八十集·2. 大天鹅本生注释
21. 八十集义注 · 416 段
2. 大天鹅本生注释
[534] 2. Mahāhaṃsajātakavaṇṇanā
这些鹅正在飞走这句话,是导师住在竹林精舍时,围绕阿难长老舍命这件事讲的。事情经过和前面说的一样,不过在这里,导师引述了一件过去的事。
Ete haṃsā pakkamantīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ānandatherassa jīvitapariccāgameva ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā vuttasadisameva, idha pana satthā atītaṃ āharanto idamāhari.
过去在波罗奈,有一位名叫萨姆亚玛的波罗奈国王,他的王后名叫差摩。那时,菩萨被九万只天鹅围绕着,住在心峰山。有一天,差摩王后在破晓时分做了一个梦。她梦见金色的天鹅飞来,落在国王的宝座上,用甜美的声音讲说佛法。王后连声赞叹,听着佛法,听得入了迷,还没听够,天就亮了。天鹅说完法,从狮子宫窗飞走了。她急忙起身,伸手喊道:“快抓住那些飞走的天鹅!抓住它们!”就这样醒了过来。侍女们听到她的话,微微笑着问:“天鹅在哪里呀?”她这才明白那是个梦,心想:“我不会看见不存在的东西,这世上一定有金色的天鹅。但如果我对国王说‘我想听金色天鹅说法’,他一定会说‘我们从没见过金色天鹅,天鹅说法这种事根本不存在’,然后就置之不理。可要是说这是‘孕期的心愿’,他就会想尽办法去寻找,这样我的心愿就能实现了。”于是她装出生病的样子,给侍女们递了个眼色,就躺下了。
Atīte bārāṇasiyaṃ saṃyamassa nāma bārāṇasirañño khemā nāma aggamahesī ahosi. Tadā bodhisatto navutihaṃsasahassaparivuto cittakūṭe vihāsi. Athekadivasaṃ khemā devī paccūsasamaye supinaṃ addasa. Suvaṇṇavaṇṇā haṃsā āgantvā rājapallaṅke nisīditvā madhurassarena dhammakathaṃ kathesuṃ. Deviyā sādhukāraṃ datvā dhammaṃ suṇantiyā dhammassavanena atittāya eva ratti vibhāyi. Haṃsā dhammaṃ kathetvā sīhapañjarena nikkhamitvā agamaṃsu. Sā vegenuṭṭhāya ‘‘palāyamāne haṃse gaṇhatha gaṇhathā’’ti vatvā hatthaṃ pasārentīyeva pabujjhi. Tassā kathaṃ sutvā paricārikāyo ‘‘kuhiṃ haṃsā’’ti thokaṃ avahasiṃsu. Sā tasmiṃ khaṇe supinabhāvaṃ ñatvā cintesi – ‘‘ahaṃ abhūtaṃ na passāmi, addhā imasmiṃ loke suvaṇṇavaṇṇā haṃsā bhavissanti, sace kho pana ‘suvaṇṇahaṃsānaṃ dhammaṃ sotukāmāmhī’ti rājānaṃ vakkhāmi, ‘amhehi suvaṇṇahaṃsā nāma na diṭṭhapubbā, haṃsānañca kathā nāma abhūtāyevā’ti vatvā nirussukko bhavissati, ‘dohaḷo’ti vutte pana yena kenaci upāyena pariyesissati, evaṃ me manoratho samijjhissatī’’ti. Sā gilānālayaṃ dassetvā paricārikānaṃ saññaṃ datvā nipajji.
国王坐在王座上,到了平时见她的时间却没见到她,就问:“差摩王后在哪里?”听说她病了,便来到她的住处,坐在床榻的一角,一边抚着她的背,一边问:“你哪里不舒服?”她说:“大王,别的病痛没有,只是我生起了一个孕期愿望。”国王便说:“那就说吧,王后,你想要什么,我马上给你办来。”她说:“大王,我想对一只金色天鹅用香、花等作供养,向它喝彩,并听它说法;那只天鹅坐在铺有白伞的王座上。如果能如愿,那就好了;如果不能,我就活不成了。”于是国王安慰她说:“如果人世间有,你一定能得到,别担心。”随后,他从内室出来,和大臣们商议:“诸位,差摩王后说:‘我若能听到金色天鹅说法,就能活命;若听不到,我就活不成了。’这世间到底有没有金色天鹅?”大臣们说:“大王,我们既没见过,也没听说过。”国王问:“那谁能知道呢?”回答说:“婆罗门知道,大王。”国王便派人把婆罗门召来,恭敬地招待后问道:“老师们,真的有金色天鹅吗?”婆罗门说:“是的,大王。在我们的传承经典中记载,鱼、螃蟹、龟、鹿、孔雀、天鹅这六类畜生中都有金色的。其中,持国天王族的天鹅是智者,具足智慧。这样一来,加上人类,共有七种金色的。”
Rājā rājāsane nisinno tassā dassanavelāya taṃ adisvā ‘‘kahaṃ, khemā devī’’ti pucchitvā ‘‘gilānā’’ti sutvā tassā santikaṃ gantvā sayanekadese nisīditvā piṭṭhiṃ parimajjanto ‘‘kiṃ te aphāsuka’’nti pucchi. ‘‘Deva aññaṃ aphāsukaṃ natthi, dohaḷo pana me uppanno’’ti. Tena hi ‘‘bhaṇa, devi, yaṃ icchasi, taṃ sīghaṃ te upanāmessāmī’’ti. ‘‘Mahārāja, ahamekassa suvaṇṇahaṃsassa samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinnassa gandhamālādīhi pūjaṃ katvā sādhukāraṃ dadamānā dhammakathaṃ sotumicchāmi, sace labhāmi, iccetaṃ kusalaṃ, no ce, jīvitaṃ me natthī’’ti. Atha naṃ rājā ‘‘sace manussaloke atthi, labhissasi , mā cintayī’’ti assāsetvā sirigabbhato nikkhamma amaccehi saddhiṃ mantesi – ‘‘ambho, khemā devī, ‘suvaṇṇahaṃsassa dhammakathaṃ sotuṃ labhantī jīvissāmi, alabhantiyā me jīvitaṃ natthī’ti vadati, atthi nu kho suvaṇṇavaṇṇā haṃsā’’ti. ‘‘Deva amhehi neva diṭṭhapubbā na sutapubbā’’ti. ‘‘Ke pana jāneyyu’’nti? ‘‘Brāhmaṇā, devā’’ti. Rājā brāhmaṇe pakkosāpetvā sakkāraṃ katvā pucchi – ‘‘honti nu kho ācariyā suvaṇṇavaṇṇā haṃsā’’ti? ‘‘Āma, mahārāja amhākaṃ mantesumacchā, kakkaṭakā, kacchapā, migā, morā, haṃsāti cha ete tiracchānagatā suvaṇṇavaṇṇā hontīti āgatā, tattha dhataraṭṭhakulahaṃsā nāma paṇḍitā ñāṇasampannā, iti manussehi saddhiṃ satta suvaṇṇavaṇṇā hontī’’ti.
国王听了,满心欢喜,问道:“老师们,持国天王族的天鹅住在哪里?”他们回答:“不知道,大王。”国王又问:“那谁能知道?”他们答:“猎人们知道。”国王便下令把国内所有猎人都召集起来,问道:“诸位,金色的持国天王族天鹅住在哪里?”这时一个猎人说:“陛下,我们祖辈相传,说是在雪山的心峰山。”国王问:“你知道捕捉它们的方法吗?”答:“不知道,大王。”问:“那谁能知道?”答:“婆罗门。”国王便召来博学的婆罗门,告诉他们心峰山有金色天鹅,问道:“你们知道捕捉它们的方法吗?”婆罗门说:“大王,何必去那里捕捉呢?我们可以用方法把它们引到城边再捉。”问:“什么方法?”婆罗门说:“大王,在离城不远的北方,大约三伽乌达(即四分之三由旬)的地方,造一个三伽乌达大的安全湖,注满水,种上各种谷物,让水面覆满五色莲花。派一位精明的猎师看守,不许人靠近,并在湖的四角宣告‘此处无畏’。听到这宣告,各种鸟儿就会从十方飞来。那些天鹅也会辗转听闻此湖安全,随后便会前来。那时,就可以用毛套把它们套住捉来。”
Taṃ sutvā rājā attamano hutvā ‘‘kahaṃ nu kho ācariyā dhataraṭṭhahaṃsā vasantī’’ti pucchitvā ‘‘na jānāma, mahārājā’’ti vutte ‘‘atha ke pana jānissantī’’ti vatvā ‘‘luddaputtā’’ti vutte sabbe attano vijite luddake sannipātāpetvā pucchi – ‘‘tātā, suvaṇṇavaṇṇā dhataraṭṭhakulahaṃsā nāma kahaṃ vasantī’’ti? Atheko luddo ‘‘himavante kira, deva, cittakūṭapabbateti no kulaparamparāya kathentī’’ti āha. ‘‘Jānāsi pana nesaṃ gahaṇūpāya’’nti? ‘‘Na jānāmi, devā’’ti. ‘‘Ke pana jānissantī’’ti? Brāhmaṇāti. So brāhmaṇapaṇḍite pakkosāpetvā cittakūṭapabbate suvaṇṇavaṇṇānaṃ haṃsānaṃ atthibhāvaṃ ārocetvā ‘‘jānātha nu kho tesaṃ gahaṇūpāya’’nti pucchi. ‘‘Mahārāja, kiṃ tehi gantvā gahitehi, upāyena te nagarasamīpaṃ ānetvā gahessāmā’’ti. ‘‘Ko pana upāyo’’ti? ‘‘Mahārāja, nagarato avidūre uttarena tigāvutamatte tigāvutappamāṇaṃ khemaṃ nāma saraṃ kārāpetvā udakassa pūretvā nānādhaññāni ropetvā pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ kārāpetvā ekaṃ paṇḍitaṃ nesādaṃ paṭicchāpetvā manussānaṃ upagantuṃ adatvā catūsu kaṇṇesu ṭhitehi abhayaṃ ghosāpetha, taṃ sutvā nānāsakuṇā dasa disā otarissanti, tepi haṃsā paramparāya tassa sarassa khemabhāvaṃ sutvā āgacchissanti, atha ne vālapāsehi bandhāpetvā gaṇhāpeyyāthā’’ti.
国王听了之后,就让人在他们说的那个地方,照着所说的样子造了一个湖。然后叫来一个能干的猎人,给了他一千金,对他说:“从今天起,你不用再干自己的活了,你的妻子儿女由我来养。你要专心守护这个安全湖,不让人们靠近,在湖的四角高声宣告‘这里没有危险’。有鸟飞来,你就来告诉我。等金天鹅来了,你会得到丰厚的赏赐。”国王这样安慰他之后,就把安全湖交给他看守。从那以后,猎人就按照国王吩咐的那样去做。因为他守护安全湖,大家就叫他“堪玛咖”。从那时起,各种鸟都飞来了,消息一个传一个地说“那个湖安全无险”,各种天鹅也陆续飞来。最先来的是草天鹅,它们的叫声引来了淡黄天鹅,淡黄天鹅的叫声引来了砒霜色的天鹅,这些天鹅的叫声引来了白天鹅,白天鹅的叫声引来了黑天鹅。黑天鹅来了以后,堪玛咖就禀报国王说:“陛下,五种颜色的天鹅已经飞来,在湖里觅食了。既然黑天鹅都来了,过不了几天金天鹅一定会来。请您不必担心,陛下。”
Taṃ sutvā rājā tehi vuttapadese vuttappakāraṃ saraṃ kārāpetvā chekaṃ nesādaṃ pakkosāpetvā tassa sahassaṃ dāpetvā ‘‘tvaṃ ito paṭṭhāya attano kammaṃ mā kari, puttadāraṃ te ahaṃ posessāmi, tvaṃ appamatto khemaṃ saraṃ rakkhanto manusse paṭikkamāpetvā catūsu kaṇṇesu abhayaṃ ghosāpetvā āgatāgate sakuṇe mama ācikkheyyāsi, suvaṇṇahaṃsesu āgatesu mahantaṃ sakkāraṃ labhissasī’’ti tamassāsetvā khemaṃ saraṃ paṭicchāpesi. So tato paṭṭhāya raññā vuttanayeneva tattha paṭipajji, ‘‘khemaṃ saraṃ rakkhatī’’ti cassa ‘‘khemanesādo’’tveva nāmaṃ udapādi . Tato paṭṭhāya ca nānappakārā sakuṇā otariṃsu, ‘‘khemaṃ nibbhayaṃ sara’’nti paramparāghosena nānāhaṃsā āgamiṃsu. Paṭhamaṃ tāva tiṇahaṃsā āgamiṃsu, tesaṃ ghosena paṇḍuhaṃsā, tesaṃ ghosena manosilāvaṇṇā haṃsā, tesaṃ ghosena setahaṃsā, tesaṃ ghosena pākahaṃsā āgamiṃsu. Tesu āgatesu khemako rañño ārocesi – ‘‘deva, pañcavaṇṇā haṃsā āgantvā sare gocaraṃ gaṇhanti, pākahaṃsānaṃ āgatattā idāni katipāheneva suvaṇṇahaṃsā āgamissanti, mā cintayittha, devā’’ti.
国王听了之后,下令在城里击鼓宣告:他人不得前往那里;谁要是去了,就会被砍断手脚、抄没家产。从那时起,再也没有人去那里。另外,离心峰山不远的一个金洞里,住着黑天鹅,它们也很有力量。它们和持国天王那一族相比,只是身体颜色不同。黑天鹅王的女儿却是金色的。黑天鹅王觉得她跟持国天王相配,就把她送去做了天王的随身侍从。她成了天王心爱的人,很受宠爱。正因为这件事,这两族天鹅才彼此信任亲近起来。
Taṃ sutvā rājā ‘‘aññena tattha na gantabbaṃ, yo gacchissati, hatthapādachedanañca gharavilopañca pāpuṇissatī’’ti nagara bheriṃ carāpesi. Tato paṭṭhāya tattha koci na gacchati. Cittakūṭassa panāvidūre kañcanaguhāyaṃpākahaṃsā vasanti, tepi mahabbalā. Dhataraṭṭhakulena saddhiṃ tesaṃ sarīravaṇṇova viseso. Pākahaṃsarañño pana dhītā suvaṇṇavaṇṇā ahosi. So taṃ dhataraṭṭhamahissarassa anurūpāti tassa pādaparicārikaṃ katvā pesesi. Sā tassa piyā ahosi manāpā, teneva ca kāraṇena tāni dve haṃsakulāni aññamaññaṃ vissāsikāni jātāni.
有一天,菩萨的随从天鹅问那些黑天鹅:“这些日子你们在哪儿觅食?”黑天鹅说:“我们在波罗奈城附近的安全湖觅食。你们又在哪儿游荡呢?”随从们说了某个地方。黑天鹅听了就说:“为什么不去安全湖呢?那座湖实在太美了,各种鸟儿聚集,五色莲花铺满湖面,各种谷物果实丰足,各种蜂群嗡嗡鸣叫,四边永远回荡着无畏的声音,谁也没法靠近,更别说去伤害那里了。那座湖就是这样。”它们就这样赞叹安全湖。随从们听了它们的话,就去对苏穆科说:“听说波罗奈附近有这样一座叫安全的湖,黑天鹅都去那里觅食。请您禀告持国天王,如果他允许,我们也想去那里觅食。”苏穆科便向天王禀告。天王心想:“人类向来诡计多端、心肠狠硬、善于耍手段,这里面一定有原因。这么长时间都没有那座湖,现在突然有了,肯定是为了捉我们才弄出来的。”于是他对苏穆科说:“你们别想去那里。那座湖不是出于善意造的,就是为了捉我们才造的。人类向来诡计多端、心肠狠硬、善于耍手段。你们只在自己的觅食范围里活动就好。”
Athekadivasaṃ bodhisattassa parivārahaṃsā pākahaṃse pucchiṃsu – ‘‘tumhe imesu divasesu kahaṃ gocaraṃ gaṇhathā’’ti? ‘‘Mayaṃ bārāṇasito avidūre khemasare gocaraṃ gaṇhāma, tumhe pana kuhiṃ āhiṇḍathā’’ti. ‘‘Asukaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kasmā khemasaraṃ na gacchatha, so hi saro ramaṇīyo nānāsakuṇasamākiṇṇo pañcavaṇṇapadumasañchanno nānādhaññaphalasampanno nānappakārabhamaragaṇanikūjito catūsu kaṇṇesu niccaṃ pavattaabhayaghosano, koci naṃ upasaṅkamituṃ samattho nāma natthi, pageva aññaṃ upaddavaṃ kātuṃ, evarūpo so saro’’ti khemasaraṃ vaṇṇayiṃsu. Te tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘bārāṇasiyā samīpe kira evarūpo khemo nāma saro atthi, pākahaṃsā tattha gantvā gocaraṃ gaṇhanti, tumhepi dhataraṭṭhamahissarassa ārocetha, sace anujānāti, mayampi tattha gantvā gocaraṃ gaṇheyyāmā’’ti sumukhassa kathesuṃ. Sumukho rañño ārocesi. So cintesi – ‘‘manussā nāma bahumāyā kharamantā upāyakusalā, bhavitabbamettha kāraṇena, ettakaṃ kālaṃ eso saro natthi, idāni amhākaṃ gahaṇatthāya kato bhavissatī’’ti. So sumukhaṃ āha – ‘‘mā vo tattha gamanaṃ ruccatha, na so saro tehi sudhammatāya kato, amhākaṃ gahaṇatthāyeva kato, manussā nāma bahumāyā kharamantā upāyakusalā, tumhe sakeyeva gocare carathā’’ti .
金天鹅们说:“我们想去安全湖。”它们第二次、第三次向苏穆科请求。苏穆科便把它们想去那里的意愿禀告给大士。于是大士想:“我的亲族不要因为我而受苦,那就去吧。”他便在九万只天鹅的围绕下前往那里,觅食、嬉戏一番后,又返回心峰山。差摩在天鹅们觅食离开后,前去禀报国王它们已经来过。国王满心欢喜,说:“好,差摩,你设法捉一两只天鹅,我会给你很大的荣耀。”说完给他路费,派他出发。他到那里后,坐在瓦笼里,观察天鹅落脚的地方。菩萨们向来觅食不贪求,所以大士从落下的地方开始,按顺序一路吃稻谷;其余天鹅则东吃吃、西吃吃地四处游走。
Suvaṇṇahaṃsā ‘‘khemaṃ saraṃ gantukāmamhā’’ti dutiyampi tatiyampi sumukhassa ārocesuṃ. So tesaṃ tattha gantukāmataṃ mahāsattassa ārocesi. Atha mahāsatto ‘‘mama ñātakā maṃ nissāya mā kilamantu, tena hi gacchāmā’’ti navutihaṃsasahassaparivuto tattha gantvā gocaraṃ gahetvā haṃsakīḷaṃ kīḷitvā cittakūṭameva paccāgami. Khemako tesaṃ gocaraṃ caritvā gatakāle gantvā tesaṃ āgatabhāvaṃ rañño ārocesi. Rājā tuṭṭhacitto hutvā, ‘‘samma khemaka, ekaṃ vā dve vā haṃse gaṇhituṃ vāyama, mahantaṃ te yasaṃ dassāmī’’ti vatvā paribbayaṃ datvā taṃ uyyojesi. So tattha gantvā cāṭipañjare nisīditvā haṃsānaṃ caraṇaṭṭhānaṃ vīmaṃsi. Bodhisattā nāma nilloluppacārino honti, tasmā mahāsatto otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya sapadānaṃ sāliṃ khādanto agamāsi. Sesā ito cito ca khādantā vicariṃsu.
猎人儿子心想:“这只天鹅觅食不贪着,正好可以捉它。”第二天,天鹅们还没下水,他就已经坐在瓦笼里,到了那个地方,在不远处用笼子把自己藏起来,从孔洞里偷偷看着。就在那时,大士被九万只天鹅簇拥着走在前面,落在昨天落下的同一个地方,按顺序坐下来吃稻谷。猎人从笼子的孔洞往外看,见到大士的身形容貌极其美丽庄严,心想:“这只天鹅身体有车轮毂那么大,全身金色,脖子上绕了三道红纹,三道从喉部延伸下来经过胸前,三道从背后穿过去,就像红毛毯线绳上放着的金块一样光彩夺目。这些天鹅的王一定就是它,我要抓住它。”天鹅王吃完很多食物,玩过水戏之后,在天鹅群的围绕下回到了心峰山。就这样连续五天去觅食。第六天,堪玛咖用黑马尾毛搓成一条又粗又结实的大绳,绑在棍子上做成套索,知道“明天天鹅王会在这个地方落下”,就把棍子上的套索安放在水里。
Atha luddaputto ‘‘ayaṃ haṃso nilloluppacārī, imaṃ bandhituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā punadivase haṃsesu saraṃ anotiṇṇesuyeva cāṭipañjare nisinno taṃ ṭhānaṃ gantvā avidūre pañjare attānaṃ paṭicchādetvā chiddena olokento acchi. Tasmiṃ khaṇe mahāsatto navutihaṃsasahassapurakkhato hiyyo otiṇṇaṭṭhāneyeva otaritvā odhiyaṃ nisīditvā sāliṃ khādanto pāyāsi. Nesādo pañjarachiddena olokento tassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ disvā ‘‘ayaṃ haṃso sakaṭanābhippamāṇasarīro suvaṇṇavaṇṇo, tīhi rattarājīhi gīvāyaṃ parikkhitto, tisso rājiyo galena otaritvā urantarena gatā, tisso pacchābhāgena nibbijjhitvā gatā, rattakambalasuttasikkāya ṭhapitakañcanakkhandho viya atirocati, iminā etesaṃ raññā bhavitabbaṃ, imameva gaṇhissāmī’’ti cintesi. Haṃsarājāpi bahuṃ gocaraṃ caritvā jalakīḷaṃ kīḷitvā haṃsagaṇaparivuto cittakūṭameva agamāsi. Iminā niyāmeneva pañca divase gocaraṃ gaṇhi. Chaṭṭhe divase khemako kāḷaassavālamayaṃ daḷhaṃ mahārajjuṃ vaṭṭitvā yaṭṭhiyā pāsaṃ katvā ‘‘sve haṃsarājā imasmiṃ okāse otarissatī’’ti tathato ñatvā antoudake yaṭṭhipāsaṃ oḍḍi.
第二天,天鹅王降落时,脚一伸下去就踩进了套索。那套索立刻缠住它的脚,像铁片一样使劲往里勒。它想:“我要把它挣断。”于是猛一发力,拼命拉扯。第一回,金色的皮破了;第二回,像毛毯一样的肉破了;第三回,筋断了;到第四回,它想:“再拉下去脚就要断了,可身为国王,身体残缺实在不像样。”于是不再使劲,剧烈的疼痛却一阵阵袭来。它又想:“如果我发出被套住的叫声,亲族们一害怕,连东西都不吃,饿着肚子逃跑,身体虚弱就会掉进海里。”于是它忍住疼痛,顺着套索活动,装作还在啄食稻谷的样子,让它们尽情吃了个够。等到天鹅们嬉戏玩耍的时候,它才大声发出被套住的叫声。天鹅们听到这声音,被死亡的恐惧吓住了,一群一群地朝着心峰山方向,像先前那样纷纷逃走了。
Punadivase haṃsarājā otaranto pādaṃ pāse pavesantoyeva otari. Athassa pāso pādaṃ ayapaṭṭakena kaḍḍhanto viya ābandhitvā gaṇhi. So ‘‘chindissāmi na’’nti vegaṃ janetvā kaḍḍhitvā pātesi. Paṭhamavāre suvaṇṇavaṇṇaṃ cammaṃ chijji, dutiyavāre kambalavaṇṇaṃ maṃsaṃ chijji, tatiyavāre nhāru chijji, catutthavāre pana ‘‘pādā chijjeyyuṃ, rañño pana hīnaṅgatā nāma ananucchavikā’’ti na vāyāmaṃ akāsi, balavavedanā ca pavattiṃsu. So cintesi – ‘‘sacāhaṃ baddharavaṃ ravissāmi, ñātakā me ñatrastā hutvā gocaraṃ aggahetvā chātajjhattāva palāyantā dubbalattā samudde patissantī’’ti. So vedanaṃ adhivāsetvā pāsavase vattetvā sāliṃ khādanto viya hutvā tesaṃ yāvadatthaṃ caritvā haṃsakīḷaṃ kīḷanakāle mahantena saddena baddharavaṃ ravi. Taṃ sutvā haṃsā maraṇabhayatajjitā vaggavaggā cittakūṭābhimukhā purimanayeneva pakkamiṃsu.
苏穆科也按照前面说的方法仔细思量、反复观察,在三个地方都没看到大士,心想:“他一定是遇到了什么可怕的事。”于是转身回来,看见大士被套索捆住,浑身是血,痛苦不堪,倒在泥地上,便说道:“大王,别害怕!我愿意舍弃自己的性命来救您。”说着就降落下来,坐在泥地上安慰大士。大士心想:“九万只天鹅里,其他的都丢下我逃走了,只有苏穆科一个人回来。等猎人来了,他到底会丢下我逃走,还是不会呢?”为了试探他,大士浑身是血,挂在套索的竿子上,说了三首偈颂——
Sumukhopi heṭṭhā vuttanayeneva cintetvā vicinitvā tīsupi koṭṭhāsesu mahāsattaṃ adisvā ‘‘addhā tassevedaṃ bhayaṃ uppanna’’nti nivattitvā āgato mahāsattaṃ pāsena baddhaṃ lohitamakkhitaṃ dukkhāturaṃ paṅkapiṭṭhe nipannaṃ disvā ‘‘mā bhāyi, mahārāja, ahaṃ mama jīvitaṃ pariccajitvā tumhe mocessāmī’’ti vadanto otaritvā mahāsattaṃ assāsento paṅkapiṭṭhe nisīdi. Mahāsatto ‘‘navutihaṃsasahassesu maṃ chaḍḍetvā palāyantesu ayaṃ sumukho ekakova āgato, kiṃ nu kho luddaputtassa āgatakāle maṃ chaḍḍetvā palāyissati, udāhu no’’ti vīmaṃsanavasena lohitamakkhito pāsayaṭṭhiyaṃ olambantoyeva tisso gāthā abhāsi –
这些天鹅,弯颈的,正被恐惧驱策着飞离而去;
金肤金容的苏穆科啊,你就随心所欲地飞走吧。
‘‘Ete haṃsā pakkamanti, vakkaṅgā bhayameritā; Harittaca hemavaṇṇa, kāmaṃ sumukha pakkama.
亲族们抛下了我,让我独自落入陷阱的掌控。
他们毫无留恋地离去,你怎么一个人被丢下了?
‘‘Ohāya maṃ ñātigaṇā, ekaṃ pāsavasaṃ gataṃ; Anapekkhamānā gacchanti, kiṃ eko avahīyasi.
“飞去吧,飞行者中最胜者——被缚者岂有同伴相随?
莫断送了自身的安康;苏穆哈,随你所愿,去吧。”
‘‘Pateva patataṃ seṭṭha, natthi baddhe sahāyatā; Mā anīghāya hāpesi, kāmaṃ sumukha pakkamā’’ti.
在这里,“被恐惧驱使”是指被恐惧所推动、被恐惧所逼迫、被恐惧所动摇。第三句分里,“harī”和“hema”都只是黄金的名称。而它因为肤色黄绿而呈黄金色,所以就用这个称呼它。“善面”是指面容美好。“不顾念”是指你的亲族不看我,成了没有留恋的人。“飞去吧”就是应当飞走。“不要放弃精进”是指:为了证得从此处离去后可达的无苦境界,不要放弃精进。
Tattha bhayameritāti bhayena eritā bhayaṭṭitā bhayacalitā. Tatiyapade ‘‘harī’’tipi ‘‘hema’’ntipi suvaṇṇasseva nāmaṃ. So ca harittacatāya hemavaṇṇo, tena taṃ evaṃ ālapati. Sumukhāti sundaramukha. Anapekkhamānāti tava ñātakā maṃ anolokentā nirālayā hutvā. Patevāti uppatāhiyeva. Mā anīghāyāti ito gantvā pattabbāya nidukkhabhāvāya vīriyaṃ mā hāpesi.
苏穆科听了这话,心里想:“这位天鹅王不知道我是他的好朋友,还以为我只是嘴上说得好听的朋友。我要让他看到我对他的情谊。”于是说了四首偈颂——
Taṃ sutvā sumukho ‘‘ayaṃ haṃsarājā mama piyamittabhāvaṃ na jānāti, anuppiyabhāṇī mittoti maṃ sallakkheti, sinehabhāvamassa dassessāmī’’ti cintetvā catasso gāthā abhāsi –
持国天王啊,就算我被痛苦彻底压垮,我也绝不会舍弃你。
我的生或死,都会和你在一起。
‘‘Nāhaṃ dukkhaparetopi, dhataraṭṭha tuvaṃ jahe; Jīvitaṃ maraṇaṃ vā me, tayā saddhiṃ bhavissati.
就算我被痛苦逼到绝境,持国天王,我也不会舍弃你。
你不该把我牵扯进不光彩的勾当里。
‘‘Nāhaṃ dukkhaparetopi, dhataraṭṭha tuvaṃ jahe; Na maṃ anariyasaṃyutte, kamme yojetumarahasi.
我是与你同龄的挚友,亦安住你心间;
我被称为将军——啊,群鹅之中最尊胜的你!
‘‘Sakumāro sakhātyasmi, sacitte casmi te ṭhito; Ñāto senāpatī tyāhaṃ, haṃsānaṃ pavaruttama.
“我离开这里以后,在亲人中间该怎么说呢?
舍弃了那只飞禽中的最胜者,离开之后又能对你说什么呢?
我宁愿在这里舍弃性命,也绝不肯去做卑贱的事。”
‘‘Kathaṃ ahaṃ vikattissaṃ, ñātimajjhe ito gato; Taṃ hitvā patataṃ seṭṭha, kiṃ te vakkhāmito gato; Idha pāṇaṃ cajissāmi, nānariyaṃ kattumussahe’’ti.
在这里,“我不”的意思是:大王,就算我被身体上和精神上的痛苦所触及,我也不会抛弃你。“与卑劣相连”:因为那是背叛朋友、毫无惭愧的人才会做的事,所以与卑劣相连。“行为”:指抛弃你之后离开的行为。“同龄”:指同为幼伴,意思是同一天结生、同一天破壳而出、一起长大的幼年同伴。“我是朋友”:我是像你右眼一样的亲密好友。“于自心中”:我住在你自己的心里,随你支配;你活着我就活着,你不活我就不活。也有版本写作“saṃcitte”,意思是我安稳地住在你心中,住得很好。“知名”:在一切天鹅当中都很有名。“将如何说”:被问“天鹅王在哪里”时,我该怎么说?我又能对那群打听你下落的天鹅说什么呢?
Tattha nāhanti ahaṃ, mahārāja, kāyikacetasikena dukkhena phuṭṭhopi taṃ na jahāmi. Anariyasaṃyutteti mittadubbhīhi ahirikehi kattabbatāya anariyabhāvena saṃyutte. Kammeti taṃ jahitvā pakkamanakamme. Sakumāroti samānakumāro, ekadivaseneva paṭisandhiṃ gahetvā ekadivase aṇḍakosaṃ padāletvā ekato vaḍḍhitakumāroti attho. Sakhātyasmīti ahaṃ te dakkhiṇakkhisamo piyasahāyo. Sacitteti tava sake citte ahaṃ ṭhito tava vase vattāmi, tayi jīvante jīvāmi, na jīvante na jīvāmīti attho. ‘‘Saṃcitte’’tipi pāṭho, tava citte ahaṃ saṇṭhito suṭṭhu ṭhitoti attho. Ñātoti sabbahaṃsānaṃ antare paññāto. Vikattissanti ‘‘kuhiṃ haṃsarājā’’ti pucchito ahaṃ kinti kathessāmi. Kiṃ te vakkhāmīti te tava pavattiṃ pucchante haṃsagaṇe kiṃ vakkhāmi.
苏穆卡用这四首偈颂发出狮子吼之后,大士为了彰显他的功德,这样说道:
Evaṃ sumukhena catūhi gāthāhi sīhanāde nadite tassa guṇaṃ pakāsento mahāsatto āha –
苏穆科,此实是法:汝立于圣道,
不忍弃我——我乃汝主,亦汝友。
‘‘Eso hi dhammo sumukha, yaṃ tvaṃ ariyapathe ṭhito; Yo bhattāraṃ sakhāraṃ maṃ, na pariccattumussahe.
“我注视着它时,恐惧根本不会生起;
我这样活着的生命,你尽可拿去。”
‘‘Tañhi me pekkhamānassa, bhayaṃ na tveva jāyati; Adhigacchasi tvaṃ mayhaṃ, evaṃbhūtassa jīvita’’nti.
在这里,“这就是法”指的是古代智者的本性。“主人与朋友”是说,主人与朋友——即我。“恐惧”是指内心的恐惧不会在我心中生起,我就像站在心峰山上的天鹅群中间一样。“我的”是说,你将会让我保住性命。
Tattha eso dhammoti esa porāṇakapaṇḍitānaṃ sabhāvo. Bhattāraṃ sakhāraṃ manti sāmikañca sahāyañca maṃ. Bhayanti cittutrāso mayhaṃ na jāyati, cittakūṭapabbate haṃsagaṇamajjhe ṭhito viya homi. Mayhanti mama jīvitaṃ tvaṃ labhāpessasi.
正当他们这样交谈时,猎人的儿子站在池塘边,看见那些天鹅分成三群逃走,心想:“这是怎么回事?”便朝设陷阱的地方望去,看见菩萨正悬在陷阱的柱子上,顿时满心欢喜,紧紧扎好腰带,抄起木槌,像劫末大火一样猛扑过去,脚跟踩过烂泥,仰着头朝前面飞落的天鹅急速逼近。为了说明这件事,导师说道:
Evaṃ tesaṃ kathentānaññeva luddaputto sarapariyante ṭhito haṃse tīhi khandhehi palāyante disvā ‘‘kiṃ nu kho’’ti pāsaṭṭhānaṃ olokento bodhisattaṃ pāsayaṭṭhiyaṃ olambantaṃ disvā sañjātasomanasso kacchaṃ daḷhaṃ bandhitvā muggaraṃ gahetvā kappuṭṭhānaggi viya avattharamāno paṇhiyā akkantakalale uparisīsena gantvā purato patante vegena upasaṅkami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
当这些圣者——那些行持圣者之道的圣者们——这样交谈时,
猎人抓起棍棒,急匆匆地猛冲过来。
‘‘Iccevaṃ mantayantānaṃ, ariyānaṃ ariyavuttinaṃ; Daṇḍamādāya nesādo, āpatī turito bhusaṃ.
看见它冲过来,苏穆科便大声喊叫。
天鹅站在国王面前,消除了他的恐惧。
‘‘Tamāpatantaṃ disvāna, sumukho atibrūhayi; Aṭṭhāsi purato rañño, haṃso vissāsayaṃ byathaṃ.
“最胜的飞禽啊,不要害怕,像你这样的确实不会恐惧;
我要采取与法相应的行动。
凭这份善巧,你很快就会从网中解脱。”
‘‘Mā bhāyi patataṃ seṭṭha, na hi bhāyanti tādisā; Ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasañhitaṃ; Tena pariyāpadānena, khippaṃ pāsā pamokkhasī’’ti.
其中,对“圣者所行”一句,是指那些安住于圣者行仪中的人。“强烈”是指坚固、有力。“他大声说出”是指:他宣说紧接着那首偈颂里“不要害怕”这句话时,发出了巨大的声音。“他站住了”是指:如果那猎人要打国王,我就替他挨这一下,于是他舍弃性命,站到了前面。“安慰”是指安慰、安抚。“惊恐”是指以“不要害怕”这句话,去安慰那个惊恐害怕的国王。“像你这样的”是指像您这样具足智慧与精进的人。“瑜伽”是指智慧与精进的结合。“相应”是指合宜。“与法相应”是指依于正理。以那样的行持,是指以我所运用的这份清净精勤。你将解脱,是指你将会脱身。
Tattha ariyavuttinanti ariyācāre vattamānānaṃ. Bhusanti daḷhaṃ balavaṃ. Atibrūhayīti anantaragāthāya āgataṃ ‘‘mā bhāyī’’ti vacanaṃ vadanto atibrūhesi mahāsaddaṃ nicchāresi. Aṭṭhāsīti sace nesādo rājānaṃ paharissati, ahaṃ pahāraṃ sampaṭicchissāmīti jīvitaṃ pariccajitvā purato aṭṭhāsi. Vissāsayanti vissāsento assāsento. Byathanti byathitaṃ bhītaṃ rājānaṃ ‘‘mā bhāyī’’ti iminā vacanena vissāsento. Tādisāti tumhādisā ñāṇavīriyasampannā. Yoganti ñāṇavīriyayogaṃ. Yuttanti anucchavikaṃ. Dhammūpasañhitanti kāraṇanissitaṃ. Tena pariyāpadānenāti tena mayā payuttena yogena parisuddhena. Pamokkhasīti muccissasi.
苏穆科这样安慰了大士之后,就走到猎人的儿子跟前,说出甜美的人话,问他:“朋友,你叫什么名字?”对方回答:“金色天鹅王,我叫堪玛咖。”苏穆科听了便说:“朋友堪玛咖,你别以为‘我布下的马尾套索,套住的不过是随便哪只天鹅’。在九万只天鹅当中,最殊胜的持国天鹅王,已经被你的套索套住了。他具足智慧、戒行和正行,站在大众这一边,你不该杀他。他该做的事,我来替你做。这位是金色,我也一样是金色。我愿意为他舍弃自己的性命。你要是想取他的羽毛,就取我的羽毛;要是想取皮、肉、筋、骨当中的任何一样,就从我身上取;要是想把他当玩赏的天鹅,就把我当玩赏的天鹅;要是想把他活着卖掉换钱,就把我活着卖掉换钱。千万别杀这位具足智慧等功德的天鹅王。因为你要是杀了他,就逃不出地狱等恶道。”苏穆科用地狱等恐怖来吓唬他,让他接受了自己这番甜言蜜语,然后又回到菩萨身边,安慰他,站在一旁。猎人听了他的话,心里想:“这不过是畜生,却能做出连人都做不到的这样的朋友之义。人反而不能这样安住在朋友之义中。啊!他真是具足智慧,言语甜美,如法而行。”他全身充满了喜悦和满足,毛发竖立,扔掉了棍子,在头上合掌,像在向太阳致敬一样,站在那里赞叹苏穆科的功德。为了说明这件事,世尊说:
Evaṃ sumukho mahāsattaṃ assāsetvā luddaputtassa santikaṃ gantvā madhuraṃ mānusiṃ vācaṃ nicchārento, ‘‘samma, tvaṃ konāmosī’’ti pucchitvā ‘‘suvaṇṇavaṇṇahaṃsarāja, ahaṃ khemako nāmā’’ti vutte, ‘‘samma khemaka, ‘tayā oḍḍitavālapāse yo vā so vā haṃso baddho’ti saññaṃ mā kari, navutiyā haṃsasahassānaṃ pavaro dhataraṭṭhahaṃsarājā te pāse baddho, ñāṇasīlācārasampanno saṅgāhakapakkhe ṭhito, na taṃ māretuṃ yutto, ahaṃ tava iminā kattabbakiccaṃ karissāmi, ayampi suvaṇṇavaṇṇo, ahampi tatheva, ahaṃ etassatthāya attano jīvitaṃ pariccajissāmi, sace tvaṃ etassa pattāni gaṇhitukāmosi, mama pattāni gaṇha, athopi cammamaṃsanhāruaṭṭhīnamaññataraṃ gaṇhitukāmosi, mameva sarīrato gaṇha, atha naṃ kīḷāhaṃsaṃ kātukāmosi, maññeva kara, jīvantameva vikkiṇitvā sace dhanaṃ uppādetukāmosi, maṃ jīvantameva vikkiṇitvā dhanaṃ uppādehi, mā etaṃ ñāṇādiguṇasaṃyuttaṃ haṃsarājānaṃ avadhi, sace hi naṃ vadhissasi, nirayādīhi na muccissasī’’ti taṃ nirayādibhayena santajjetvā attano madhurakathaṃ gaṇhāpetvā puna bodhisattassa santikaṃ gantvā taṃ assāsento aṭṭhāsi. Nesādo tassa kathaṃ sutvā ‘‘ayaṃ tiracchānagato samāno manussehipi kātuṃ asakkuṇeyyaṃ evarūpaṃ mittadhammaṃ karoti, manussāpi evaṃ mittadhamme ṭhātuṃ na sakkonti, aho esa ñāṇasampanno madhurakatho dhammiko’’ti sakalasarīraṃ pītisomanassaparipuṇṇaṃ katvā pahaṭṭhalomo daṇḍaṃ chaḍḍetvā sirasi añjaliṃ patiṭṭhapetvā sūriyaṃ namassanto viya sumukhassa guṇaṃ kittento aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了苏穆科那番善巧的话之后,
猎人汗毛直竖,向他合掌行礼。
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, sumukhassa subhāsitaṃ; Pahaṭṭhalomo nesādo, añjalissa paṇāmayi.
我从未听说过,也从未见过鸟说人话。
说着圣者的语言,却是一只弯脖子鸟,抛弃了人的话语。
‘‘Na me sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā, bhāsanto mānusiṃ dijo; Ariyaṃ bruvāno vakkaṅgo, cajanto mānusiṃ giraṃ.
“此鸟与汝是何亲?汝既解脱,为何亲近被缚者?
群鸟皆已飞去,汝何独留此间?”
‘‘Kiṃ nu tāyaṃ dijo hoti, mutto baddhaṃ upāsasi; Ohāya sakuṇā yanti, kiṃ eko avahīyasī’’ti.
在这里,向他合掌是指向他献上合掌,用“na me”这首偈颂来称赞他。其中,“人”指人的语言。“圣”指美好的、无过失的。“发出”指说出。这里要表达的意思是:朋友,你身为鸟,今天却与我说人话,说的没有过失,而且在我眼前亲自说出了人语;可是在此之前,这样奇妙的事我从未听过,也从未见过。你所亲近的到底是什么?对你来说,这又是什么呢?
Tattha añjalissa paṇāmayīti añjaliṃ assa upanāmayi, ‘‘na me’’ti gāthāyassa thutiṃ karoti. Tattha mānusinti manussavācaṃ. Ariyanti sundaraṃ niddosaṃ. Cajantoti vissajjento. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma, tvaṃ dijo samāno ajja mayā saddhiṃ mānusiṃ vācaṃ bhāsanto niddosaṃ bruvāno mānusiṃ giraṃ cajanto paccakkhato diṭṭho, ito pubbe pana idaṃ acchariyaṃ mayā neva sutaṃ na diṭṭhanti. Kiṃ nu tāyanti yaṃ etaṃ tvaṃ upāsasi, kiṃ nu te ayaṃ hoti.
苏木迦被心喜的猎人如此询问后,心想:“这家伙已经变软了,现在我要让他对我更加服软,把我的本事露一手给他看看。”于是说道:
Evaṃ tuṭṭhacittena nesādena puṭṭho sumukho ‘‘ayaṃ muduko jāto, idānissa bhiyyosomattāya mudubhāvatthaṃ mama guṇaṃ dassesāmī’’ti cintetvā āha –
鸟之仇敌啊,他本是我之王,曾立我为将军;
我终究不忍抛下这位鸟群之王,任他陷于危厄。
‘‘Rājā me so dijāmitta, senāpaccassa kārayiṃ; Tamāpade pariccatuṃ, nussahe vihagādhipaṃ.
“我众伙伴以我为主,愿勿令其一人遭祸;
猎师贤友,请即如此行事,我于此主衷心爱乐。”
‘‘Mahāgaṇāya bhattā me, mā eko byasanaṃ agā; Tathā taṃ samma nesāda, bhattāyaṃ abhito rame’’ti.
这里,“我无力”是指我做不到。“大群”是指那庞大的天鹅群。“不要独自”是说:有像我这样的侍者在,别让他独自遭遇灾祸。“正是如此”是说:就像我所说的那样,正是那样。“朋友”指同伴。“这位是我的养育者,我欢喜地亲近他”:这一位是我的养育者,我欢喜地亲近他,乐于在他身边,从不感到厌倦。
Tattha nussaheti na samatthomhi. Mahāgaṇāyāti mahato haṃsagaṇassa. Mā ekoti mādise sevake vijjamāne mā ekako byasanaṃ agā. Tathā tanti yathā ahaṃ vadāmi, tatheva taṃ. Sammāti vayassa. Bhattāyaṃ abhito rameti bhattā ayaṃ mama, ahamassa abhito rame santike ramāmi na ukkaṇṭhāmīti.
猎人听了天鹅王那番依于正法的甜美话语,心生欢喜,汗毛直竖,他心里想:“如果我杀了这位具足戒等功德的天鹅王,我就无法从四种恶道中解脱。国王想怎么处置我,就随他吧。我要把这位天鹅王当作送给苏穆科的礼物,放他自由。”这样想过之后,他说了下面这首偈颂:
Nesādo taṃ tassa dhammanissitaṃ madhurakathaṃ sutvā somanassappatto pahaṭṭhalomo ‘‘sacāhaṃ etaṃ sīlādiguṇasaṃyuttaṃ haṃsarājānaṃ vadhissāmi, catūhi apāyehi na muccissāmi, rājā maṃ yadicchati, taṃ karotu, ahametaṃ sumukhassa dāyaṃ katvā vissajjessāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
“瓦康伽啊,你行于圣者之道,礼敬施食;
我将你的丈夫还给你,你们俩随心所欲地去吧。”
‘‘Ariyavattasi vakkaṅga, yo piṇḍamapacāyasi; Cajāmi te taṃ bhattāraṃ, gacchathūbho yathāsukha’’nti.
在这其中,“具足圣者之行”是指:你具备被称为“护持朋友之法”的圣者行为。“恭敬地礼敬施食”是指:你把从主人那里得到的食物恭敬地供奉到将军的位置上。“你们俩去吧”是指:你们两个人让泪流满面的亲族欢喜起来,随心所欲地去吧。
Tattha ariyavattasīti mittadhammarakkhaṇasaṅkhātena ācāraariyānaṃ vattena samannāgatosi. Piṇḍamapacāyasīti bhattu santikā laddhaṃ piṇḍaṃ senāpatiṭṭhānaṃ pūjesi. Gacchathūbhoti dvepi janā assumukhe ñātisaṅghe hāsayamānā yathāsukhaṃ gacchathāti.
说完这些话,猎人怀着柔软的心走近菩萨,放下棍子,让他坐在泥地上,解开套索和棍棒,把他扶起来,从水池中移开,让他坐在嫩草铺上。然后他慢慢解开菩萨脚上的套索,对菩萨生起强烈的爱意,以慈心取来清水,洗去血迹,一遍又一遍地擦拭。这时,凭着慈心的力量,筋与筋、肉与肉、皮与皮都贴合愈合了,那只脚恢复如初,和另一只脚没有差别。菩萨得到安乐,以平常的姿态坐着。苏穆科看到国王因为自己而得到安乐,心生欢喜,想道:“这个人对我们有大恩,我们对他却没有什么恩可报。如果他是为了国王或大臣们才抓我们,把我们带到他们那里,他会得到很多财宝;如果是为了自己才抓我们,把我们卖掉,也一样会得到财宝。我先问问他吧。”于是,他出于报恩之心,问道:
Evaṃ vatvā nesādo muducittena mahāsattaṃ upasaṅkamitvā yaṭṭhiṃ onāmetvā paṅkapiṭṭhe nisīdāpetvā pāsayaṭṭhiyā mocetvā taṃ ukkhipitvā sarato nīharitvā taruṇadabbatiṇapiṭṭhe nisīdāpetvā pāde baddhapāsaṃ saṇikaṃ mocetvā mahāsatte balavasinehaṃ paccupaṭṭhāpetvā mettacittena udakaṃ ādāya lohitaṃ dhovitvā punappunaṃ parimajji, athassa mettānubhāvena sirāya sirā, maṃsena maṃsaṃ, cammena cammaṃ ghaṭitaṃ, pādo pākatiko ahosi, itarena nibbiseso. Bodhisatto sukhappatto hutvā pakatibhāvena nisīdi. Sumukho attānaṃ nissāya rañño sukhitabhāvaṃ disvā sañjātasomanasso cintesi – ‘‘iminā amhākaṃ mahāupakāro kato, amhehi etassa kato upakāro nāma natthi, sace esa rājarājamahāmattānaṃ atthāya amhe gaṇhi, tesaṃ santikaṃ netvā bahuṃ dhanaṃ labhissati, sace attano atthāya gaṇhi, amhe vikkiṇitvā dhanaṃ labhissateva, pucchissāmi tāva na’’nti. Atha naṃ upakāraṃ kātukāmatāya pucchanto āha –
如果我能凭自己的努力,将套索置于天鹅的翅膀上;
贤友,我们接受你这份无畏的供养。
‘‘Sace attappayogena, ohito haṃsapakkhinaṃ; Paṭiggaṇhāma te samma, etaṃ abhayadakkhiṇaṃ.
“若非亲力设网困天鹅,
无主而放我,猎户啊,你便成偷盗。”
‘‘No ce attappayogena, ohito haṃsapakkhinaṃ; Anissaro muñcamamhe, theyyaṃ kayirāsi luddakā’’ti.
其中,“如果”是说:朋友尼沙陀,假如你用自己设下的手段,为自己捕捉天鹅和其他鸟类而布下套索。“不自主”是说:你不能自主,若在释放我们时,拿走属于派你来的人的东西,那就是在偷盗。
Tattha saceti, samma nesāda, sace tayā attano payogena attano atthāya haṃsānañceva sesapakkhīnañca pāso ohito. Anissaroti anissaro hutvā amhe muñcanto yenāsi āṇatto, tassasantakaṃ gaṇhanto theyyaṃ kayirāsi.
猎人听了这话,说道:“我不是为了自己的利益才抓你们的,是波罗奈国王命令我抓的。”于是他从王后梦见天鹅的时候开始,一直讲到国王听说天鹅来了,对堪玛咖说:“朋友堪玛咖,你试着抓一两只天鹅吧,我会给你很大的荣耀。”说完给了他路费,派他出发——这整件事的经过,他都原原本本说了出来。苏穆卡听了之后心想:“这个猎人不顾自己的性命把我们放了,这是很难做到的事。如果我们从这里去支提峰,持国天王的智慧威德就不会彰显,我的友爱之道也不会为人所知,猎人的儿子得不到大荣耀,国王不会安住在五戒上,王后的心愿也无法圆满。”于是他说道:“朋友,既然这样,你不能放我们走,就把我们交给国王吧,他会随自己的心意处置我们。”为了说明这个意思,他说了这首偈颂:
Taṃ sutvā nesādo ‘‘nāhaṃ tumhe attano atthāya gaṇhiṃ, bārāṇasiraññā pana saṃyamena gaṇhāpitomhī’’ti vatvā deviyā diṭṭhasupinakālato paṭṭhāya yāva raññā tesaṃ āgatabhāvaṃ sutvā, ‘‘samma khemaka, ekaṃ vā dve vā haṃse gaṇhituṃ vāyama, mahantaṃ te yasaṃ dassāmī’’ti vatvā paribbayaṃ datvā uyyojitabhāvo, tāva sabbaṃ pavattiṃ ārocesi. Taṃ sutvā sumukho ‘‘iminā nesādena attano jīvitaṃ agaṇetvā amhe vissajjentena dukkaraṃ kataṃ, sace mayaṃ ito cittakūṭaṃ gamissāma, neva dhataraṭṭharañño paññānubhāvo, na mayhaṃ mittadhammo pākaṭo bhavissati, na luddaputto mahantaṃ yasaṃ lacchati, na rājā pañcasu sīlesu patiṭṭhahissati, na deviyā manoratho matthakaṃ pāpuṇissatī’’ti cintetvā , ‘‘samma, evaṃ sante amhe vissajjetuṃ na labhasi, rañño no dassehi, so amhe yathāruciṃ karissatī’’ti imamatthaṃ pakāsento gāthamāha –
“你是那位国王的仆役,那就尽管把他送到他那里去吧;
在那里,善制王会依其所知处置。”
‘‘Yassa tvaṃ bhatako rañño, kāmaṃ tasseva pāpaya; Tattha saṃyamano rājā, yathābhiññaṃ karissatī’’ti.
这里,“tasseva”的意思是:把他带到那个人跟前。“tattha”的意思是:在那座国王的宫殿里。“yathābhiññaṃ”的意思是:随他的心意,随他的喜好。
Tattha tassevāti tasseva santikaṃ nehi. Tatthāti tasmiṃ rājanivesane. Yathābhiññanti yathādhippāyaṃ yathāruciṃ.
猎人听了之后,说道:“诸位贤者,别想着去见国王。国王这东西是很可怕的,说不定会把你们当成玩赏的天鹅,说不定会把你们杀掉。”于是苏穆科对他说:“猎友,别为我们担心。我连那样粗暴的人都用说法让他变得柔和了,对国王又怎么会做不到呢?国王都是智者,分得清什么话说得好、什么话说得不好。赶紧带我们去国王那里吧。带的时候别用绳子绑着,把我们放进花笼里抬着走。做花笼的时候,给持国天王做一个大的,上面盖满白莲花;给我做一个小的,上面盖满红莲花。让持国天王在前面,我在后面,位置放低一点。赶紧带过去,让国王见到。”猎人听了他的话,心想:“苏穆科见到国王以后,一定会给我很大的荣耀。”心里生出欢喜,就用柔软的藤蔓编了笼子,盖上莲花,按照他说的那样带着他们走了。为了说明这件事,世尊说道:
Taṃ sutvā nesādo ‘‘mā vo bhaddante rājadassanaṃ ruccittha, rājāno nāma sappaṭibhayā, kīḷāhaṃse vā vo kareyyuṃ māreyyuṃ vā’’ti āha. Atha naṃ sumukho, ‘‘samma luddaka mā amhākaṃ cintayi, ahaṃ tādisassa kakkhaḷassa dhammakathāya maddavaṃ janesiṃ, rañño kiṃ na janessāmi, rājāno hi paṇḍitā subhāsitadubbhāsitaññu, khippaṃ no rañño santikaṃ nehi, nayanto ca mā bandhanena nayi, pupphapañjare pana nisīdāpetvā nehi, pupphapañjaraṃ karonto dhataraṭṭhassa mahantaṃ setapadumasañchannaṃ, mama khuddakaṃ rattapadumasañchannaṃ katvā dhataraṭṭhaṃ purato, mamaṃ pacchato nīcataraṃ katvā ādāya khippaṃ netvā rañño dassehī’’ti āha. So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘sumukho rājānaṃ disvā mama mahantaṃ yasaṃ dātukāmo bhavissatī’’ti sañjātasomanasso mudūhi latāhi pañjare katvā padumehi chādetvā vuttanayeneva te gahetvā agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
猎人被这样说了之后,对那金色和绿皮肤的两位
用双手把两只都抱起来,放进了笼子里。
‘‘Iccevaṃ vutto nesādo, hemavaṇṇe harittace; Ubho hatthehi saṅgayha, pañjare ajjhavodahi.
“那两只鸟被关进笼子里,通体都闪耀着光辉。
猎人抓起苏穆科和持国,就离开了。”
‘‘Te pañjaragate pakkhī, ubho bhassaravaṇṇine; Sumukhaṃ dhataraṭṭhañca, luddo ādāya pakkamī’’ti.
在这里,“ajjhavodahi”的意思是放入、安置;“bhassaravaṇṇine”的意思是具有光辉灿烂的颜色。
Tattha ajjhavodahīti odahi ṭhapesi. Bhassaravaṇṇineti pabhāsampannavaṇṇe.
就这样,当猎人带着他们离开时,持国想起了自己的妻子——波迦鹅王的女儿,便呼唤苏穆迦,被烦恼驱使着悲泣起来。为了说明这件事,导师说道:
Evaṃ luddassa te ādāya pakkamanakāle dhataraṭṭho pākahaṃsarājadhītaraṃ attano bhariyaṃ saritvā sumukhaṃ āmantetvā kilesavasena vilapi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
持国被抓住时,对苏穆科说了这样一句话:
苏穆科啊,我非常害怕那位有着美丽双腿的沙玛。
一旦知道我们被杀,她随后就会自杀。
‘‘Harīyamāno dhataraṭṭho, sumukhaṃ etadabravi; Bāḷhaṃ bhāyāmi sumukha, sāmāya lakkhaṇūruyā; Asmākaṃ vadhamaññāya, athattānaṃ vadhissati.
“苏穆迦啊,那金躯金缕的帕卡汉萨雁,
如今想必正如海滨孤鹤,凄然哀啼。”
‘‘Pākahaṃsā ca sumukha, suhemā hemasuttacā; Koñcī samuddatīreva, kapaṇā nūna rucchatī’’ti.
在这里,“我害怕”是指害怕死亡。“萨玛雅”是指具有黄金般的肤色。“有相之腿”是指双腿具足好相。“知道被杀”是指得知杀害之事,心里想着“我亲爱的丈夫被杀了”,有了这样的认知。“她将自杀”意思是:我亲爱的丈夫若死了,我活着还有什么用?所以她将会死去。“巴卡汉萨”是指巴卡汉萨王的女儿。“苏海玛”是她的名字。“金肤色”是指皮肤像黄金一样美丽。“她哀鸣”的意思是:就像一只名叫鹬的雌鸟,潜入名为咸海的大海,在伴侣死后可怜地哀哭;同样,她必定也会这样哭泣。
Tattha bhāyāmīti maraṇato bhāyāmi. Sāmāyāti suvaṇṇavaṇṇāya. Lakkhaṇūruyāti lakkhaṇasampannaūruyā. Vacamaññāyāti vadhaṃ jānitvā ‘‘mama piyasāmiko mārito’’ti saññī hutvā. Vadhissatīti kiṃ me piyasāmike mate jīvitenāti marissati. Pākahaṃsāti pākahaṃsarājadhītā. Suhemāti evaṃnāmikā. Hemasuttacāti hemasadisasundaratacā. Rucchatīti yathā loṇisaṅkhātaṃ samuddaṃ otaritvā mate patimhi koñcī sakuṇikā kapaṇā rodati, evaṃ nūna sā rodissatīti.
苏穆科听完之后,心里想:“这位天鹅王本该去教导别人,现在却为了一个女人,被烦恼牵着走,在那里哀哀哭诉。事情已经到了像水烧开时那样紧急,又像篱笆自己站起来去吃秧苗的时候了。我何不靠自己的力量,把女人的过失揭示出来,让他明白过来呢?”于是他说了这首偈颂:
Taṃ sutvā sumukho ‘‘ayaṃ haṃsarājā aññe ovadituṃ yutto mātugāmaṃ nissāya kilesavasena vilapati, udakassa ādittakālo viya vatiyā uṭṭhāya kedārakhādanakālo viya ca jāto, yaṃnūnāhaṃ attano balena mātugāmassa dosaṃ pakāsetvā etaṃ saññāpeyya’’nti cintetvā gāthamāha –
世间有这样一位伟大、不可衡量的拥有广大僧团者。
为一个女人悲伤,这可不是有智慧的人该做的事。
‘‘Evaṃ mahanto lokassa, appameyyo mahāgaṇī; Ekitthimanusoceyya, nayidaṃ paññavatāmiva.
就像风把气味吹来,不管是香的还是臭的,两种都一起带走。
愚人就像分不清生果和熟果,贪心的人就像盲人追逐诱饵。
‘‘Vātova gandhamādeti, ubhayaṃ chekapāpakaṃ; Bālo āmakapakkaṃva, lolo andhova āmisaṃ.
对事情分不清是非,你在我面前表现得就像个傻子。
你分不清什么该做、什么不该做,死亡的时刻却已经来到了。
‘‘Avinicchayaññu atthesu, mandova paṭibhāsi maṃ; Kiccākiccaṃ na jānāsi, sampatto kālapariyāyaṃ.
你像半醉的人一样夸夸其谈,认为女人是卓越美好的。
她们是许多男人共用的,就像酒鬼共用的酒馆。
‘‘Aḍḍhummatto udīresi, yo seyyā maññasitthiyo; Bahusādhāraṇā hetā, soṇḍānaṃva surāgharaṃ.
“幻术、阳焰,忧愁、疾病与灾患;
此皆粗恶之缚,是死神套索,深藏洞穴。
对女人产生信赖的男人,就是男人中最下贱的人。”
‘‘Māyā cetā marīcī ca, sokā rogā cupaddavā; Kharā ca bandhanā cetā, maccupāsā guhāsayā; Tāsu yo vissase poso, so naresu narādhamo’’ti.
在这里,“大”是指伟大。“世间”是指天鹅的世间。“不可测量”是指无法用功德来衡量。“有大群”是指拥有庞大的群体,是群体的导师。“一个女人”:像您这样尊贵的人,如果为一个女人而悲伤,这种悲伤不是智者会有的。所以我说“您今天是愚人”,正是这个意思。
Tattha mahantoti mahanto samāno. Lokassāti haṃsalokassa. Appameyyoti guṇehi pametuṃ asakkuṇeyyo. Mahāgaṇīti mahantena gaṇena samannāgato gaṇasatthā. Ekitthinti yaṃ evarūpo bhavaṃ ekaṃ itthiṃ anusoceyya, idaṃ anusocanaṃ na paññavataṃ iva, tenāhaṃ ajja taṃ bāloti maññāmīti adhippāyenevamāha.
“取”就是抓取、执取。“美恶”指美好和不美好。“生熟”指生的和熟的。“贪味者”指贪著味道的人。这段话的意思是:大王,就像风吹过莲花池等地方,就带走香气,吹过垃圾堆等地方,就带走臭气,这样它两种气味都抓取,美的和丑的都抓;又像愚笨的小孩坐在芒果树和蒲桃树下面,伸出手,把不断落下来的果子,不管生的熟的都拿来吃;又像贪著味道的盲人,食物端上来时,不管有苍蝇的还是没苍蝇的,他都拿来吃;同样,女人因为烦恼的力量,不管对方有钱没钱、出身高贵还是低贱、长得好看还是难看,她们都会去抓取、去亲近。对于有这样恶法的女人,大王,您为什么还要为她胡言乱语、哀叹不已呢?
Ādetīti gaṇhāti. Chekapāpakanti sundarāsundaraṃ. Āmakapakkati āmakañca pakkañca. Loloti rasalolo. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, yathā nāma vāto padumasarādīni paharitvā sugandhampi saṅkāraṭṭhānādīni paharitvā duggandhampīti ubhayaṃ chekapāpakaṃ gandhaṃ ādiyati, yathā ca bālo kumārako ambajambūnaṃ heṭṭhā nisinno hatthaṃ pasāretvā patitapatitaṃ āmakampi pakkampi phalaṃ gahetvā khādati, yathā ca rasalolo andho bhatte upanīte yaṃkiñci samakkhikampi nimmakkhikampi āmisaṃ ādiyati, evaṃ itthiyo nāma kilesavasena aḍḍhampi duggatampi kulīnampi akulīnampi abhirūpampi virūpampi gaṇhanti bhajanti, tādisānaṃ pāpadhammānaṃ itthīnaṃ kiṃkāraṇā vippalapasi, mahārājāti.
对于诸事,就是指各种因与非因。愚人,就是瞎眼的傻瓜。出现在我面前,就是显现在我面前。时节变化,意思是:你已经到了这样的临终时刻,却不知道“这个时候该做这个,不该做那个;该说这个,不该说那个”,天神啊!半醉,就是好像半醉的人一样。你发出,意思是:就像喝了酒但没有大醉的人会胡言乱语,你就是那样胡言乱语。殊胜的,就是最好的、最上等的。
Atthesūti kāraṇākāraṇesu. Mandoti andhabālo. Paṭibhāsi manti mama upaṭṭhāsi. Kālapariyāyanti evarūpaṃ maraṇakālaṃ patto ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ kattabbaṃ, idaṃ nakattabbaṃ, idaṃ vattabbaṃ, idaṃ na vattabba’’nti na jānāsi devāti. Aḍḍhummattoti aḍḍhummattako maññe hutvā. Udīresīti yathā suraṃ pivitvā nātimatto puriso yaṃ vā taṃ vā palapati, evaṃ palapasīti attho. Seyyāti varā uttamā.
大王,在“幻术”等这些说法里,女人因为具有欺骗的性质,所以叫幻术;因为无法抓取,所以叫阳焰;因为它们是忧愁等的条件,所以叫忧愁;叫疾病;叫种种灾祸;因为以嗔怒等而内心僵硬,所以叫粗恶。再者,依靠她们才有镣铐等束缚,所以这些女人就叫束缚;正因为她们住在身体的洞穴里,这些女人就叫死神,大王。这个意思,也应该依据经文“因欲、以欲为因、以欲为由,正是以欲为因,国王们抓住盗贼……”来阐明。
‘‘Māyā cā’’tiādīsu, deva, itthiyo nāmetā vañcanaṭṭhena māyā, agayhupagaṭṭhena marīcī, sokādīnaṃ paccayattā sokā, rogā, anekappakārā upaddavā, kodhādīhi thaddhabhāveneva kharā. Tā hi nissāya andubandhanādīhi bandhanato bandhanā cetā, itthiyo nāma sarīraguhāsayavaseneva maccu nāma etā, devāti. ‘‘Kāmahetu, kāmanidānaṃ, kāmādhikaraṇaṃ, kāmānameva hetu rājāno coraṃ gahetvā’’ti (ma. ni. 1.168-169) suttenapesa attho dīpetabbo.
这时,持国天王因为心系女人,为了说明“你不了解女人的德行,只有智者才懂得这一点,她们不该受到责备”而说道:
Tato dhataraṭṭho mātugāme paṭibaddhacittatāya ‘‘tvaṃ mātugāmassa guṇaṃ na jānāsi, paṇḍitā eva etaṃ jānanti, na hetā garahitabbā’’ti dīpento āha –
凡是年长者们所认可的,谁有资格去指责它呢?
世间出现了名叫“大种女”的游方女修行者。
‘‘Yaṃ vuddhehi upaññātaṃ, ko taṃ ninditumarahati; Mahābhūtitthiyo nāma, lokasmiṃ udapajjisuṃ.
娱乐寄托在她们身上,喜乐也立足于她们之中;
种子在她们当中发芽生长,众生就是这样生出来的。
面对她们,哪有男子会以双手伤害众生而生起厌离呢?
‘‘Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā; Bījāni tyāsu rūhanti, yadidaṃ sattā pajāyare; Tāsu ko nibbide poso, pāṇamāsajja pāṇibhi.
唯你苏穆科,独为女子之事奔忙,更无他人;
而今恐惧现前,你心怀惊怖,智慧遂不复生。
‘‘Tvameva nañño sumukha, thīnaṃ atthesu yuñjasi; Tassa tyajja bhaye jāte, bhīte na jāyate mati.
确实,任何人一旦陷入疑惑,就会因为胆小怕事而忍受恐惧。
智者们和伟大的人,都致力于那难以成办的目标。
‘‘Sabbo hi saṃsayaṃ patto, bhayaṃ bhīrū titikkhati; Paṇḍitā ca mahantāno, atthe yuñjanti duyyuje.
国王们就是为了这个目的,才想要勇敢又有谋略的人。
勇士能挡开降临到自己身上的灾祸。
‘‘Etadatthāya rājāno, sūramicchanti mantinaṃ; Paṭibāhati yaṃ sūro, āpadaṃ attapariyāyaṃ.
愿王厨今日莫在大厨房宰杀我们;
羽毛之色实害其命,如竹实害竹。
‘‘Mā no ajja vikantiṃsu, rañño sūdā mahānase; Tathā hi vaṇṇo pattānaṃ, phalaṃ veḷuṃva taṃ vadhi.
“即使已经被放开,它也不肯飞走,反而自己又回到了束缚里。
他陷入了疑惑,你要抓住义理,不要只停留在口头上。”
‘‘Muttopi na icchi uḍḍetuṃ, sayaṃ bandhaṃ upāgami; Sopajja saṃsayaṃ patto, atthaṃ gaṇhāhi mā mukha’’nti.
在这里,“凡被称为女人的事物”,只有智慧增长的人才能了知,只在这样的人中显现,愚者则不能。“大种”是指大功德、大利益。“产生”的意思是:在最初劫的时候,因为女性相最先出现,所以最先产生。“于那些女人中”:苏穆科啊,身体和语言的嬉戏都投向、安置、安放在那些女人身上,对欲乐的贪著也建立在那里。“种子”是指佛陀、独觉佛、圣弟子、转轮王等的种子,在那些女人中生长。“凡是”指所有这些众生。“pajāyare”表明:一切都在她们的腹中成长。“厌离”就是应当厌离。“以命触命”的意思是:即使舍弃自己的生命,用自己的命去触碰她们的命,得到她们之后,谁还会厌离呢?
Tattha yanti yaṃ mātugāmasaṅkhātaṃ vatthu paññāvuddhehi ñātaṃ, tesameva pākaṭaṃ, na bālānaṃ. Mahābhūtāti mahāguṇā mahānisaṃsā. Udapajjisunti paṭhamakappikakāle itthiliṅgasseva paṭhamaṃ pātubhūtattā paṭhamaṃ nibbattāti attho. Tyāsūti sumukha tāsu itthīsu kāyavacīkhiḍḍā ca paṇihitā ohitā ṭhapitā, kāmaguṇarati ca patiṭṭhitā. Bījānīti buddhapaccekabuddhaariyasāvakacakkavattiādibījāni tāsu ruhanti. Yadidanti ye ete sabbepi sattā. Pajāyareti sabbe tāsaññeva kucchimhi saṃvaddhāti dīpeti. Nibbideti nibbindeyya. Pāṇamāsajja pāṇibhīti attano pāṇehipi tāsaṃ pāṇaṃ āsādetvā attano jīvitaṃ cajantopi tā labhitvā ko nibbindeyyāti attho.
“不是别人”就是:不是别人。苏穆科,我坐在心峰山顶的鹅群中间,没看见你,就问“苏穆科在哪里”,他们回答说:“他正带着女人,在金洞里享受最高的欲乐。”这样看来,正是你,而不是别人,在女人的事情上如此投入、如此全力以赴。这就是这句话的意思。“Tassa tyajjā”的意思是:如今你生起了对死亡的恐惧,依我看,你是被这可怕的死亡恐惧吓住了,正是在这种情形下,你对女人过患的洞察才变得如此锐利。他就是带着这个意思这样说的。
Naññoti na añño, sumukha, mayā cittakūṭatale haṃsagaṇamajjhe nisinnena taṃ adisvā ‘‘kahaṃ nu sumukho’’ti vutte ‘‘esa mātugāmaṃ gahetvā kañcanaguhāyaṃ uttamaratiṃ anubhotī’’ti vadanti, evaṃ tvameva thīnaṃ atthesu yuñjasi yuttapayutto hosi, na aññoti attho. Tassa tyajjāti tassa te ajja maraṇabhaye jāte iminā bhītena maraṇabhayena bhīto maññe, ayaṃ mātugāmassa dosadassane nipuṇā mati jāyateti adhippāyenevamāha.
“任何人”就是指无论哪一个。“陷入疑惧”是指对生命产生了危惧。“畏怯者”是说,即使是个胆怯的人,也能忍受恐惧。“伟大者”则是说,那些既有智慧又身处高位的人,才是伟大者,他们投身于难办的事情,努力、精勤。因此,为了鼓励他说“别怕,要做一个坚定的人”,才这样说了。“灾厄”是指主人遭遇的灾厄,这位勇士能把它挡回去。正是为了这个目的,他们才需要英勇而有谋略的人。“自身”是说,他也能做到保护自己。这就是其中的用意。
Sabbo hīti yo hi koci. Saṃsayaṃ pattoti jīvitasaṃsayappatto. Bhīrūti bhīrū hutvāpi bhayaṃ adhivāseti. Mahantānoti ye pana paṇḍitā ca honti mahante ca ṭhāne ṭhitā mahantāno, te duyyuje atthe yuñjanti ghaṭenti vāyamanti, tasmā ‘‘mā bhāyi, dhīro hohī’’ti taṃ ussāhento evamāha. Āpadanti sāmino āgataṃ āpadaṃ esa sūro paṭibāhati, etadatthāya sūraṃ mantinaṃ icchanti. Attapariyāyanti attano parittāṇampi ca kātuṃ sakkotīti adhippāyo.
“切割了”就是他们砍断了。这里要表达的是:好朋友苏穆科,你被我安排在我旁边的位置上,所以,正如今天国王的厨师们没有为了取肉而切割我们,你也要这样做,因为我们所得的这种色相正是如此。“杀了那个”:这种色相就像依附竹子而生的果实,反而会伤害竹子本身;同样,不要让那种色相害了你,也不要让它害了我——他就是怀着这个意思这样说的。
Vikantiṃsūti chindiṃsu. Idaṃ vuttaṃ hoti – samma sumukha, tvaṃ mayā attano anantare ṭhāne ṭhapito, tasmā yathā ajja rañño sūdā amhe maṃsatthāya na vikantiṃsu, tathā karohi, tādiso hi amhākaṃ pattavaṇṇo. Taṃ vadhīti svāyaṃ vaṇṇo yathā nāma veḷuṃ nissāya jātaṃ phalaṃ veḷumeva vadhati, tathā mā taṃ vadhi, tañca mañca mā vadhīti adhippāyenevamāha.
“即使被释放”是说:即使他已经被与我——猎人的儿子——一起放走、释放了,他还是不肯像自己高兴的那样飞回心峰山。“它自己”是说:它自己想见国王,就自己走进了束缚。可见我们这场灾祸就是因它而来的。“他也”是说:他今天也落到了性命危险的地步。“把握义利,莫要开口”是说:现在你就抓住能让我们脱身的机会,为了让我们获救而努力;当说到“犹如风送花香”这类话时,为了谴责女人,千万不要开口。
Muttopīti yathāsukhaṃ cittakūṭapabbataṃ gacchāti evaṃ luddaputtena mayā saddhiṃ mutto vissajjito samānopi uḍḍituṃ na icchi. Sayanti rājānaṃ daṭṭhukāmo hutvā sayameva bandhaṃ upagatoti evamidaṃ amhākaṃ bhayaṃ taṃ nissāya āgataṃ. Sopajjāti sopi ajja jīvitasaṃsayaṃ patto. Atthaṃ gaṇhāhi mā mukhanti idāni amhākaṃ muñcanakāraṇaṃ gaṇha, yathā muccāma, tathā vāyama, ‘‘vātova gandhamādetī’’tiādīni vadanto itthigarahatthāya mukhaṃ mā pasārayi.
大士这样称赞了女人,让苏木迦无言以对,察觉到他心里不高兴,现在为了鼓励他,便说了一首偈颂:
Evaṃ mahāsatto mātugāmaṃ vaṇṇetvā sumukhaṃ appaṭibhāṇaṃ katvā tassa anattamanabhāvaṃ viditvā idāni naṃ paggaṇhanto gāthamāha –
“你应当投入那种相应的修行,它与法相伴随。
靠你的供养,去为我寻找活路吧。”
‘‘So taṃ yogaṃ payuñjassu, yuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ; Tava pariyāpadānena, mama pāṇesanaṃ carā’’ti.
在这里,“那”指的是:善友苏穆科,就是你。“那个修行”,是指你先前说过“我要运用与法相应的正当修行”,现在你就去运用它。“以你的修习”,意思是凭你那种清净的修行。也有读作“pariyodātena”的版本,意思是“以保护”,也就是说,靠你所做、属于你的保护,来为我寻求活命。这就是这句话的意思。
Tattha soti, samma sumukha, so tvaṃ. Taṃ yoganti yaṃ pubbe ‘‘ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasaṃhita’’nti avacāsi, taṃ idāni payuñjassu. Tava pariyāpadānenāti tava tena yogena parisuddhena. ‘‘Pariyodātenā’’tipi pāṭho, parittāṇenāti attho, tayā katattā tava santakena parittāṇena mama jīvitapariyesanaṃ carāti adhippāyo.
这时,善面心想:“这个人极其害怕死亡,不知道我的智慧之力。见到国王后,稍微谈上几句,我就能弄清楚,先让他安心吧。”于是说了这首偈颂:
Atha sumukho ‘‘ayaṃ ativiya maraṇabhayabhīto mama ñāṇabalaṃ na jānāti, rājānaṃ disvā thokaṃ kathaṃ labhitvā jānissāmi, assāsessāmi tāva na’’nti cintetvā gāthamāha –
“别害怕,飞禽中最殊胜的你,像你这样的本来就不会恐惧。
我将致力于与法相应的修习;
依靠我的释放,你很快就能从罗网中解脱出来。”
‘‘Mā bhāyi patataṃ seṭṭha, na hi bhāyanti tādisā; Ahaṃ yogaṃ payuñjissaṃ, yuttaṃ dhammūpasaṃhitaṃ; Mama pariyāpadānena, khippaṃ pāsā pamokkhasī’’ti.
在这里,所谓“罗网”,就是指苦的罗网。
Tattha pāsāti dukkhapāsato.
那些鸟用鸟语交谈时,猎人的儿子什么也听不懂,只是挑起那副担子,进了波罗奈。人们觉得这件事稀有奇妙,惊叹不已,双手合十跟在他后面。他到了王宫门口,让人向国王通报自己来了。导师为了说明这件事的缘由,这样说道:
Iti tesaṃ sakuṇabhāsāya kathentānaṃ luddaputto na kiñci aññāsi, kevalaṃ pana te kājenādāya bārāṇasiṃ pāvisi. Acchariyabbhutajātena añjalinā mahājanena anuggacchamāno so rājadvāraṃ patvā attano āgatabhāvaṃ rañño ārocāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“那个猎人挑着天鹅担子,来到王宫门前。
请代我禀报国王:持国已来到。”
‘‘So luddo haṃsakājena, rājadvāraṃ upāgami; Paṭivedetha maṃ rañño, dhataraṭṭhāyamāgato’’ti.
在那里,你们要禀报说“堪玛咖来了”,就这样把我向国王禀报。至于“为持国”,意思是:你们去禀报说“这位持国来了”。
Tattha paṭivedetha manti khemako āgatoti evaṃ maṃ rañño nivedetha. Dhataraṭṭhāyanti ayaṃ dhataraṭṭho āgatoti paṭivedetha.
守门人前去禀报。国王听了满心欢喜,说:“快让他进来。”然后,国王在群臣的簇拥下,坐在撑起白色华盖的宝座上,看见凯玛卡挑着天鹅担子登上大殿,又端详了那两只金色的天鹅,便说:“我的心愿圆满了。”于是,国王吩咐大臣们去办理该为他做的事。导师为了说明这件事的经过,这样说道:
Dovāriko gantvā paṭivedesi. Rājā sañjātasomanasso ‘‘khippaṃ āgacchatū’’ti vatvā amaccagaṇaparivuto samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinno khemakaṃ haṃsakājaṃ ādāya mahātalaṃ abhiruḷhaṃ disvā suvaṇṇavaṇṇe haṃse oloketvā ‘‘sampuṇṇo me manoratho’’ti tassa kattabbakiccaṃ amacce āṇāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
(国王)看见那两只看起来像福德化身、被公认具有殊胜相好的(鹅)。
那位善于调御自己的国王,对大臣们说道。
‘‘Te disvā puññasaṅkāse, ubho lakkhaṇasammate; Khalu saṃyamano rājā, amacce ajjhabhāsatha.
“施猎者衣服、食物与饮料;
黄金随其所欲,尽其所求而与之。”
‘‘Detha luddassa vatthāni, annaṃ pānañca bhojanaṃ; Kāmaṃkaro hiraññassa, yāvanto esa icchatī’’ti.
这里,“与福相似”是指和自己福德相似的人。“被认可为相”是指被公认为最胜、广为人知。“khalu”是语气词,它和前面的“他们见了之后”相连。“请给”等话,是国王表达净信时说的。其中,“随他所欲取用金子”意思是:那金子,让他随心所欲地取用。“随其多少”意思是:他想要多少,就给他多少金子。
Tattha puññasaṅkāseti attano puññasadise. Lakkhaṇasammateti seṭṭhasammate abhiññāte. Khalūti nipāto, tassa ‘‘te khalu disvā’’ti purimapadena sambandho. ‘‘Dethā’’tiādīni rājā pasannākāraṃ karonto āha. Tattha kāmaṃkaro hiraññassāti hiraññaṃ assa kāmakiriyā atthu. Yāvantoti yattakaṃ esa icchati, tattakaṃ hiraññamassa dethāti attho.
他这样表达了自己的净信之后,满怀喜悦与欢欣,说道:“你们去把他打扮好,带来。”于是大臣们把他从王宫带下来,给他理了发、修了须、沐浴、涂香,用各种饰物装扮整齐,然后带去见国王。接着,国王赐给他一份极大的荣耀:十二个年收入十万钱的村庄、配着良马的车乘,还有装饰华丽的大宅。他得到这份极大的荣耀之后,为了显示自己的功劳,说道:“陛下,我带回来的不是什么普通的天鹅,这是九万只天鹅中的王,名叫持国,这位是将军,名叫善面。”于是国王问他:“朋友,你是怎么捉到这些天鹅的?”为了说明这件事,导师说道——
Evaṃ pasannākāraṃ kāretvā pītisomanassāsamussahito ‘‘gacchatha naṃ alaṅkaritvā ānethā’’ti āha. Atha naṃ amaccā rājanivesanā otāretvā kappitakesamassuṃ nhātānulittaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ katvā rañño dassesuṃ. Athassa rājā saṃvacchare satasahassuṭṭhānake dvādasa gāme ājaññayuttaṃ rathaṃ alaṅkatamahāgehañcāti mahantaṃ yasaṃ dāpesi. So mahantaṃ yasaṃ labhitvā attano kammaṃ pakāsetuṃ ‘‘na te, deva, mayā yo vā so vā haṃso ānīto, ayaṃ pana navutiyā haṃsasahassānaṃ rājā dhataraṭṭho nāma, ayaṃ senāpati sumukho nāmā’’ti āha . Atha naṃ rājā ‘‘kathaṃ te, samma, ete gahitā’’ti pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
迦尸王见猎人满心欢喜,便对他说道:
贤友堪玛咖,此地天鹅遍满而住。
‘‘Disvā luddaṃ pasannattaṃ, kāsirājā tadabravi; Yadyāyaṃ samma khemaka, puṇṇā haṃsehi tiṭṭhati.
“手持套索者,如何走近那入于所欲、被亲族群团团围绕的天鹅?
如何捉住那正处中间者?”
‘‘Kathaṃ rucimajjhagataṃ, pāsahattho upāgami; Okiṇṇaṃ ñātisaṅghehi, nimmajjhimaṃ kathaṃ gahī’’ti.
其中,“净信的状态”就是指内心清净、达到喜悦的状态。“如果这个”:善哉堪玛咖,如果我们的这个莲池正住满九万只天鹅。“如何前往喜好中间者”:既然如此,你是怎样走到那些惹人喜爱、赏心悦目的天鹅中间,来到这只被亲属众群围绕的“中间者”跟前的?“非中间者”:既不是中间那只,也不是最小的那只,而是最优秀的天鹅王——你手持绳索,是怎样靠近他、把他捉住的呢?
Tattha pasannattanti pasannabhāvaṃ somanassappattaṃ. Yadyāyanti, samma khemaka, yadi ayaṃ amhākaṃ pokkharaṇī navutihaṃsasahassehi puṇṇā tiṭṭhati. Kathaṃ rucimajjhagatanti evaṃ sante tvaṃ tesaṃ rucīnaṃ piyadassanānaṃ haṃsānaṃ majjhagataṃ etaṃ ñātisaṅghehi okiṇṇaṃ. Nimmajjhimanti neva majjhimaṃ neva kaniṭṭhaṃ uttamaṃ haṃsarājānaṃ kathaṃ pāsahattho upāgami kathaṃ gaṇhīti.
他对他讲述时说道:
So tassa kathento āha –
今日是我第七夜,作为近侍者不食;
我不放逸、勤精进,寻觅他的足迹。
‘‘Ajja me sattamā ratti, adanāni upāsato; Padametassa anvesaṃ, appamatto ghaṭassito.
“彼为求食游走时,我见其足迹;
我于彼处张套索,如是彼鸟为我擒。”
‘‘Athassa padamaddakkhiṃ, carato adanesanaṃ; Tatthāhaṃ odahiṃ pāsaṃ, evaṃ taṃ dijamaggahi’’nti.
在这里,“adanāni”就是“ādānāni”,意思是觅食取食的地方;也可以直接这样读。“Upāsato”指正在靠近的。“Pada”指在觅食地上走过的脚印。“Ghaṭassito”指依附在瓶笼里。“Athassa”意思是:那时,在第六天,我看见了这只正在觅食行走的鸟的脚印。“Evaṃ taṃ”就是“就这样捉住了那只鸟”,他说明了整个捕捉的方法。
Tattha adanānīti ādānāni, gocaraggahaṇaṭṭhānānīti attho, ayameva vā pāṭho. Upāsatoti upagacchantassa. Padanti gocarabhūmiyaṃ akkantapadaṃ. Ghaṭassitoti cāṭipañjare nissito hutvā. Athassāti atha chaṭṭhe divase etassa adanesanaṃ carantassa padaṃ addakkhiṃ. Evaṃ tanti evaṃ taṃ dijaṃ aggahinti sabbaṃ gahitopāyaṃ ācikkhi.
国王听了以后心想:“这个人站在门口禀报的时候,只禀报了持国天王的到来,现在又说只捉到一只,这到底是什么缘故?”于是说了一首偈颂:
Taṃ sutvā rājā ‘‘ayaṃ dvāre ṭhatvā paṭivedentopi dhataraṭṭhassevāgamanaṃ paṭivedesi, idānipi etaṃ ekameva gaṇhinti vadati, kiṃ nu kho ettha kāraṇa’’nti cintetvā gāthamāha –
“残忍的家伙,这里明明有两只鸟,你却只说一只;
你的心是否颠倒错乱了?现在你究竟想求个什么?”
‘‘Ludda dve ime sakuṇā, atha ekoti bhāsasi; Cittaṃ nu te vipariyattaṃ, adu kiṃ nu jigīsasī’’ti.
在这里,“颠倒”就是错乱的意思。他问:还是说,你想得到什么?或者,你是在想什么?是不是想抓住另一个,想把它送给别人?
Tattha vipariyattanti vipallatthaṃ. Adu kiṃ nu jigīsasīti udāhu kiṃ nu cintesi, kiṃ itaraṃ gahetvā aññassa dātukāmo hutvā cintesīti pucchati.
猎人于是表明说:天神啊,我的心没有颠倒,我也不是想把另一只鸟送给别人;只是,被我设下的套索套住的,就只有那一只。
Tato luddo ‘‘na me, deva, cittaṃ vipallatthaṃ, nāpi ahaṃ itaraṃ aññassa dātukāmo, apica kho pana mayā ohite pāse ekova baddho’’ti āvi karonto āha –
红如精金的掌状羽翼,明艳秀丽;
双翼紧贴胸口而立——它已落入我的罗网。
‘‘Yassa lohitakā tālā, tapanīyanibhā subhā; Uraṃ saṃhacca tiṭṭhanti, so me bandhaṃ upāgami.
“这时这只光辉灿烂的鸟,自己没被绑住,却来到被绑住、受苦的人身边。
他舍弃人语,宣说圣语而站立。”
‘‘Athāyaṃ bhassaro pakkhī, abaddho baddhamāturaṃ; Ariyaṃ bruvāno aṭṭhāsi, cajanto mānusiṃ gira’’nti.
这里,“lohitakā”是指红色的。“lātā”是指条纹。“uraṃ saṃhaccā”是指触碰胸部。这段话的意思是:大王,如果有谁身上有三条像赤金一样的红色条纹,环绕脖子、贴着胸口停在那里,那他就是唯一一个落入我的陷阱、被绑住的天鹅。“bhassaro”是指完全清净、具足光明。“āturaṃ”是指生病、痛苦。“aṭṭhāsi”是指站立。
Tattha lohitakāti rattavaṇṇā. Lātāti rājiyo. Uraṃ saṃhaccāti uraṃ āhacca. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, yassetā rattasuvaṇṇasappaṭibhāgā tisso lohitakā rājiyo gīvaṃ parikkhipitvā uraṃ āhacca tiṭṭhanti, so ekova mama pāse bandhaṃ upāgatoti. Bhassaroti parisuddho pabhāsampanno. Āturanti gilānaṃ dukkhitaṃ aṭṭhāsīti.
这时,苏穆科得知持国被捆住了,就转身回来安慰他;等我回来的时候,他又出来迎接,就在空中跟我亲切地寒暄,然后用人间的语言讲述持国的功德,站在那里,把我的心说得柔软了,随后又站到持国面前。陛下,我听了苏穆科的善语,心里生起清净的信心,就放走了持国。就这样,持国从陷阱中解脱了。我带着这些天鹅来到这里,也全是苏穆科促成的。他这样讲述了苏穆科的功德。国王听了之后,就想听苏穆科说法。正当人们向猎人之子表达敬意时,太阳落山了,灯点亮了,许多刹帝利等人聚集在一起,差摩妃也带着各种歌舞艺人坐在国王的右边。就在那时,国王想让苏穆科开口说话,便说了一首偈颂:
Atha dhataraṭṭhassa baddhabhāvaṃ ñatvā nivattitvā etaṃ samassāsetvā mamāgamanakāle ca paccuggamanaṃ katvā ākāseyeva mayā saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā manussabhāsāya dhataraṭṭhassa guṇaṃ kathento aṭṭhāsi, mama hadayaṃ mudukaṃ katvā puna etasseva purato aṭṭhāsi. Athāhaṃ, deva, sumukhassa subhāsitaṃ sutvā pasannacitto dhataraṭṭhaṃ vissajjesiṃ, iti dhataraṭṭhassa pāsato mokkho, ime haṃse ādāya mama idhāgamanañca sumukheneva katanti. Evaṃ so sumukhassa guṇakathaṃ kathesi. Taṃ sutvā rājā sumukhassa dhammakathaṃ sotukāmo ahosi. Luddaputtassa sakkāraṃ karontasseva sūriyo atthaṅgato, dīpā pajjalitā, bahū khattiyādayo sannipatitā, khemā devīpi vividhanāṭakaparivārā rañño dakkhiṇapasse nisīdi. Tasmiṃ khaṇe rājā sumukhaṃ kathāpetukāmo gāthamāha –
“那么,苏穆科,你现在为什么收着下巴站在那里?
你来到了我的集会,却因害怕而不敢说话?”
‘‘Atha kiṃ dāni sumukha, hanuṃ saṃhacca tiṭṭhasi; Adu me parisaṃ patto, bhayā bhīto na bhāsasī’’ti.
在这里,“咬紧牙关”是说:听说你可是个说话甜美的人,那现在为什么闭着嘴站着?“该不会……”是问莫非如此。因为害怕而恐惧,是指被大众震慑的恐惧吓住了。
Tattha hanuṃ saṃhaccāti madhurakatho kira tvaṃ, atha kasmā idāni mukhaṃ pidhāya tiṭṭhasi. Adūti kacci. Bhayā bhītoti parisasārajjabhayena bhīto hutvā.
苏穆科听了这话,为了显示自己无所畏惧,就说了一首偈颂:
Taṃ sutvā sumukho abhītabhāvaṃ dassento gāthamāha –
“迦尸之主啊,我步入你的集会并非出于恐惧;
面对如此重大义理,我决不因畏惧而不说。”
‘‘Nāhaṃ kāsipati bhīto, ogayha parisaṃ tava; Nāhaṃ bhayā na bhāsissaṃ, vākyaṃ atthasmiṃ tādise’’ti.
其中,“像那样”是说:其实我坐在这里,是在看有没有开口说话的机会,心里想着“一旦出现类似这样的情况,我就要把话说出来”。
Tattha tādiseti apica kho pana tathārūpe atthe uppanne vākyaṃ bhāsissāmīti vacanokāsaṃ olokento nisinnomhīti attho.
国王听了这话,因为想让对方把话继续说下去,就开玩笑地说道:
Taṃ sutvā rājā tassa kathaṃ vaḍḍhetukāmatāya parihāsaṃ karonto āha –
不见你的随从武士,不见战车,亦不见步卒;
不见他的盾牌与箭囊,不见披甲持弓之人。
‘‘Na te abhisaraṃ passe, na rathe napi pattike; Nāssa cammaṃva kīṭaṃ vā, vammite ca dhanuggahe.
“非银非金,亦非精筑之城;
非壕满之险堡,非坚塔高墙之雄关。
苏穆科,你已经进入了那个地方,却不害怕该害怕的事物。”
‘‘Na hiraññaṃ suvaṇṇaṃ vā, nagaraṃ vā sumāpitaṃ; Okiṇṇaparikhaṃ duggaṃ, daḷhamaṭṭālakoṭṭhakaṃ; Yattha paviṭṭho sumukha, bhāyitabbaṃ na bhāyasī’’ti.
在这里,我说“护卫众”,是指为了守护你而环绕站立、手持武器的随从——这样的人我在你身边一个也没看到。“不见他的”这里的“他的”,只是个语气助词。“皮革”是指防箭的皮甲。“罐盘”说的是罐子、盘子之类的器物。这是在说明:你身边也没有手拿罐盘之类东西的人。“披甲者”是指穿戴皮甲的人。“不见黄金”是说:你所依靠、因而不害怕的那些黄金,我也没在你身边看到。
Tattha abhisaranti rakkhaṇatthāya parivāretvā ṭhitaṃ āvudhahatthaṃ parisaṃ te na passāmi. Nāssāti ettha assāti nipātamattaṃ. Cammanti saraparittāṇacammaṃ. Kīṭanti kīṭaṃ cāṭikapālādi vuccati. Cāṭikapālahatthāpi te santike natthīti dīpeti. Vammiteti cammasannaddhe. Na hiraññanti yaṃ nissāya na bhāyasi, taṃ hiraññampi te na passāmi.
国王这样问:“你无所畏惧的原因是什么?”他于是讲述缘由,说道:
Evaṃ raññā ‘‘kiṃ te abhāyanakāraṇa’’nti vutte taṃ kathento āha –
我不需要护卫,也不需要城池或钱财;
我们走在不是路的路上,我们是行走在虚空中的众生。
‘‘Na me abhisarenattho, nagarena dhanena vā; Apathena pathaṃ yāma, antalikkhecarā mayaṃ.
我等多闻称贤智,明敏善思诸义利;
当说饶益之言语,彼住真实不动摇。
‘‘Sutā ca paṇḍitā tyamhā, nipuṇā catthacintakā; Bhāsematthavatiṃ vācaṃ, sacce cassa patiṭṭhito.
“对一个不真实、非圣者的你,又能怎样呢?
即使对说谎又贪婪的人讲说善说,又能起什么作用呢?”
‘‘Kiñca tuyhaṃ asaccassa, anariyassa karissati; Musāvādissa luddassa, bhaṇitampi subhāsita’’nti.
在这里,“带着随从”是指带着护卫的眷属。“于我无所需”是说:因此,我没有为你做事的义务。为什么?因为我们不走那条非道,不会为你们这样的人把非道当成道路来走——我们是行走于虚空的人。所谓“我等是智者”,意思是“我们被您认为是智者”;正因为这个缘故,据说您想从我们这里听法,就把我们抓住了。如果那时您立足于真实,我们就会说出与义相应、有根据的话。对于不真实的人,也就是缺乏真实言语的您,您那看似善妙的说法又能起什么作用呢?就像给光头者象牙梳一样。
Tattha abhisarenāti ārakkhaparivārena. Atthoti etena mama kiccaṃ natthi. Kasmā? Yasmā apathena tumhādisānaṃ amaggena pathaṃ māpetvā yāma, ākāsacārino mayanti. Paṇḍitā tyamhāti paṇḍitāti tayā sutāmhā, teneva kāraṇena amhākaṃ santikā dhammaṃ sotukāmo kira no gāhāpesi. Sacce cassāti sace pana tvaṃ sacce patiṭṭhito assa, atthavatiṃ kāraṇanissitaṃ vācaṃ bhāseyyāma. Asaccassāti vacīsaccarahitassa tava subhāsitaṃ muṇḍassa dantasūci viya kiṃ karissati.
国王听了这话,问道:“你为什么说我是说妄语的人、不是圣者?我做过什么?”于是苏穆科说:“既然如此,大王,请听。”接着说道:
Taṃ sutvā rājā ‘‘kasmā maṃ musāvādī anariyoti vadasi, kiṃ mayā kata’’nti āha. Atha naṃ sumukho ‘‘tena hi, mahārāja, suṇāhī’’ti vatvā āha –
你听从婆罗门的话,把这里建成了安稳之地;
你宣告了无畏,遍及这十个方向。
‘‘Taṃ brāhmaṇānaṃ vacanā, imaṃ khemamakārayi; Abhayañca tayā ghuṭṭhaṃ, imāyo dasadhā disā.
我进入那清澈洁净的池塘,
那里食物丰足,对鸟儿也不加伤害。
‘‘Ogayha te pokkharaṇiṃ, vippasannodakaṃ suciṃ; Pahūtaṃ cādanaṃ tattha, ahiṃsā cettha pakkhinaṃ.
听说了这个消息,我们就来到你面前。
我们被你的套索捆住了,你刚才说的那句话是假话。
‘‘Idaṃ sutvāna nigghosaṃ, āgatamha tavantike; Te te baddhasma pāsena, etaṃ te bhāsitaṃ musā.
“把妄语放在首位,还有邪恶的贪欲;
超越了天界与人界两处的结生,投生到苦处地狱。”
‘‘Musāvādaṃ purakkhatvā, icchālobhañca pāpakaṃ; Ubhosandhimatikkamma, asātaṃ upapajjatī’’ti.
其中,“那”就是你。“安稳”是指名叫安稳的池塘。“宣告”是指站在四角高声宣告。“十方”是指在十个方向都站定之后,你宣告了无畏。“从入池而来的人那里”是指从那些进入池塘后过来的人那里。“丰富的食物”是指很多红莲花、上等稻米等食物。“听到这个”是指那些进入池塘后过来的人那里听到这个无畏的宣告之后,意思是:我们来到你这里、你身边、你所造的池塘。“他们”就是我们这些被你的网绑住的人。“放在前面”就是置于首。“欲贪”是指被称为欲的恶贪。“二者之结生”是指天界与人界之结生。将这些恶法置于首位而行之人,错过善趣结生,投生于痛苦的地狱。
Tattha tanti tvaṃ. Khemanti evaṃnāmikaṃ pokkharaṇiṃ. Ghuṭṭhanti catūsu kaṇṇesu ṭhatvā ghosāpitaṃ. Dasadhāti imāsu dasadhā ṭhitāsu disāsu tayā abhayaṃ ghuṭṭhaṃ. Ogayhāti ogāhetvā āgatānaṃ santikā. Pahūtaṃ cādananti pahūtañca padumapupphasāliādikaṃ adanaṃ. Idaṃ sutvānāti tesaṃ taṃ pokkharaṇiṃ ogāhetvā āgatānaṃ santikā idaṃ abhayaṃ sutvā tavantike tava samīpe tayā kāritapokkharaṇiṃ āgatāmhāti attho. Te teti te mayaṃ tava pāsena baddhā. Purakkhatvāti purato katvā . Icchālobhanti icchāsaṅkhātaṃ pāpakaṃ lobhaṃ. Ubhosandhinti ubhayaṃ devaloke ca manussaloke ca paṭisandhiṃ ime pāpadhamme purato katvā caranto puggalo sugatipaṭisandhiṃ atikkamitvā asātaṃ nirayaṃ upapajjatīti.
他就这样当着大众的面让国王感到羞愧。这时国王对他说明道:“苏穆科,我并不是想杀了你们、吃你们的肉才派人把你们抓来的;我是听说了你们有智慧,想听听你们说得好不好,才派人把你们抓来的。”国王这样表明之后,说道:
Evaṃ parisamajjheyeva rājānaṃ lajjāpesi. Atha naṃ rājā ‘‘nāhaṃ, sumukha, tumhe māretvā maṃsaṃ khāditukāmo gaṇhāpesiṃ, paṇḍitabhāvaṃ pana vo sutvā subhāsitaṃ sotukāmo gaṇhāpesi’’nti pakāsento āha –
苏穆科啊,我们并未冒犯,也不是因贪而抓取;
智者闻已,于义善巧,是善思择义理之人。
‘‘Nāparajjhāma sumukha, napi lobhāva maggahiṃ; Sutā ca paṇḍitātyattha, nipuṇā atthacintakā.
“来此之人,或当说有益之言;
苏穆科友,猎人既蒙如是嘱咐,亦未执取。”
‘‘Appevatthavatiṃ vācaṃ, byāhareyyuṃ idhāgatā; Tathā taṃ samma nesādo, vutto sumukha maggahī’’ti.
这里说“杀人者才犯错”,意思是:杀人的人才算犯错,我们不杀人。“并非因贪心才来抓”,意思是:我不是因为想吃肉、起了贪心才把你们抓来。“被称为智者”,意思是:听说你们是智者。“思义者”,是指能思考那些隐微道理的人。“有意义的”,是指有根据的话。“因此”,是指由于这个原因。“说过”,是指被我说了之后。“苏穆科,抓住了”:“苏穆科”是称呼语,其中的ma只是连接音节用的。“抓住了”,是指为了请你们说法而把你们带来了。
Tattha nāparajjhāmāti mārento aparajjhati nāma, mayaṃ na mārema. Lobhāva maggahinti maṃsaṃ khāditukāmo hutvā lobhāva tumhe nāhaṃ aggahiṃ. Paṇḍitātyatthāti paṇḍitāti sutā attha. Atthacintakāti paṭicchannānaṃ atthānaṃ cintakā. Atthavatinti kāraṇanissitaṃ. Tathāti tena kāraṇena. Vuttoti mayā vutto hutvā. Sumukha, maggahīti, sumukhāti ālapati, ma-kāro padasandhikaro. Aggahīti dhammaṃ desetuṃ tumhe gaṇhi.
苏穆科听了这话,说道:“大王,您想听善说,却做了不该做的事。”接着便说:
Taṃ sutvā sumukho ‘‘subhāsitaṃ sotukāmena ayuttaṃ te kataṃ, mahārājā’’ti vatvā āha –
迦尸国主啊,当生命已走到尽头,我们并不害怕;
即使到了临终时刻,也要说有益的话。
‘‘Neva bhītā kāsipati, upanītasmiṃ jīvite; Bhāsematthavatiṃ vācaṃ, sampattā kālapariyāyaṃ.
有人用鹿去杀鹿,或者用鸟去杀鸟;
用所闻换取所闻,还有什么比这更不圣洁的?
‘‘Yo migena migaṃ hanti, pakkhiṃ vā pana pakkhinā; Sutena vā sutaṃ kiṇyā, kiṃ anariyataraṃ tato.
如果有人嘴上说着圣者的话,内心却依赖着非圣者的法;
他两世都毁掉了:这一世和来世。
‘‘Yo cāriyarudaṃ bhāse, anariyadhammavassito; Ubho so dhaṃsate lokā, idha ceva parattha ca.
‘‘Na majjetha yasaṃ patto, na byādhe pattasaṃsayaṃ; Vāyametheva kiccesu, saṃvare vivarāni ca.
那些年迈的人已经离世,走到了生命的尽头;
在这里依法而行之后,他们就这样生到了天界。
‘‘Ye vuddhā abbhatikkantā, sampattā kālapariyāyaṃ; Idha dhammaṃ caritvāna, evaṃte tidivaṃ gatā.
“迦尸国主啊,听完这番话,你要守护好如是法。
请把持国天王也放了吧,他是天鹅中最尊贵的那一只。”
‘‘Idaṃ sutvā kāsipati, dhammamattani pālaya; Dhataraṭṭhañca muñcāhi, haṃsānaṃ pavaruttama’’nti.
在这里,“被带到跟前”是指被带到死亡的边缘。“死时之际”是指已经到达命终的时刻,他们就没法再说法了。因为,把说法的人绑起来、用死亡来恐吓他,然后才听法,这是不合理的;他们会说,你做了不该做的事。“用鹿”是指用一头训练得很好的诱鹿。“杀”就是杀害。“用鸟”是指用诱鸟。“以名声”是指凭借安稳、无所畏惧、远近闻名,就像诱鹿诱鸟那样的莲花箭。“闻名”是指像“智者、善于言辞”这样名声在外的说法者。“谁买”是指有人以“我要听法”为借口,用套索捆绑来买卖、伤害、逼迫说法者。“由此”是说,除了这种行为之外,还有什么更卑劣的事呢?
Tattha upanītasminti maraṇasantikaṃ upanīte. Kālapariyāyanti maraṇakālavāraṃ sampattā samānā na bhāsissāma. Na hi dhammakathikaṃ bandhitvā maraṇabhayena tajjetvā dhammaṃ suṇanti, ayuttaṃ te katanti. Migenāti suṭṭhu sikkhāpitena dīpakamigena. Hantīti hanati. Pakkhināti dīpakapakkhinā. Sutenāti khemaṃ nibbhayanti vissutena dīpakamigapakkhisadisena padumasarena. Sutanti ‘‘paṇḍito citrakathī’’ti evaṃ sutaṃ dhammakathikaṃ. Kiṇyāti ‘‘dhammaṃ sossāmī’’ti pāsabandhanena yo kiṇeyya hiṃseyya bādheyya. Tatoti tesaṃ kiriyato uttari aññaṃ anariyataraṃ nāma kimatthi.
圣者哭,是指用嘴巴说出圣者的话、善妙的话。所谓“依附非圣法”,是指以业依附于非圣的法。所谓“两者”,是指天界和人界,即从两者。所谓“在此处”,是说不管投生在这里还是投生在他处,这样的人都会从两种善趣堕落,只投生到地狱。所谓“命危”,是说即使遇到生命危险、遭受痛苦,也不该退缩懈怠。所谓“防护诸漏洞”,是说应当守护、关闭自己身上的种种缺口和门户。所谓“增长者”,是指在德行上增长的智者。所谓“已超越”,是指已经超越了这个人界。所谓“死时”,是指已经到了死亡的时候。所谓“如是”,是指他们就这样。所谓“此”,是指我所说的这段依于义理的话。所谓“法”,是指传承之法,也是指善行之法。
Ariyarudanti mukhena ariyavacanaṃ sundaravacanaṃ bhāsati. Anariyadhammavassitoti kammena anariyadhammaṃ avassito. Ubhoti devalokā ca manussalokā cāti ubhayamhā. Idha cevāti idha uppannopi parattha uppannopi evarūpo dvīhi sugatilokehi dhaṃsitvā nirayameva upapajjati. Pattasaṃsayanti jīvitasaṃsayamāpannampi dukkhaṃ patvā na kilameyya. Saṃvare vivarāni cāti attano chiddāni dvārāni saṃvareyya pidaheyya. Vuddhāti guṇavuddhā paṇḍitā. Abbhatikkantāti imaṃ manussalokaṃ atikkantā. Kālapariyāyanti maraṇakālapariyāyaṃ pattā hutvā. Evaṃteti evaṃ ete. Idanti idaṃ mayā vuttaṃ atthanissitaṃ vacanaṃ. Dhammanti paveṇiyadhammampi sucaritadhammampi.
国王听了这话,说道:
Taṃ sutvā rājā āha –
濯足之水且携来,华贵宝座亦敷设;
我今开笼放彼去,威名远扬持国雁。
‘‘Āharantudakaṃ pajjaṃ, āsanañca mahārahaṃ; Pañjarato pamokkhāmi, dhataraṭṭhaṃ yasassinaṃ.
那位将军意志坚定,善于深思熟虑、考量利弊;
国王快乐时,他也快乐;国王痛苦时,他也痛苦。
‘‘Tañca senāpatiṃ dhīraṃ, nipuṇaṃ atthacintakaṃ; Yo sukhe sukhito rañño, dukkhite hoti dukkhito.
“像这样的人,确实有资格享用施主的饭食;
就像这位苏穆科,是国王同生共死的朋友。”
‘‘Ediso kho arahati, piṇḍamasnātu bhattuno; Yathāyaṃ sumukho rañño, pāṇasādhāraṇo sakhā’’ti.
其中,“水”是指洗脚水。“涂脚油”是指涂抹脚部的油。“于乐时”是指在有乐受存在的时候。
Tattha udakanti pādadhovanaṃ. Pajjanti pādabbhañjanaṃ. Sukheti sukhamhi sati.
他们听了国王的话,就把座位搬来,让那些人坐下,用香水给他们洗脚,又用百煮油给他们涂抹。导师为了说明这件事的含义,说了下面的话:
Rañño vacanaṃ sutvā tesaṃ āsanāni āharitvā tattha nisinnānaṃ gandhodakena pāde dhovitvā satapākena telena abbhañjiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
纯金八足宝座,悦意、光滑,
铺着迦尸细布;持国天王坐了上去。
‘‘Pīṭhañca sabbasovaṇṇaṃ, aṭṭhapādaṃ manoramaṃ; Maṭṭhaṃ kāsikamatthannaṃ, dhataraṭṭho upāvisi.
有一张纯金做成的坐榻,用虎皮缝覆着。
面容美好的苏穆迦将军紧随持国天王之后近前侍立。
‘‘Kocchañca sabbasovaṇṇaṃ, veyyagghaparisibbitaṃ; Sumukho ajjhupāvekkhi, dhataraṭṭhassanantarā.
“携彼金钵与迦尸布众,
胜王所遣,献诸天鹅为供。”
‘‘Tesaṃ kañcanapattahi, puthū ādāya kāsiyo; Haṃsānaṃ abhihāresu, aggarañño pavāsita’’nti.
这里,“maṭṭha”是指制作精良的。“Kāsikamatthanna”是指用迦尸王布铺成的。“Koccha”是指中间收窄的。“Veyyagghaparisibbita”是指用虎皮缝制的,是吉祥日当天上首王后所坐的座椅。“以金钵”是指用黄金做的钵。“许多”是指很多人。“迦尸王人”是指住在迦尸王国的人。“呈献”是指他们奉上。“上首国王所送来的”是指:装在镶有八百巴拉黄金的钵里、由迦尸王国王作为礼物送给天鹅王的种种上等美味食物。
Tattha maṭṭhanti karaṇapariniṭṭhitaṃ. Kāsikamatthannanti kāsikavatthena atthataṃ. Kocchanti majjhe saṃkhittaṃ. Veyyagghaparisibbitanti byagghacammaparisibbitaṃ maṅgaladivase aggamahesiyā nisinnapīṭhaṃ. Kañcanapattehīti suvaṇṇabhājanehi. Puthūti bahū janā. Kāsiyoti kāsiraṭṭhavāsino. Abhihāresunti upanāmesuṃ. Aggarañño pavāsitanti aṭṭhasatapalasuvaṇṇapātiparikkhittaṃ haṃsarañño paṇṇākāratthāya kāsiraññā pesitaṃ nānaggarasabhojanaṃ.
当这些食物这样被端上来后,迦尸国王亲手拿起金钵,递到它们面前。它们吃了那钵里的蜜炒米,又喝了蜜水。那时,大士见国王这样供养、生起净信,便作了亲切的回应。为了说明这件事的意义,导师说道:
Evaṃ upanīte pana tasmiṃ kāsirājā tesaṃ sampaggahatthaṃ sayaṃ suvaṇṇapātiṃ gahetvā upanāmesi. Te tato madhulāje khāditvā madhurodakañca piviṃsu. Atha mahāsatto rañño abhihārañca pasādañca disvā paṭisanthāramakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
看见迦尸国王派人送来的殊胜供品,
他精通刹帝利之法,随后又接着问道:
‘‘Disvā abhihaṭaṃ aggaṃ, kāsirājena pesitaṃ; Kusalo khattadhammānaṃ, tato pucchi anantarā.
尊者,您还好吗?您身体没有病痛吧?
您的国家是否富饶?您是否如法治理人民?
‘‘Kaccinnu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ; Kacci raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsasi.
天鹅啊,我既安好,也无病痛;
而且这个国家富饶繁荣,我以正法治理。
‘‘Kusalañceva me haṃsa, atho haṃsa anāmayaṃ; Atho raṭṭhamidaṃ phītaṃ, dhammena manusāsahaṃ.
在您的众大臣里,有没有谁有过失呢?
难道你在四种姿势中,不贪恋性命吗?
‘‘Kacci bhoto amaccesu, doso koci na vijjati; Kacci ca te tavatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ.
而且,在我的大臣们当中,也找不到任何人有嗔怒。
而且,他们为了我的事,连命都不在乎。
‘‘Athopi me amaccesu, doso koci na vijjati; Athopi te mamatthesu, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ.
你的妻子和你相配吗?她听话吗?说话讨人喜欢吗?
你拥有子女般的美貌、声誉和美德,顺从你的心意。
‘‘Kacci te sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī; Puttarūpayasūpetā, tava chandavasānugā.
而且我的妻子和我很相配,听话又说话讨人喜欢;
她拥有儿子、美貌和好名声,也顺从我的心意。
‘‘Atho me sādisī bhariyā, assavā piyabhāṇinī; Puttarūpayasūpetā, mama chandavasānugā.
你的国土是否安宁,没有遭受任何灾祸?
你以不施压、如法、平等的方式治理臣民。
‘‘Kacci raṭṭhaṃ anuppīḷaṃ, akutociupaddavaṃ; Asāhasena dhammena, samena manusāsasi.
国土无有压迫,不为任何灾厄所侵;
我以无暴、如法、平等之道治理之。
‘‘Atho raṭṭhaṃ anuppīḷaṃ, akutociupaddavaṃ; Asāhasena dhammena, samena manusāsahaṃ.
但愿善人受敬,恶人远离;
但愿你不曾舍弃正法而随顺非法。
‘‘Kacci santo apacitā, asanto parivajjitā; No ce dhammaṃ niraṃkatvā, adhammamanuvattasi.
善士已被我恭敬,不善之人已被我远离。
我只遵循正法,非法已被我舍弃。
‘‘Santo ca me apacitā, asanto parivajjitā; Dhammamevānuvattāmi, adhammo me niraṃkato.
刹帝利啊,你难道未曾审察那漫长的未来?
你莫非已被迷醉之事冲昏,对他世竟毫无怖畏?
‘‘Kacci nānāgataṃ dīghaṃ, samavekkhasi khattiya; Kaccimatto madanīye, paralokaṃ na santasi.
我不观望长远的未来,鸟儿啊;
安住在十种法上,就不会害怕他世。
‘‘Nāhaṃ anāgataṃ dīghaṃ, samavekkhāmi pakkhima; Ṭhito dasasu dhammesu, paralokaṃ na santase.
“布施、持戒、舍离、正直、柔和、苦行,
不愤怒、不伤害,还有忍耐、不与人冲突。
‘‘Dānaṃ sīlaṃ pariccāgaṃ, ajjavaṃ maddavaṃ tapaṃ; Akkodhaṃ avihiṃsañca, khantiñca avirodhanaṃ.
我看到这些善法,如今都安立在我自己身上;
从那时起,我生起了喜,还有极大的内心安乐。
‘‘Iccete kusale dhamme, ṭhite passāmi attani; Tato me jāyate pīti, sāmanassañcanappakaṃ.
苏穆科没有多加思考,就脱口说出粗恶的话;
这只飞鸟知道我们心意的过失。
‘‘Sumukho ca acintetvā, visajji pharusaṃ giraṃ; Bhāvadosamanaññāya, asmākāyaṃ vihaṅgamo.
“他一生气,就不讲道理地口出粗话;
这些过失在我们身上根本找不到,这话可不像智者会说的。”
‘‘So kuddho pharusaṃ vācaṃ, nicchāresi ayoniso; Yānasmesu na vijjanti, nayidaṃ paññavatāmivā’’ti.
这里,“见”是指看到了那些丰盛的上等饮食。“派送”是指派人取来后献上。“刹帝利法”是指在首要事务中的待客之道。“随后依次询问”是指那时他按顺序问“尊者,是否……”。那六首偈颂的含义前面已经讲过了。“没有压迫”是问:你是否没有像压榨甘蔗那样压迫国内的百姓?“没有任何灾祸”是指从任何方面都没有灾祸。“以法和公正来治理”是问:你是否以法和公正治理你的国家?“寂静者”是指具备戒等功德的善士。“抛弃之后”是指舍弃之后。“种种到来之长”是指你不观察自己未来生命的延续而想“是否长久”,是在问你是否知道寿命行的短暂。“令人陶醉的”是指在值得陶醉的色等所缘中。“你不恐惧”是指你不害怕。这里所说的是:你是否在色等欲乐中不沉迷、不放逸,由于做了布施等善业,而不害怕来世?
Tattha disvāti taṃ bahuṃ aggapānabhojanaṃ disvā. Pesitanti āharāpetvā upanītaṃ. Khattadhammānanti paṭhamakāraṇesu paṭisanthāradhammānaṃ. Tato pucchi anantarāti tasmiṃ kāle ‘‘kacci nu, bhoto’’ti anupaṭipāṭiyā pucchi. Tā panetā cha gāthā heṭṭhā vuttatthāyeva. Anuppīḷanti kacci raṭṭhavāsino yante ucchuṃ viya na pīḷesīti pucchati. Akutociupaddavanti kutoci anupaddavaṃ. Dhammena samena manusāsasīti kacci tava raṭṭhaṃ dhammena samena anusāsasi. Santoti sīlādiguṇasaṃyuttā sappurisā. Niraṃkatvāti chaḍḍetvā. Nānāgataṃ dīghanti anāgataṃ attano jīvitapavattiṃ ‘‘kacci dīgha’’nti na samavekkhasi, āyusaṅkhārānaṃ parittabhāvaṃ jānāsīti pucchati. Madanīyeti madārahe rūpādiārammaṇe. Na santasīti na bhāyasi. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci rūpādīsu kāmaguṇesu amatto appamatto hutvā dānādīnaṃ kusalānaṃ katattā paralokaṃ na bhāyasīti.
“在十种”是指在十种王法上。以布施等十种事为依的思,就是布施;五戒和十戒是戒;把应当布施的东西舍出去,就是施舍;正直的状态是正直;柔和的状态是柔和;布萨羯磨是苦行;以慈为前导的是无嗔;以悲为前导的是无害;承受是忍耐;不违逆就是不违逆。“没有想过”是指没有想过我这样的功德成就。“心意的过失”是指心的过失。“不了知”就是不知道。因为我们确实没有所谓的心意过失,它却不知道这一点,就发出了粗暴严厉的言语。“不如理”是指以不正确的方式。“此言不像”是指凡是在我们身上不存在的过失,它却说那些;因此,它的这句话就不像出自智者之口,所以它在我看来不是智者。
Dasasūti dasasu rājadhammesu. Dānādīsu dasavatthukā cetanā dānaṃ, pañcasīladasasīlāni sīlaṃ, deyyadhammacāgo pariccāgo, ujubhāvo ajjavaṃ, mudubhāvo maddavaṃ, uposathakammaṃ tapo, mettāpubbabhāgo akkodho, karuṇāpubbabhāgo avihiṃsā, adhivāsanā khanti, avirodho avirodhanaṃ. Acintetvāti mama imaṃ guṇasampattiṃ acintetvā. Bhāvadosanti cittadosaṃ. Anaññāyāti ajānitvā. Asmākañhi cittadoso nāma natthi, yamesa jāneyya, taṃ ajānitvāva pharusaṃ kakkhaḷaṃ giraṃ vissajjesi. Ayonisoti anupāyena. Yānasmesūti yāni vajjāni amhesu na vijjanti, tāni vadati. Nayidanti tasmāssa idaṃ vacanaṃ paññavataṃ iva na hoti, tenesa mama na paṇḍito viya upaṭṭhāti.
苏穆卡听了之后,心想:“我冒犯了一位具足功德的国王,他对我生气了,我要请求他原谅。”于是说道:
Taṃ sutvā sumukho ‘‘mayā guṇasampannova rājā apasādito, so me kuddho, khamāpessāmi na’’nti cintetvā āha –
人主啊,我实有那一过失,皆因急躁;
当持国被捕缚时,我心中生起巨大的痛苦。
‘‘Atthi me taṃ atisāraṃ, vegena manujādhipa; Dhataraṭṭhe ca baddhasmiṃ, dukkhaṃ me vipulaṃ ahu.
“你对于我们,就像父亲对于孩子们,又像大地对于众生;
请原谅我们这些被怒火冲昏了头的人吧,大王啊!”
‘‘Tvaṃ no pitāva puttānaṃ, bhūtānaṃ dharaṇīriva; Asmākaṃ adhipannānaṃ, khamassu rājakuñjarā’’ti.
这里,“越界”是指说错了话。“因为急促”,意思是:我在说这些话的时候,是急急忙忙、仓促地说出来的。“苦”是指心里的苦,我心里生起了极大的痛苦,所以因为愤怒而说的话,请您原谅我,大王。“对儿子们”:你对我们,就像父亲对儿子们一样。“像大地一样”:就像大地是众生的依靠,你是我们的依靠。“被压倒的人”:被愤怒和过错所压倒的人,请原谅。这番话是他从座位上下来,用翅膀合掌后说的。
Tattha atisāranti pakkhalitaṃ. Vegenāti ahaṃ etaṃ kathaṃ kathento vegena sahasā kathesiṃ. Dukkhanti cetasikaṃ dukkhaṃ mama vipulaṃ ahosi, tasmā kodhavasena yaṃ mayā vuttaṃ, taṃ me khamatha, mahārājāti. Puttānanti tvaṃ amhākaṃ puttānaṃ pitā viya. Dharaṇīrivāti pāṇabhūtānaṃ patiṭṭhā pathavī viya tvaṃ amhākaṃ avassayo. Adhipannānanti dosena aparādhena ajjhotthaṭānaṃ khamassūti idaṃ so āsanā oruyha pakkhehi añjaliṃ katvā āha.
于是国王抱住他,把他扶到金座上坐下,接受他的道歉,说道:
Atha naṃ rājā āliṅgitvā ādāya suvaṇṇapīṭhe nisīdāpetvā accayadesanaṃ paṭiggaṇhanto āha –
“我们随喜你这件事,因为你不隐藏自己的真实状态。
你打破了心之荒芜,鸟儿啊,你是正直的,飞翔者啊。”
‘‘Etaṃ te anumodāma, yaṃ bhāvaṃ na nigūhasi; Khilaṃ pabhindasi pakkhi, ujukosi vihaṅgamā’’ti.
这里,“随喜”的意思是:我们原谅你那个过失。“由于”的意思是:因为你没有隐藏自己内心被遮蔽的状态。“硬结”是指内心的硬结,像木桩一样卡在心里。
Tattha anumodāmāti etaṃ te dosaṃ khamāma. Yanti yasmā tvaṃ attano cittapaṭicchannabhāvaṃ na nigūhasi. Khilanti cittakhilaṃ cittakhāṇukaṃ.
国王说完这番话,对菩萨说法的善巧以及苏穆科的为人正直生起了清净的信心,心想:“既然有了清净的信心,就该做出与清净信心相称的表示。”于是把属于自己的王位荣华交给了他们两人,说道:
Idañca pana vatvā rājā mahāsattassa dhammakathāya sumukhassa ca ujubhāve pasīditvā ‘‘pasannena nāma pasannākāro kātabbo’’ti ubhinnampi tesaṃ attano rajjasiriṃ niyyādento āha –
在迦尸王的宫殿里,无论有什么宝物,
白银、黄金,还有大量的珍珠和琉璃。
‘‘Yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, kāsirājanivesane; Rajataṃ jātarūpañca, muttā veḷuriyā bahū.
“摩尼珠、螺贝与珍珠,还有布料和金色旃檀;
羚羊皮衣、象牙制品,还有大量的铜和铁;
这些财富我全都给你们,这王权我也交给你们。”
‘‘Maṇayo saṅkhamuttā ca, vatthakaṃ haricandanaṃ; Ajinaṃ dantabhaṇḍañca, lohaṃ kāḷāyasaṃ bahuṃ; Etaṃ dadāmi vo vittaṃ, issaraṃ vissajāmi vo’’ti.
在这里,“珍珠”是指已经穿孔和还没穿孔的珍珠。“摩尼宝”是指摩尼宝做成的饰物。“螺贝珍珠”是指右旋螺宝和形状像庵摩罗果的珍珠宝。“布”是指精细的迦尸布料。“羚羊皮”是指羚羊的皮。“铜与铁”是指红铜和黑铁。“主权”是指在方圆十二由旬的波罗奈里,连同金花环和白伞盖一起享有的王权。
Tattha muttāti viddhāviddhamuttā. Maṇayoti maṇibhaṇḍakāni. Saṅkhamuttā cāti dakkhiṇāvaṭṭasaṅkharatanañca āmalakavaṭṭamuttaratanañca. Vatthakanti sukhumakāsikavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Lohaṃ kāḷāyasanti tambalohañca kāḷalohañca. Issaranti kañcanamālena setacchattena saddhiṃ dvādasayojanike bārāṇasinagare rajjaṃ.
说完这番话,他用白伞盖礼敬他们两人,然后把王位交还给他们。接着,大士与国王交谈,说道:
Evañca pana vatvā ubhopi te setacchattena pūjetvā rajjaṃ paṭicchāpesi. Atha mahāsatto raññā saddhiṃ sallapanto āha –
战车之王中最殊胜的人啊,我们确实已被您恭敬、已被您尊重。
对于正在诸法中行持的我们,请你做我们的导师。
‘‘Addhā apacitā tyamhā, sakkatā ca rathesabha; Dhammesu vattamānānaṃ, tvaṃ no ācariyo bhava.
“师尊,我等已蒙您允许、得您听许;
右绕礼敬您后,愿能拜见亲族,降敌者啊。”
‘‘Ācariya manuññātā, tayā anumatā mayaṃ; Taṃ padakkhiṇato katvā, ñātiṃ passemurindamā’’ti.
这里说到“于诸法”,指的是诸善业道之法。“老师”的意思是:你比我们更通达,所以是我们的老师;而且,因为你宣说了十种王法,指出了苏穆科的过失,并接受了忏悔,所以你也是我们的老师。因此,现在你也通过教导我们行为规范而成为我们的老师——他这样说道。“我们去见降魔者”意思是:我们去见降魔者。
Tattha dhammesūti kusalakammapathadhammesu. Ācariyoti tvaṃ amhehi byattataro, tasmā no ācariyo hoti, apica dasannaṃ rājadhammānaṃ kathitattā sumukhassa dosaṃ dassetvā accayapaṭiggahaṇassa katattāpi tvaṃ amhākaṃ ācariyova, tasmā idānipi no ācārasikkhāpanena ācariyo bhavāti āha. Passemurindamāti passemu arindama.
他允许他们离开。菩萨还在说法的时候,天就亮了。导师为了说明这件事,说道:
So tesaṃ gamanaṃ anujāni, bodhisattassapi dhammaṃ kathentasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“整夜都在思量、商量之后,
迦尸国王答应了,说‘最殊胜的天鹅’。”
‘‘Sabbarattiṃ cintayitvā, mantayitvā yathākathaṃ; Kāsirājā anuññāsi, haṃsānaṃ pavaruttama’’nti.
在这里,“如理商议”的意思是:凡是应当和他们一起思考、一起讨论的事,全都已经思考过、讨论过了。“允许了”就是“你们去吧”,也就是给了许可。
Tattha yathākathanti yaṃkiñci atthaṃ tehi saddhiṃ cintetabbaṃ mantetabbañca, sabbaṃ taṃ cintetvā ca mantetvā cāti attho. Anuññāsīti gacchathāti anuññāsi.
国王这样允许后,菩萨教导国王说:“请您不放逸地如法治理国家”,并让他安住在五戒中。国王用金器献上蜜炒米和蜜水,等他吃完饭,又用香、花鬘等供养,然后亲自用金轿抬起菩萨,舍摩王后抬起善面。接着,他们在日出时打开狮笼,放他们走,说:“主人,去吧。”导师为了说明这件事,说道:
Evaṃ tena anuññāto bodhisatto rājānaṃ ‘‘appamatto dhammena rajjaṃ kārehī’’ti ovaditvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā tesaṃ kañcanabhājanehi madhulājañca madhurodakañca upanāmetvā niṭṭhitāhārakicce gandhamālādīhi pūjetvā bodhisattaṃ suvaṇṇacaṅkoṭakena sayaṃ ukkhipi, khemā devī sumukhaṃ ukkhipi. Atha ne sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā sūriyuggamanavelāya ‘‘gacchatha sāmino’’ti vissajjesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“从那时起,夜晚结束,太阳升起时;
迦尸国王正看着的时候,它们就从宫殿飞走了。”
‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyuggamanaṃ pati; Pekkhato kāsirājassa, bhavanā te vigāhisu’’nti.
在这里,“抓取”指的是他们跃入虚空。
Tattha vigāhisunti ākāsaṃ pakkhandiṃsu.
大士从那些金箧中腾空而起,站在空中,安慰国王说:“大王,别担心,您要不放逸地遵行我们的教诫。”说完,他带上苏穆科,径直回了质多山。那九万只天鹅也从金窟里出来,聚在山脚下,看见他们回来了,就上前迎接,围在身边。他们在亲族的簇拥下进入了质多山顶。导师为了说明这件事,说道:
Tesu mahāsatto suvaṇṇacaṅkoṭakato uppatitvā ākāse ṭhatvā ‘‘mā cindayi, mahārāja, appamatto amhākaṃ ovāde vatteyyāsī’’ti rājānaṃ samassāsetvā sumukhaṃ ādāya cittakūṭameva gato. Tānipi kho navuti haṃsasahassāni kañcanaguhato nikkhamitvā pabbatatale nisinnāni te āgacchante disvā paccuggantvā parivāresuṃ. Te ñātigaṇaparivutā cittakūṭatalaṃ pavisiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他们看见那些殊胜的天鹅已经到达无病安稳之境,
天鹅发出“凯卡”的叫声,一片喧闹之声随之响起。
‘‘Te aroge anuppatte, disvāna parame dije; Kekāti makaruṃ haṃsā, puthusaddo ajāyatha.
“那些鸟儿已解脱,对主人心怀恭敬。
卵生者们得到依靠后,从四面八方围拢过来。”
‘‘Te patītā pamuttena, bhattunā bhattugāravā; Samantā parikiriṃsu, aṇḍajā laddhapaccayā’’ti.
那些天鹅这样围绕之后,又问道:“大王,您是怎么脱身的?”大士便讲了依靠苏穆科才得以脱身,以及萨米雅马王的猎人之子们所做的事。天鹅群听了很高兴,说道:“愿苏穆科将军、国王和猎人之子们都快乐无忧,长久地活着!”导师为了说明这件事,说道:
Evaṃ parivāretvā ca pana te haṃsā ‘‘kathaṃ muttosi, mahārājā’’ti pucchiṃsu. Mahāsatto sumukhaṃ nissāya muttabhāvaṃ saṃyamarājaluddaputtehi katakammañca kathesi. Taṃ sutvā tuṭṭhā haṃsagaṇā ‘‘sumukho senāpati ca rājā ca luddaputto ca sukhitā niddukkhā ciraṃ jīvantū’’ti āhaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
“拥有善友的人,一切事情都会顺顺利利。
就像持国鹅群,前往亲族之众。”
‘‘Evaṃ mittavataṃ atthā, sabbe honti padakkhiṇā; Haṃsā yathā dhataraṭṭhā, ñātisaṅghamupāgamu’’nti.
这个意思在《小天鹅本生》里已经讲过了。
Taṃ cūḷahaṃsajātake vuttatthameva.
导师讲完这段法教后,说道:“诸位比丘,不只是现在,过去阿难也曾为了我而舍弃自己的性命。”然后他把本生故事总结起来:“那时候,猎人的儿子是阐那,差摩王后就是差摩比丘尼,国王是舍利弗,善面是阿难,其余的大众是佛陀的弟子众,而持国天鹅王就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi ānando mamatthāya attano jīvitaṃ pariccajī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā luddaputto channo ahosi, khemā devī, khemā bhikkhunī, rājā sāriputto, sumukho ānando, sesaparisā buddhaparisā, dhataraṭṭhahaṃsarājā pana ahameva ahosi’’nti.