二十集·10. 瞻波本生注释
15. 二十集义注 · 189 段
10. 瞻波本生注释
[506] 10. Campeyyajātakavaṇṇanā
“如闪电般照耀谁”这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕布萨羯磨而说的。那时,导师说:“近事男们,你们守布萨住,做得很好。古代的智者们舍弃了龙王的富贵,也仍然守布萨住。”应他们请求,导师便讲了过去的事。
Kānu vijjurivābhāsīti idaṃ satthā jetavane viharanto uposathakammaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘sādhu vo kataṃ upāsakā uposathavāsaṃ vasantehi, porāṇakapaṇḍitā nāgasampattiṃ pahāya uposathavāsaṃ vasiṃsuyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在鸯伽国和摩揭陀国分别由鸯伽王和摩揭陀王统治的时候,两国交界处有一条叫瞻波的河,那里有一座龙宫。有位名叫瞻波耶的龙王在那里治理。有时候摩揭陀王攻占鸯伽国,有时候鸯伽王攻占摩揭陀国。后来有一天,摩揭陀王和鸯伽王打仗,战败后骑上马逃跑,被鸯伽王的士兵追赶。他逃到水涨满的瞻波河边,心想:“与其落在敌人手里死掉,不如跳进河里死掉。”就连人带马一起下了河。那时,龙王瞻波耶正在水中化出一座宝殿,被一大群眷属围绕着,畅饮着美酒。马和国王一起沉入水中后,落在了龙王面前。龙王看见国王打扮得庄严齐整,生起了喜爱之情,就从座位上站起来,说:“大王,别怕。”他请国王坐在自己的宝座上,问他为什么沉入水中。国王如实说了。于是龙王安慰他说:“大王,别怕,我会让你成为这两个国家的君主。”国王在龙宫里享受了七天极大的荣华富贵,到第七天,就和龙王一起从龙宫出来了。摩揭陀王靠着龙王的神力,抓住了鸯伽王,夺了他的性命,统治了两个国家。从那时起,国王和龙王之间建立了牢固的信赖。国王每年在瞻波河边建一座宝殿,用极为丰厚的供养向龙王献祭。龙王也带着大群眷属从龙宫出来,接受供养。大众都来观看龙王的富贵排场。
Atīte aṅgaraṭṭhe aṅge ca magadharaṭṭhe magadhe ca rajjaṃ kārente aṅgamagadharaṭṭhānaṃ antare campā nāma nadī, tattha nāgabhavanaṃ ahosi. Campeyyo nāma nāgarājā rajjaṃ kāresi. Kadāci magadharājā aṅgaraṭṭhaṃ gaṇhāti, kadāci aṅgarājā magadharaṭṭhaṃ. Athekadivasaṃ magadharājā aṅgena saddhiṃ yujjhitvā yuddhaparājito assaṃ āruyha palāyanto aṅgarañño yodhehi anubaddho puṇṇaṃ campānadiṃ patvā ‘‘parahatthe maraṇato nadiṃ pavisitvā mataṃ seyyo’’ti asseneva saddhiṃ nadiṃ otari. Tadā campeyyo nāgarājā antodake ratanamaṇḍapaṃ nimminitvā mahāparivāro mahāpānaṃ pivati. Asso raññā saddhiṃ udake nimujjitvā nāgarañño purato otari. Nāgarājā alaṅkatapaṭiyattaṃ rājānaṃ disvā sinehaṃ uppādetvā āsanā uṭṭhāya ‘‘mā bhāyi, mahārājā’’ti rājānaṃ attano pallaṅke nisīdāpetvā udake nimuggakāraṇaṃ pucchi. Rājā yathābhūtaṃ kathesi. Atha naṃ ‘‘mā bhāyi, mahārāja, ahaṃ taṃ dvinnaṃ raṭṭhānaṃ sāmikaṃ karissāmī’’ti assāsetvā sattāhaṃ mahantaṃ yasaṃ anubhavitvā sattame divase magadharājena saddhiṃ nāgabhavanā nikkhami. Magadharājā nāgarājassānubhāvena aṅgarājānaṃ gahetvā jīvitā voropetvā dvīsu raṭṭhesu rajjaṃ kāresi. Tato paṭṭhāya rañño ca nāgarājassa ca vissāso thiro ahosi. Rājā anusaṃvaccharaṃ campānadītīre ratanamaṇḍapaṃ kāretvā mahantena pariccāgena nāgarañño balikammaṃ karoti. Sopi mahantena parivārena nāgabhavanā nikkhamitvā balikammaṃ sampaṭicchati. Mahājano nāgarañño sampattiṃ oloketi.
那时,菩萨投生在一户贫穷人家里,跟着国王的随从们一起到河边去,看见那位龙王的富贵排场,就起了贪心,一心渴望得到那样的福报。于是他行布施、持戒。在瞻波龙王死后第七天,他命终之后,就投生到那位龙王所住宫殿的吉祥内室、吉祥卧榻之上。他的身体像须摩那花环一样好看,而且十分巨大。他看见自己的身体后,心里非常后悔,想:“我修善业所感得的果报,本来可以在六欲天中享受自在,就像把粮食收进仓库里一样。可我却投生到了这畜生道里,我活着还有什么意思?”于是生起了求死之心。这时,一位名叫须摩那的龙女看见了他,心想:“一定是有大威德的有情投生到这里了。”她就把这个意思告诉了其余龙女。所有龙女都拿着各种乐器前来,向他献上供养。他的龙宫变得像帝释天神的宫殿一样,他求死的心也平息了。他舍掉了蛇身,身上佩戴着各种璎珞,坐在卧榻上。从那时起,他的名声就变得非常大了。
Tadā bodhisatto daliddakule nibbatto rājaparisāya saddhiṃ nadītīraṃ gantvā taṃ nāgarājassa sampattiṃ disvā lobhaṃ uppādetvā taṃ patthayamāno dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā campeyyanāgarājassa kālakiriyato sattame divase cavitvā tassa vasanapāsāde sirigabbhe sirisayanapiṭṭhe nibbatti . Sarīraṃ sumanadāmavaṇṇaṃ mahantaṃ ahosi. So taṃ disvā vippaṭisārī hutvā ‘‘mayā katakusalanissandena chasu kāmasaggesu issariyaṃ koṭṭhe paṭisāmitaṃ dhaññaṃ viya ahosi. Svāhaṃ imissā tiracchānayoniyā paṭisandhiṃ gaṇhiṃ, kiṃ me jīvitenā’’ti maraṇāya cittaṃ uppādesi. Atha naṃ sumanā nāma nāgamāṇavikā disvā ‘‘mahānubhāvo satto nibbatto bhavissatī’’ti sesanāgamāṇavikānaṃ saññaṃ adāsi, sabbā nānātūriyahatthā āgantvā tassa upahāraṃ kariṃsu. Tassa taṃ nāgabhavanaṃ sakkabhavanaṃ viya ahosi, maraṇacittaṃ paṭippassambhi, sappasarīraṃ vijahitvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito sayanapiṭṭhe nisīdi. Athassa tato paṭṭhāya yaso mahā ahosi.
他在那里治理龙族王国,后来有一天心生后悔,想道:“我顶着这个畜生道的身子有什么用?我应当持守布萨戒,从这里解脱出去,投生到人间,证悟四圣谛,彻底终结一切苦。”从那时起,他就在那座高楼里行持布萨。可是那些打扮得花枝招展的龙女们来到他身边,他的戒行多半就被破坏了。于是他从那时起离开高楼,到园林里去。龙女们照样跟到那里,布萨还是被破坏。他心想:“我应该离开这龙宫,到人间去持守布萨才对。”从那时起,每逢布萨日,他就离开龙宫,在边地村落附近大路旁边的一座蚁垤顶上,把身体整个舍出去,心想:“谁需要我的皮肉,尽管来取;谁想把我当蛇来耍弄,也随他们。”他把身体盘起来卧下,就这样持守布萨。来往大路上的人看见他,就用香花等物供养,然后离去。边地村落的居民也过来,说“这是有大神力的龙王”,便在他上方搭起棚子,四周撒上细沙,用香花等物供养。从那以后,人们对他生起敬信,供养之后,有的求儿子,有的求女儿。
So tattha nāgarajjaṃ kārento aparabhāge vippaṭisārī hutvā ‘‘kiṃ me imāya tiracchānayoniyā , uposathavāsaṃ vasitvā ito muccitvā manussapathaṃ gantvā saccāni paṭivijjhitvā dukkhassantaṃ karissāmī’’ti cintetvā tato paṭṭhāya tasmiṃyeva pāsāde uposathakammaṃ karoti. Alaṅkatanāgamāṇavikā tassa santikaṃ gacchanti, yebhuyyenassa sīlaṃ bhijjati. So tato paṭṭhāya pāsādā nikkhamitvā uyyānaṃ gacchati. Tā tatrāpi gacchanti, uposatho bhijjateva. So cintesi ‘‘mayā ito nāgabhavanā nikkhamitvā manussalokaṃ gantvā uposathavāsaṃ vasituṃ vaṭṭatī’’ti. So tato paṭṭhāya uposathadivasesu nāgabhavanā nikkhamitvā ekassa paccantagāmassa avidūre mahāmaggasamīpe vammikamatthake ‘‘mama cammādīhi atthikā gaṇhantu, maṃ kīḷāsappaṃ vā kātukāmā karontū’’ti sarīraṃ dānamukhe vissajjetvā bhoge ābhujitvā nipanno uposathavāsaṃ vasati. Mahāmaggena gacchantā ca āgacchantā ca taṃ disvā gandhādīhi pūjetvā pakkamanti. Paccantagāmavāsino gantvā ‘‘mahānubhāvo nāgarājā’’ti tassa upari maṇḍapaṃ karitvā samantā vālukaṃ okiritvā gandhādīhi pūjayiṃsu. Tato paṭṭhāya manussā mahāsatte pasīditvā pūjaṃ katvā puttaṃ patthenti, dhītaraṃ patthenti.
大士也是这样:每逢十四日、十五日行持布萨时,就躺在蚁垤顶上,到初一才回龙宫。他这样持布萨,过了很久。有一天,善慧大妃说:“大王,您去人间持布萨,可人间充满危险和恐惧。万一您遇到危险,我们该凭什么样的征兆知道呢?请把那个征兆告诉我们。”于是大士带她到吉祥池边,说:“亲爱的,如果有人打我、折磨我,这池水就会变浑浊;如果金翅鸟抓我,池水就会沸腾;如果捕蛇人抓我,池水就会变成血色。”他这样告诉了她三种征兆后,决意持十四日布萨,离开龙宫,到了那里,躺在蚁垤顶上,以身体的光泽庄严着蚁垤。他的身体洁白如银链,头顶像红色的绒球。不过,在这部本生故事里,菩萨的身体只有犁头那么大;在《富利达多本生》里,有大腿那么大;在《僧护本生》里,有独木舟那么大。
Mahāsattopi uposathakammaṃ karonto cātuddasīpannarasīsu vammikamatthake nipajjitvā pāṭipade nāgabhavanaṃ gacchati. Tassevaṃ uposathaṃ karontassa addhā vītivatto. Ekadivasaṃ sumanā aggamahesī āha ‘‘deva , tvaṃ manussalokaṃ gantvā uposathaṃ upavasasi, manussaloko ca sāsaṅko sappaṭibhayo, sace te bhayaṃ uppajjeyya, atha mayaṃ yena nimittena jāneyyāma, taṃ no ācikkhāhī’’ti. Atha naṃ mahāsatto maṅgalapokkharaṇiyā tīraṃ netvā ‘‘sace maṃ bhadde, koci paharitvā kilamessati, imissā pokkharaṇiyā udakaṃ āvilaṃ bhavissati, sace supaṇṇo gahessati, udakaṃ pakkuthissati, sace ahituṇḍiko gaṇhissati, udakaṃ lohitavaṇṇaṃ bhavissatī’’ti āha. Evaṃ tassā tīṇi nimittāni ācikkhitvā cātuddasīuposathaṃ adhiṭṭhāya nāgabhavanā nikkhamitvā tattha gantvā vammikamatthake nipajji sarīrasobhāya vammikaṃ sobhayamāno. Sarīrañhissa rajatadāmaṃ viya setaṃ ahosi matthako rattakambalageṇḍuko viya. Imasmiṃ pana jātake bodhisattassa sarīraṃ naṅgalasīsapamāṇaṃ ahosi, bhūridattajātake (jā. 2.22.784 ādayo) ūruppamāṇaṃ, saṅkhapālajātake (jā. 2.17.143 ādayo) ekadoṇikanāvapamāṇaṃ.
那时,有个住在波罗奈的青年,去了塔迦尸喇,在一位四方闻名的老师跟前学会了令蛇驯服的咒术。他沿着那条路回自己家时,看见了大士,心想:“我抓住这条蛇,到各村、各镇、各王都去耍弄它,就能赚到钱财。”于是采来天药,念起天咒,走到大士跟前。天咒声刚一响起,大士就觉得像有铁棍插进耳朵,头顶像被尖东西死死压住。他想:“这是谁?”便从盘着的蛇身中间抬起头来看,一见是捕蛇人,心里想:“我的毒很厉害,要是我一发怒,喷出鼻息里的毒气,这人的身体就会像一把灰那样散掉。可那样我的戒就破了。我现在不该看他。”于是他闭上眼睛,把头重新放回盘着的蛇身中间。
Tadā eko bārāṇasivāsī māṇavo takkasilaṃ gantvā disāpāmokkhassa ācariyassa santike alampāyanamantaṃ uggaṇhitvā tena maggena attano gehaṃ gacchanto mahāsattaṃ disvā ‘‘imaṃ sappaṃ gahetvā gāmanigamarājadhānīsu kīḷāpento dhanaṃ uppādessāmī’’ti cintetvā dibbosadhāni gahetvā dibbamantaṃ parivattetvā tassa santikaṃ agamāsi. Dibbamantasutakālato paṭṭhāya mahāsattassa kaṇṇesu ayasalākapavesanakālo viya jāto, matthako sikharena abhimatthiyamāno viya jāto. So ‘‘ko nu kho eso’’ti bhogantarato sīsaṃ ukkhipitvā olokento ahituṇḍikaṃ disvā cintesi ‘‘mama visaṃ mahantaṃ, sacāhaṃ kujjhitvā nāsavātaṃ vissajjessāmi, etassa sarīraṃ bhasmamuṭṭhi viya vippakirissati, atha me sīlaṃ khaṇḍaṃ bhavissati, na dāni taṃ olokessāmī’’ti. So akkhīni nimmīletvā sīsaṃ bhogantare ṭhapesi.
捕蛇人婆罗门嚼了药、念了咒,把唾液吐在大士身上。靠着药力和咒力,凡是唾液沾到的地方,都像要长出疮疱一样。然后他抓住大士的尾巴,把它拉直,让大士长长地趴在地上,用羊蹄形的棍子压挤,使大士变得虚弱,再紧紧抓住头用力压,大士的嘴就张开了。他把唾液吐进大士嘴里,又施了药和咒,打碎了大士的牙齿,大士满口都是血。大士因为害怕破戒,忍受着这样的痛苦,连睁开眼睛看一眼都没有做。那人又想:“我要让龙王变得更虚弱。”于是从尾巴开始,像要把骨头都碾碎一样揉遍大士全身,做了所谓的“布片缠绕”,做了所谓的“线绳搓擦”,又抓住尾巴做了所谓的“布锤敲打”。大士全身沾满了血,忍受着极大的痛苦。
Ahituṇḍiko brāhmaṇo osadhaṃ khāditvā mantaṃ parivattetvā kheḷaṃ mahāsattassa sarīre opi, osadhānañca mantassa cānubhāvena kheḷena phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāne phoṭānaṃ uṭṭhānakālo viya jāto. Atha naṃ so naṅguṭṭhe gahetvā kaḍḍhitvā dīghaso nipajjāpetvā ajapadena daṇḍena uppīḷento dubbalaṃ katvā sīsaṃ daḷhaṃ gahetvā nippīḷi, mahāsattassa mukhaṃ vivari. Athassa mukhe kheḷaṃ opitvā osadhamantaṃ katvā dante bhindi, mukhaṃ lohitassa pūri. Mahāsatto attano sīlabhedabhayena evarūpaṃ dukkhaṃ adhivāsento akkhīni ummīletvā olokanamattampi nākari. Sopi ‘‘nāgarājānaṃ dubbalaṃ karissāmī’’ti naṅguṭṭhato paṭṭhāyassa aṭṭhīni cuṇṇayamāno viya sakalasarīraṃ madditvā paṭṭakaveṭhanaṃ nāma veṭhesi, tantamajjitaṃ nāma majji, naṅguṭṭhaṃ gahetvā dussapothimaṃ nāma pothesi. Mahāsattassa sakalasarīraṃ lohitamakkhitaṃ ahosi. So mahāvedanaṃ adhivāsesi.
捕蛇人看到大士已经变得虚弱,就用藤条编了一个笼子,把他放进去,带到边境的村庄,在人群中间让他表演。不管是蓝色等哪种颜色,圆形、方形等哪种形状,细小、粗大等哪种大小,只要那个婆罗门想要什么,大士就变成那样跳舞,甚至能变出上百个头、上千个头。大众心生敬信,给了他很多财物。仅仅一天之内,他就得到了上千枚迦哈巴那,还有价值上千的物品。婆罗门一开始得到一千枚时,心里想:“我要放了他。”可是得到那些财物之后,他又想:“光是在边境村庄就得了这么多财物,要是到了国王、王族、大臣们面前,我一定能得到更多财物。”于是他备好牛车和舒适的坐乘,把物品放在牛车上,自己坐在舒适的坐乘上,带着一大群随从,让大士在村庄、集镇等地表演,心想:“我要在波罗奈城优迦色那王面前让他表演之后,再放了他。”他打死青蛙给龙王吃。龙王心想:“这个人会因为我而一再杀生。”就不肯吃。于是那人又给他蜜糖粒。大士心想:“我要是吃了食物,就会死在这个笼子里。”也不肯吃。婆罗门大约用了一个月的时间到达波罗奈,在城门附近的村庄里表演,得到了很多财物。
Athassa dubbalabhāvaṃ ñatvā vallīhi peḷaṃ karitvā tattha naṃ pakkhipitvā paccantagāmaṃ netvā mahājanamajjhe kīḷāpesi. Nīlādīsu vaṇṇesu vaṭṭacaturassādīsu saṇṭhānesu aṇuṃthūlādīsu pamāṇesu yaṃ yaṃ brāhmaṇo icchati, mahāsatto taṃtadeva katvā naccati, phaṇasataṃ phaṇasahassampi karotiyeva. Mahājano pasīditvā bahuṃ dhanaṃ adāsi. Ekadivasameva kahāpaṇasahassañceva sahassagghanake ca parikkhāre labhi. Brāhmaṇo āditova sahassaṃ labhitvā ‘‘vissajjessāmī’’ti cintesi, taṃ pana dhanaṃ labhitvā ‘‘paccantagāmeyeva tāva me ettakaṃ dhanaṃ laddhaṃ, rājarājamahāmaccānaṃ santike bahuṃ dhanaṃ labhissāmī’’ti sakaṭañca sukhayānakañca gahetvā sakaṭe parikkhāre ṭhapetvā sukhayānake nisinno mahantena parivārena mahāsattaṃ gāmanigamādīsu kīḷāpento ‘‘bārāṇasiyaṃ uggasenarañño santike kīḷāpetvā vissajjessāmī’’ti agamāsi. So maṇḍūke māretvā nāgarañño deti. Nāgarājā ‘‘punappunaṃ esa maṃ nissāya māressatī’’ti na khādati. Athassa madhulāje adāsi. Mahāsatto ‘‘sacāhaṃ bhojanaṃ gaṇhissāmi, antopeḷāya eva maraṇaṃ bhavissatī’’ti tepi na khādati. Brāhmaṇo māsamattena bārāṇasiṃ patvā dvāragāmesu kīḷāpento bahuṃ dhanaṃ labhi.
国王也派人把他召来,说:“来给我们表演吧。”他回答说:“好的,大王,明天十五日,我给你们表演。”国王就让人击鼓巡告:“明天龙王要在王宫广场跳舞,大家都可以聚拢来看。”第二天,国王把王宫广场装饰好,召来了那个婆罗门。婆罗门用宝笼把大士带来,把笼子放在花纹精美的垫子上,然后坐下。国王也从高楼上下来,被大众簇拥着,坐上了王座。婆罗门把大士取出来,让他跳舞。大众再也按捺不住,成千上百次地把衣服抛举起来。菩萨上方降下了七宝之雨。大士从被捉住到现在,已经满一个月了。这么长时间里,他一直没有吃东西。须摩那心想:“我亲爱的丈夫去得太久了,他到现在还没回来,已经满一个月了,到底是什么原因呢?”她就去看池塘,看见水变成了血红色,知道“一定是被捕蛇人捉走了”。于是她从龙宫出来,来到蚁垤旁边,看见了大士被捉住的地方和受折磨的地方,痛哭哀号,然后去边地村庄打听,听说了那件事的经过,就来到波罗奈,在王宫广场的大众中间,凌空而立,悲泣不止。大士正在跳舞时,抬头望向空中,看见了她,心生羞愧,就钻进笼子里躺下了。国王见大士钻进笼子,心想:“这是什么缘故?”他四处张望,看见她站在空中,便说了第一首偈颂:
Rājāpi naṃ pakkosāpetvā ‘‘amhākaṃ kīḷāpehī’’ti āha. ‘‘Sādhu, deva, sve pannarase tumhākaṃ kīḷāpessāmī’’ti. Rājā ‘‘sve nāgarājā rājaṅgaṇe naccissati, mahājano sannipatitvā passatū’’ti bheriṃ carāpetvā punadivase rājaṅgaṇaṃ alaṅkārāpetvā brāhmaṇaṃ pakkosāpesi. So ratanapeḷāya mahāsattaṃ netvā vicittatthare peḷaṃ ṭhapetvā nisīdi. Rājāpi pāsādā oruyha mahājanaparivuto rājāsane nisīdi. Brāhmaṇo mahāsattaṃ nīharitvā naccāpesi. Mahājano sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto celukkhepasahassaṃ pavatteti. Bodhisattassa upari sattaratanavassaṃ vassati. Tassa gahitassa māso sampūri. Ettakaṃ kālaṃ nirāhārova ahosi. Sumanā ‘‘aticirāyati me piyasāmiko, idānissa idha anāgacchantassa māso sampuṇṇo, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti gantvā pokkharaṇiṃ olokentī lohitavaṇṇaṃ udakaṃ disvā ‘‘ahituṇḍikena gahito bhavissatī’’ti ñatvā nāgabhavanā nikkhamitvā vammikasantikaṃ gantvā mahāsattassa gahitaṭṭhānañca kilamitaṭṭhānañca disvā roditvā kanditvā paccantagāmaṃ gantvā pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā bārāṇasiṃ gantvā rājaṅgaṇe parisamajjhe ākāse rodamānā aṭṭhāsi. Mahāsatto naccantova ākāsaṃ oloketvā taṃ disvā lajjito peḷaṃ pavisitvā nipajji. Rājā tassa peḷaṃ paviṭṭhakāle ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti ito cito ca olokento taṃ ākāse ṭhitaṃ disvā paṭhamaṃ gāthamāha –
“是谁如闪电般闪耀,如药草星(启明星)一般?
你是天神,还是乾闼婆天女?我不认为你是人类。”
‘‘Kā nu vijjurivābhāsi, osadhī viya tārakā; Devatā nusi gandhabbī, na taṃ maññāmī mānusi’’nti.
这里,我不认为你是凡人这句话的意思是:我不认为你是人类女子;你应当是一位天女或乾闼婆女。
Tattha na taṃ maññāmi mānusinti ahaṃ taṃ mānusīti na maññāmi, tayā ekāya devatāya gandhabbiyā vā bhavituṃ vaṭṭatīti vadati.
现在,他们之间的问答偈颂是这样的:
Idāni tesaṃ vacanapaṭivacanagāthā honti –
大王,我不是天女,不是乾闼婆女,也不是人类女子。
尊者,我是龙女,为了正事才来到这里。
‘‘Namhi devī na gandhabbī, na mahārāja mānusī; Nāgakaññāsmi bhaddante, atthenamhi idhāgatā.
你心神散乱,六根躁动不安,泪水从你眼里不断流下。
你失去了什么?你又在渴望什么?来到这里的女人啊,请如实告诉我。
‘‘Vibbhantacittā kupitindriyāsi, nettehi te vārigaṇā savanti; Kiṃ te naṭṭhaṃ kiṃ pana patthayānā, idhāgatā nāri tadiṅgha brūhi.
那威力惊人的被称作蛇,人主啊,众人称它为龙。
有人为了谋生捉住了他,请从束缚中释放他吧,他是我的丈夫。
‘‘Yamuggatejo uragoti cāhu, nāgoti naṃ āhu janā janinda; Tamaggahī puriso jīvikattho, taṃ bandhanā muñca patī mameso.
这头具足力量与精进的大象,到底是怎么落入乞讨者手里的?
龙女啊,请告诉我这件事的真相,我们怎么才能知道那头被捉住的大象的情况?
‘‘Kathaṃ nvayaṃ balaviriyūpapanno, hatthattamāgacchi vanibbakassa; Akkhāhi me nāgakaññe tamatthaṃ, kathaṃ vijānemu gahītanāgaṃ.
“就算是一座城池,这头龙象也能把它碾成灰烬,因为它确实具足了力量与精进。
龙象也恭敬法,因此努力修苦行。”
‘‘Nagarampi nāgo bhasmaṃ kareyya, tathā hi so balaviriyūpapanno; Dhammañca nāgo apacāyamāno, tasmā parakkamma tapo karotī’’ti.
在这里,“我为了某个目的而来”——意思是:我是因为某个原因才来到这里的。“诸根被激怒”就是诸根疲惫。“水聚”就是泪珠成串。“人们也说‘是龙’”意思是:大众都说“这是龙”。“那男子抓住了它”——意思是:这个男子为了谋生,抓住了那条龙。“这位乞求者”——他问:这位有大威力的(龙),怎么会落到这个乞求者手里,变成被抓住的境地呢?关于“法”:他恭敬地受持五戒法和布萨住法而安住。因此,虽然被这个男子抓住,他仍想:“如果我朝这个男子上面喷出鼻息,他就会像一把灰一样被吹散,这样我的戒就破了。”因为害怕破戒,他忍受那种痛苦,精勤地修苦行,也就是修习精进,所以这样说。
Tattha atthenamhīti ahaṃ ekaṃ kāraṇaṃ paṭicca idhāgatā. Kupitindriyāti kilantindriyā. Vārigaṇāti assubindughaṭā. Uragoti cāhūti uragoti cāyaṃ mahājano kathesi. Tamaggahī purisoti ayaṃ puriso taṃ nāgarājānaṃ jīvikatthāya aggahesi. Vanibbakassāti imassa vanibbakassa kathaṃ nu esa mahānubhāvo samāno hatthattaṃ āgatoti pucchati. Dhammañcāti pañcasīladhammaṃ uposathavāsadhammañca garuṃ karonto viharati, tasmā iminā purisena gahitopi ‘‘sacāhaṃ imassa upari nāsavātaṃ vissajjessāmi, bhasmamuṭṭhi viya vikirissati, evaṃ me sīlaṃ bhijjissatī’’ti sīlabhedabhayā parakkamma taṃ dukkhaṃ adhivāsetvā tapo karoti, vīriyameva karotīti āha.
国王问道:“那么,他是在哪里被这个人抓住的?”于是她向他说明着,诵出了这首偈颂——
Rājā ‘‘kahaṃ paneso iminā gahito’’ti pucchi. Athassa sā ācikkhantī gāthamāha –
“大王,在十四日和十五日,龙王安卧于十字路口;
有男子为活命抓住了他——请从束缚中释放他,他正是我丈夫。”
‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiñca rāja, catuppathe sammati nāgarājā; Tamaggahī puriso jīvikattho, taṃ bandhanā muñca patī mameso’’ti.
这里,“四衢道”的意思是:在靠近四交道口的一处蚁垤中,他立下具足四支的决意,住在那里守布萨而卧。所谓“将他从束缚中放出”,意思是:把财物给了这个人之后,就把那位如法、具德的龙王从笼缚中放了出来。
Tattha catuppatheti catukkamaggassa āsannaṭṭhāne ekasmiṃ vammike caturaṅgasamannāgataṃ adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhahitvā uposathavāsaṃ vasanto nipajjatīti attho. Taṃ bandhanāti taṃ evaṃ dhammikaṃ guṇavantaṃ nāgarājānaṃ etassa dhanaṃ datvā peḷabandhanā pamuñca.
说完这番话后,她又再次向他乞求,诵出了两首偈颂——
Evañca pana vatvā punapi taṃ yācantī dve gāthā abhāsi –
一万六千诸女子,佩宝摩尼耳庄严;
水宫安住诸女众,彼等亦皆皈命您。
‘‘Soḷasitthisahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā; Vārigehasayā nārī, tāpi taṃ saraṇaṃ gatā.
“以如法、非强暴之方,用村落、金币与百牛来赎放;
令身已舍之蛇随意游走,求福之人当从束缚中放脱它。”
‘‘Dhammena mocehi asāhasena, gāmena nikkhena gavaṃ satena; Ossaṭṭhakāyo urago carātu, puññatthiko muñcatu bandhanasmā’’ti.
在这里,“一万六千名女性”的意思是:你不要以为那只是某条穷困的蛇。这正说明,它拥有这么多佩戴一切装饰的女性,其余的成就更是无量。“住在水屋里”:指把水做成覆盖、把水做成内室,习惯睡在里面。“舍弃身体”:即已经放下身体。“游行吧”:让它去游行。
Tattha soḷasitthisahassānīti mā tvaṃ esa yo vā so vā daliddanāgoti maññittha. Etassa hi ettakā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā itthiyova, sesā sampatti aparimāṇāti dasseti. Vārigehasayāti udakacchadanaṃ udakagabbhaṃ katvā tattha sayanasīlā. Ossaṭṭhakāyoti nissaṭṭhakāyo hutvā. Carātūti caratu.
于是国王对他说了三首偈颂:
Atha naṃ rājā tisso gāthā abhāsi –
我以如法、不以强夺,用一村、一尼卡与百牛赎放;
身已放舍之蛇任其游行,愿求福者从束缚中解脱。
‘‘Dhammena mocemi asāhasena, gāmena nikkhena gavaṃ satena; Ossaṭṭhakāyo urago carātu, puññatthiko muñcatu bandhanasmā.
猎人,我给你一百金币,以及一枚硕大的宝石耳环;
还有一张四足坐床,像优摩花一样美丽。
‘‘Dammi nikkhasataṃ ludda, thūlañca maṇikuṇḍalaṃ; Catussadañca pallaṅkaṃ, umāpupphasarinnibhaṃ.
“以及两位容貌相似的妻子,一头种牛,一百头牛。
让身体已获释放的蛇自己爬走吧;想修福的人,就把它从束缚中放出来。”
‘‘Dve ca sādisiyo bhariyā, usabhañca gavaṃ sataṃ; Ossaṭṭhakāyo urago carātu, puññatthiko muñcatu bandhanasmā’’ti.
在这里,“猎人”是指:国王为了放走那条蛇,叫来捕蛇人,把应该给他的布施物指给他看,于是说了这番话。至于那首偈颂,含义和前面说过的完全一样。
Tattha luddāti rājā uragaṃ mocetuṃ ahituṇḍikaṃ āmantetvā tassa dātabbaṃ deyyadhammaṃ dassento evamāha. Gāthā pana heṭṭhā vuttatthāyeva.
于是猎人对他说:
Atha naṃ luddo āha –
“大王啊,纵无布施,凭您一言,也请将此蛇解出束缚;
其身已松,任蛇自在游去——求福之人,当放它脱此系缚。”
‘‘Vināpi dānā tava vacanaṃ janinda, muñcemu naṃ uragaṃ bandhanasmā; Ossaṭṭhakāyo urago carātu, puññatthiko muñcatu bandhanasmā’’ti.
在这里,“你的话”意思是:大王,就算没有布施,单单您这句话,对我们来说就已经是极大的敬重。“我们放了他吧”意思是:他说“我会放了他”。
Tattha tava vacananti mahārāja, vināpi dānena tava vacanameva amhākaṃ garu. Muñcemu nanti muñcissāmi etanti vadati.
说完这些话后,他把大菩萨从笼子里取了出来。龙王出来后,进入花丛之中,舍弃了原来的龙身,变成一位身体庄严的青年,仿佛破开大地一般走了出来,站在那里。善意从空中降下,站在他身边。龙王合掌高举,恭敬地向国王行礼。导师为了阐明这件事,说了两首偈颂:
Evañca pana vatvā mahāsattaṃ peḷato nīhari. Nāgarājā nikkhamitvā pupphantaraṃ pavisitvā taṃ attabhāvaṃ vijahitvā māṇavakavaṇṇena alaṅkatasarīro hutvā pathaviṃ bhindanto viya nikkhanto aṭṭhāsi. Sumanā ākāsato otaritvā tassa santike ṭhitā. Nāgarājā añjaliṃ paggayha rājānaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā dve gāthā abhāsi –
被放开的瞻波龙王,对国王这样说道:
我礼敬您,迦尸之王;我礼敬您,让迦尸繁荣的人。
我向您合掌行礼,愿我能见到我的住处。
‘‘Mutto campeyyako nāgo, rājānaṃ etadabravi; Namo te kāsirājatthu, namo te kāsivaḍḍhana; Añjaliṃ te paggaṇhāmi, passeyyaṃ me nivesanaṃ.
“人们确实常说,凡人信赖非人,这是充满危险和毒药的事。
如果你也向我请求这件事,龙啊,我们将看见你的住处。”
‘‘Addhā hi dubbissasametamāhu, yaṃ mānuso vissase amānusamhi; Sace ca maṃ yācasi etamatthaṃ, dakkhemu te nāga nivesanānī’’ti.
在这里,“让我看看我的住处”意思是:我那在瞻波龙王宫中的住所,令人欢喜,值得一看。我想让你看看它,你就带着全部军队和车乘前来观看吧,人主啊——他这样说道。“难以信赖”就是难以让人相信。“如果”则是说:如果你向我请求,我们本可以让你看到那些住处;可是他又说,我并不相信你。
Tattha passeyyaṃ me nivesananti mama nivesanaṃ campeyyanāgabhavanaṃ ramaṇīyaṃ passitabbayuttakaṃ. Taṃ te ahaṃ dassetukāmo, taṃ sabalavāhano tvaṃ āgantvā passa, narindāti vadati. Dubbissasanti duvissāsanīyaṃ. Sace cāti sace maṃ yācasi, passeyyāma te nivesanāni, api ca kho pana taṃ na saddahāmīti vadati.
于是,为了让他生起信心,大士就立誓,诵出两首偈颂:
Atha naṃ saddahāpetuṃ sapathaṃ karonto mahāsatto dve gāthā abhāsi –
就算狂风能把山岳卷走,月亮和太阳都坠落到地上;
纵使一切江河逆流,大王,我也绝不说虚妄语。
‘‘Sacepi vāto girimāvaheyya, cando ca suriyo ca chamā pateyyuṃ; Sabbā ca najjo paṭisotaṃ vajeyyuṃ, na tvevahaṃ rāja musā bhaṇeyyaṃ.
“纵使天空碎裂,大海干涸,承载众生的大地崩毁;
就算须弥山连根拔起,大王,我也绝不说假话。”
‘‘Nabhaṃ phaleyya udadhīpi susse, saṃvaṭṭaye bhūtadharā vasundharā; Siluccayo meru samūlamuppate, na tvevahaṃ rāja musā bhaṇeyya’’nti.
在这其中,所谓“能卷起承载众生的大地”,就是说:被称为“承载众生者”和“蕴藏财富者”的大地,会像席子一样被卷起毁灭。所谓“连根飞起”,就是说:那座大须弥山会连根拔起,像枯叶一样飞向空中。
Tattha saṃvaṭṭaye bhūtadharā vasundharāti ayaṃ bhūtadharāti ca vasundharāti ca saṅkhaṃ gatā mahāpathavī kilañjaṃ viya saṃvaṭṭeyya. Samūlamuppateti evaṃ mahāsinerupabbato samūlo uṭṭhāya purāṇapaṇṇaṃ viya ākāse pakkhandeyya.
即使大士这样说,他仍然不相信——
So mahāsattena evaṃ vuttepi asaddahanto –
“人们确实都说这事很难让人相信:一个凡人竟然去信赖非人。
如果你向我请求这件事,龙啊,我们就会去看你的住处。”
‘‘Addhā hi dubbissasametamāhu, yaṃ mānuso vissase amānusamhi; Sace ca maṃ yācasi etamatthaṃ, dakkhemu te nāga nivesanānī’’ti. –
他又把同一首偈颂说了一遍,表明:“你应当知道我对你做过的好事;至于该不该相信,我自己会判断。”接着说出另一首偈颂:
Punapi tameva gāthaṃ vatvā ‘‘tvaṃ mayā kataguṇaṃ jānituṃ arahasi, saddahituṃ pana yuttabhāvaṃ vā ayuttabhāvaṃ vā ahaṃ jānissāmī’’ti pakāsento itaraṃ gāthamāha –
“汝等诚具凶猛剧毒,崇高伟岸,威神大力,而又迅疾易怒;
因我之故汝今已脱系缚,理当知念我等所行。”
‘‘Tumhe khottha ghoravisā uḷārā, mahātejā khippakopī ca hotha; Maṃkāraṇā bandhanasmā pamutto, arahasi no jānituye katānī’’ti.
在这里,uḷārā 的意思是剧毒;jānituye 的意思是为了了知。
Tattha uḷārāti uḷāravisā. Jānituyeti jānituṃ.
于是,为了让他生起信心,大士再次立誓,说了这首偈颂:
Atha naṃ saddahāpetuṃ puna sapathaṃ karonto mahāsatto gāthamāha –
“愿他不知曾作如是业者,生于恐怖地狱,不得纤毫身乐;
愿其身缚箧中,径直赴死。”
‘‘So paccataṃ niraye ghorarūpe, mā kāyikaṃ sātamalattha kiñci; Peḷāya baddho maraṇaṃ upetu, yo tādisaṃ kammakataṃ na jāne’’ti.
在这里,paccatanti 就是 paccatu(令他承受)。kammakataṃ 就是所作之业,即如此作功德者;像你们这样的功德作者,若有人不认识,他就会说:愿那人变成那样。
Tattha paccatanti paccatu. Kammakatanti katakammaṃ evaṃ guṇakārakaṃ tumhādisaṃ yo na jānāti, so evarūpo hotūti vadati.
这时,国王相信了,就作赞叹,诵出这首偈颂:
Athassa rājā saddahitvā thutiṃ karonto gāthamāha –
“愿你对我的这个承诺真实不虚,愿你不发怒、不怀恨;
愿金翅鸟都远离你的整个龙族,就像夏天里躲开火一样。”
‘‘Saccappaṭiññā tava mesa hotu, akkodhano hohi anupanāhī; Sabbañca te nāgakulaṃ supaṇṇā, aggiṃva gimhesu vivajjayantū’’ti.
在这里,“愿你的那个誓言成真”,意思是:愿你这个承诺真实不虚。“就像夏天避开火一样”,意思是:就像人们在夏天不想被灼热所苦,于是避开正在燃烧的火;同样地,愿它们也这样避开,远远就绕开。
Tattha tava mesa hotūti tava esā paṭiññā saccā hotu. Aggiṃva gimhesu vivajjayantūti yathā manussā gimhakāle santāpaṃ anicchantā jalamānaṃ aggiṃ vivajjenti, evaṃ vivajjentu dūratova pariharantu.
大士也向国王表达赞叹,接着说了另一首偈颂:
Mahāsattopi rañño thutiṃ karonto itaraṃ gāthamāha –
“大王啊,您悲悯龙族,犹如慈母疼爱唯一的爱子;
我愿与龙族一同,为您献上殊胜的奉侍。”
‘‘Anukampasī nāgakulaṃ janinda, mātā yathā suppiyaṃ ekaputtaṃ; Ahañca te nāgakulena saddhiṃ, kāhāmi veyyāvaṭikaṃ uḷāra’’nti.
国王听了这话,想去龙宫,就命令军队准备出发,然后说了一首偈颂——
Taṃ sutvā rājā nāgabhavanaṃ gantukāmo senaṃ gamanasajjaṃ kātuṃ āṇāpento gāthamāha –
“装饰华美的王车,驾以剑浮阇所出、调伏温驯的骡子;
饰金庄严的大象也一一驾上吧,我等当得见那位龙象尊者的居所。”
‘‘Yojentu ve rājarathe sucitte, kambojake assatare sudante; Nāge ca yojentu suvaṇṇakappane, dakkhemu nāgassa nivesanānī’’ti.
在这里,所谓“剑浮阇的骡子、善调御”,即是说:让那些出生于剑浮阇国、受过良好训练的骡子来驾车吧。
Tattha kambojake assatare sudanteti susikkhite kambojaraṭṭhasambhave assatare yojentu.
另外那些由正自觉者所说的偈颂——
Itarā abhisambuddhagāthā –
“鼓、腰鼓、小鼓与螺号齐鸣,为乌伽塞那王奏响;
波耶西王威光赫奕,众女环绕,行于其中。”
‘‘Bherī mudiṅgā paṇavā ca saṅkhā, avajjayiṃsu uggasenassa rañño; Pāyāsi rājā bahu sobhamāno, purakkhato nārigaṇassa majjhe’’ti.
在这里,所谓“极为庄严”是指:比丘们,波罗奈国王被一万六千名妇女簇拥在前、围绕在侧,在那一大群妇女中间,从波罗奈城出发前往龙宫,极其庄严地前行。
Tattha bahu sobhamānoti bhikkhave, bārāṇasirājā soḷasahi nārīsahassehi purakkhato parivārito tassa nārīgaṇassa majjhe bārāṇasito nāgabhavanaṃ gacchanto ativiya sobhamāno pāyāsi.
他刚离开都城时,大士就以自己的神通威力,让全部由各种宝物构成的龙宫、城墙和门楼都显现出来,又变出一条通往龙宫、装饰得整整齐齐的道路。国王带着随从们沿着那条路进入龙宫,看到了悦人的地面和宫殿。导师为了说明这件事,说道:
Tassa nagarā nikkhantakāleyeva mahāsatto attano ānubhāvena nāgabhavanaṃ sabbaratanamayaṃ pākārañca dvāraṭṭālake ca dissamānarūpe katvā nāgabhavanagāmiṃ maggaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ māpesi . Rājā sapariso tena maggena nāgabhavanaṃ pavisitvā ramaṇīyaṃ bhūmibhāgañca pāsāde ca addasa. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
迦尸的繁荣者看见了一片金色铺成的地面。
在黄金打造的宫殿里,铺着琉璃的板。
‘‘Suvaṇṇacitakaṃ bhūmiṃ, addakkhi kāsivaḍḍhano; Sovaṇṇamayapāsāde, veḷuriyaphalakatthate.
那位国王进入了宫殿,瞻波龙王(Campeyya)的居所,
如太阳般光辉,如铜闪电般明亮。
‘‘Sa rājā pāvisi byamhaṃ, campeyyassa nivesanaṃ; Ādiccavaṇṇasannibhaṃ, kaṃsavijjupabhassaraṃ.
被各种树木覆盖,被各种香气吹拂;
迦尸国王走进了瞻波耶的住处。
‘‘Nānārukkhehi sañchannaṃ, nānāgandhasamīritaṃ; So pāvekkhi kāsirājā, campeyyassa nivesanaṃ.
‘‘Paviṭṭhasmiṃ kāsiraññe, campeyyassa nivesanaṃ; Dibbā tūriyā pavajjiṃsu, nāgakaññā ca naccisuṃ.
“迦尸国王生起净信,跟着龙女群登上(车乘),前往那龙女群游行的住处。
他坐在金制的座椅上,那座椅涂着栴檀香膏,还带有靠背。”
‘‘Taṃ nāgakaññā caritaṃ gaṇena, anvāruhī kāsirājā pasanno; Nisīdi sovaṇṇamayamhi pīṭhe, sāpassaye candanasāralitte’’ti.
在那里,金砂铺成的葬台,是用金砂铺成的。Byamha 是装饰过的龙宫。Campeyya 的意思是,进入龙宫之后,又进入了瞻波龙王的住所。像铜色闪电一样发光,意思是像在云口游动的金色闪电那样闪耀光明。被种种香气所吹拂,意思是被种种天界的香气所环绕。为众所行,意思是那座住所有龙女众行走、往来。涂以栴檀心材,意思是用天界的栴檀心材涂抹过。
Tattha suvaṇṇacitakanti suvaṇṇavālukāya santhataṃ. Byamhanti alaṅkatanāgabhavanaṃ. Campeyyassāti nāgabhavanaṃ pavisitvā campeyyanāgarājassa nivesanaṃ pāvisi. Kaṃsavijjupabhassaranti meghamukhe sañcaraṇasuvaṇṇavijju viya obhāsamānaṃ. Nānāgandhasamīritanti nānāvidhehi dibbagandhehi anusañcaritaṃ. Caritaṃ gaṇenāti taṃ nivesanaṃ nāgakaññāgaṇena caritaṃ anusañcaritaṃ. Candanasāralitteti dibbasāracandanena anulitte.
在那里,他刚一坐下,他们就端来种种不同美味的天界食物,也同样端给那一万六千名女子和其余的王家随从。他和随从们一起,仅七天里享用天界的饮食等物,享受天界的种种欲乐,然后坐在舒适的卧座上,称赞这位大士的荣耀,问道:“龙王啊,你舍弃了这样的成就,到人间躺在蚁丘顶上,为什么要守布萨呢?”龙王便向他说明了原因。为了阐明这件事的意义,导师说道:
Tattha nisinnamattassevassa nānaggarasaṃ dibbabhojanaṃ upanāmesuṃ, tathā soḷasannaṃ itthisahassānaṃ sesarājaparisāya ca. So sattāhamattaṃ sapariso dibbannapānādīni paribhuñjitvā dibbehi kāmaguṇehi abhiramitvā sukhasayane nisinno mahāsattassa yasaṃ vaṇṇetvā ‘‘nāgarāja, tvaṃ evarūpaṃ sampattiṃ pahāya manussaloke vammikamatthake nipajjitvā kasmā uposathavāsaṃ vasī’’ti pucchi. Sopissa kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他在那里吃完、玩过之后,迦尸国王对瞻波城的那位(龙王)说道:
这些是你的殊胜天宫,色泽如太阳般光辉闪耀;
人间并无这等事,龙啊,你希求什么而修苦行呢?
‘‘So tattha bhutvā ca atho ramitvā, campeyyakaṃ kāsirājā avoca; Vimānaseṭṭhāni imāni tuyhaṃ, ādiccavaṇṇāni pabhassarāni; Netādisaṃ atthi manussaloke, kiṃ patthayaṃ nāga tapo karosi.
她们戴着螺钏和臂环,穿着上好的衣服,手指圆润,手掌呈赤红色。
她们举起饮品让人喝,容貌光彩圆满无缺;在人间,找不到这样的容貌。
龙啊,你怀着什么愿望在修苦行?
‘‘Tā kambukāyūradharā suvatthā, vaṭṭaṅgulī tambatalūpapannā; Paggayha pāyenti anomavaṇṇā, netādisaṃ atthi manussaloke; Kiṃ patthayaṃ nāga tapo karosi.
这些河流有宽鳞的鱼,鹈鹕等鸟鸣叫,渡口舒适;
人间无此等事。龙啊,你希求什么而修苦行?
‘‘Najjo ca temā puthulomamacchā, āṭāsakuntābhirudā sutitthā; Netādisaṃ atthi manussaloke, kiṃ patthayaṃ nāga tapo karosi.
白鹭、孔雀和天界的鹅,还有叫声悦耳的杜鹃,正成群飞过;
人世间并无这般景象。龙啊,你为何而修此苦行?
‘‘Koñcā mayūrā diviyā ca haṃsā, vaggussarā kokilā sampatanti; Netādisaṃ atthi manussaloke, kiṃ patthayaṃ nāga tapo karosi.
芒果树、娑罗树、提罗迦树和阎浮树,乌达罗迦树与波吒厘树,都开满了花;
人间界中绝无这般景象。龙啊,你希求什么而修此苦行?
‘‘Ambā ca sālā tilakā ca jambuyo, uddālakā pāṭaliyo ca phullā; Netādisaṃ atthi manussaloke, kiṃ patthayaṃ nāga tapo karosi.
这些围绕在你四周的莲花池,还有天界的香气,也一直不断飘散过来。
人间绝无此事。龙啊,你希求什么而修苦行?
‘‘Imā ca te pokkharañño samantato, dibbā ca gandhā satataṃ pavāyanti; Netādisaṃ atthi manussaloke, kiṃ patthayaṃ nāga tapo karosi.
“大王啊,不是为了儿子,不是为了财富,也不是为了寿命;
我渴望投生到人间,所以我要努力精进,修持苦行。”
‘‘Na puttahetu na dhanassa hetu, na āyuno cāpi janinda hetu; Manussayoniṃ abhipatthayāno, tasmā parakkamma tapo karomī’’ti.
其中,“那些”指的是那一万六千位龙女。“佩戴螺贝臂钏的”:佩戴着金色装饰。“手指圆润的”:手指圆润,像珊瑚嫩芽一样。“手足掌呈红铜色的”:手足掌是深红色的。“令饮的”:举起天界的饮品让她们喝。“有宽鳞鱼的”:有各种宽鳞的鱼。“被āṭāsa鸟鸣叫的”:被叫做āṭāsa的鸟所鸣叫。“有好渡口的”:有美丽的渡口。“以及天界天鹅”:还有天界的鹅。“飞翔的”:发出悦耳的声音,从一棵树飞到另一棵树。“还有天香”:在这些池塘上方常有天香吹拂。“愿求者”:愿求而巡行。“因此”:由于那个原因,奋发提起精进修持苦行,持守布萨。
Tattha tāti soḷasasahassanāgakaññāyo sandhāyāha. Kambukāyūradharāti suvaṇṇābharaṇadharā. Vaṭṭaṅgulīti pavāḷaṅkurasadisavaṭṭaṅgulī. Tambatalūpapannāti abhirattehi hatthapādatalehi samannāgatā. Pāyentīti dibbapānaṃ ukkhipitvā taṃ pāyenti. Puthulomamacchāti puthulapattehi nānāmacchehi samannāgatā. Āṭāsakuntābhirudāti āṭāsaṅkhātehi sakuṇehi abhirudā. Sutitthāti sundaratitthā. Diviyā ca haṃsāti dibbahaṃsā ca. Sampatantīti manuññaravaṃ ravantā rukkhato rukkhaṃ sampatanti. Dibbā ca gandhāti tāsu pokkharaṇīsu satataṃ dibbagandhā vāyanti. Abhipatthayānoti patthayanto vicarāmi. Tasmāti tena kāraṇena parakkamma vīriyaṃ paggahetvā tapo karomi, uposathaṃ upavasāmīti.
听到这话后,国王说道——
Evaṃ vutte rājā āha –
你眼睛赤红,两肩之间的肌肉瘦薄,身上装饰着种种庄严饰物,头发和胡须也梳理得整整齐齐。
你涂以红栴檀香,如乾闼婆王般照耀四方。
‘‘Tvaṃ lohitakkho vihatantaraṃso, alaṅkato kappitakesamassu; Surosito lohitacandanena, gandhabbarājāva disā pabhāsasi.
“你已证得天神通力,具大威德,具足一切欲乐。
我请问你,龙王,这个道理:比起这里来,人间凭什么更殊胜?”
‘‘Deviddhipattosi mahānubhāvo, sabbehi kāmehi samaṅgibhūto; Pucchāmi taṃ nāgarājetamatthaṃ, seyyo ito kena manussaloko’’ti.
在这里,“surosito”就是涂得很好的意思。
Tattha surositoti suvilitto.
这时,龙王向他说明时说道:
Athassa ācikkhanto nāgarājā āha –
“大王啊,除了人界,清净和自制在别处都找不到。
我若得到了人身,就要让生死走到尽头。”
‘‘Janinda nāññatra manussalokā, suddhīva saṃvijjati saṃyamo vā; Ahañca laddhāna manussayoniṃ, kāhāmi jātimaraṇassa anta’’nti.
大王,在此,除了人界之外,并没有清净,即被称为不死大涅槃的清净,或戒律的节制。“尽头”的意思是:获得人身,要终结生死,所以我修苦行。
Tattha suddhī vāti mahārāja, aññatra manussalokā amatamahānibbānasaṅkhātā suddhi vā sīlasaṃyamo vā natthi. Antanti manussayoniṃ laddhā jātimaraṇassa antaṃ karissāmīti tapo karomīti.
听了这话,国王说道——
Taṃ sutvā rājā āha –
“真正应该亲近的,是那些有智慧、多闻、能从许多方面思考的人。
看到了这些女子和你,龙王啊,我要做许许多多的福德。”
‘‘Addhā have sevitabbā sapaññā, bahussutā ye bahuṭhānacintino; Nāriyo ca disvāna tuvañca nāga, kāhāmi puññāni anappakānī’’ti.
在这里,“女子们”是指:他看见你的这些龙女和你之后,说“我要做许多福德”。
Tattha nāriyo cāti imā tava nāgakaññāyo ca tuvañca disvā bahūni puññāni karissāmīti vadati.
这时,龙王对他说:
Atha naṃ nāgarājā āha –
“真正应该亲近的,是那些有智慧、多闻、善于从多方面思考的人。
国王啊,看到这些女人和我之后,请多做些功德吧。”
‘‘Addhā have sevitabbā sapaññā, bahussutā ye bahuṭhānacintino; Nāriyo ca disvāna mamañca rāja, karohi puññāni anappakānī’’ti.
在这里,“做”就是“请你做”的意思,大王。
Tattha karohīti kareyyāsi, mahārājāti.
听到这话,郁伽斯那想走了,就告辞说:“龙王,我们住了很久了,要走了。”于是大士把财物拿给他看,说:“那么,大王,随你愿意拿多少财物就拿吧。”
Evaṃ vutte uggaseno gantukāmo hutvā ‘‘nāgarāja, ciraṃ vasimha, gamissāmā’’ti āpucchi. Atha naṃ mahāsatto ‘‘tena hi mahārāja, yāvadicchakaṃ dhanaṃ gaṇhāhī’’ti dhanaṃ dassento āha –
我此黄金丰且盛,金堆高与棕榈齐;
从此取金造金屋,令筑银墙围绕之。
‘‘Idañca me jātarūpaṃ pahūtaṃ, rāsī suvaṇṇassa ca tālamattā; Ito haritvāna suvaṇṇagharāni, karassu rūpiyapākāraṃ karontu.
珍珠与五千车,掺杂琉璃,从此运去;
铺于后宫地上,便无泥泞,亦无尘埃。
‘‘Muttā ca vāhasahassāni pañca, veḷuriyamissāni ito haritvā; Antepure bhūmiyaṃ santharantu, nikkaddamā hehiti nīrajā ca.
“具有这样性质的殊胜天宫,王中最胜者啊,请您安住于此,它极其端严。
波罗奈繁荣富饶,请您治理这个国家,具无上智慧者啊。”
‘‘Etādisaṃ āvasa rājaseṭṭha, vimānaseṭṭhaṃ bahu sobhamānaṃ; Bārāṇasiṃ nagaraṃ iddhaṃ phītaṃ, rajjañca kārehi anomapaññā’’ti.
在那里,所谓“堆”是指在各个地方有像棕榈树那么高的堆。“金屋”就是黄金造的房屋。“无泥”是说这样一来,你王宫里的地面就会没有泥垢,也没有尘土。“如此”是指像这样由黄金所成、银墙围绕、以珍珠和琉璃铺满地面的地方。“兴盛”是说繁荣的波罗奈,请你住在那里。“具无上慧者”是指智慧并不低劣。
Tattha rāsīti tesu tesu ṭhānesu tālapamāṇā rāsiyo. Suvaṇṇagharānīti suvaṇṇagehāni. Nikkaddamāti evaṃ te antepure bhūmi nikkaddamā ca nirajā ca bhavissati. Etādisanti evarūpaṃ suvaṇṇamayaṃ rajatapākāraṃ muttāveḷuriyasanthatabhūmibhāgaṃ. Phītanti phītaṃ bārāṇasinagarañca āvasa. Anomapaññāti alāmakapaññā.
国王听了他的话,就答应了。于是大士在龙宫里让人击鼓宣告:“所有王室随从,都可以按自己想要的数量拿走金银等财物。”又用几百辆车把财物送给国王。国王声势浩大地从龙宫出来,直接回到了波罗奈。据说从那时起,整个赡部洲大地就有了金钱。
Rājā tassa kathaṃ sutvā adhivāsesi. Atha mahāsatto nāgabhavane bheriṃ carāpesi ‘‘sabbā rājaparisā yāvadicchakaṃ hiraññasuvaṇṇādikaṃ dhanaṃ gaṇhantū’’ti. Rañño ca anekehi sakaṭasatehi dhanaṃ pesesi. Rājā mahantena yasena nāgabhavanā nikkhamitvā bārāṇasimeva gato. Tato paṭṭhāya kira jambudīpatalaṃ sahiraññaṃ jātaṃ.
导师讲完这段法义后,说道:“古代的智者就是这样舍弃龙王的富贵,安住于布萨的。”接着把本生故事对应起来:“那时的弄蛇人是提婆达多,善意是罗睺罗的母亲,郁伽塞纳是舍利弗,而瞻波龙王就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ porāṇakapaṇḍitā nāgasampattiṃ pahāya uposathavāsaṃ vasiṃsū’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ahituṇḍiko devadatto ahosi, sumanā rāhulamātā, uggaseno sāriputto, campeyyanāgarājā pana ahameva ahosi’’nti.