6. 无碍解的讨论
6. Paṭisambhidākathā
(2) 双结品义注 · 21 段
转法轮品注释
1. Dhammacakkapavattanavāravaṇṇanā
3030. 现在,为了显示依据被称为离染之道的修行而成就的无碍解分类,在讲解以《转法轮经》为先导的无碍解论时,对其中未曾说过之义加以注释。首先,在经中说“在波罗奈”——波罗奈是一条河的名字,离波罗奈河不远的地方有一座城,就叫波罗奈。在波罗奈城中。“在仙人堕处鹿野苑”——因为诸仙人在这里降落和起飞,所以得到这个名字;又因为这里是给鹿群布施无畏的地方,所以称为鹿野苑。意思是说:在这里,每一位生起的诸佛的一切知者之座都会落下,他们为了转法轮而坐下。从难陀池窟经过七天,从灭尽定出定后,在阿耨达池完成洗脸等事,然后从空中来到此处;独觉佛们也在这里聚集降落;他们为了伍波萨他和非伍波萨他等事而集会;返回香醉山时,也从那里起飞。因此,由于诸仙人降落和起飞的缘故,那个地方被称为“仙人堕处”。也有读作“仙人足处”的。关于“五群比丘”——
30. Idāni virāgasaṅkhātamaggavasena siddhaṃ paṭisambhidāpabhedaṃ dassentena kathitāya dhammacakkappavattanasuttantapubbaṅgamāya paṭisambhidākathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Suttante tāva bārāṇasiyanti bārāṇasā nāma nadī, bārāṇasāya avidūre bhavā nagarī bārāṇasī. Tassaṃ bārāṇasiyaṃ. Isipatane migadāyeti isīnaṃ patanuppatanavasena evaṃladdhanāme migānaṃ abhayadānadinnaṭṭhānattā migadāyasaṅkhāte ārāme. Tattha hi uppannuppannā sabbaññuisayo patanti, dhammacakkappavattanatthaṃ nisīdantīti attho. Nandamūlakapabbhārato sattāhaccayena nirodhasamāpattito vuṭṭhitā anotattadahe katamukhadhovanakiccā ākāsena āgantvā paccekabuddhaisayopettha samosaraṇavasena patanti , uposathatthañca anuposathatthañca sannipatanti, gandhamādanaṃ paṭigacchantā ca tato ca uppatantītipi iminā isīnaṃ patanuppatanavasena taṃ ‘‘isipatana’’nti vuccati. ‘‘Isipadana’’ntipi pāṭho. Pañcavaggiyeti –
“孔丹尼亚、跋迪亚、瓦巴,并玛哈那玛、阿萨吉,
此五大长老,合称五比丘众。”
‘‘Koṇḍañño bhaddiyo vappo, mahānāmo ca assaji; Ete pañca mahātherā, pañcavaggāti vuccare’’ti. –
被称为“五群比丘”的这五位比丘,组成一个品,就是“五品”。因为他们是那个五品中的成员,所以叫“五群比丘”,也就是指那五位。世尊对比丘们说:从在燃灯十力佛足下发愿开始,世尊圆满种种巴拉密,逐渐来到最后一生;在最后一生中出家,又逐渐来到菩提道场,在那里坐在不坏金刚座上,摧破魔军。初夜时,忆念过去生;中夜时,净化天眼;后夜结束时,轰鸣、震动一万个世界界,证得一切知智。在菩提道场度过七个七天之后,因大梵天劝请而决定说法,以佛眼观察世间,为了利益世间,前往波罗奈,想要说服五群比丘,转动法轮,于是对他们说。
Evaṃ vuttānaṃ pañcannaṃ bhikkhūnaṃ vaggo pañcavaggo. Tasmiṃ pañcavagge bhavā taṃpariyāpannattāti pañcavaggiyā, te pañcavaggiye. Bhikkhū āmantesīti dīpaṅkaradasabalassa pādamūle katābhinīhārato paṭṭhāya pāramiyo pūrento anupubbena pacchimabhavaṃ patvā pacchimabhave ca katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ patvā tattha aparājitapallaṅke nisinno mārabalaṃ bhinditvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāmāvasāne dasasahassilokadhātuṃ unnādento sampakampento sabbaññutaṃ patvā satta sattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā mahābrahmunā āyācitadhammadesanā buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā lokānuggahena bārāṇasiṃ gantvā pañcavaggiye bhikkhū saññāpetvā dhammacakkaṃ pavattetukāmo āmantesi.
比丘们,所谓“有两种极端”,意思就是比丘们,有两种极端、两个部分。当世尊说出这句话的时候,说法的声音向下传到无间地狱,向上到达有顶天,遍满一万个世界界之后停住了。就在那个时候,有一亿八千万梵天神聚集而来。太阳从西方落下,满月在东方与北娄宿星相会而升起。就在那个时候,世尊开始宣说《转法轮经》,说出了“比丘们,有两种极端……”等话。
Dveme, bhikkhave, antāti dveme, bhikkhave, koṭṭhāsā. Imassa pana vacanassa samudāhārena samudāhāranigghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassiṃ lokadhātuṃ pattharitvā aṭṭhāsi, tasmiṃyeva samaye aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu. Pacchimadisāya sūriyo atthaṅgameti, puratthimāya disāya uttarāsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati. Tasmiṃ samaye bhagavā dhammacakkappavattanasuttantaṃ ārabhanto ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādimāha.
这里,“出家者”是指切断在家结缚、即事物欲之后而出家。“不应亲近”就是不应习近。之所以特别说“出家者不应亲近”,是因为出家者正是修行之道的主要承载者。“沉湎于诸欲中的欲乐”是指对事物欲中的烦恼欲、或依止烦恼欲的沉溺。“低劣”即卑下。“村俗”即属于村民的。“凡愚的”即凡夫盲愚之人所惯行的。“非圣”即不是圣者;或者说,不属于清净、殊胜的诸圣者。“无益相应”即不与利益相应,意思是说不依止能带来安乐的原因。“自我折磨的修习”即折磨自己的修习,意思是给自己制造痛苦。“苦”即通过荆棘床卧等自杀式做法带来痛苦。因为苦行者们把这种修习执为“最上苦行”,为了照顾他们的心,这里没有说“低劣”;又因为这是出家者的法,所以没有说“村俗”;又因为它并非在家人所共有,所以没有说“凡愚的”。然而,有些自称出家者的人主张现法涅槃,说:“贤者们,当这个自我被五种欲乐所满足、具足并纵情享受时,贤者们,这个自我就算证得现法涅槃了。”由于他们执取这种说法,为了照顾他们的心,又因为那种法的受持在现前是快乐的,所以没有说它“苦”。沉湎欲乐不应亲近,因为它在现前是被渴爱和邪见染污的快乐,未来会招致苦的果报,而且耽溺其中的人被渴爱和邪见的束缚所缚。自我折磨的修习也不应亲近,因为它在现前是被邪见染污的苦,未来会招致苦的果报,而且耽溺其中的人被邪见的束缚所缚。“此二者”就是这两种。“不趣入”即不趋近。“中道”因为远离染污的乐与苦、处于中间,所以叫中道。正是依此而趣向涅槃,所以叫“道”。“已现等觉”即已通达。在“作眼”等语中,“作眼”是生起慧眼;“作智”是它的同义词。“为寂止”是为了烦恼的寂止。“为证智”是为了证知四谛。“为等觉”是为了觉悟四谛。“为涅槃”是为了作证涅槃。或者说,“作眼”是生起见道之智;“作智”是生起修道之智;“为寂止”是一切烦恼的寂止;“为证智”是一切法的证知;“为等觉”是阿拉汉果的等觉;“为涅槃”是烦恼与诸蕴的涅槃。关于谛的论说,已在“所应证知”的解说中说过。
Tattha pabbajitenāti gihisaṃyojanaṃ vatthukāmaṃ chetvā pabbajitena. Na sevitabbāti na valañjetabbā. Pabbajitānaṃyeva visesato paṭipattiyā bhājanabhūtattā ‘‘pabbajitena na sevitabbā’’ti vuttaṃ. Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogoti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa, kilesakāmasukhanissayassa vā anuyogo. Hīnoti lāmako. Gammoti gāmavāsīnaṃ santako. Pothujjanikoti puthujjanena andhabālajanena āciṇṇo. Anariyoti na ariyo. Atha vā na visuddhānaṃ uttamānaṃ ariyānaṃ santako. Anatthasaṃhitoti na atthasaṃhito, sukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho. Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa anuyogo , attano dukkhakaraṇanti attho. Dukkhoti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attamāraṇehi dukkhāvaho. Tapassīhi ‘‘uttamaṃ tapo’’ti gahitattā tesaṃ cittānurakkhanatthaṃ idha ‘‘hīno’’ti na vuttaṃ, pabbajitānaṃ dhammattā ‘‘gammo’’ti ca, gihīhi asādhāraṇattā ‘‘pothujjaniko’’ti ca na vuttaṃ. Tattha pana kehici pabbajitapaṭiññehi diṭṭhadhammanibbānavādehi ‘‘yato kho, bho , ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā diṭṭhadhammanibbānappatto hotī’’ti (dī. ni. 1.94) gahitattā tesaṃ cittānurakkhanatthañca paccuppanne sukhattā ca tassa dhammasamādānassa ‘‘dukkho’’ti na vuttaṃ. Kāmasukhallikānuyogo paccuppanne taṇhādiṭṭhisaṃkiliṭṭhasukhattā āyatiñca dukkhavipākattā tadanuyuttānaṃ taṇhādiṭṭhibandhanabaddhattā ca na sevitabbo, attakilamathānuyogo paccuppanne diṭṭhisaṃkiliṭṭhadukkhattā āyatiñca dukkhavipākattā tadanuyuttānaṃ diṭṭhibandhanabaddhattā ca na sevitabbo, ete khoti te ete. Anupagammāti na upagantvā. Majjhimāti saṃkiliṭṭhasukhadukkhānaṃ abhāvā majjhe bhavāti majjhimā. Sā eva nibbānaṃ paṭipajjanti etāyāti paṭipadā. Abhisambuddhāti paṭividdhā. Cakkhukaraṇītiādīsu paññācakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Ñāṇakaraṇīti tasseva vevacanaṃ. Upasamāyāti kilesūpasamāya. Abhiññāyāti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya. Sambodhāyāti tesaṃyeva sambujjhanatthāya. Nibbānāyāti nibbānasacchikiriyatthāya. Atha vā dassanamaggañāṇaṃ karotīti cakkhukaraṇī. Bhāvanāmaggañāṇaṃ karotīti ñāṇakaraṇī. Sabbakilesānaṃ upasamāya. Sabbadhammānaṃ abhiññāya. Arahattaphalasambodhāya. Kilesānañca khandhānañca nibbānāya. Saccakathā abhiññeyyaniddese vuttā.
世尊这样把四谛讲清楚之后,对那些已对自己生起很大敬重的人,他先让他们听到他自己证悟的次第,借此把他们的敬重引向修行,使他们安住在修行中、亲见圣谛;随后以“诸比丘,这就是苦圣谛……”等话,开示了自己证悟的次第。其中,“前所未闻”是指不是从别人那里听来的,不是跟着别人后面才听到的意思。“眼”等词的含义,后面会解释。“这就是苦圣谛,这就是苦集,这就是苦灭,这就是通往苦灭之道圣谛”——这是在有学阶段对四谛的“见通达”。“应当遍知、应当断除、应当作证、应当修习”——这是在有学阶段对四谛的“修习通达”。“已遍知、已断除、已作证、已修习”——这是在无学阶段对四谛的“省察”。
Evaṃ bhagavā saccāni pakāsetvā attani katabahumānānaṃ tesaṃ attano paṭivedhakkamaṃ sutvā paṭipattiyā bahumānāropanena paṭipattiyaṃ ṭhatvā saccappaṭivedhaṃ passanto idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhavetiādinā attano paṭivedhakkamaṃ dassesi. Tattha ananussutesūti na anussutesu, paraṃ anugantvā assutesūti attho. Cakkhūtiādīnaṃ attho parato āvi bhavissati. Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudayaṃ, idaṃ dukkhanirodhaṃ, idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti catunnaṃ saccānaṃ dassanapaṭivedho sekhabhūmiyaṃ. Pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabbanti catunnaṃ saccānaṃ bhāvanāpaṭivedho sekhabhūmiyaṃyeva. Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvitanti catunnaṃ saccānaṃ paccavekkhaṇā asekhabhūmiyaṃ.
三转:依谛智、作智、已作智这三种转,所以有三种转,称为三转。在这里,对四圣谛如实了知“这是苦,这是苦集,这是苦灭,这是通往苦灭的道圣谛”,这样的智称为谛智。对同样的这些谛,了知应当做的事——“应当遍知、应当断除、应当证悟、应当修习”,这样的智称为作智。了知那件事已经完成的状态——“已遍知、已断除、已证悟、已修习”,这样的智称为已作智。十二行相:就是在每一个谛上各有三种行相,所以有十二种行相。智见:依这三转十二行相而生起的、称为智的见。心满意足:就是自己心里满足。因为众生都想要快乐、都厌恶痛苦,所以与喜和悦相应的心就叫自己心里满足;或者说,被喜和悦充满、占据、遍满的心,就是这个意思。欢喜赞叹:正面迎向而欢喜。记说:就是经。因为没有偈颂的经纯粹是阐明义理,所以称为记说。正在说时:就是正在被宣说的时候。这里用现在时来表达刚刚过去的事,意思是“已经说了”。离尘:就是远离贪等尘。离垢:就是远离贪等垢。因为贪等以覆盖为义叫尘,以染污为义叫垢。法眼:有的地方指初道智,有的地方指前三道智,有的地方也指第四道智。但这里只指初道智。意思是:依观智的力量,了知“凡是集起之法,那一切都是灭尽之法”而转起的,生起了法眼。
Tiparivaṭṭanti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tayo parivaṭṭā assāti tiparivaṭṭaṃ. Ettha hi ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idaṃ dukkhasamudayaṃ , idaṃ dukkhanirodhaṃ, idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma. Tesuyeva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti evaṃ tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma. Dvādasākāranti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasa ākārā assāti dvādasākāraṃ. Ñāṇadassananti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannaṃ ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Attamanāti sakamanā. Sattānañhi sukhakāmattā dukkhapaṭikūlattā pītisomanassayuttamano sakamano nāma, pītisomanassehi attamanā gahitamanā byāpitamanāti vā attho. Abhinandunti abhimukhā hutvā nandiṃsu. Veyyākaraṇeti suttante. Niggāthako hi suttanto kevalaṃ atthassa byākaraṇato veyyākaraṇaṃ nāma. Bhaññamāneti kathiyamāne. Vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ kataṃ, bhaṇiteti attho. Virajanti vigatarāgādirajaṃ. Vītamalanti vigatarāgādimalaṃ. Rāgādayo hi ajjhottharaṇaṭṭhena rajo nāma, dūsanaṭṭhena malaṃ nāma. Dhammacakkhunti katthaci paṭhamamaggañāṇaṃ, katthaci ādīni tīṇi maggañāṇāni, katthaci catutthamaggañāṇampi . Idha pana paṭhamamaggañāṇameva. Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti vipassanāvasena evaṃ pavattassa dhammacakkhuṃ udapādīti attho.
法轮:指的是证悟智和说法智。因为,世尊坐在菩提树下,对四圣谛以十二行相证悟的证悟智,以及坐在仙人堕处,以十二行相为开示圣谛而转起的说法智,这两者都叫法轮。因为这两者都是十力尊者的转起智。世尊以此说法彰显它时,就说为转法轮。然而,这个法轮,直到孔丹尼亚长老与一亿八千万梵天一起安住于入流果之前,世尊只是在令它转起;当他们已安住于果位之后,才叫已转。就是针对这一点,才说“在世尊已转法轮时”。
Dhammacakketi paṭivedhañāṇe ca desanāñāṇe ca. Bodhipallaṅke nisinnassa hi bhagavato catūsu saccesu dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi isipatane nisinnassa dvādasākārameva saccadesanāya pavattakadesanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma. Ubhayampi hetaṃ dasabalassa pavattañāṇameva. Taṃ imāya desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma. Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññātakoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale na patiṭṭhāti, tāva bhagavā pavatteti nāma, patiṭṭhite pana pavattitaṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘pavattite ca bhagavatā dhammacakke’’ti vuttaṃ.
地居天:就是住在地面上的天神。令声音传开:他们一下子齐声发出赞叹,说出“这是世尊……”等话,让这声音传开来。不可逆转:就是没法用“并非如此”这样的话反过来推翻。要知道:在这里聚集的诸天神和梵天神,在说法结束时一下子齐声发出赞叹;而没来参加集会的地居天等,听到他们各自的声音后,也发出了赞叹。其中,投生在山、树等处的,就是地居天。他们虽然也属于四大王天,但这里单独提出来说。四大王天:就是以持国、增长、广目、多闻这四位大王为天王的,所以叫四大王天。他们住在须弥山半腰,其中有住山上的,也有住空中的。他们的传承一直延伸到轮围山。戏乐懈怠天、意愤天、冷云天、热云天、月天子、日天子,这些全都住在四大王天界。三十三天:因为有三十三位众生投生在那里。也有人说,“三十三天”就是那些天众的名字。他们也有住山上的,有住空中的,他们的传承到达轮围山,夜摩天等也是这样。即使在一个天界里,天众的传承也没有不到达轮围山的。夜摩天:已经去到、走到、抵达天界快乐的天众。兜率天:满足、欢喜的天众。化乐天:除了本有的自然所缘之外,想要更快乐地享乐时,就随自己的喜好变化出种种享乐之物来享乐。他化自在天:知道他人的心念后,在他人变化出来的享乐之物中自在受用。梵身天:投身在梵天众中的天众。这里把一切具有五蕴的梵天神都包括进去了。
Bhummādevāti bhūmaṭṭhakā devā. Saddamanussāvesunti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā etaṃ bhagavatātiādīni vadantā saddaṃ anussāvayiṃsu. Appaṭivattiyanti ‘‘nayidaṃ tathā’’ti paṭilomaṃ vattetuṃ asakkuṇeyyaṃ. Sannipatitā cettha devabrahmāno desanāpariyosāne ekappahāreneva sādhukāraṃ adaṃsu, sannipātaṃ anāgatā pana bhummadevādayo tesaṃ tesaṃ saddaṃ sutvā sādhukāramadaṃsūti veditabbaṃ. Tesu pana pabbatarukkhādīsu nibbattā bhummadevā. Te cātumahārājikapariyāpannā hontāpi idha visuṃ katvā vuttā. Cātumahārājikāti ca dhataraṭṭhavirūḷhakavirūpakkhakuverasaṅkhātā catumahārājā devatā etesanti cātumahārājikā. Te sineruvemajjhe honti. Tesu pabbataṭṭhakāpi atthi ākāsaṭṭhakāpi. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā. Khiḍḍāpadosikā manopadosikā sītavalāhakā uṇhavalāhakā candimā devaputto sūriyo devaputtoti ete sabbepi cātumahārājikadevalokaṭṭhā eva. Tettiṃsa janā tattha uppannāti tāvatiṃsā. Apica ‘‘tāvatiṃsā’’ti tesaṃ devānaṃ nāmamevātipi vuttaṃ. Tepi atthi pabbataṭṭhakā atthi ākāsaṭṭhakā. Tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā, tathā yāmādīnaṃ. Ekadevalokepi hi devānaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi. Dibbaṃ sukhaṃ yātā payātā sampattāti yāmā. Tuṭṭhā pahaṭṭhāti tusitā. Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmakāle yathārucite bhoge nimminitvā nimminitvā ramantīti nimmānaratī. Cittācāraṃ ñatvā paranimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattī. Brahmakāye brahmaghaṭāya niyuttāti brahmakāyikā. Sabbepi pañcavokārabrahmāno gahitā.
把“那时”这个说法加以限定,就说成“那须臾”。意思是:以称为须臾的那一刹那,而不是以究竟意义上的刹那来说的。“直到梵天界”是把梵天界包括在内。“声音”就是赞叹的声音。“一万个”是拥有一万个轮围世界。“震动”是向上涌起,剧烈地震动。“遍震动”是向上涌起又向下沉落,强烈地震动。“遍涌震”是向四方传去,剧烈地涌震。菩萨为了成就正觉而入母胎时,以及菩萨从母胎出来时,大地因福德之力而震动;成正觉时,因证悟之智的威力而震动;转法轮时,因说法之智的威力,仿佛想要发出赞叹一般,大地靠地居天众的神力而震动;舍弃寿行、般涅槃时,仿佛因悲悯而承受不住内心的激荡,大地也靠地居天众的神力而震动。“无量”是广大的量。“广大”这个词,在“吃着广大、广大的嚼食”等语句中,指的是甘美;在“对广大的财富受用心不倾注”等语句中,指的是殊胜;在“这位跋差耶那贤者以广大的言辞赞叹沙门乔达摩”等语句中,指的是最上。这里则是说“广阔而广大”。“光明”是因说法之智的威力和天众的威力而生的光明。“世间”是指一万个轮围世界之内。“超胜过天众的天威”:天众的天威是这样的——所穿衣服的光明遍及十二由旬,身体装饰和宫殿也是如此。意思是说,那光明完全超胜了天众这样的天威。“优陀那”是由喜悦和智所成的感叹。“发出优陀那”就是感叹地说。“孔丹尼亚证悟了”这句话的声音也传遍了一万个世界,停在那里。“证悟了的孔丹尼亚”就是深深了知的孔丹尼亚。
Tena khaṇenāti vacanaṃ visesetvā tena muhuttenāti vuttaṃ. Muhuttasaṅkhātena khaṇena, na paramatthakhaṇenāti vuttaṃ hoti. Yāva brahmalokāti brahmalokaṃ antokatvā. Saddoti sādhukārasaddo. Dasasahassīti dasasahassacakkavāḷavatī. Saṅkampīti uddhaṃ uggacchantī suṭṭhu kampi. Sampakampīti uddhaṃ uggacchantī adho okkamantī suṭṭhu pakampi. Sampavedhīti catudisā gacchantī suṭṭhu pavedhi. Sambuddhabhāvāya mātukucchiṃ okkamante ca bodhisatte tato nikkhamante ca mahāpathavī puññatejena akampittha, abhisambodhiyaṃ paṭivedhañāṇatejena. Dhammacakkappavattane desanāñāṇatejena sādhukāraṃ dātukāmā viya pathavī devatānubhāvena akampittha, āyusaṅkhārossajjane mahāparinibbāne ca kāruññena cittasaṅkhobhaṃ asahamānā viya pathavī devatānubhāvena akampittha. Appamāṇoti vuddhappamāṇo. Uḷāroti ettha ‘‘uḷārāni uḷārāni khādanīyāni khādantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhuraṃ uḷāranti vuttaṃ. ‘‘Uḷārāya vatthabhogāya cittaṃ na namatī’’tiādīsu (a. ni. 9.20) paṇītaṃ uḷāranti vuttaṃ. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu seṭṭhaṃ uḷāranti vuttaṃ. Idha pana ‘‘vipulo uḷāro’’ti vutto. Obhāsoti desanāñāṇānubhāvena ca devatānubhāvena ca jātaobhāso. Loketi cakkavāḷassa dasasahassiyaṃyeva. Atikkammeva devānaṃ devānubhāvanti devānaṃ ayamānubhāvo – nivatthavatthappabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa alaṅkārassa vimānassa ca. Taṃ devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvāyevāti attho. Udānanti somanassañāṇamayikaṃ udāhāraṃ. Udānesīti udāhari. Aññāsi vata, bho koṇḍaññoti imassapi udānassa udāharaṇaghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Aññāsikoṇḍaññoti bhusaṃ ñātakoṇḍaññoti attho.
在解释“眼”等词时,说到“以见之义”等等,这里其实是同一个智:像所说的应知之义那样,以完成看的作用而称为“眼”;以完成智的作用而称为“智”;以各种方式完成了知的作用而称为“慧”;以完成无余通达的作用而称为“明”;以周遍地完成照亮的作用而称为“光”——这就是这里的意思。在“法眼”等说法里也是一样,同一个智只是按作用不同而分成五种来说。“所缘”是指作为支撑的对象;“行处”是指领域范围。在“以见之义”等说法里,是把智的作用分成五种来说的。按这个道理,在三个场合中,每一处各有五法、五义,合起来就是十五法、十五义;在这十五法和十五义中,有三十种言辞,应当知道这样就是六十种智。其余圣谛也是同样的道理。在四圣谛中,每一圣谛按十五法和十五义来算,就有六十法、六十义;在这六十法和六十义中,有一百二十种言辞。也就是说,在六十法、六十义以及一百二十种言辞中,共有二百四十种智。
Cakkhuādīnaṃ niddese dassanaṭṭhenātiādīsu ekameva ñāṇaṃ yathāvuttassa neyyassa cakkhu viya dassanakiccakaraṇena cakkhu. Ñāṇakiccakaraṇena ñāṇaṃ. Nānappakārato jānanakiccakaraṇena paññā. Anavasesapaṭivedhakaraṇena vijjā. Sabbathā obhāsakiccakaraṇena āloko nāmāti attho. Cakkhuṃ dhammotiādīsupi ekaṃyeva ñāṇaṃ kiccanānattena pañcadhā vaṇṇitaṃ. Ārammaṇāti upatthambhanaṭṭhena. Gocarāti visayaṭṭhena. Dassanaṭṭhenātiādīsu ñāṇakiccaṃ pañcadhā vuttaṃ. Iminā nayena tīsu vāresu ekekasmiṃ pañca pañca katvā pannarasa dhammā, pannarasa atthā, dvīsu pannarasakesu tiṃsa niruttiyo, pannarasasu dhammesu pannarasasu atthesu tiṃsāya niruttīsūti saṭṭhi ñāṇāni veditabbāni. Sesaariyasaccesupi eseva nayo. Catūsu ariyasaccesu ekekasmiṃ ariyasacce pannarasannaṃ pannarasannaṃ dhammānaṃ atthānañca vasena saṭṭhi dhammā, saṭṭhi atthā, saṭṭhiyā dhammesu saṭṭhiyā atthesu ca vīsasataṃ niruttiyo, vīsādhikaṃ satanti attho. Saṭṭhiyā dhammesu saṭṭhiyā atthesu vīsuttarasate niruttīsūti evaṃ cattārīsañca dve ca ñāṇasatāni.
2-3. 念处等章的注释
2-3. Satipaṭṭhānavārādivaṇṇanā
31-3231-32. 在以《念处经》为开头的部分,以及以《神足经》为开头的部分,还有在《无碍解道》的解说中,应当依照同样的方法来了知其中的含义和数目。
31-32. Satipaṭṭhānasuttantapubbaṅgame iddhipādasuttantapubbaṅgame ca paṭisambhidāniddese imināva nayena attho ca gaṇanā ca veditabbā.
4-8. 七位菩萨品等的注释
4-8. Sattabodhisattavārādivaṇṇanā
33-3733-37. 关于七位菩萨的经典,在每一部经里,集谛方面有眼等五法,灭谛方面有五法,共十法;集谛方面有见义等五义,灭谛方面有五义,共十义。依这些来算,就有二十种言辞表达和四十种智。把七部经合在一起计算,上面说的数目就很容易明白了。在依一切知智而说的无碍解道解说里,针对每一个根本词下的“已知、已见、已识、已证、已触、以慧了知”这五个表述,每一个表述中都有眼等五法和见义等五义,按五组各五来算,就是二十五法、二十五义,言辞和智则是这个数目的两倍。把五个表述合为一组来说时,也是五次二十五,即一百二十五法、一百二十五义,言辞和智则是这个数目的两倍。这里说的“两个半百”,就是二百五十。蕴等部分也是同样的道理。按照这个方式,在谛品类和无碍解品类中,法等的数目也应当这样了知。
33-37. Sattannaṃ bodhisattānaṃ suttantesu ekekasmiṃyeva samudaye cakkhādayo pañca, nirodhe pañcāti dasa dhammā, samudaye dassanaṭṭhādayo pañca, nirodhe pañcāti dasa atthā, tesaṃ vasena vīsati niruttiyo cattārīsaṃ ñāṇāni. Satta ekato katvā vuttagaṇanā suviññeyyā eva. Sabbaññutaññāṇavasena vuttapaṭisambhidāniddese ekekamūlakesu ‘‘ñāto diṭṭho vidito sacchikato phassito paññāyā’’ti (paṭi. ma. 1.121) imesu pañcasu vacanesu ekekasmiṃyeva cakkhādayo pañca, dassanaṭṭhādayo pañcāti pañcapañcakānaṃ vasena pañcavīsati dhammā, pañcavīsati atthā, taddiguṇā niruttiyo, taddiguṇāni ñāṇāni ñeyyāni. Pañca ekato katvā vuttavārepi pañcakkhattuṃ pañca pañcavīsati katvā pañcavīsasataṃ dhammā, pañcavīsasataṃ atthā, taddiguṇā niruttiyo, taddiguṇāni ñāṇāni ñeyyāni. Aḍḍhateyyānīti cettha dve satāni ca paññāsañca. Khandhādīsupi eseva nayo. Imināva nayena saccavārapaṭisambhidāvāre ca dhammādigaṇanā veditabbā.
9. 六佛法品的注释
9. Chabuddhadhammavāravaṇṇanā
3838. 在“佛法品”中,“一个半百”就是六次二十五,也就是一百五十。言辞是它的两倍,智又是言辞的两倍。在“无碍解处”中,也就是关于无碍解的部分。“八百五十法”是这样算的:最初所说的四圣谛有六十,四念处有六十,四正勤有六十,七菩萨授记有七十,神通处等五处有一百二十五,蕴处等五处有一百二十五,再加上四圣谛有一百,四无碍解有一百,六佛法有一百五十,这样合计就是八百五十法。与此相应,义的数量也是这么多。同样地,在谛等三处有言辞一百二十,在七授记有言辞一百四十,在神通处等和蕴处等各有言辞二百五十,在圣谛和无碍解各有言辞二百,在佛法有言辞三百,这样合计就是一千七百种言辞。同样地,在谛等三处各有智二百四十,在七授记有智二百八十,在神通处等和蕴处等各有智五百,在圣谛和无碍解各有智四百,在佛法有智六百,这样合计就是三千四百种智。
38. Buddhadhammavāre diyaḍḍhasatanti chakkhattuṃ pañcavīsati satañca paññāsañca honti, taddiguṇā niruttiyo taddiguṇāni ñāṇāni. Paṭisambhidādhikaraṇeti paṭisambhidādhikāre. Aḍḍhanavadhammasatānīti paṭhamaṃ vuttesu catūsu saccesu saṭṭhi, catūsu satipaṭṭhānesu saṭṭhi, catūsu sammappadhānesu saṭṭhi, sattabodhisattaveyyākaraṇesu sattati, abhiññaṭṭhādīsu pañcasu pañcavīsasataṃ, khandhaṭṭhādīsu pañcasu pañcavīsasataṃ, puna catūsu ariyasaccesu sataṃ, catūsu paṭisambhidāsu sataṃ, chasu buddhadhammesu diyaḍḍhasatanti evaṃ aṭṭhasatāni ca paññāsañca dhammā honti. Evaṃ atthāpi tattakā eva honti. Evameva saccādīsu tīsu ṭhānesu vīsasataṃ niruttiyo, sattasu veyyākaraṇesu cattārīsasataṃ niruttiyo, abhiññaṭṭhādīsu khandhaṭṭhādīsu ca aḍḍhateyyāni aḍḍhateyyāni niruttisatāni, ariyasaccesu paṭisambhidāsu ca dve dve niruttisatāni, buddhadhammesu tīṇi niruttisatānīti evaṃ niruttisahassañca sattaniruttisatāni ca honti. Evameva saccādīsu tīsu ṭhānesu cattārīsādhikāni dve dve ñāṇasatāni, sattasu veyyākaraṇesu asītiadhikāni dve ñāṇasatāni, abhiññaṭṭhādīsu khandhaṭṭhādīsu ca pañcapañcañāṇasatāni , saccesu paṭisambhidāsu ca cattāri cattāri ñāṇasatāni, buddhadhammesu cha ñāṇasatānīti evaṃ tīṇi ca ñāṇasahassāni cattāri ca ñāṇasatāni hontīti.