4. 拘那罗本生注释(续) §360
21. 八十集义注 · 44 段
愤怒的怨敌会对落入其掌控的仇敌做什么;
被女人掌控、心怀贪求者,由此遭受更重的灾祸。
‘‘Yaṃ kareyya kupito diso disaṃ, duṭṭhacitto vasamāgataṃ ariṃ; Tena bhiyyo byasanaṃ nigacchati, nārinaṃ vasagato apekkhavā.
发断爪剪,惊怖受捶,手足拳杖所打;
女人偏就下劣之徒,贪乐如蝇之嗜腐尸。
‘‘Kesalūnanakhachinnatajjitā, pādapāṇikasadaṇḍatāḷitā; Hīnamevupagatā hi nāriyo, tā ramanti kuṇapeva makkhikā.
彼女众或于族亲家宅,或于街巷之间,或于王都聚落;
欲求安乐者,具眼当远离魔罗所张之罥网。
‘‘Tā kulesu visikhantaresu vā, rājadhāninigamesu vā puna; Oḍḍitaṃ namucipāsavākaraṃ, cakkhumā parivajje sukhatthiko.
弃善德与苦行,偏行非圣之事;
以天界换地狱,如商贾怀杀身之宝。
‘‘Ossajitva kusalaṃ tapoguṇaṃ, yo anariyacaritāni mācari; Devatāhi nirayaṃ nimissati, chedagāmimaṇiyaṃva vāṇijo.
这个愚人在今世被人责骂,来世也一样遭殃,他因为自己造的业而毁了自己。
‘‘So idha garahito parattha ca, dummatī upahato sakammunā;
他到处乱走,方向不定,就像一头坏脾气的驴拉的车,冲出了正路。
Gacchatī aniyato gaḷāgaḷaṃ, duṭṭhagadrabharathova uppathe.
他会堕入炽热的地狱,还有铁制的剑叶林。
投生到畜生道之后,就摆脱不了阎魔王的领域。
‘‘So upeti nirayaṃ patāpanaṃ, sattisimbalivanañca āyasaṃ; Āvasitvā tiracchānayoniyaṃ, petarājavisayaṃ na muñcati.
欢喜园中天界嬉戏之乐,人间转轮王之行仪,
女人令放逸者尽失此二,复将其掷入恶趣。
‘‘Dibyakhiḍḍaratiyo ca nandane, cakkavatticaritañca mānuse; Nāsayanti pamadā pamādinaṃ, duggatiñca paṭipādayanti naṃ.
天界嬉游之乐并非难得,人间转轮王位亦复如是;
金阁天女、为贪乐而游荡的女子们,皆非难得。
‘‘Dibyakhiḍḍaratiyo na dullabhā, cakkavatticaritañca mānuse; Soṇṇabyamhanilayā ca accharā, ye caranti pamadāhanatthikā.
超越欲界的趣处,投生色界并不难得;
远离贪欲者的境界之投生,那些欲求舍弃女人而行走的人。
‘‘Kāmadhātusamatikkamā gati, rūpadhātuyā bhāvo na dullabho; Vītarāgavisayūpapatti yā, ye caranti pamadāhanatthikā.
一切苦皆超离,安稳、究竟不动、无为;
于已寂灭清净者并不难得——凡行持者,皆为摧破放逸。’
‘‘Sabbadukkhasamattikkamaṃ sivaṃ, accantamacalitaṃ asaṅkhataṃ; Nibbutehi sucihī na dullabhaṃ, ye caranti pamadāhanatthikā’’’ti.
在这里,对方即便是拿着剑站着、说“你要是跟我说话,我就砍下你的头”的人,或者是起了嗔心站着、说“只要你一开口,我就吃掉你、要你的命”的毗舍遮鬼,也不该跟他交谈。也不该靠近那心想“你一过来我就咬死你”的剧毒蛇。而且,独自一人时,绝不跟一个女人在隐蔽处说话。摧灭世间心,就是指杀害世间人的心。所谓“岛上的罗刹众”,是说就像岛上的罗刹众化作人形,把商人诱骗到自己掌控之中后吃掉;同样,这些女人也用五种欲乐把众生控制住,让众生遭受大毁灭,这就是其含义。律,就是行为规范。防护,就是界限。男子的财物,就是辛苦积攒的财富,她们吞掉、毁掉。
Tattha sallapeti ‘‘sace mayā saddhiṃ sallapessasi, sīsaṃ te pātessāmī’’ti vatvā khaggaṃ ādāya ṭhitenāpi, ‘‘sallapitamatteyeva taṃ khāditvā jīvitavināsaṃ pāpessāmī’’ti dosinā hutvā ṭhitenāpi pisācena saddhiṃ sallape. ‘‘Upagataṃ ḍaṃsitvā nāsessāmī’’ti ṭhitaṃ uggatejaṃ uragampi āside. Eko pana hutvā raho ekāya pamadāya na hi ālape. Lokacittamathanāti lokassa cittaghātikā. Dīpe rakkhasigaṇoti yathā dīpe rakkhasigaṇo manussavesena vāṇije upalāpetvā attano vase gate katvā khādati, evaṃ imāpi pañcahi kāmaguṇehi attano vase katvā satte mahāvināsaṃ pāpentīti attho. Vinayoti ācāro. Saṃvaroti mariyādo. Purisassa pābhatanti dukkhasambhataṃ dhanaṃ gilanti nāsenti.
不决定者,就是心意不决定的人。咸水海,意思就是咸水的大海。河流,就是江河,这也是另一种读法。就像河流都汇入大海一样,趋向放逸的人,这就是这段话的意思。由于欲,是出于爱恋。由于喜乐,是出于对五种欲功德的喜乐。或由于财富,或者是因为财富的缘故。似火神,是说像具足功德而燃烧的火焰一样。以欲贪嗔恚为杀害者,是说因欲贪和嗔恚而杀人的女人。也可以读作欲贪嗔恚的去处。亲近,是说为了获取财富,用甜言蜜语把他绑住,然后靠近他。拥有财富者,就是有财富的人。这也是另一种读法,意思是说为了衣服装饰等,甚至把自己的一些财富送出去,也要靠近他。与自己的身体,是说连同自己的身体,好像连自己的身体也完全舍弃给他一样。极度缠绕,是说为了获取财富而极度缠住他、压迫他。
Aniyatāti aniyatacittā. Loṇatoyavatiyanti loṇatoyavantaṃ samuddanti attho. Āpakāti āpagā, ayameva vā pāṭho. Yathā samuddaṃ nadiyo osaranti, evaṃ pamādinaṃ pamadāti attho. Chandasāti pemena. Ratiyāti pañcakāmaguṇaratiyā. Dhanena vāti dhanahetu vā. Jātavedasadisanti guṇasampattiyā aggimiva jalitampi. Rāgadosavadhiyoti kāmarāgadosehi vadhikā. Rāgadosagatiyotipi pāṭho. Osarantīti dhanagahaṇatthāya madhuravacanena taṃ bandhantiyo upagacchanti. Sadhananti sadhanā. Ayameva vā pāṭho, vatthālaṅkāratthāya kiñci attano dhanaṃ datvāpi osarantīti attho. Sahattanāti attabhāvena saddhiṃ attabhāvampi tasseva pariccajantiyo viya honti. Ativeṭhayantīti dhanagahaṇatthāya ativiya veṭhenti pīḷenti.
以种种欲:以种种方式。面容如彩画者:因为装饰而身体斑斓、面容灿烂。放声大笑:纵情大笑。微微一笑:轻轻含笑。如散跋罗:像幻师,也像阿修罗王。如心中藏有檀那婆者:就像《迦兰达迦本生》里说的“贤者们,你们三位从哪儿来?”——即使将檀那婆藏于心中、置于腹内,也会对那檀那婆不忠而越过;这些女人也同样会这样不忠而越过。这些女人是没有防护的:这是在点明。不闪耀:不光彩,就像绿鬓的迦叶王等人一样。因此:由那个敌人所造成的灾祸,是更大的灾祸。这是意思。有期望者:就是有渴爱的人。
Vividhena chandasāti nānāvidhena ākārena. Citrabimbamukhiyoti alaṅkāravasena citrasarīrā citramukhiyo hutvā. Uhasantīti mahāhasitaṃ hasanti. Pahasantīti mandahasitaṃ hasanti. Sambarovāti māyākārapuriso viya asurindo viya ca . Dānavaṃva hadayantarassitāti yathā ‘‘kuto nu āgacchatha, bho, tayo janā’’ti karaṇḍakajātake (jā. 1.9.87 ādayo) hadayantaranissitā antoudaragatāpi dānavaṃ aticari, evaṃ aticaranti. Arakkhitā hetāti dīpeti. Na bhāsatīti na virocati haritacalomasakassapakusarājāno viya. Tenāti tamhā amittena katā byasanā atirekataraṃ byasananti attho. Apekkhavāti sataṇho.
头发被剃光、被指甲抓伤、四肢被割伤、被恐吓——意思是说,被拖拽、头发被剃掉、身体被指甲抓伤、受到恐吓,以及被脚等踢打,变成那样凄惨的样子。如果有人因为烦恼的驱使,对她们做出这些伤害,那些亲近这种卑劣者的女人反而喜欢他,不会躲避这些伤害;那么对于言行温柔体贴的人,她们凭什么不喜欢呢?就像苍蝇附在腐尸上一样:因为就像苍蝇聚集在令人恶心的大象尸体等腐肉上一样,她们只喜欢卑贱的人,这就是这里的意思。所谓“所设的陷阱”:是说不要把这些看作真正的女人,而应该认为,这是烦恼魔为了在这些地方捕捉鸟兽,由猎人们布下的罗网和圈套。一个有智慧之眼、想要得到天界和人间快乐的人,应当这样思惟并远离她们。
Kesalūnanakhachinnatajjitāti ākaḍḍhitvā lūnakesā nakhehi chinnagattā tajjitā pādādīhi ca tāḷitāva hutvā. Yo kilesavasena etepi vippakāre karoti, tādisaṃ hīnameva upagatā nāriyo ramanti, na ete vippakāre pariharanti, madhurasamācāre kiṃkāraṇā tā na ramanti. Kuṇapeva makkhikāti yasmā jegucchahatthikuṇapādimhi makkhikā viya tā hīneyeva ramantīti attho. Oḍḍitanti na etā itthiyo nāma, atha kho imesu ṭhānesu namucino kilesamārassa migapakkhigahaṇatthaṃ luddakehi oḍḍitaṃ pāsañca vākarañcāti maññamāno paññācakkhumā puriso dibbamānusikena sukhena atthiko parivajjeyya.
“舍弃”是指:抛弃了能带来人间和天界大福报的苦行功德。“那人”是指:那个在不圣洁、不清净的欲乐对象中,行欲乐之事的人。“以天界为地狱”是指:他将从天界滑落,直接落入地狱。“就像商人换来割身的宝石”是指:就像一个愚蠢的商人,付出了价值十万的货物,却换来一颗只会割伤自己的宝石,这个人就是这样的。“他”是指:那个被女人掌控的男子。“没有定数”是指:无法确定他将在恶道中受苦多久。“滑落又滑落”是指:从天界或人界不断滑落,最终只能堕入恶道。好比什么呢?就像套着劣驴的车偏离了正道,只会走向邪路一样。“铁质丝绵林长满矛一样的尖刺”是指:长满像矛一样尖刺的铁质丝绵林。“饿鬼领域和黑耳阿修罗领域”是指:饿鬼的领域和黑耳阿修罗的领域。
Ossajitvāti devamanussesu mahāsampattidāyakaṃ tapoguṇaṃ chaḍḍetvā. Yoti yo puriso anariyesu aparisuddhesu kāmaguṇesu kāmaraticaritāni ācarati. Devatāhi nirayaṃ nimissatīti so devalokena parivattitvā nirayaṃ gaṇhissati. Chedagāmimaṇiyaṃva vāṇijoti yathā bālavāṇijo satasahassagghabhaṇḍaṃ datvā chedagāmimaṇikaṃ gaṇhāti, tathārūpo ayaṃ hotīti attho. Soti so itthīnaṃ vasaṃ gato. Aniyatoti ettakaṃ nāma kālaṃ apāyesu paccissatīti aniyato. Gaḷāgaḷanti devalokā vā manussalokā vā gaḷitvā apāyameva gacchatīti attho. Yathā kiṃ? Duṭṭhagadrabharathova uppatheti, yathā kūṭagadrabhayuttaratho maggā okkamitvā uppatheyeva gacchati, tathā. Sattisimbalivananti sattisadisehi kaṇṭakehi yuttaṃ āyasaṃ simbalivanaṃ. Petarājavisayanti petavisayañca kālakañcikaasuravisayañca.
“放逸者”是指那些放逸的人。他们确实在女人身上放逸,不去做那些女人福报之根本的善业,所以这些女人就等于毁掉了他们的一切。所谓“令其趣向”,是说这些女人正是借着放逸,让这样的男子造作不善,从而把他送进恶道。所谓“居于金殿者”,是指住在黄金天宫里的天女。所谓“不求女色者”,是指那些对女人无所求、修持梵行的男子。所谓“超越欲界”,是指超越欲界所到的境界。所谓“色界的境界”,是指那被称为超越欲界所达之处的色界境界,对他们而言并不难得;在离贪者所居的净居天中的再生,这于他们也并不难得;所谓“超越一切边际”,是指超越边际、不坏灭的真理;所谓“不动”,是指不被烦恼动摇;所谓“烦恼寂灭者”,是指烦恼已寂灭者;所谓“清净者”,是指清净、遍净者,这样的涅槃并不难得。
Pamādinanti pamattānaṃ. Te hi pamadāsu pamattā tāsaṃ sampattīnaṃ mūlabhūtaṃ kusalaṃ na karonti, iti tesaṃ pamadā sabbā tā nāsenti nāma. Paṭipādayantīti tathāvidhaṃ purisaṃ tā pamādavaseneva akusalaṃ kāretvā duggatiṃ paṭipādenti nāma. Soṇṇabyamhanilayāti suvaṇṇamayavimānavāsiniyo. Pamadāhanatthikāti ye purisā pamadāhi anatthikā hutvā brahmacariyaṃ caranti. Kāmadhātusamatikkamāti kāmadhātusamatikkamā yā gati. Rūpadhātuyā bhāvoti yo kāmadhātusamatikkamagatisaṅkhāto rūpadhātuyā bhāvo, so tesaṃ na dullabho. Vītarāgavisayūpapatti yāti yā vītarāgavisaye suddhāvāsaloke upapatti, sāpi tesaṃ na dullabhāti attho. Accantanti antātītaṃ avināsadhammaṃ. Acalitanti kilesehi akampitaṃ. Nibbutehīti nibbutakilesehi. Sucihīti sucīhi parisuddhehi evarūpaṃ nibbānaṃ na dullabhanti.
大士就这样把这次说法引至不死的大涅槃,然后结束了这次说法。雪山中的紧那罗、大龙等众生,以及站在虚空中的天神,都发出赞叹之声:“啊,佛陀的神变实在被演说得太妙了!”阿难、鹫王、那罗陀天婆罗门、满面和弗沙杜鹃鸟,各自带着自己的眷属,回到了各自的住处。大士也回到了自己的居所。其余的人则陆陆续续来到大士跟前,领受教导,安住在那教导中,最终都以生天为归宿。
Evaṃ mahāsatto amatamahānibbānaṃ pāpetvā desanaṃ niṭṭhāpesi. Himavante kinnaramahoragādayo ākāse ṭhitā devatā ca ‘‘aho buddhalīlāya kathitā’’ti sādhukāraṃ adaṃsu . Ānando gijjharājā nārado devabrāhmaṇo puṇṇamukho ca phussakokilo attano attano parisaṃ ādāya yathāṭhānameva gamiṃsu. Mahāsattopi sakaṭṭhānameva gato. Itare pana antarantarā gantvā mahāsattassa santike ovādaṃ gahetvā tasmiṃ ovāde ṭhatvā saggaparāyaṇā ahesuṃ.
导师讲完这段法教后,在会通本生故事时,诵出了结尾的偈颂——
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānento osānagāthā abhāsi –
“那时我是拘那罗鸟,优陀夷是弗沙杜鹃鸟;
阿难是秃鹫王,舍利弗则是那罗陀。
你们要这样记住:众,就是佛陀的众,也就是这部本生故事。”
‘‘Kuṇālohaṃ tadā āsiṃ, udāyī phussakokilo; Ānando gijjharājāsi, sāriputto ca nārado; Parisā buddhaparisā, evaṃ dhāretha jātaka’’nti.
那些比丘去的时候,是靠导师的威力去的;回来的时候,则是靠他们自己的威力回来的。导师就在大林里为他们讲业处。他们所有人当天就证得了阿拉汉果。于是有了一场大天神的集会。接着,世尊为他们开示了《大会经》。
Te pana bhikkhū gamanakāle satthānubhāvena gantvā āgamanakāle attano attanova ānubhāvena āgatā. Tesaṃ satthā mahāvaneyeva kammaṭṭhānaṃ kathesi. Sabbepi te taṃ divasameva arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Mahādevatāsamāgamo ahosi. Athassa bhagavā mahāsamayasuttaṃ (dī. ni. 2.331 ādayo) kathesi.