5. 大须陀素摩本生注释(续) §471
21. 八十集义注 · 107 段
“为了保全肢体,可以舍弃财富;为了保住性命,可以舍弃肢体。
一个人随念着法,连肢体、财富和生命这一切都能舍弃。”
‘‘Caje dhanaṃ aṅgavarassa hetu, aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno; Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto’’ti.
其中,“命”就是生命。善人们即使舍弃生命,也不舍弃法。“赶快放下”在这里的意思是“赶快给我”。凭这个,就是凭这个法和这个真实,愿你成就、具足、获得。“最胜的善王啊”,这是对他表示敬意而称呼他。“舍弃财富”是说,朋友食人者啊,有智慧的人在被砍断手脚等肢体时,为了保住自己,连大量财富也能舍弃。“随念法”是说,即使舍弃肢体、财富和生命,也仍然这样随念法:“我绝不违越善人们的法。”
Tattha pāṇanti jīvitaṃ. Santo nāma api jīvitaṃ cajanti, na dhammaṃ. Khippamavākarohīti idha khippaṃ mayhaṃ dehīti attho. Etenāti etena dhammena ceva saccena ca sampajja sampanno upapanno hohi. Surājaseṭṭhāti taṃ paggaṇhanto ālapati. Caje dhananti, samma porisāda, paṇḍito puriso hatthapādādimhi aṅge chijjamāne tassa rakkhaṇatthāya bahumpi dhanaṃ cajeyya. Dhammamanussarantoti aṅgadhanajīvitāni pariccajantopi ‘‘sataṃ dhammaṃ na vītikkamissāmī’’ti evaṃ dhammaṃ anussaranto.
大士就这样用这些理由安立那谛语后,现在为了显示自己作为师长的身份,说出这首偈颂——
Evaṃ mahāsatto imehi kāraṇehi taṃ sacce patiṭṭhāpetvā idāni attano gurubhāvaṃ dassetuṃ gāthamāha –
“人从谁处了知法,寂静者断其疑惑;
彼即其洲与归依,智者莫令友谊衰。”
‘‘Yasmā hi dhammaṃ puriso vijaññā, ye cassa kaṅkhaṃ vinayanti santo; Taṃ hissa dīpañca parāyaṇañca, na tena mittiṃ jirayetha pañño’’ti.
在这里,所谓“由于”是指“从那个人”。所谓“法”是指能说明善与不善的原因。所谓“应了知”就是应当知道。所谓“那确实是他的”是说:那个老师之家,从作为这个人的依靠处来说,就是洲岛;从怖畏生起时应当前往之处来说,就是归依处。所谓“不与他为友”是说:那位智者不应以任何理由破坏或毁掉与那位老师的友谊。
Tattha yasmāti yamhā purisā. Dhammanti kusalākusalajotakaṃ kāraṇaṃ. Vijaññāti vijāneyya. Taṃ hissāti taṃ ācariyakulaṃ etassa puggalassa patiṭṭhānaṭṭhena dīpaṃ, uppanne bhaye gantabbaṭṭhānaṭṭhena parāyaṇañca. Na tena mittinti tena ācariyapuggalena saha so paṇḍito kenacipi kāraṇena mittiṃ na jīrayetha na vināseyya.
这样说完之后,他又说道:“朋友食人者啊,具德老师的话是不该违背的。我在你年少时也做过你的启蒙老师,教你许多学问;如今又以佛陀的威仪,为你说了价值百金的偈颂,因此你应当听从我的话。”食人者听了这话,心想:“这位须陀素摩既是我的老师,又是智者,而且我已答应给他一个恩惠,该怎么办呢?在这一次生命中,死亡是必然的,我不再吃人肉了,我要把恩惠给他。”于是他泪流满面,起身伏在须陀素摩人王的脚下,给予恩惠,说了下面这首偈颂——
Evañca pana vatvā, ‘‘samma porisāda, guṇavantassa ācariyassa vacanaṃ nāma bhindituṃ na vaṭṭati, ahañca taruṇakālepi tava piṭṭhiācariyo hutvā bahuṃ sikkhaṃ sikkhāpesiṃ, idānipi buddhalīlāya satārahā gāthā te kathesiṃ, tena me vacanaṃ kātuṃ arahasī’’ti āha. Taṃ sutvā porisādo ‘‘ayaṃ sutasomo mayhaṃ ācariyo ceva paṇḍito ca, varo cassa mayā dinno, kiṃ sakkā kātuṃ, ekasmiṃ attabhāve maraṇaṃ nāma dhuvaṃ, manussamaṃsaṃ na khādissāmi, dassāmissa vara’’nti assudhārāhi pavattamānāhi uṭṭhāya sutasomanarindassa pādesu patitvā varaṃ dadamāno imaṃ gāthamāha –
“确实,那食物正合我心意,我就是为了它才进入这片树林的。
朋友,如果你向我求这件事,我也把这份恩赐给你。”
‘‘Addhā hi so bhakkho mama manāpo, etassa hetumhi vanaṃ paviṭṭho; Sace ca maṃ yācasi etamatthaṃ, etampi te samma varaṃ dadāmī’’ti.
这时,大士对他说:“朋友,安住于戒律的人,即使死去也更好。大王,我接受你给的恩惠。从今天起,你已经立足于圣道了。即便如此,我还是请求你:如果你对我有慈爱,大王,请受持五戒。” “善哉,朋友,请授我戒。” “大王,请受持吧。” 他向大士五体投地礼敬后,坐在一边。大士也让他安住在五戒中。就在那一刻,聚集在那里的地居天神对大士生起喜悦,说道:“从无间地狱直到有顶天,除了须陀素摩,再没有别人能阻止食人者吃人肉。啊,须陀素摩做了更难做到的事!”他们用巨大的声音响彻森林,发出善哉之声。听到他们的声音,从四天王天一直到梵天界,一时之间全都喧腾起来。被绑在树上的那些国王也听到了天神们的善哉之声。树神也站在自己的天宫里发出善哉之声。就这样,只听到天神的声音,看不到他们的形相。听到天神们的善哉之声后,国王们心想:“我们仰赖须陀素摩才得以活命,须陀素摩调伏了食人者,做了极难做到的事。”他们对菩萨称扬赞叹。食人者顶礼大士的双足后,站在一边。于是菩萨对他说:“朋友,去释放那些刹帝利吧。”他心想:“我是这些人的仇敌,他们被我释放后,会说‘抓住我们的仇敌’,然后伤害我。即使我舍弃性命,也不能破坏从须陀素摩那里所受的戒。我要和他一起去释放他们,这样我就不会害怕了。”于是他顶礼菩萨后,说:“须陀素摩,我们两个一起去释放那些刹帝利吧。”然后说了一首偈颂:
Atha naṃ mahāsatto evamāha – ‘‘samma, sīle ṭhitassa maraṇampi varaṃ, gaṇhāmi, mahārāja, tayā dinnaṃ varaṃ, ajja paṭṭhāya ariyapathe patiṭṭhitosi, evaṃ santepi taṃ yācāmi, sace te mayi sineho atthi, pañca sīlāni gaṇha, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, samma, dehi me sīlānī’’ti. ‘‘Gaṇha mahārājā’’ti. So mahāsattaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Mahāsattopi naṃ pañcasīlesu patiṭṭhāpesi. Tasmiṃ khaṇe tattha sannipatitā bhummā devā mahāsatte pītiṃ janetvā ‘‘avīcito yāva bhavaggā añño porisādaṃ manussamaṃsato nivāretuṃ samattho nāma natthi, aho sutasomena dukkarataraṃ kata’’nti mahantena saddena vanaṃ unnādentā sādhukāraṃ adaṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā cātumahārājikāti evaṃ yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi. Rukkhe laggitarājānopi taṃ devatānaṃ sādhukārasaddaṃ suṇiṃsu. Rukkhadevatāpi sakavimāne ṭhitāva sādhukāramadāsi. Iti devatānaṃ saddova sūyati, rūpaṃ na dissati. Devatānaṃ sādhukārasaddaṃ sutvā rājāno cintayiṃsu – ‘‘sutasomaṃ nissāya no jīvitaṃ laddhaṃ, dukkaraṃ kataṃ sutasomena porisādaṃ damentenā’’ti bodhisattassa thutiṃ kariṃsu. Porisādo mahāsattassa pāde vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ bodhisatto – ‘‘samma, khattiye mocehī’’ti āha. So cintesi ‘‘ahaṃ etesaṃ paccāmitto, ete mayā mocitā ‘gaṇhatha no paccāmitta’nti maṃ hiṃseyyuṃ, mayā jīvitaṃ cajantenapi na sakkā sutasomassa santikā gahitaṃ sīlaṃ bhindituṃ, iminā saddhiyeva gantvā mocessāmi, evaṃ me bhayaṃ na bhavissatī’’ti. Atha bodhisattaṃ vanditvā, ‘‘sutasoma, ubhopi gantvā khattiye mocessāmā’’ti vatvā gāthamāha –
“你曾是我的导师,也是我的朋友;朋友啊,我照你的话做了。
朋友,你也照我说的做吧,我们两个一起去把他们救出来。”
‘‘Satthā ca me hosi sakhā ca mesi, vacanampi te samma ahaṃ akāsiṃ; Tuvampi me samma karohi vākyaṃ, ubhopi gantvāna pamocayāmā’’ti.
在这里,“导师”这个称呼,既因为他开示了通往天界的道路,所以是导师;又因为从少年时代起就是朋友,所以也是朋友。
Tattha satthāti saggamaggassa desitattā satthā ca, taruṇakālato paṭṭhāya sakhā ca.
这时,菩萨对他说:
Atha naṃ bodhisatto āha –
“我是你的导师,也是你的朋友;朋友,你也确实照我的话去做了。
朋友,我也照你的话去做。我们两个一起去,把他们救出来吧。”
‘‘Satthā ca te homi sakhā ca tyamhi, vacanampi me samma tuvaṃ akāsi; Ahampi te samma karomi vākyaṃ, ubhopi gantvāna pamocayāmā’’ti.
说完这话,他走到他们跟前,说道:
Evaṃ vatvā te upasaṅkamitvā āha –
“被斑足所折磨,双掌被贯穿,泪流满面地哭泣;
切勿背叛这位国王,请接受我真诚的承诺。”
‘‘Kammāsapādena viheṭhitattha, talāvutā assumukhā rudantā; Na jātu dubbhetha imassa rañño, saccappaṭiññaṃ me paṭissuṇāthā’’ti.
这时,大士心想:“两边都去,把他们救出来吧。”他答应之后,又想:“刹帝利王族向来傲慢固执,一旦脱身,就可能想‘我们曾被这家伙折磨’,于是殴打甚至杀死食人者。但食人者不会对他们起害心。不如我独自前去,先让他们立下承诺。”于是他去到那里,看见那些国王手掌被贯穿,脚趾尖触地,倒挂在树枝上。每当风吹来,他们就像挂在象钩上的花环一样旋转。国王们看见他,同声大喊:“现在我们有救了!”大士便安慰他们说:“别怕!我已降伏食人者,为你们赢得了安全,但你们要听我的话。”接着他这样说。其中“绝不要”的意思就是:绝对不要背叛。
Tattha kammāsapādenāti idaṃ mahāsatto ‘‘ubhopi gantvāna pamocayāmā’’ti sampaṭicchitvā ‘‘khattiyā nāma mānathaddhā honti, muttamattāva ‘iminā mayaṃ viheṭhitamhā’ti porisādaṃ potheyyumpi haneyyumpi, na kho panesa tesu dubbhissati, ahaṃ ekakova gantvā paṭiññaṃ tāva nesaṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā tattha gantvā te hatthatale āvunitvā aggapādaṅgulīhi bhūmiṃ phusamānāhi rukkhasākhāsu olaggite vātappaharaṇakāle nāgadantesu olaggitakuraṇḍakadāmāni viya samparivattante addasa. Tepi taṃ disvā ‘‘idānimhā mayaṃ arogā’’ti ekappahāreneva mahāviravaṃ raviṃsu. Atha ne mahāsatto ‘‘mā bhāyitthā’’ti assāsetvā ‘‘mayā porisādo damito, tumhākaṃ abhayaṃ gahitaṃ, tumhe pana me vacanaṃ karothā’’ti vatvā evamāha. Tattha na jātūti ekaṃseneva na dubbhetha.
“我们被斑足王折磨,手掌被铁签贯穿,满脸泪水,哭喊着;
我们绝不会背叛这位国王,我们向您作出真诚的承诺。”
‘‘Kammāsapādena viheṭhitamhā, talāvutā assumukhā rudantā; Na jātu dubbhema imassa rañño, saccappaṭiññaṃ te paṭissuṇāmā’’ti.
在这里,“我们接受”的意思是:“我们这样同意、认可您的承诺。可是我们实在疲惫不堪,说不出话来。您是一切众生的皈依处,请您来说吧,我们听了您的话以后,就会作出承诺。”
Tattha paṭissuṇāmāti ‘‘evaṃ paṭiññaṃ adhivāsema sampaṭicchāma, apica kho pana mayaṃ kilantā kathetuṃ na sakkoma, tumhe sabbasattānaṃ saraṇaṃ, tumheva kathetha, mayaṃ vo vacanaṃ sutvā paṭiññaṃ dassāmā’’ti.
于是菩萨对他们说:“那就请你们给我一个承诺吧。”说完,便诵出偈颂:
Atha ne bodhisatto ‘‘tena hi paṭiññaṃ dethā’’ti vatvā gāthamāha –
就像父亲,或者母亲,对孩子们满怀慈爱,一心想让他们得到好处,知道他们的心思,
‘‘Yathā pitā vā atha vāpi mātā, anukampakā atthakāmā pajānaṃ,.
愿这位国王对你们也如此,你们也要像儿子对待父亲一样对待他。
Evameva vo hotu ayañca rājā, tumhe ca vo hotha yatheva puttā’’ti.
于是,那些人也接受了,就对他说了这首偈颂:
Atha naṃ tepi sampaṭicchamānā imaṃ gāthamāhaṃsu –
“如父或如母,怜悯子民、愿其得益;
愿此国王亦如是待我,我等亦当如子。”
‘‘Yathā pitā vā atha vāpi mātā, anukampakā atthakāmā pajānaṃ; Evameva no hotu ayañca rājā, mayampi hessāma yatheva puttā’’ti.
在这里,tumhe 和 vo 中的 vo 只是一个语气助词。
Tattha tumhe ca voti vo-kāro nipātamattaṃ.
大士就这样拿到他们的承诺后,把食人者叫来,说:“来吧,朋友,把那些刹帝利放开。”食人者拿起剑,砍断了一位国王的绑缚。那位国王已经七天没吃东西,痛苦不堪,绑缚一断就昏倒在地。大士看到后生起悲悯,说:“朋友食人者,别这样砍。”他用双手紧紧抱住一位国王,搂在胸前,说:“现在把绑缚砍断吧。”食人者用剑砍断了。大士凭着自己力气大,让国王躺在自己胸前,以柔软的心,像对待亲生儿子一样,慢慢把他放下,安顿在地上。就这样,大士让所有国王都躺在地上,为他们清洗伤口,像从孩子耳朵里抽线一样,轻轻地把绳子抽出来,洗净脓血,把伤口弄干净。然后他说:“朋友食人者,去拿一块树皮,在石头上磨碎带回来。”食人者拿来后,大士作了真实语,把树皮粉末涂在他们手掌上。刹那间,伤口就愈合了。食人者取来米,煮成稀粥。两个人一起让这一百多位刹帝利喝下稀粥。就这样,他们全都得到了满足,太阳也落山了。第二天,早上、中午、晚上都只给他们喝稀粥;到第三天,给他们喝带米粒的稠粥,到这时他们就都恢复了健康。
Iti mahāsatto tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā porisādaṃ pakkositvā ‘‘ehi, samma, khattiye mocehī’’ti āha. So khaggaṃ gahetvā ekassa rañño bandhanaṃ chindi. Rājā sattāhaṃ nirāhāro vedanappatto saha bandhanachedā mucchito bhūmiyaṃ pati. Taṃ disvā mahāsatto kāruññaṃ katvā, ‘‘samma porisāda, mā evaṃ chindī’’ti ekaṃ rājānaṃ ubhohi hatthehi daḷhaṃ gahetvā ure katvā ‘‘idāni bandhanaṃ chindāhī’’ti āha. Porisādo khaggena chindi. Mahāsatto thāmasampannatāya naṃ ure nipajjāpetvā orasaputtaṃ viya muducittena otāretvā bhūmiyaṃ nipajjāpesi. Evaṃ sabbepi te bhūmiyaṃ nipajjāpetvā vaṇe dhovitvā dārakānaṃ kaṇṇato suttakaṃ viya saṇikaṃ rajjuyo nikkaḍḍhitvā pubbalohitaṃ dhovitvā vaṇe niddose katvā, ‘‘samma porisāda, ekaṃ rukkhatacaṃ pāsāṇe ghaṃsitvā āharā’’ti āharāpetvā saccakiriyaṃ katvā tesaṃ hatthatalāni makkhesi. Taṅkhaṇaññeva vaṇo phāsukaṃ ahosi. Porisādo taṇḍulaṃ gahetvā taralaṃ paci , ubho janā parosataṃ khattiye pāyesuṃ. Iti te sabbeva santappitā, sūriyo atthaṅgato. Punadivase pāto ca majjhanhike ca sāyañca taralameva pāyetvā tatiyadivase sasitthakayāguṃ pāyesuṃ, tāvatā te arogā ahesuṃ.
于是大士问他们:“你们能走吗?”他们回答:“能走了。”大士就说:“来吧,朋友食人者,我们回你自己的国家去。”食人者哭着跪倒在他脚边,说:“朋友,你带着这些国王走吧,我就留在这里,吃林子里的根茎和果子过日子。”大士说:“朋友,你留在这里做什么呢?你的国家那么好,去波罗奈治理王国吧。”食人者说:“朋友,你说什么呢?我没法去那里。全城的人都是我的仇人,他们会骂我:‘这家伙吃了我的母亲,吃了我的父亲,吃了我的兄弟。’他们会喊‘抓住这个贼’,用棍子或土块把我打死。而且我已经在你身边安住在戒里了,就算为了活命,我也不能再杀害众生。所以我不去。我因为远离了人肉,还能活多久呢?现在再也见不到你了。”他哭着说:“你们走吧。”于是大士抚摸他的背,说:“朋友食人者,别担心。我叫须陀素摩。像我这样粗暴刚硬的人都被调伏了,波罗奈的居民又算得了什么?我会让你在那里安顿下来。要是办不到,我就把自己的王国分成两半给你。”食人者说:“你的城里也有我的仇人啊。”大士心想:“这个人听了我的话,做了很难做到的事,我无论如何都要用办法让他恢复从前的名声。”为了引诱他,便赞叹那座城市的繁华,说道——
Atha ne mahāsatto ‘‘gantuṃ sakkhissathā’’ti pucchitvā ‘‘gacchāmā’’ti vutte ‘‘ehi, samma porisāda, sakaṃ raṭṭhaṃ gacchāmā’’ti āha. So rodamāno tassa pādesu patitvā ‘‘tvaṃ, samma, rājāno gahetvā gaccha, ahaṃ idheva vanamūlaphalāni khādanto vasissāmī’’ti āha. ‘‘Samma, idha kiṃ karissasi, ramaṇīyaṃ te raṭṭhaṃ, bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārehī’’ti. ‘‘Samma kiṃ kathesi, na sakkā mayā tattha gantuṃ, sakalanagaravāsino hi me verino, te ‘iminā mayhaṃ mātā khāditā, mayhaṃ pitā, mayhaṃ bhātā’ti maṃ paribhāsissanti, ‘gaṇhatha imaṃ cora’nti ekekadaṇḍena vā ekekaleḍḍunā vā maṃ jīvitā voropessanti, ahañca tumhākaṃ santike sīlesu patiṭṭhito, jīvitahetupi na sakkā mayā paraṃ māretuṃ, tasmā nāhaṃ gacchāmi, ahaṃ manussamaṃsato viratattā kittakaṃ jīvissāmi, idāni mama tumhākaṃ dassanaṃ natthī’’ti roditvā ‘‘gacchatha tumhe’’ti āha. Atha mahāsatto tassa piṭṭhiṃ parimajjitvā, ‘‘samma porisāda, mā cintayi, sutasomo nāmāhaṃ, mayā tādiso kakkhaḷo pharuso vinīto, bārāṇasivāsikesu kiṃ vattabbaṃ atthi, ahaṃ taṃ tattha patiṭṭhāpessāmi, asakkonto attano rajjaṃ dvidhā bhinditvā dassāmī’’ti vatvā ‘‘tumhākampi nagare mama verino atthiyevā’’ti vutte ‘‘iminā mama vacanaṃ karontena dukkaraṃ kataṃ, yena kenaci upāyena porāṇakayase patiṭṭhapetabbo esa mayā’’ti cintetvā tassa palobhanatthāya nagarasampattiṃ vaṇṇento āha –
四足动物的肉和鸟肉,被厨师精心烹调,做得美味又完美;
就像帝释天神享用过甘露一样,你抛弃了那些享受,怎能独自一人喜欢住在树林里?
‘‘Catuppadaṃ sakuṇañcāpi maṃsaṃ, sūdehi randhaṃ sukataṃ suniṭṭhitaṃ; Sudhaṃva indo paribhuñjiyāna, hitvā katheko ramasī araññe.
那些腰肢纤细的刹帝利女子,打扮严饰、周匝围绕,
如诸天神中的帝释般令你欢喜;你舍弃她们后,怎能独自在林中享乐?
‘‘Tā khattiyā vellivilākamajjhā, alaṅkatā samparivārayitvā; Indaṃva devesu pamodayiṃsu, hitvā katheko ramasī araññe.
在铺着红枕、铺着厚厚毛毯、华丽又令人全然安卧的床具上,心怀贪著;
在床铺的中间,安乐地躺卧之后,
舍弃后,你如何独自在林中欢喜?
‘‘Tambūpadhāne bahugoṇakamhi, subhamhi sabbassayanamhi saṅge; Seyyassa majjhamhi sukhaṃ sayitvā Hitvā katheko ramasī araññe.
深夜里,有手鼓和陶鼓的声音,还有纯由女性乐师演奏的音乐。
你舍弃了那么多美妙的歌声与乐奏,怎能独自在林中欢喜?
‘‘Pāṇissaraṃ kumbhathūṇaṃ nisīthe, athopi ve nippurisampi tūriyaṃ; Bahuṃ sugītañca suvāditañca, hitvā katheko ramasī araññe.
“这座城园林具足,有许多花环,还有鹿群,真是无比美妙。
你抛弃了骏马、大象和车乘,为什么一个人独自在森林里享乐?”
‘‘Uyyānasampannaṃ pahūtamālyaṃ, migājinūpetaṃ puraṃ surammaṃ; Hayehi nāgehi rathehupetaṃ, hitvā katheko ramasī araññe’’ti.
这里,“善作”是指用种种方式做得很善巧。“善完成”是指通过种种材料的组合而妥善完成。“怎么独自一人”就是“怎么会是一个人”的意思。“你享乐”是说:你吃着根茎、果实等,怎么还能享乐呢?(他们劝道:)“来吧,大王,我们走吧。”“柳条般纤腰”中,“柳条”是堆聚,“纤腰”是纤细的腰。这是说明:既有如熔化的纯金堆般的光泽,又有细长纤细的腰肢。“在天女中”指在天界里,就像侍奉因陀罗的天女一样,在那令人欢喜的波罗奈里,她们从前曾让你快乐;你舍弃了她们,现在在这里做什么呢?(他们劝道:)“来吧,朋友,我们走吧。”“在红枕上”就是在红色枕头上。“在一切卧具上”指铺满各种垫褥的床榻。“在高楼中”是说,展示出那有许多层楼阁,你从前在半夜时分与那高楼相伴而眠。“安乐”是说:在那样床榻的中央,你曾安乐地睡过,如今怎么能在森林里享乐呢?(他们劝道:)“来吧,朋友,我们走吧。”“在夜半”指在夜间时分。“舍弃”指抛弃了这样的富乐。“具足园林、多诸花鬘”是说:大王,你的园林具足种种花卉。“具鹿猎者、城市极可爱”是说:那园林名叫“鹿猎者”,与它相连的城市对你来说也极为可爱。“舍弃”指抛弃了这样悦意的城市。
Tattha sukatanti nānappakārehi suṭṭhu kataṃ. Suniṭṭhitanti nānāsambhārayojanena suṭṭhu niṭṭhitaṃ. Kathekoti kathaṃ eko. Ramasīti mūlaphalādīni khādanto kathaṃ ramissasi, ‘‘ehi, mahārāja, gamissāmā’’ti. Vellivilākamajjhāti ettha vellīti rāsi, vilākamajjhāti vilaggamajjhā. Uttattaghanasuvaṇṇarāsipabhā ceva tanudīghamajjhā cāti dasseti. Devesūti devalokesu accharā indaṃ viya ramaṇīye bārāṇasinagare pubbe taṃ pamodayiṃsu, tā hitvā idha kiṃ karissasi, ‘‘ehi, samma, gacchāmā’’ti. Tambūpadhāneti rattūpadhāne. Sabbassayanamhīti sabbattharaṇatthate sayane. Saṅgeti anekabhūmike dassetvā addharattaaṅgayutte tattha tvaṃ pubbe sayīti attho. Sukhanti tādisassa sayanassa majjhamhi sukhaṃ sayitvāna idāni kathaṃ araññe ramissasi, ‘‘ehi gacchāma, sammā’’ti. Nisītheti rattibhāge. Hitvāti evarūpaṃ sampattiṃ chaḍḍetvā. Uyyānasampannaṃ pahūtamālyanti, mahārāja, tava uyyānasampannaṃ nānāvidhapupphaṃ. Migājinūpetaṃ puraṃ surammanti taṃ uyyānaṃ migājinaṃ nāma nāmena, tena upetaṃ purampi te suṭṭhu rammaṃ. Hitvāti evarūpaṃ manoramaṃ nagaraṃ chaḍḍetvā.
大士心想:“说不定他忆起过去享受过的欲乐滋味,想要回去了。”于是先用食物引诱他,其次用欲乐,第三用床榻,第四用歌舞音乐,第五用园林和都城——用这些手段引诱之后,说道:“来吧,大王,我带你回去,让你在波罗奈城站稳脚跟,然后我再回自己的国家。如果你得不到波罗奈的王位,我就分一半王国给你。你何必住在森林里呢?听我的话吧。”他听了这话,生起了想回去的念头,心想:“须陀素摩是为我好、怜悯我的。他先让我立足于善法,现在又说‘我要让你立足于往昔的荣耀’,他一定能办到。跟他一起回去才合适,我待在森林里做什么呢?”他心生欢喜,想借着称赞他的功德来赞美他,便说:“朋友须陀素摩,与善知识交往是最好不过的,与恶友交往则是最坏不过的,没有比这更极端的了。”然后说道:
Iti mahāsatto ‘‘appeva nāmesa pubbe upabhuttaparibhogarasaṃ saritvā gantukāmo bhaveyyā’’ti paṭhamaṃ bhojanena palobhesi, dutiyaṃ kilesena, tatiyaṃ sayanena, catutthaṃ naccagītavāditena, pañcamaṃ uyyānena ceva nagarena cāti imehi ettakehi palobhetvā ‘‘ehi, mahārāja, ahaṃ taṃ ādāya gantvā bārāṇasiyaṃ patiṭṭhāpetvā pacchā sakaraṭṭhaṃ gamissāmi, sace bārāṇasirajjaṃ na labhissasi, upaḍḍharajjaṃ te dassāmi, kiṃ te araññavāsena, mama vacanaṃ karohī’’ti āha. So tassa vacanaṃ sutvā gantukāmo hutvā ‘‘sutasomo mayhaṃ atthakāmo anukampako, paṭhamaṃ maṃ kalyāṇe patiṭṭhāpetvā ‘idāni porāṇakayaseva patiṭṭhāpessāmī’ti vadati, sakkhissati cesa patiṭṭhāpetuṃ, iminā saddhiṃyeva gantuṃ vaṭṭati, kiṃ me araññavāsenā’’ti cintetvā tuṭṭhacitto tassa guṇaṃ nissāya vaṇṇaṃ kathetukāmo ‘‘samma, sutasoma, kalyāṇamittasaṃsaggato sādhutaraṃ, pāpamittasaṃsaggato vā pāpataraṃ nāma natthī’’ti vatvā āha –
就像黑半月的月亮,一天比一天亏减;
大王,和恶人交往,就像黑半月一样。
‘‘Kāḷapakkhe yathā cando, hāyateva suve suve; Kāḷapakkhūpamo rāja, asataṃ hoti samāgamo.
就像我为了尝到美味,跑到那个卑劣下贱的厨子那里;
我造下了恶业,因为这个缘故,我将走向恶趣。
‘‘Yathāhaṃ rasakamāgamma, sūdaṃ kāpurisādhamaṃ; Akāsiṃ pāpakaṃ kammaṃ, yena gacchāmi duggatiṃ.
就像白半月时的月亮,一天比一天增长;
大王,与善人相聚,就像白半月一样。
‘‘Sukkapakkhe yathā cando, vaḍḍhateva suve suve; Sukkapakkhūpamo rāja, sataṃ hoti samāgamo.
须陀素摩,就像我依靠你一样,你应当知道。
我要做善业,凭这个能让我投生到善趣。
‘‘Yathāhaṃ tuvamāgamma, sutasoma vijānahi; Kāhāmi kusalaṃ kammaṃ, yena gacchāmi suggatiṃ.
就像落在干地上的雨水,大王啊,无法吸收,不会久留;
和坏人交往也是这样,靠不住,就像陆地上的水。
‘‘Thale yathā vāri janinda vuṭṭhaṃ, anaddhaneyyaṃ na ciraṭṭhitīkaṃ; Evampi hoti asataṃ samāgamo, anaddhaneyyo udakaṃ thaleva.
譬如雨水落入湖中,人主啊,人中英豪之最胜者,其水长久留存;
善人之聚集亦复如是,如湖中之水,长久留存。
‘‘Sare yathā vāri janinda vuṭṭhaṃ, ciraṭṭhitīkaṃ naravīraseṭṭha; Evampi ve hoti sataṃ samāgamo, ciraṭṭhitīko udakaṃ sareva.
“善人相聚不衰败,纵令久住亦如是;
恶人相交速离散,是故善法远恶人。”
‘‘Abyāyiko hoti sataṃ samāgamo, yāvampi tiṭṭheyya tatheva hoti; Khippañhi veti asataṃ samāgamo, tasmā sataṃ dhammo asabbhi ārakā’’ti.
在这里,日日就是每一天。不堪远行就是承受不了长途跋涉。海中就是在大海里。人中以精进最胜就是在众人当中以精进最为殊胜。海中的水就像大海里降下的雨水一样。不解散就是不消失。只要存续就是:生命能存续多久,在这段时间里就始终如此,不会衰老,善士之间的情谊就是这样。
Tattha suve suveti divase divase. Anaddhaneyyanti na addhānakkhamaṃ. Sareti samudde. Naravīraseṭṭhāti naresu vīriyena seṭṭha. Udakaṃ sarevāti samudde vuṭṭhaudakaṃ viya. Abyāyikoti avigacchanako. Yāvampitiṭṭheyyāti yattakaṃ kālaṃ jīvitaṃ tiṭṭheyya, tattakaṃ kālaṃ tatheva hoti, na jīrati sappurisehi mittabhāvoti.
波梨萨陀用七首偈颂只赞叹了菩萨的功德。菩萨也带上波梨萨陀和那些国王,去了自己的边地村庄。边地村的居民见到菩萨后,进城告诉了大臣们。大臣们带着军队前去,围绕护卫。菩萨就带着这支随从队伍前往波罗奈王国。一路上,各地民众献上礼物并跟随,随从队伍变得很庞大,就这样一同抵达了波罗奈。那时,波梨萨陀的儿子是国王,将军正是伽罗诃提。市民们向国王禀报:“大王,听说须陀素摩已经调伏了波梨萨陀,正带着他来这里。我们不能让他进城。”他们迅速关上城门,手持武器站定。菩萨知道城门关了,就把波梨萨陀和那一百多位国王留在后面,只带着几位大臣来到门前,说道:“我是须陀素摩王,打开城门。”那些人去禀报国王。国王说:“赶快开门!”便下令打开城门。菩萨进了城。国王和伽罗诃提前来迎接,把他引入宫殿。
Iti porisādo sattahi gāthāhi mahāsattasseva vaṇṇaṃ kathesi. Mahāsattopi porisādañca te ca rājāno gahetvā attano paccantagāmaṃ agamāsi. Paccantagāmavāsino mahāsattaṃ disvā nagaraṃ gantvā amaccānaṃ ācikkhiṃsu. Amaccā balakāyaṃ ādāya gantvā parivārayiṃsu. Mahāsatto tena parivārena bārāṇasirajjaṃ agamāsi. Antarāmagge janapadavāsino bodhisattassa paṇṇākāraṃ datvā anugacchiṃsu, mahanto parivāro ahosi, tena saddhiṃ bārāṇasiṃ pāpuṇi. Tadā porisādassa putto rājā hoti, senāpati kāḷahatthiyeva. Nāgarā rañño ārocayiṃsu – ‘‘mahārāja, sutasomo kira porisādaṃ dametvā ādāya idhāgacchati, nagaramassa pavisituṃ na dassāmā’’ti sīghaṃ nagaradvārāni pidahitvā āvudhahatthā aṭṭhaṃsu. Mahāsatto dvārānaṃ pihitabhāvaṃ ñatvā porisādañca parosatañca rājāno ohāya katipayehi amaccehi saddhiṃ āgantvā ‘‘ahaṃ sutasomarājā, dvāraṃ vivarathā’’ti āha. Purisā gantvā rañño ārocesuṃ. So ‘‘khippaṃ vivarathā’’ti vivarāpesi. Mahāsatto nagaraṃ pāvisi. Rājā ca kāḷahatthi cassa paccuggamanaṃ katvā ādāya pāsādaṃ āropayiṃsu.
他坐在国王的坐垫上,把波梨萨陀的正宫王后和其余大臣都召来,对黑象说:“黑象,为什么不让国王进城?”黑象回答:“他在做国王的时候,在这座城里吞噬了很多人,对刹帝利做了不该做的事,让整个赡部洲都造成了裂痕,他是这样恶行的人,所以不让他进城。”菩萨说:“现在你们不要再想‘他还会那样做’。我已经调伏了他,让他安住在戒里,就算为了活命,他也不会再伤害任何人。你们从他那里已经没有任何危险了,不要这样做。子女本来就该照顾父母,赡养父母的人会生到天界,不赡养的人会堕入地狱。”他这样教诫了坐在低座上的年轻国王之后,又教导将军说:“黑象,你既是国王的同伴,也是他的仆人,国王也把你安置在很高的权位上,你也应该为国王的利益做事。”接着又对王后说:“王后,你从娘家来到这里,在他身边得到了正宫王后的地位,又因为子女而更加尊贵,你也应该为他的利益做事。”为了让这件事圆满完成,他宣说法义,诵出偈颂——
So rājapallaṅke nisīditvā porisādassa aggamahesiṃ sesāmacce ca pakkosāpetvā kāḷahatthiṃ āha – ‘‘kāḷahatthi, kasmā rañño nagaraṃ pavisituṃ na dethā’’ti? ‘‘So rajjaṃ kārento imasmiṃ nagare bahū manusse khādi, khattiyehi akattabbaṃ kari, sakalajambudīpaṃ chiddamakāsi, evarūpo pāpadhammo, tena kāraṇenā’’ti. ‘‘Idāni ‘so evarūpaṃ karissatī’ti mā cintayittha, ahaṃ taṃ dametvā sīlesu patiṭṭhāpesiṃ, jīvitahetupi kañci na viheṭhessati, natthi vo tato bhayaṃ, evaṃ mā karittha, puttehi nāma mātāpitaro paṭijaggitabbā, mātāpituposakā hi saggaṃ gacchanti, itare niraya’’nti evaṃ so nicāsane nisinnassa puttarājassa ovādaṃ datvā, ‘‘kāḷahatthi, tvaṃ rañño sahāyo ceva sevako ca, raññāpi mahante issariye patiṭṭhāpito, tayāpi rañño atthaṃ carituṃ vaṭṭatī’’ti senāpatimpi anusāsitvā, ‘‘devi, tvampi kulagehā āgantvā tassa santike aggamahesiṭṭhānaṃ patvā puttadhītāhi vaḍḍhippattā, tayāpi tassa atthaṃ carituṃ vaṭṭatī’’ti deviyāpi ovādaṃ datvā tamevatthaṃ matthakaṃ pāpetuṃ dhammaṃ desento gāthā āha –
征服不可征服之物的,不算国王;折服自己同伴的,不算朋友。
不敬畏丈夫的妻子,算不上妻子;不赡养年迈父母的儿子,算不上儿子。
‘‘Na so rājā yo ajeyyaṃ jināti, na so sakhā yo sakhāraṃ jināti; Na sā bhariyā yā patino na vibheti, na te puttā ye na bharanti jiṇṇaṃ.
无善士共集,不成集会;不宣法者,不成善士。
舍贪瞋痴,宣说正法者,方为善士。
‘‘Na sā sabhā yattha na santi santo, na te santo ye na bhaṇanti dhammaṃ; Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ, dhammaṃ bhaṇantāva bhavanti santo.
人们知道混在愚人当中的不说话的智者。
他开口说话、宣讲不死之境时,人们才认出他来。
‘‘Nābhāsamānaṃ jānanti, missaṃ bālehi paṇḍitaṃ; Bhāsamānañca jānanti, desentaṃ amataṃ padaṃ.
“应当宣说正法、让正法放光,高举仙人(佛陀等圣者)的旗帜;
仙人们以善说为旗帜,因为法就是仙人的旗帜。”
‘‘Bhāsaye jotaye dhammaṃ, paggaṇhe isinaṃ dhajaṃ; Subhāsitaddhajā isayo, dhammo hi isinaṃ dhajo’’ti.
在这里,“不可征服者”指的是父母,征服他们的人不能称为国王。如果你也得到父亲的王国,却成了他的敌人,那你就是做了不该做的事的人。“以欺诈战胜朋友”,就是用狡猾的手段去战胜。黑象,如果你不和国王履行朋友之道,背离正法,就会投生到地狱。“不害怕”,就是不恐惧。如果你不害怕国王,就不算安住在妻子的本分中,也就是做了不该做的事的人。“年老”,就是年迈。因为那个时候,不奉养父母的儿子,就不配称为儿子。
Tattha ajeyyanti ajeyyā nāma mātāpitaro, te jinanto rājā nāma na hoti. Sace tvampi pitu santakaṃ rajjaṃ labhitvā tassa paṭisattu hosi, akiccakārī nāma bhavissasi . Sakhāraṃ jinātīti kūṭaḍḍena jināti. Sace tvaṃ, kāḷahatthi, raññā saddhiṃ mittadhammaṃ na pūresi, adhammaṭṭho hutvā niraye nibbattissasi. Na vibhetīti na bhāyati. Sace tvaṃ rañño na bhāyasi, bhariyādhamme ṭhitā nāma na hosi, akiccakārī nāma bhavissasi. Jiṇṇanti mahallakaṃ. Tasmiñhi kāle abharantā puttā puttā nāma na honti.
被称为“善者”的,就是智者。如果有人被问到“法”的时候,不说法,不宣说真实本质,那他们就不叫智者。所谓“正在说法的人”,是指这些人舍弃了贪等烦恼,为了利益他人、心怀悲悯,如实宣说真实本质,这才叫智者。所谓“不说着”,就是不在说法。“不死之句”,是指开示不死大涅槃的人,人们知道他是“智者”。正是因为这个因缘,食人者认出了我,心生净信,给了我四个愿望,并安住在五戒中。所谓“应说”,是说智者应当说法、阐明法。佛陀等仙人以法为旗帜,所以称为“以善说为旗”;他们高举善说,而愚者则没有高举善说这回事。
Santoti paṇḍitā. Ye na bhaṇanti dhammanti ye pucchitā saccasabhāvaṃ na vadanti, na te paṇḍitā nāma. Dhammaṃ bhaṇantāvāti ete rāgādayo pahāya parassa hitānukampakā hutvā sabhāvaṃ bhaṇantāva paṇḍitā nāma honti. Nābhāsamānanti na abhāsamānaṃ. Amataṃ padanti amatamahānibbānaṃ desentaṃ ‘‘paṇḍito’’ti jānanti, teneva porisādo maṃ ñatvā pasannacitto cattāro vare datvā pañcasu sīlesu patiṭṭhito. Bhāsayeti paṇḍito puriso dhammaṃ bhāseyya joteyya, buddhādayo isayo yasmā dhammo etesaṃ dhajo, tasmā subhāsitaddhajā nāma subhāsitaṃ paggaṇhanti, bālā pana subhāsitaṃ paggaṇhantā nāma natthīti.
听了他说法之后,国王、将军和王后都很欢喜,说:“大王,我们去把他接回来吧。”于是他们在城里击鼓宣告,召集市民,说:“你们不要害怕,听说国王已经安住于法。来吧,我们去把他接回来。”他们带着大众,让大士走在前面,来到国王面前,顶礼之后,叫理发师给他修剪须发,沐浴、涂香、打扮妥当,请国王坐在珠宝堆上,举行灌顶仪式,然后把他迎入城中。食人者成为国王后,对那百位刹帝利和大士作了极大的恭敬供养。“据说苏塔索马王调伏了食人者,并把他扶上王位。”这个消息传遍了整个赡部洲,引起了大轰动。因达巴塔城的居民也派使者来说:“我们的国王该回来了。”大士在那里住了大约一个月,然后嘱咐食人者说:“朋友,我要走了。你要不放逸,在城门处和城中建造五座布施堂,不要违越十条王法,远离不正当的行为。”从各王那里聚集来的军队大多已经集结。他〔大士〕在军队的簇拥下离开了波罗奈。食人者也出城相送,送到半路就返回了。大士把车乘送给那些前来迎请的国王们,送他们离开。那些国王也彼此道别,向大士顶礼等,然后各自回到自己的国家。
Imassa dhammakathaṃ sutvā rājā ca senāpati ca devī ca tuṭṭhā ‘‘gacchāma, mahārāja, ānemā’’ti vatvā nagare bheriṃ carāpetvā nāgare sannipātetvā ‘‘tumhe mā bhāyittha, rājā kira dhamme patiṭṭhito, etha naṃ ānemā’’ti mahājanaṃ ādāya mahāsattaṃ purato katvā rañño santikaṃ gantvā vanditvā kappake upaṭṭhāpetvā kappitakesamassuṃ nhātānulittapasādhitaṃ rājānaṃ ratanarāsimhi ṭhapetvā abhisiñcitvā nagaraṃ pavesesuṃ. Porisādo rājā hutvā parosatānaṃ khattiyānaṃ mahāsattassa ca mahāsakkāraṃ kāresi. ‘‘Sutasomanarindena kira porisādaṃ dametvā rajje patiṭṭhāpito’’ti sakalajambudīpe mahākolāhalaṃ udapādi. Indapatthanagaravāsinopi ‘‘rājā no āgacchatū’’ti dūtaṃ pahiṇiṃsu. So tattha māsamattaṃ vasitvā, ‘‘samma, gacchāmahaṃ, tvaṃ appamatto hohi, nagaradvāresu ca majjhe cāti pañca dānasālāyo kārehi, dasa rājadhamme akopetvā agatigamanaṃ pariharā’’ti porisādaṃ ovadi. Parosatāhi rājadhānīhi balakāyo yebhuyyena sannipati . So tena balakāyena parivuto bārāṇasito nikkhami. Porisādopi nikkhamitvā upaḍḍhapathā nivatti. Mahāsatto avāhanānaṃ rājūnaṃ vāhanāni datvā uyyojesi. Tepi rājāno tena saddhiṃ sammoditvā mahāsattaṃ vandanādīni katvā attano attano janapadaṃ agamiṃsu.
大士也进了城。因达巴塔城的居民把这座城装饰得像天宫一般,他就这样走进这座华美的都城,礼拜父母,亲切问候,然后登上大殿的露台。他如法治理国家,心里想:“那棵树的树神对我帮助很大,我要让她得到祭祀供养的好处。”于是他在那棵孟加拉榕树不远处修了一座大湖,又派了许多家族去那里定居,建了一个村子。这个村子很大,大约有八万家店铺,装饰得很庄严。他又把那棵树的周围整为平地——从枝条垂下的地方开始动手——建起带有栏杆、牌楼和大门的围栏。天神对此非常满意。不过,因为这里本是调伏食人者的地方,这个村子就得名叫“食人调伏村”。那些国王也都听从大士的教导,做布施等功德善行,命终之后都往生到了天界。
Mahāsattopi nagaraṃ patvā indapatthanagaravāsīhi devanagaraṃ viya alaṅkatanagaraṃ pavisitvā mātāpitaro vanditvā madhurapaṭisanthāraṃ katvā mahātalaṃ abhiruhi. So dhammena rajjaṃ kārento cintesi – ‘‘rukkhadevatā mayhaṃ bahūpakārā, balikammalābhamassā karissāmī’’ti. So tassa nigrodhassa avidūre mahantaṃ taḷākaṃ kāretvā bahūni kulāni pesetvā gāmaṃ nivesesi. Gāmo mahā ahosi asītimattaāpaṇasahassapaṭimaṇḍito. Tampi rukkhamūlaṃ sākhantato paṭṭhāya samatalaṃ kāretvā parikkhittavedikatoraṇadvārayuttaṃ akāsi, devatā abhippasīdi. Kammāsapādassa damitaṭṭhāne nivuṭṭhattā pana so gāmo kammāsadammanigamo nāma jāto. Tepi sabbe rājāno mahāsattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne saggaṃ pūrayiṃsu.
导师讲完这段法义,揭示了四圣谛之后,说道:“比丘们,我不是现在才调伏央掘摩罗,过去世他也已经被我调伏过了。”然后他把本生故事结合起来说:“那时那个食人者就是央掘摩罗,黑象是舍利弗,难陀婆罗门是阿难,树神是迦叶,帝释是阿那律,其余那些国王是佛陀的弟子众,父母就是那些大王族,而苏塔索马王就是我自己。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā ‘‘na, bhikkhave, idānevāhaṃ aṅgulimālaṃ damemi, pubbepesa mayā damitoyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā porisādo rājā aṅgulimālo ahosi, kāḷahatthi sāriputto, nandabrāhmaṇo ānando, rukkhadevatā kassapo, sakko anuruddho, sesarājāno buddhaparisā, mātāpitaro mahārājakulāni, sutasomarājā pana ahameva ahosi’’nti.
另外,善面者是大鹅王,另一位则是清净饮食的殊胜者;
一位名叫“统领飞禽等众的尊王”,另一位名叫“须陀素摩最胜”。
Sumukho pana haṃsavaro ca mahā, sudhabhojaniko ca paro pavaro; Sakuṇāladijādhipativhayano, sutasomavaruttamasavhayanoti.