phalakkhaṇe ṭhapetvā cattāro sammappadhāne avasesā tettiṃsa labbhanti. Evaṃ ekacitte labbhamānesu cetesu ekāva nibbānārammaṇā sati kāyādīsu subhasaññādipahānakiccasādhanavasena ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti vuccati. Ekameva ca vīriyaṃ anuppannuppannānaṃ anuppādādikiccasādhanavasena ‘‘cattāro sammappadhānā’’ti vuccati. Sesesu hāpanavaḍḍhanaṃ natthi.
九法以一种方式,一法以两种方式,复以四种、五种方式;
以八种、九种方式,如是它们成为六种方式。
Nava ekavidhā eko, dvedhātha catupañcadhā; Aṭṭhadhā navadhā ceva, iti chaddhā bhavanti te.
九种是一类:欲、心、喜、轻安、舍、思、语、业、命这九种,按欲神足等分类来说,都只是单一的一类,不归入其他类别。一种分两种:信,按根和力分为两种。然后一分为四、五种:意思是另一种分为四种,还有一种分为五种。其中,定这一种,按根、力、觉支、道支分为四种;慧则按这四种再加上神足那一类,分为五种。一分为八种、九种:意思是另一种分为八种,还有一种分为九种。念,按四念处、根、力、觉支、道支分为八种;精进,按四正勤、神足、根、力、觉支、道支分为九种。这样——
Navaekavidhāti chando cittaṃ pīti passaddhi upekkhā saṅkappo vācā kammanto ājīvoti ime nava chandiddhipādādivasena ekavidhāva honti, aññakoṭṭhāsaṃ na bhajanti. Eko dvedhāti saddhā indriyabalavasena dvedhā ṭhitā. Atha catupañcadhāti athañño eko catudhā, añño pañcadhā ṭhitoti attho. Tattha samādhi eko indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena catudhā ṭhito, paññā tesaṃ catunnaṃ iddhipādakoṭṭhāsassa ca vasena pañcadhā. Aṭṭhadhā navadhā cevāti aparo eko aṭṭhadhā, eko navadhā ṭhitoti attho. Catusatipaṭṭhānaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena sati aṭṭhadhā ṭhitā, catusammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgavasena vīriyaṃ navadhāti. Evaṃ –
这十四种,是互不混杂的菩提分法。
按类别分,有七种;按细分,有三十七种。
从各自完成自己的作用来说,以及从自性被解说的角度来说;
一切都在圣道生起时一同生起。
Cuddaseva asambhinnā, hontete bodhipakkhiyā; Koṭṭhāsato sattavidhā, sattatiṃsa pabhedato. Sakiccanipphādanato, sarūpena ca vuttito; Sabbeva ariyamaggassa, sambhave sambhavanti te.
这样,在说明了与道果相应的三十七种菩提分法之后,又把它们归纳到道果里,说为“四圣道和四沙门果”。“沙门性”就是沙门的状态,这是对四种圣道的称呼。沙门性的果,就叫沙门果。而涅槃则不与任何这些法混杂。因此应当知道:从详细来说,按三十七菩提分、四道、四果和涅槃来算,有四十六种出世间法;从简略来说,按四道、四果和涅槃来算,有九种出世间法;再进一步简略,按道、果和涅槃来算,有三种出世间法。当说到念处等以及道果是出世间法时,与它们相应的触等法也就同样被说为出世间法了。不过,这里是按照主要修行法来宣说念处等的。在《阿毗达摩》中解说出世间法时,也已经说明了与道果相应的触等法的出世间性。
Evaṃ maggaphalasampayutte sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme dassetvā puna te maggaphalesu saṅkhipitvā cattāro ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalānīti āha. Samaṇabhāvo sāmaññaṃ, catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Sāmaññānaṃ phalāni sāmaññaphalāni. Nibbānaṃ pana sabbehi asammissameva. Iti vitthārato sattatiṃsabodhipakkhiyacatumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena chacattālīsa lokuttaradhammā, tato saṅkhepena catumaggacatuphalanibbānānaṃ vasena nava lokuttaradhammā, tatopi saṅkhepena maggaphalanibbānānaṃ vasena tayo lokuttaradhammāti veditabbaṃ. Satipaṭṭhānādīnaṃ maggaphalānañca lokuttaratte vutte taṃsampayuttānaṃ phassādīnampi lokuttarattaṃ vuttameva hoti. Padhānadhammavasena pana satipaṭṭhānādayova vuttā. Abhidhamme (dha. sa. 277 ādayo, 505 ādayo) ca lokuttaradhammaniddese maggaphalasampayuttānaṃ phassādīnaṃ lokuttarattaṃ vuttamevāti.
度世间意思是超越世间。这里所有这类现在时的说法,都是针对四种圣道而说的。因为入流道能度过恶趣世间,一来道能度过欲界世间的一部分,不来道能度过整个欲界世间,阿拉汉道能度过色界和无色界世间。超出世间意思是从世间升出。从世间和从世间这两种说法,只是把同一个从格的形式加以区分展示出来。正越世间说的就是前面已经讲过的意思。在那里没有顾及前缀正的含义,而这里则是连同前缀正的含义一起说的。已正越世间者意思是如前面所说,已经正确地超越了世间。这里所有这类过去时的说法,都是针对果与涅槃而说的。因为入流果等果位,正是超越了如前所说的世间而安住;涅槃则恒常超越一切世间而安住。超胜于世间意思是比世间更为超胜、更为殊胜。这是针对一切出世间法而说的。脱离意思是出离、离开。已脱离意思是已经出离。不住于世间等十八种说法,都适用于一切出世间法。不住是说因为不隶属于世间。于世间不染着意思是,虽然它们存在于五蕴相续中,却不染着于世间。不被世间染着意思是,对于尚未证悟的人来说,不以任何心染着;对于已经证悟的人来说,即使以极微小的不善心也不染着。无染、无著是通过前缀来加以区分说明的。
Lokaṃ tarantīti lokaṃ atikkamanti. Sabbamidha īdisaṃ vattamānakālavacanaṃ cattāro ariyamagge sandhāya vuttaṃ. Sotāpattimaggo hi apāyalokaṃ tarati, sakadāgāmimaggo kāmāvacaralokekadesaṃ tarati, anāgāmimaggo kāmāvacaralokaṃ tarati, arahattamaggo rūpārūpāvacaralokaṃ tarati. Lokā uttarantīti lokā uggacchanti. Lokatoti ca lokamhāti ca tadeva nissakkavacanaṃ visesetvā dassitaṃ. Lokaṃ samatikkamantīti paṭhamaṃ vuttatthameva. Tattha upasaggatthaṃ anapekkhitvā vuttaṃ, idha saha upasaggatthena vuttaṃ. Lokaṃ samatikkantāti yathāvuttaṃ lokaṃ sammā atikkantā. Sabbamidha īdisaṃ atītakālavacanaṃ phalanibbānāni sandhāya vuttaṃ, sotāpattiphalādīni hi yathāvuttaṃ lokaṃ atikkamitvā ṭhitāni, sadā nibbānaṃ sabbalokaṃ atikkamitvā ṭhitaṃ. Lokena atirekāti lokato adhikabhūtā. Idaṃ sabbepi lokuttaradhamme sandhāya vuttaṃ. Nissarantīti niggacchanti. Nissaṭāti niggatā. Loke na tiṭṭhantītiādīni aṭṭhārasa vacanāni sabbalokuttaresupi yujjanti. Na tiṭṭhantīti loke apariyāpannattā vuttaṃ. Loke na limpantīti khandhasantāne vattamānāpi tasmiṃ na limpantīti attho. Lokena na limpantīti akatapaṭivedhānaṃ kenaci cittena, katapaṭivedhānaṃ akusalena appamattenapi cittena na limpantīti attho. Asaṃlittā anupalittāti upasaggena visesitaṃ.
“已解脱”:其实就是用不同的词来说明“不染着”这个状态。因为,无论谁在什么地方、以什么方式不染着,他们就在那里、以那种方式成为已解脱。“从世间已解脱”等三句,是依从格来说的。“已脱离系缚”:是对“已解脱”这个状态的进一步说明。因为,无论谁在什么地方、以什么方式、从什么状态解脱出来,他们就在那里、以那种方式、从那种状态被称为已脱离系缚。“从世间得以清净”:意思是清洗掉世间的尘垢之后,从世间得到清净。“得以清净”:不过是用前缀把同一个“清净”之义特别标示出来。“出起”:已升起。“逆转”:反转而离开。“不执著”:不黏着。“不被执取”:不被抓住。“不被系缚”:不被压迫。“断除”:使(世间)不再生起。正如由于世间已被断除,同样“从世间已清净”等语也就成立了。“止息”:使之完全寂灭。“非道”等四句,在一切出世间法中都适用。“非道”:不是道路。“非去处”:不是依止处。“非境”:不是所依。“不共”:不与他人共有。“呕吐”:吐出。“不再吸回”:这是依所说的相反方式而说,意思是吐出的不再吃回去。以此说明所吐出的成为善吐。“三无间双”中也是同样的道理。“分散”:散开、解脱,意思是不系缚。“不分散”:不散开、不解脱。“分散”“不分散”作短音读诵是优美的。“熏灭”:使之熄灭。“不熏起”:不燃烧。“超越世间而安住”:一切出世间法都正确超越世间、战胜世间而安住,所以是出世间。如上所说的一切方式,说明了出世间法相对于世间的超越性和殊胜性。
Vippamuttāti alittattameva nānābyañjanena visesitaṃ. Ye keci hi yattha yena vā alittā, te tattha tena vā vippamuttā honti. Lokā vippamuttātiādīni tīṇi nissakkavasena vuttāni. Visaññuttāti vippamuttattavisesanaṃ. Ye keci hi yattha yena yato vippamuttā, te tattha tena tato visaññuttā nāma honti. Lokā sujjhantīti lokamalaṃ dhovitvā lokā sujjhanti. Visujjhantīti tadeva upasaggena visesitaṃ. Vuṭṭhahantīti uṭṭhitā honti. Vivaṭṭantīti nivaṭṭanti. Na sajjantīti na lagganti. Na gayhantīti na gaṇhīyanti. Na bajjhantīti na bādhīyanti. Samucchindantīti appavattiṃ karonti. Yathā ca lokaṃ samucchinnattāti, tatheva ‘‘lokā visuddhattā’’tiādi vuttameva hoti. Paṭippassambhentīti nirodhenti. Apathātiādīni cattāri sabbesupi lokuttaresu yujjanti. Apathāti amaggā. Agatīti appatiṭṭhā. Avisayāti anāyattā. Asādhāraṇāti asamānā. Vamantīti uggilanti. Na paccāvamantīti vuttapaṭipakkhanayena vuttaṃ, vantaṃ puna na adantīti attho. Etena vantassa suvantabhāvo vutto hoti. Anantaradukattayepi eseva nayo. Visīnentīti vikiranti vimuccanti, na bandhantīti attho. Na ussīnentīti na vikiranti na vimuccanti. ‘‘Visinentī’’ti ‘‘na ussinentī’’ti rassaṃ katvā pāṭho sundaro. Vidhūpentīti nibbāpenti. Nasaṃdhūpentīti na ujjalanti. Lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhantīti sabbepi lokuttarā dhammā lokaṃ sammā atikkamitvā abhibhavitvā ca tiṭṭhantīti lokuttarā. Sabbehipi imehi yathāvuttehi pakārehi lokuttarānaṃ lokato uttarabhāvo adhikabhāvo ca vutto hotīti.
4444. 现在,在出世间论之后,紧接着对以经典为开端的力论——也就是《出世间论》品中所说的力论——中尚未解释过的义理进行注解。在这里,先按照经典的方式显示五种力,为了进一步显示其他诸力,便说“还有六十八种力”等开头的话。所有这些力,都是因为不被各自的对立面所动摇,所以称为力。在“惭力”等词中:因为对恶感到羞耻,所以叫惭,这是羞耻的名称。因为对恶感到畏惧,所以叫愧,这是对恶的怖畏的名称。惭由内心生起,愧由外缘生起。惭以自己为主导,愧以世间为主导。惭安住于羞耻的本性,愧安住于畏惧的本性。惭的特征是具足敬重,愧的特征是怖畏罪过、见到怖畏之相。正是这惭,不被无惭所动摇,所以是惭力。正是这愧,不被无愧所动摇,所以是愧力。不被不审察所动摇,所以是审察力,这是审察慧的名称。以精进为首修习七觉支时,所生起的力量是修习力,这是对如此生起的四种蕴的称呼。清净的戒等是无过力。四摄事是摄力。也有读作“在摄受中有力”的。对苦和轻蔑的忍受是忍力。通过说法使他人欢喜,是教示力。使所修习的义理得以证得,是信解力。在诸善法中多修多行,是自在力。在诸善法中随自己所好而安立,是决意力。惭力等这些词的含义,是依据论母各处的文句,特别取与之相应的意思来说的。止力和观力,就是已经达到力用阶段的止和观本身。
44. Idāni lokuttarakathāya anantaraṃ kathitāya lokuttarakathāvatiyā suttantapubbaṅgamāya balakathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Tattha ādito suttantavasena pañca balāni dassetvā tadaññānipi balāni dassetukāmo apica aṭṭhasaṭṭhi balānītiādimāha. Sabbānipi taṃtaṃpaṭipakkhehi akampiyaṭṭhena balāni nāma honti. Hiribalantiādīsu pāpato hirīyanti etāyāti hirī, lajjāyetaṃ nāmaṃ. Pāpato ottappanti etenāti ottappaṃ, pāpato ubbegassetaṃ nāmaṃ. Ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipati hirī, lokādhipati ottappaṃ . Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Sappatissavalakkhaṇā hirī, vajjabhīrukabhayadassāvilakkhaṇaṃ ottappaṃ. Sā eva hirī ahirikena na kampatīti hiribalaṃ. Tadeva ottappaṃ anottappena na kampatīti ottappabalaṃ. Appaṭisaṅkhānena na kampatīti paṭisaṅkhānabalaṃ. Upaparikkhaṇapaññāyetaṃ nāmaṃ. Vīriyasīsena satta bojjhaṅge bhāventassa uppannabalaṃ bhāvanābalaṃ. Tathāpavattānaṃ catunnaṃ khandhānametaṃ nāmaṃ. Parisuddhāni sīlādīni anavajjabalaṃ. Cattāri saṅgahavatthūni saṅgahabalaṃ. Saṅgahe balantipi pāṭho. Dukkhamānaṃ adhivāsanaṃ khantibalaṃ. Dhammakathāya paresaṃ tosanaṃ paññattibalaṃ. Adhitassa atthassa adhigamāpanaṃ nijjhattibalaṃ. Kusalesu bahubhāvo issariyabalaṃ. Kusalesu yathāruci patiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānabalaṃ. Hiribalādīnaṃ attho mātikāpadesu byañjanavasena visesato yujjamānaṃ gahetvā vutto. Samathabalaṃ vipassanābalanti balappattā samathavipassanā eva.
在论母的释义中,先说“于无信而不动摇,故为信力”,这是点明了根本的力义,然后再以其余九种方式对此根本义加以分别详示。因为,某一法达到不动摇、具足力用的状态时,便能支撑俱生法,制伏对立的烦恼,净化作为通达之开端的戒与见,令心安住于所缘,令心明净,令心得自在并证得殊胜;由此更向上而证得更高的通达,次第证得圣道而现观诸谛,于证果时安立于灭。因此,以九种方式分别了力义。这一解说方式,也适用于精进力等其余四力。
Mātikāniddese assaddhiye na kampatīti saddhābalanti mūlabalaṭṭhaṃ vatvā tameva aparehi navahi pariyāyehi visesetvā dassesi. Yo hi dhammo akampiyo balappatto hoti, so sahajāte upatthambheti, attano paṭipakkhe kilese pariyādiyati, paṭivedhassa ādibhūtaṃ sīlaṃ diṭṭhiñca visodheti, cittaṃ ārammaṇe patiṭṭhāpeti, cittaṃ pabhassaraṃ karonto vodāpeti, vasiṃ pāpento visesaṃ adhigamāpeti, tato uttariṃ pāpento uttaripaṭivedhaṃ kāreti, kamena ariyamaggaṃ pāpetvā saccābhisamayaṃ kāreti, phalappattiyā nirodhe patiṭṭhāpeti. Tasmā navadhā balaṭṭho visesito. Esa nayo vīriyabalādīsu catūsu.
对欲贪感到羞惭:与出离相应的修行者,是以出离而对欲贪感到羞惭。对愧也是如此。通过这两者,其实已经说明了对一切不善法生起惭与愧。对嗔等词的含义,也应当依照同样的方式来理解。已审察:是依不痴,从过患的角度去审查。修习:就是增长。应舍:指贪等过失。摄受:就是系缚。堪忍:就是那位修行者能接受、觉得合意。施设:就是令欢喜。决择:就是令思惟。运用自在:就是成为心的主宰之后,令心随自己的意愿运转。决意:就是确立。修习力等一切,也都是指出离等本身。虽然在论母的注释中是以另一种方式说的,但应当知道,这里不再解说,是因为其含义已由字词本身显明。详细说明了止力与观力之后,在结尾处说伴有掉举的烦恼和蕴不能动摇它等,以及伴有无明的烦恼和蕴不能动摇它等,这是为了显示止力与观力的特征。
Kāmacchandaṃ hirīyatīti nekkhammayutto yogī nekkhammena kāmacchandato hirīyati. Ottappepi eseva nayo. Etehi sabbākusalehipi hirīyanā ottappanā vuttāyeva honti. Byāpādantiādīnampi imināva nayena attho veditabbo. Paṭisaṅkhātīti asammohavasena ādīnavato upaparikkhati. Bhāvetīti vaḍḍheti. Vajjanti rāgādivajjaṃ. Saṅgaṇhātīti bandhati. Khamatīti tassa yogissa khamati ruccati. Paññāpetīti toseti. Nijjhāpetīti cintāpeti. Vasaṃ vattetīti citte pahu hutvā cittaṃ attano vasaṃ katvā pavatteti. Adhiṭṭhātīti vidahati. Bhāvanābalādīni sabbānipi nekkhammādīniyeva. Mātikāvaṇṇanāya aññathā vutto, attho pana byañjanavaseneva pākaṭattā idha na vuttoti veditabbaṃ. Samathabalaṃ vipassanābalañca vitthārato niddisitvā avasāne uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampatītiādi ca samathabalavipassanābalānaṃ lakkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ.
在有学力和无学力中,“修学正见,所以是有学力”的意思是:有学的人修学正见,所以叫有学;那正见就是这位有学者的力,所以叫有学力。其中,“因为已经修学完毕,所以是无学力”的意思是:无学的人对正见已经修学完毕,不再修学了,所以叫无学;那正见本身就是这位无学者的力,所以叫无学力。对正思惟等,也是同样的道理。“正智”指省察智。这个智即使是世间的,因为在有学身上生起,所以说是有学力;因为在无学身上生起,所以说是无学力。“正解脱”指除了八支圣道之外,其余与果相应之法。不过有些人说:“除了出世间解脱之外,其余一切解脱都是正解脱。”它作为有学力和无学力的道理,和前面所说的一样。
Sekhāsekhabalesu sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekhabalanti sekhapuggalo sammādiṭṭhiṃ sikkhatīti sekho, sā sammādiṭṭhi tassa sekhassa balanti sekhabalanti attho. Tattha sikkhitattā asekhabalanti asekhapuggalo tattha sammādiṭṭhiyā sikkhitattā na sikkhatīti asekho, sāyeva sammādiṭṭhi tassa asekhassa balanti asekhabalaṃ. Eseva nayo sammāsaṅkappādīsu. Sammāñāṇanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tampi hi lokikampi hontaṃ sekhassa pavattattā sekhabalaṃ, asekhassa pavattattā asekhabalanti vuttaṃ. Sammāvimuttīti aṭṭha maggaṅgāni ṭhapetvā sesā phalasampayuttā dhammā . Keci pana ‘‘ṭhapetvā lokuttaravimuttiṃ avasesā vimuttiyo sammāvimuttī’’ti vadanti. Tassa sekhāsekhabalattaṃ vuttanayameva.
在漏尽者的诸力当中,这一切也都属于智之力。经文里说“漏尽比丘的”,这是表示行为者的属格,意思是“由那位漏尽比丘”。“无常故”是指以生起之后又坏灭的方式,观见为无常。“如实”是指依照事物本来的样子。“以慧”是指与观相应的道慧。因为善见了无常,以这为根本,也就善见了苦和无我。“以此”是表态中性词,或者意思是“由于什么原因”。“依于”就是缘于。“宣说”就是承认、宣称。“火坑喻”是因为有极大热恼,所以用火坑来比喻。“爱欲”是指所依之欲和烦恼欲两者。
Khīṇāsavabalesu sabbānipi ñāṇabalāni. Khīṇāsavassa bhikkhunoti karaṇatthe sāmivacanaṃ, khīṇāsavena bhikkhunāti attho. Aniccatoti hutvā abhāvākārena aniccato. Yathābhūtanti yathāsabhāvato. Paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Aniccato sudiṭṭhā dukkhato anattato sudiṭṭhā honti tammūlakattā. Yanti bhāvanapuṃsakavacanaṃ, yena kāraṇenāti vā attho. Āgammāti paṭicca. Paṭijānātīti sampaṭicchati paṭiññaṃ karoti. Aṅgārakāsūpamāti mahābhitāpaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā. Kāmāti vatthukāmā ca kilesakāmā ca.
趣向远离:以果等至的力量,倾向于被称为依远离的涅槃。确实有三种远离:身远离、心远离、依远离。身远离属于身居远离之处、乐于出离的人。心远离属于致力于增上心的人。依远离属于无依著的人、已到达诸行灭尽的人,或者是指倾向于被称为出离远离的涅槃。确实有五种远离:镇伏远离、彼分远离、正断远离、止息远离、出离远离。趣向远离,就是倾向于远离。倾向远离,就是朝向远离。偏向远离,就是以远离为首要方向。后两个词和前一个词是同义词。住于远离,就是远离烦恼,或者已远离。乐于出离,就是乐于涅槃,或者乐于出家。已消尽,就是已完全消尽,即使一部分也不执著、已解脱、已脱离。一切,就是一切方式。顺漏法,就是与漏相应,作为漏之因的烦恼法,这是意思。或者,已消尽,就是已离欲,无贪,这是意思。从何?从一切顺漏法,从一切三地法,这是意思。在此,以十种漏尽者之力,讲述了漏尽者的世间与出世间之道。他们说:“一切行无常”,是苦遍知之力;“诸欲如炭火”,是集断之力;“心倾向于远离”,是灭作证之力;“四念处”等,是七种道修习之力。十种神变之力将在神变论中显现。
Vivekaninnanti phalasamāpattivasena upadhivivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ. Tayo hi vivekā – kāyaviveko cittaviveko upadhivivekoti. Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca adhicittamanuyuttānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānaṃ, nissaraṇavivekasaṅkhātanibbānaninnaṃ vā. Pañca hi vivekā – vikkhambhanaviveko tadaṅgaviveko samucchedaviveko paṭippassaddhiviveko nissaraṇavivekoti. Vivekaninnanti viveke ninnaṃ. Vivekapoṇanti viveke nataṃ. Vivekapabbhāranti vivekasīsabhāraṃ. Dvepi purimasseva vevacanāni. Vivekaṭṭhanti kilesehi vajjitaṃ, dūrībhūtaṃ vā. Nekkhammābhiratanti nibbāne abhirataṃ, pabbajjāya abhirataṃ vā. Byantībhūtanti vigatantībhūtaṃ, ekadesenāpi anallīnaṃ vippamuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ. Sabbasoti sabbathā. Āsavaṭṭhāniyehi dhammehīti saṃyogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi kilesadhammehīti attho. Atha vā byantībhūtanti vigatanikantibhūtaṃ, nittaṇhanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi sabbehi tebhūmakadhammehīti attho. Idha dasahi khīṇāsavabalehi khīṇāsavassa lokiyalokuttaro maggo kathito. ‘‘Aniccato sabbe saṅkhārā’’ti dukkhapariññābalaṃ, ‘‘aṅgārakāsūpamā kāmā’’ti samudayapahānabalaṃ, ‘‘vivekaninnaṃ cittaṃ hotī’’ti nirodhasacchikiriyābalaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādi sattavidhaṃ maggabhāvanābalantipi vadanti. Dasa iddhibalāni iddhikathāya āvi bhavissanti.
在解说如来力时,所谓“如来力”,是指那些不与其他人共有、只属于如来的力。或者说,就像过去诸佛的力是依靠福德积习的圆满而成就的那样,这样成就的力也叫如来力,这是另一种含义。其中,如来力有两种:身力和智力。在这两者当中,身力应当依照象族来理解。古代的大德确实这样说过:
Tathāgatabalaniddese tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññussayasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatabalaṃ – kāyabalaṃ ñāṇabalañca. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –
“黑象、恒河象、白象、红褐象、黄褐象;
香象、吉祥象、金象、布萨象、六牙象,一共十种。”
‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ; Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (vibha. aṭṭha. 760; ma. ni. aṭṭha. 1.148; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22);
这就是十种象族。其中,“黑象”要理解为普通的象族。十个男人的体力,等于一头黑象的力气。十头黑象的力气,等于一头恒河象的力气。十头恒河象的力气,等于一头白象的力气。十头白象的力气,等于一头红褐象的力气。十头红褐象的力气,等于一头黄褐象的力气。十头黄褐象的力气,等于一头香象的力气。十头香象的力气,等于一头吉祥象的力气。十头吉祥象的力气,等于一头金象的力气。十头金象的力气,等于一头布萨象的力气。十头布萨象的力气,等于一头六牙象的力气。十头六牙象的力气,等于一位如来的身力。这个力也叫那罗延坚固力。按普通象的数量来算,这个力等于百亿头象的力气;按人数来算,等于千亿个男人的力气。以上这就是如来的身力。
Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kāḷāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino balaṃ. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa balaṃ. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ , taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalahatthino. Yaṃ dasannaṃ maṅgalahatthīnaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa balaṃ. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthino gaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassassa, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ.
智慧力在这里以及其他经典中,指的就是十力智;《中部》里说的四无畏智、在八种大众中不动摇的智、辨别四生的智、辨别五趣的智,以及《相应部》里说的七十三种智、七十七种智等等,还有无数其他种类的智。这些就叫智慧力。这里所指的也正是智慧力。因为智具有不可动摇和能支撑的作用,所以称为力。
Ñāṇabalaṃ pana idha tāva aññattha ca pāḷiyaṃ āgatameva dasabalañāṇaṃ, majjhime (ma. ni. 1.150) āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedakañāṇaṃ, pañcagatiparicchedakañāṇaṃ, saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33-34) āgatāni tesattati ñāṇāni, sattasattati ñāṇānīti evamaññānipi anekāni ñāṇasahassāni. Etaṃ ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.
“处与非处”是指从因和因的角度来了知。因为果依那个因而安住,依它而存在、生起和持续,所以那个因被称为“处”。世尊如实了知:哪些法对哪些法的生起是因、是缘,那就是那些法的“处”;哪些法对哪些法的生起不是因、不是缘,那就是那些法的“非处”。他这样如实了知处就是处、非处就是非处。“以彼智”是指以那个智。“此”是指这个处非处智,对如来来说,这就叫作如来的一种力。其余各句的衔接也应这样理解。
Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānanti, ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhānanti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampīti yena ñāṇena. Idampīti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ, tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sesapadesupi yojanā veditabbā.
所谓“牛王位”,就是最殊胜的处所、最上的处所;或者,“牛王”指过去诸佛,意思是诸佛的地位。再者,一百头牛中的首领叫usabha,一千头牛中的首领叫vasabha。或者说,一百群牛中的首领叫usabha,一千群牛中的首领叫vasabha。而在一切牛中最为殊胜、能承受一切危难、通体白色、端严可爱、能背负沉重负担、即使听到上百道雷声也不惊恐的牛王,叫nisabha。这里所指的就是usabha,这也是nisabha的同义词。属于usabha的,就叫āsabha。“位”是指用四只脚压踩大地而站立。此(位)因如同āsabha(牛王)而称āsabha:就像那头叫nisabha的牛王,具足牛王之力,用四只脚压踩大地,以不动的姿态站立;同样,如来也具足十种如来之力,以四无畏为脚,压踩八众的大地,在包括天神的世间里,不被任何敌人或对手动摇,以不动的姿态站立。当他这样站立时,便宣称、趋入、不否认地把那个牛王位担在自己身上。因此说——“他宣称牛王位”。
Āsabhaṃṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ, āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asantasanīyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti, attani āropeti. Tena vuttaṃ – ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22; ma. ni. aṭṭha. 1.148).
在八种大众中:按刹帝利、婆罗门、居士、沙门,以及四大王天、三十三天、魔、梵天神来分,就是这八种大众。作狮子吼:意思是发出最殊胜的吼声、毫无畏惧的吼声,或者发出像狮子吼一样的声音。这个含义要依据《狮子吼经》来说明。又像狮子因为能忍受、能摧破,所以被称为狮子;同样,如来因为能忍受世间法、能摧破外道的说法,所以被称为狮子。这样所说的狮子发出的吼声,就是狮子吼。其中,就像狮子具足狮子的力量,在任何地方都无所畏惧、毫毛不竖,发出狮子吼;同样,如来狮子也具足如来的力量,在八种大众中无所畏惧、毫毛不竖,以“这是色……”这样的方式,发出具足种种教说庄严的狮子吼。因此说——“在众中作狮子吼”。
Parisāsūti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmānaṃ vasena aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ achambhitanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena (ma. ni. 1.146 ādayo; dī. ni. 1.381 ādayo) dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānaṃ hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti rūpa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.78) nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ – ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.
转梵轮:这里的“梵”是指最殊胜、最上、清净。而“轮”这个词——
Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ visuddhaṃ. Cakkasaddo panāyaṃ –
在成就、相、车之轮、威仪中;
在布施时,宝、法、胸,以及在轮等中,它可见。
在这里,它指的是法轮,而这个也要从两方面来说明。
Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe; Dāne ratanadhammūra, cakkādīsu ca dissati; Dhammacakke idha mato, tampi dvedhā vibhāvaye.
在“比丘们,有这四种轮,具足这些轮的天与人……”(《增支部》4.31)等经文里,这个“轮”是在“成就”的意思上出现的。在“足底生有轮相……”(《长部》2.35)里,是在“相”的意思上。在“如车轮随运载者的脚”(《法句经》1)里,是在“车轮”的意思上。在“四轮、九门……”(《相应部》1.29)里,是在“威仪”的意思上。在“布施吧,享用吧,不要放逸,乔萨罗王,转动轮吧”(《本生经》1.7.149)里,是在“布施”的意思上。在“天界的宝轮出现了……”(《长部》2.243)里,是在“宝轮”的意思上。在“我所转动的轮……”(《经集》562)里,是在“法轮”的意思上。在“被欲望击中的人,轮在头顶旋转”(《本生经》1.1.104;1.5.103)里,是在“胸轮”的意思上。在“即使以刀刃为边缘的轮……”(《长部》1.166)里,是在“打击用的轮”的意思上。在“霹雳轮”(《长部》3.61;《相应部》2.162)里,是在“霹雳圈”的意思上。而在这里,这个词指的是法轮。
‘‘Cattārimāni , bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni hontī’’ti (dī. ni. 2.35) ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti (dha. pa. 1) ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) ettha iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo , cakkaṃ vattaya kosalādhipā’’ti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti (dī. ni. 2.243) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.1.104; 1.5.103) ettha uracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti (dī. ni. 1.166) ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti (dī. ni. 3.61; saṃ. ni. 2.162) ettha asanimaṇḍale. Idha panāyaṃ dhammacakke mato.
这个法轮有两种:证悟智和教说智。其中,由智慧培育、能给自己带来圣果的是证悟智;由悲心培育、能给弟子们带来圣果的是教说智。证悟智又分两种:正在生起和已经生起。从出家一直到阿拉汉道,这叫正在生起;在证果的那一刻,这叫已经生起。或者,从兜率天一直到在菩提树下证得阿拉汉道,这叫正在生起;在证果的那一刻,这叫已经生起。或者,从燃灯佛的十力开始一直到阿拉汉道,这叫正在生起;在证果的那一刻,这叫已经生起。教说智也分两种:正在转动和已经转动。一直到阿若憍陈如长老证得阿拉汉道,这叫正在转动;在他证果的那一刻,这叫已经转动。其中,证悟智是出世间的,教说智是世间的。这两种智都不与其他人共有,只有佛陀才能生起。因此说——转梵轮。
Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva bodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkaradasabalato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ nāma, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññattherassa arahattamaggā pavattamānaṃ nāma, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tattha paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘brahmacakkaṃ pavattetī’’ti.
“业造作”是指已经受持并造下的善业或不善业,或者业本身就是业造作。“依处与因”是指从缘和因这两个角度来看。其中,趣向、所依、时间、加行是果报的依处;业则是因。
Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ. Kammaṃ hetu.
“遍行”是指既通往一切趣向、也不通往任何趣向。“行道”就是道路。“如实了知”是说:即使有许多人正在杀同一个众生,他也能知道这个人的思将导向地狱,那个人的思将导向畜生趣。就像这样,在同一个对象上,对于被称为善思、不善思的种种行道,他能不颠倒地了知它们的真实本性。
Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca. Paṭipadanti maggaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminīti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti.
“有多种界”是指由眼界等界,或者由欲界等界而形成的多种界。“种种界”是指这些界各自性质不同,所以是种种不同种类的界。“世间”是指蕴世间、处世间、界世间。“如实了知”是指对每一种界都无颠倒地彻见其真实本质。
Anekadhātunti cakkhudhātuādīhi, kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. Nānādhātunti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇattā nānappakāradhātuṃ . Lokanti khandhāyatanadhātulokaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati.
种种意乐:因为有意乐低劣、殊胜等种种不同,所以就有种种不同的意乐状态。
Nānādhimuttikatanti hīnapaṇītādiadhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ.
“其他有情”是指殊胜的有情。“其他人”是指比他们更下劣的其他有情。或者,这两个词其实是同一个意思,只是世尊为了适应所度化的对象,才分两种方式来说。这里也是按照世尊所说的方式来解释。“根之上下”是指信等诸根的殊胜与低劣,也就是它们的增长与减退。
Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato paresaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena bhagavatā dvedhā vuttaṃ. Idhāpi bhagavatā vuttanayeneva vuttaṃ. Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho.
禅那、解脱、定、等至:指初禅等四种禅那,以有色的形式见外色等八种解脱(《无碍解道》1.209),有寻有伺等三种定,以及初禅等至等九种渐次等至。杂染:指导致退失的法。清净:指导致殊胜增进的法。出起:指从禅那等中出离的那个原因。不过,这个出起按照“清净也是出起,从各个定出起也是出起”(《分别论》828)的说法,指的是熟练的禅那以及有分和果等至。因为较低的熟练禅那是较高的禅那的近因,所以说“清净也是出起”。而通过有分,可以从一切禅那中出起;从灭尽等至则通过果等至出起。针对这一点,所以说“从各个定出起也是出起”。
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesanti hānabhāgiyadhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṃ. Vuṭṭhānanti yena kāraṇena jhānādīhi vuṭṭhahanti, taṃ kāraṇaṃ. Taṃ pana ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, nirodhasamāpattito phalasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ.
宿住智、天眼智、漏尽智这三种智,前面已经说明过了。
Pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇāni heṭṭhā pakāsitāneva.
在这里,“依漏尽”是指通过阿拉汉道彻底断尽一切烦恼。“无漏”是指远离了诸漏。“心解脱与慧解脱”:这里用“心”来指与阿拉汉果相应的定,用“慧”来指与那个定相应的慧。应当这样理解:定因为远离了贪,所以叫心解脱;慧因为远离了无明,所以叫慧解脱。世尊确实这样说过:“比丘们,他那份定就是他的定根;比丘们,他那份慧就是他的慧根。比丘们,就是这样,由于离贪而有心解脱,由于离无明而有慧解脱。”(《相应部》5.516; 520)此外,这里还应当知道,止的力量是心解脱,观的力量是慧解脱。“于现法”是指在当前这个生命体中。“自己以证智作证”是指以殊胜的智慧亲自现前证知,不依赖他人而了知。“具足”是指已经证得、已经完成。这十种力智的详细说明,应当按照《阿毗达摩》(《分别论》809等)所说的方法来了知。
Tattha āsavānaṃ khayāti arahattamaggena sabbakilesānaṃ khayā. Anāsavanti āsavavirahitaṃ. Cetovimuttiṃ paññāvimuttinti ettha cetovacanena arahattaphalasampayutto samādhi, paññāvacanena taṃsampayuttā ca paññā vuttā. Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti, paññā avijjāya vimuttattā paññāvimuttīti veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘yo hissa, bhikkhave, samādhi, tadassa samādhindriyaṃ. Yā hissa, bhikkhave, paññā, tadassa paññindriyaṃ. Iti kho, bhikkhave, rāgavirāgā cetovimutti avijjāvirāgā paññāvimuttī’’ti (saṃ. ni. 5.516; 520). Apicettha samathabalaṃ cetovimutti, vipassanābalaṃ paññāvimuttīti veditabbaṃ. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti adhikāya paññāya attanāyeva paccakkhaṃ katvā, aparappaccayena ñatvāti attho. Upasampajjāti adhigantvā, nipphādetvā vā. Imesaṃ pana dasannaṃ dasabalañāṇānaṃ vitthāro abhidhamme (vibha. 809 ādayo) vuttanayena veditabbo.
在这里,有其他派别的人提出这样的说法:所谓十力智,并不是一种单独的智,它只是全知智的一种分类而已。但不应该这样看。因为十力智是一种智,全知智是另一种智。十力智只了知各自对应的作用,而全知智既了知那些,也了知那些之外的其他一切。在十力智当中,第一智只了知因与非因,第二智只了知业与异熟的各种差别,第三智只了知业的限定,第四智只了知诸界差别的原因,第五智只了知有情的意乐与胜解,第六智只了知诸根的锐利与迟钝,第七智只了知与禅那等相关的那些有情的杂染等情况,第八智只了知过去曾住的诸蕴相续,第九智只了知有情的死与结生,第十智只了知对诸谛的限定。而全知智则既了知这些所应了知的,也了知比这些更超胜的。但它并不执行所有这些智的全部作用。因为全知智即使作为禅那,也不能令心进入安止;作为神通,也不能变现种种变化;作为道,也不能断尽烦恼。
Tattha paravādikathā hoti – dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedoti. Na taṃ tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi, tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammantaravipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca, tato uttariñca pajānāti. Etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti.
另外,应该这样反问那位外道论师:这个所谓的十力智,到底是有寻有伺、无寻唯伺,还是无寻无伺?是属于欲界、色界、无色界,还是世间、出世间?如果他真的知道,就会说:按顺序,前七种智是有寻有伺的。接着会说:后面两种是无寻无伺的。还会说:漏尽智可能是有寻有伺,可能是无寻唯伺,也可能是无寻无伺。同样,他还会说:按顺序,前七种是欲界所摄,后面两种是色界所摄,最后一种是出世间。他还会说:而全知智则只是有寻有伺的,只是欲界所摄,只是世间的。
Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkāvicāraṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Tato parāni dve avitakkaavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāra’’nti vakkhati. Tathā ‘‘paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato parāni dve rūpāvacarāni, tato avasāne ekaṃ lokuttara’’nti vakkhati. ‘‘Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva kāmāvacarameva lokiyamevā’’ti vakkhati.
明白了这里对“未曾有过的解释”的说明之后,现在要知道:如来首先以处非处智,看见应受调伏的众生有没有烦恼障——也就是能不能证得漏尽、不能证得漏尽的处与非处。这是从看见世间正见的立足处,以及看见决定邪见没有立足处而知道的。然后,以业报智看见他们有没有报障,这是从看见三因结生而知道的。以一切处行道智看见他们有没有业障,这是从看见他们没有无间业而知道的。这样,对于没有障碍的人,为了随顺说法,以种种界智看见他们行为上的差别,这是从看见界的种种差别而知道的。接着,以种种意乐智看见他们的意乐,即使他们还没有开始努力修行,也能随顺他们的意乐而说法。这样看见意乐之后,为了按照他们各自的能力和力量说法,以根上下智看见他们根器的上下差别,这是从看见信等诸根的锐利与迟钝而知道的。即使这样完全了知了根器的上下差别,如果他们还在很远的地方,就以禅那等智——因为在禅那等法上已经得到自在——以神通力特别快速地接近他们。接近之后,以宿住随念智为他们显示过去生的情形,再以凭借天眼威神力才能得到的他心智看见他们当前心的殊胜状态,最后以漏尽智的威神之力,由于对通向漏尽的道路已经没有迷惑,就为他们说法,使他们证得漏尽。因此,应当知道:就是按照这个次第,才说了这十种力。
Evamettha apubbatthānuvaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānadassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukapaṭisandhidassanato. Sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantarikakammābhāvadassanato. Evaṃ anāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ . Athevaṃ diṭṭhaadhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattañāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattāpi panete sace dūre honti, atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātivibhāvanaṃ dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminānukkamena imāni dasa balāni vuttānīti veditabbānīti.
4545. 现在,为了从特相上说明一切力,他以“依什么意义是信力”等方式提问,又以“于不信之事不可动摇的意义”等方式作答。其中,“知惭”等是以人为立足点的开示。在修习力等直到决意力的诸力中,应知“于彼处”“由彼”“彼”都是指出离等而言。由彼定而心得统一,意思是:依靠那定,心成为专一。于彼处生起,意思是在那里以寂止的相应而生起,或者以那为观照对象而生起。于彼处学,意思是在那有学力中,有学之人正在修学,故称有学力。于彼处已学,意思是在那无学力中,无学之人因已学毕,故称无学力。“由彼智而诸漏尽”:由彼世间与出世间的智慧令诸漏断尽,因此彼智即是漏尽者之力。“彼成就”神通力:在成就神通的人那里,神通得以成就,因此神通本身就是力,称为神通力。以无量义:因为声闻只以一部分了知处非处等,所以是就一切行相了知而说“如实了知”。虽然在三明中没有说“如实了知”,但在其他地方说过的缘故,所以在三明中也可说已说。在其他地方:在其余七智力和阿毗达摩中,以及在十力中。然而,了知根上下之智是一切声闻所不共的。因此,十力也是声闻所不共的。以增上义、以无比义,故为无量,正因如此,才说“以无量义为如来力”。
45. Idāni sabbabalāni lakkhaṇato niddisitukāmo kenaṭṭhena saddhābalantiādinā nayena pucchaṃ katvā assaddhiye akampiyaṭṭhenātiādinā nayena vissajjanaṃ akāsi. Tattha hirīyatītiādi puggalādhiṭṭhānā desanā. Bhāvanābalādīsu adhiṭṭhānabalapariyantesu ‘‘tatthā’’ti ca, ‘‘tenā’’ti ca, ‘‘ta’’nti ca nekkhammādikameva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Tena cittaṃ ekagganti tena samādhinā cittaṃ ekaggaṃ hotīti vuttaṃ hoti. Tattha jāteti tattha samathe sampayogavasena jāte, tasmiṃ vā vipassanārammaṇaṃ hutvā jāte. Tattha sikkhatīti tattha sekhabale sekho sikkhatīti sekhabalanti attho. Tattha sikkhitattāti tattha asekhabale asekhassa sikkhitattā asekhabalaṃ. Tena āsavā khīṇāti tena lokiyalokuttarena ñāṇena āsavā khīṇāti taṃ ñāṇaṃ khīṇāsavabalaṃ . Lokiyenāpi hi ñāṇena āsavā khīṇā nāma vipassanāya abhāve lokuttaramaggābhāvato. Evaṃ khīṇāsavassa balanti khīṇāsavabalaṃ. Tassa ijjhatīti iddhibalanti tassa iddhimato ijjhatīti iddhiyeva balaṃ iddhibalaṃ. Appameyyaṭṭhenāti yasmā sāvakā ṭhānāṭṭhānādīni ekadesena jānanti, sabbākārena pajānanaṃyeva sandhāya ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi tīsu vijjāsu ‘‘yathābhūtaṃ pajānātī’’ti na vuttaṃ, aññattha pana vuttattā tāsupi vuttameva hoti. Aññatthāti sesesu sattasu ñāṇabalesu ca abhidhamme (vibha. 760) ca dasasupi balesu. Indriyaparopariyattañāṇaṃ pana sabbathāpi sāvakehi asādhāraṇameva. Tasmā dasapi balāni sāvakehi asādhāraṇānīti. Adhimattaṭṭhena atuliyaṭṭhena appameyyāni, tasmāyeva ca ‘‘appameyyaṭṭhena tathāgatabala’’nti vuttanti.