二十集·7. 矛丛本生注释
15. 二十集义注 · 208 段
7. 矛丛本生注释
[503] 7. Sattigumbajātakavaṇṇanā
猎鹿大王这个故事,是导师住在马度库奇鹿苑时,因提婆达多而讲的。提婆达多扔出石头,碎石片割伤了世尊的脚,生起剧烈的疼痛。许多比丘为了看望如来而聚集在一起。导师见大众聚集,就说:“比丘们,这住处太挤了,集会会很大,你们用轿床把我抬到马度库奇去吧。”比丘们照做了。耆婆为如来治疗脚伤,使他感到舒缓。比丘们坐在导师身边,就提起话来:“贤友们,提婆达多自己是个恶人,他的徒众也都是恶人,这恶人就这样和恶友们共住。”导师问:“比丘们,你们在说什么?”听到他们说了这件事后,导师说:“不只是现在,比丘们,过去提婆达多也是个恶人,也一样被恶友们围绕着。”接着,他就讲了过去的事。
Migaluddomahārājāti idaṃ satthā maddakucchismiṃ migadāye viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Devadattena hi silāya paviddhāya bhagavato pāde sakalikāya khate balavavedanā uppajji. Tathāgatassa dassanatthāya bahū bhikkhū sannipatiṃsu. Atha bhagavā parisaṃ sannipatitaṃ disvā ‘‘bhikkhave, idaṃ senāsanaṃ atisambādhaṃ, sannipāto mahā bhavissati, maṃ mañcasivikāya maddakucchiṃ nethā’’ti āha. Bhikkhū tathā kariṃsu. Jīvako tathāgatassa pādaṃ phāsukaṃ akāsi. Bhikkhū satthu santike nisinnāva kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto sayampi pāpo, parisāpissa pāpā, iti so pāpo pāpaparivārova viharatī’’ti. Satthā ‘‘kiṃ kathetha, bhikkhave’’ti pucchitvā ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto pāpo pāpaparivāroyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在北般遮罗城里,有一位名叫般遮罗的国王治理国家。菩萨投生到山林中一座有山坡的山上,在木棉树林里,成了某只金翅鹦鹉王的儿子,有两位兄弟。那座山的上风处有个强盗村,住着五百个强盗;下风处有个修行处,住着五百位仙人。那些小鹦鹉正要出巢学飞的时候,刮起了一阵旋风。一只小鹦鹉被风卷走,落进了强盗村的兵器堆里。因为掉在那里,大家就给它取名叫“矛丛”。另一只落在修行处的沙地上、花丛中间,因为掉在那里,大家就给它取名叫“花”。矛丛在强盗中间长大,花在仙人中间长大。
Atīte uttarapañcālanagare pañcālo nāma rājā rajjaṃ kāresi. Mahāsatto araññāyatane ekasmiṃ sānupabbate simbalivane ekassa suvarañño putto hutvā nibbatti, dve bhātaro ahesuṃ. Tassa pana pabbatassa uparivāte coragāmako ahosi pañcannaṃ corasatānaṃ nivāso, adhovāte assamo pañcannaṃ isisatānaṃ nivāso. Tesaṃ suvapotakānaṃ pakkhanikkhamanakāle vātamaṇḍalikā udapādi. Tāya pahaṭo eko suvapotako coragāmake corānaṃ āvudhantare patito, tassa tattha patitattā ‘‘sattigumbo’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Eko assame vālukatale pupphantare pati, tassa tattha patitattā ‘‘pupphako’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Sattigumbo corānaṃ antare vaḍḍhito, pupphako isīnaṃ.
有一天,国王全身佩戴好各种装饰,登上最上等的车,由庞大的随从队伍簇拥着,出城去猎鹿。到了离城不太远、花开得正盛、果实累累、令人赏心悦目的优甘巴树林,他说:“鹿从谁那边跑掉,脖子就归谁。”说完下车,把车藏好,在别人给他安排好的围栏处拿起弓站定。手下的人在树丛里拍打,想把鹿惊起来。这时一只母鹿跳起来,张望逃跑的路,看到国王站的地方正好空着没人,就朝那个方向冲出去逃走了。大臣们互相问:“鹿是从谁那边跑掉的?”知道是从国王那边跑掉的以后,就跟着国王开起了玩笑。国王很自负,受不了他们这样取笑,说:“我现在就去把那只鹿抓来!”他上了车,命令车夫:“快赶!”就沿着鹿跑的路追了下去。车跑得太快,随从们根本跟不上。国王和车夫两个人一直追到正午,也没看见那只鹿,只好往回走。在强盗村附近,他看到一处很美的山涧,就下车沐浴、喝水,然后从水中出来。接着车夫把车上的垫子拿下来,在树荫下给他铺好躺卧的地方,国王就躺下了。车夫也坐下来给他揉脚。国王就这样一会儿睡着一会儿醒来。
Athekadivasaṃ rājā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito rathavaraṃ abhiruhitvā mahantena parivārena migavadhāya nagarato nātidūre supupphitaphalitaṃ ramaṇīyaṃ upagumbavanaṃ gantvā ‘‘yassa passena migo palāyati, tasseva gīvā’’ti vatvā rathā oruyha paṭicchādetvā dinne koṭṭhake dhanuṃ ādāya aṭṭhāsi. Purisehi migānaṃ uṭṭhāpanatthāya vanagumbesu pothiyamānesu eko eṇimigo uṭṭhāya gamanamaggaṃ olokento rañño ṭhitaṭṭhānasseva vivittataṃ disvā tadabhimukho pakkhanditvā palāyi. Amaccā ‘‘kassa passena migo palāyito’’ti pucchantā ‘‘rañño passenā’’ti ñatvā raññā saddhiṃ keḷiṃ kariṃsu. Rājā asmimānena tesaṃ keḷiṃ asahanto ‘‘idāni taṃ migaṃ gahessāmī’’ti rathaṃ āruyha ‘‘sīghaṃ pesehī’’ti sārathiṃ āṇāpetvā migena gatamaggaṃ paṭipajji. Rathaṃ vegena gacchantaṃ parisā anubandhituṃ nāsakkhi. Rājā sārathidutiyo yāva majjhanhikā gantvā taṃ migaṃ adisvā nivattanto tassa coragāmassa santike ramaṇīyaṃ kandaraṃ disvā rathā oruyha nhatvā ca pivitvā ca paccuttari. Athassa sārathi rathassa uttarattharaṇaṃ otāretvā sayanaṃ rukkhacchāyāya paññapesi, so tattha nipajji. Sārathipi tassa pāde sambāhanto nisīdi. Rājā antarantarā niddāyati ceva pabujjhati ca.
住在贼村的那帮盗贼,为了防备国王,也都躲进树林里去了。贼村里只剩下两个人:一个是“矛丛”,另一个是名叫巴提科兰巴的煮饭人。就在那时,“矛丛”从村里出来,看见国王,心想:“趁他还在睡觉就把他杀了,把首饰拿走。”于是走到巴提科兰巴那里,把这件事告诉了他。导师为了说明这件事,说了五首偈颂——
Coragāmavāsino corāpi rañño ārakkhaṇatthāya araññameva pavisiṃsu. Coragāmake sattigumbo ceva bhattarandhako patikolambo nāmeko puriso cāti dveva ohīyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe sattigumbo gāmakā nikkhamitvā rājānaṃ disvā ‘‘imaṃ niddāyamānameva māretvā ābharaṇāni gahessāmā’’ti cintetvā patikolambassa santikaṃ gantvā taṃ kāraṇaṃ ārocesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā pañca gāthā abhāsi –
猎鹿的大王,是般遮罗国中乘车之王中最胜者;
他带着军队一起出发,却离开众人独自走进了森林。
‘‘Migaluddo mahārājā, pañcālānaṃ rathesabho; Nikkhanto saha senāya, ogaṇo vanamāgamā.
在那里,他看见森林中盗贼搭的一座茅屋;
鹦鹉从那间小屋里出来,就说起了凶恶的话。
‘‘Tatthaddasā araññasmiṃ, takkarānaṃ kuṭiṃ kataṃ; Tassā kuṭiyā nikkhamma, suvo luddāni bhāsati.
这个男子车马齐备,年纪轻轻,耳环打磨得光亮;
他戴着红色头巾,光彩照人,像白天的太阳一样闪耀。
‘‘Sampannavāhano poso, yuvā sammaṭṭhakuṇḍalo; Sobhati lohituṇhīso, divā sūriyova bhāsati.
正午时分,国王和御者一起睡着了。
我们以暴力强行把他所有的饰物都抢过来吧。
‘‘Majjhanhike sampatike, sutto rājā sasārathi; Handassābharaṇaṃ sabbaṃ, gaṇhāma sāhasā mayaṃ.
“即使在隐秘处,国王和御者都睡着了。
夺走衣服和宝石耳环,把人杀了以后,用树枝盖起来。”
‘‘Nisīthepi rahodāni, sutto rājā sasārathi; Ādāya vatthaṃ maṇikuṇḍalañca, hantvāna sākhāhi avattharāmā’’ti.
在这里,“猎鹿者”是指像猎人追寻鹿群那样,所以叫“猎鹿者”。“离群”是指从群体中脱离、落在后面。所谓“为盗贼建的小屋”,是说那位国王在森林里看见一座为盗贼居住而建的小村子。“它的”是指从那座盗贼小屋。“说粗暴的话”是指和帕提科兰巴一起说凶狠的话。“具足车乘”是指拥有装备齐全的马匹和车辆。“红头巾”是指戴着红色头巾布。“现在”是指如今,也就是像这样正午的时候。“以暴力”是说以暴力强行夺取。“即使在午夜也是隐秘,现在也是隐秘”:意思是说,就像午夜时分人们疲惫睡下而称为隐秘,如今正午时分也同样如此。“杀害之后”是指杀死国王后,拿走他的衣服和饰物,然后抓住他的双脚拖到一旁,用树枝把他遮盖起来。
Tattha migaluddoti luddo viya migānaṃ gavesanato ‘‘migaluddo’’ti vutto. Ogaṇoti gaṇā ohīno parihīno hutvā. Takkarānaṃ kuṭiṃ katanti so rājā tattha araññe corānaṃ vasanatthāya kataṃ gāmakaṃ addasa. Tassāti tato corakuṭito. Luddāni bhāsatīti patikolambena saddhiṃ dāruṇāni vacanāni katheti. Sampannavāhanoti sampannaassavāhano. Lohituṇhīsoti rattena uṇhīsapaṭṭena samannāgato. Sampatiketi sampati idāni, evarūpe ṭhitamajjhanhikakāleti attho. Sāhasāti sāhasena pasayhākāraṃ katvā gaṇhāmāti vadati. Nisīthepi rahodānīti nisīthepi idānipi raho. Idaṃ vadati – yathā nisīthe aḍḍharattasamaye manussā kilantā sayanti, raho nāma hoti, idāni ṭhitamajjhanhikepi kāle tathevāti. Hantvānāti rājānaṃ māretvā vatthābharaṇānissa gahetvā atha naṃ pāde gahetvā kaḍḍhitvā ekamante sākhāhi paṭicchādemāti.
就这样,他一会儿飞快地出去,一会儿又回到帕提科兰巴身边。他听了帕提科兰巴的话后,出去观察,认出那是国王,心里害怕,便说了一首偈颂:
Iti so vegena sakiṃ nikkhamati, sakiṃ patikolambassa santikaṃ gacchati. So tassa vacanaṃ sutvā nikkhamitvā olokento rājabhāvaṃ ñatvā bhīto gāthamāha –
“你说话怎么像疯了一样,矛丛?
国王确实难以接近,就像燃烧的烈火一样。”
‘‘Kinnu ummattarūpova, sattigumba pabhāsasi; Durāsadā hi rājāno, aggi pajjalito yathā’’ti.
这时,那只鹦鹉用偈颂对他说:
Atha naṃ suvo gāthāya ajjhabhāsi –
“帕提科兰巴啊,你醉中口出粗言、狂吼乱嚷;
我母赤身露体,你又何故嫌憎于她?”
‘‘Atha tvaṃ patikolamba, matto thullāni gajjasi; Mātari mayha naggāya, kinnu tvaṃ vijigucchase’’ti.
在这里,“然而你”意思就是“难道不是你吗”。“醉了”是说:他捡到盗贼们喝剩的酒,喝了之后醉醺醺的,所以先前才大声吼叫。“母亲”是指盗贼首领的妻子。据说她那时候只用折断的树枝裹在身上走来走去。“感到厌恶”是说:对我那赤身露体的母亲,你现在怎么反倒厌恶起盗贼的勾当,不愿意去干了呢?
Tattha atha tvanti nanu tvaṃ. Mattoti corānaṃ ucchiṭṭhasuraṃ labhitvā tāya matto hutvā pubbe mahāgajjitāni gajjasi. Mātarīti corajeṭṭhakassa bhariyaṃ sandhāyāha. Sā kira tadā sākhābhaṅgaṃ nivāsetvā carati. Vijigucchaseti mama mātari naggāya kinnu tvaṃ idāni corakammaṃ jigucchasi, kātuṃ na icchasīti.
国王醒来后,听到鹦鹉正用人的语言跟那人说话,听完便想:“这个地方太危险了。”于是叫醒车夫,说了这首偈颂:
Rājā pabujjhitvā tassa tena saddhiṃ manussabhāsāya kathentassa vacanaṃ sutvā ‘‘sappaṭibhayaṃ idaṃ ṭhāna’’nti sārathiṃ uṭṭhāpento gāthamāha –
“朋友,快起来,赶紧套好车,御者!
这只鸟我不喜欢,我们去别的修行林吧。”
‘‘Uṭṭhehi samma taramāno, rathaṃ yojehi sārathi; Sakuṇo me na ruccati, aññaṃ gacchāma assama’’nti.
他也赶紧起身,把车套好,说了一首偈颂:
Sopi sīghaṃ uṭṭhahitvā rathaṃ yojetvā gāthamāha –
“大王,车已套好,壮马也已套好;
大王,请上车,我们前往别的精舍。”
‘‘Yutto ratho mahārāja, yutto ca balavāhano; Adhitiṭṭha mahārāja, aññaṃ gacchāma assama’’nti.
在这里,“大力载具”就是指具有大力气的载具,意思是说它具备强大的力量和骏马。“登上”就是登乘上去。
Tattha balavāhanoti balavavāhano, mahāthāmaassasampannoti attho. Adhitiṭṭhāti abhiruha.
他刚一登上车,那些信度马就乘风势飞奔起来。萨蒂贡巴(Sattigumba)看见车子正在行驶,心生紧迫感,说了两首偈颂:
Abhiruḷhamatteyeva ca tasmiṃ sindhavā vātavegena pakkhandiṃsu. Sattigumbo rathaṃ gacchantaṃ disvā saṃvegappatto dve gāthā abhāsi –
曾在此处侍我众,如今尽向何处去?
般遮罗子今已行,趁彼不见得脱身。
‘‘Ko numeva gatā sabbe, ye asmiṃ paricārakā; Esa gacchati pañcālo, mutto tesaṃ adassanā.
“拿起弓、矛和标枪!
这个般遮罗人正在跑,你们可别让他活着逃掉!”
‘‘Kodaṇḍakāni gaṇhatha, sattiyo tomarāni ca; Esa gacchati pañcālo, mā vo muñcittha jīvata’’nti.
在这里,是谁在追赶?他们又在哪里?在“这座草庵中”这里,指的是在这座苦行者的草庵里。“侍从们”指的是盗贼。“不见”的意思是:因为那些盗贼看不见,这个人就脱身走了;或者说,这个人从他们手里逃脱之后,正往他们看不见的地方去。“弓”就是弓箭。“活命”是说:趁你们还活着,别放他走,拿起武器追上去抓住他。
Tattha ko numeti kuhiṃ nu ime. Asminti imasmiṃ assame. Paricārakāti corā. Adassanāti etesaṃ corānaṃ adassanena mutto esa gacchatīti, etesaṃ hatthato mutto hutvā esa adassanaṃ gacchatītipi attho. Kodaṇḍakānīti dhanūni. Jīvatanti tumhākaṃ jīvantānaṃ mā muñcittha, āvudhahatthā dhāvitvā gaṇhatha nanti.
他这样哭喊之后,一路不停地往前跑,国王就来到了仙人们的草庵。就在那个时候,仙人们都出去采集果实了。草庵里只有一只名叫Pupphaka的鹦鹉还待着。它看见国王,就上前迎接,殷勤招待。为了说明这件事的经过,导师说了四首偈颂——
Evaṃ tassa viravitvā aparāparaṃ dhāvantasseva rājā isīnaṃ assamaṃ patto. Tasmiṃ khaṇe isayo phalāphalatthāya gatā . Eko pupphakasuvova assamapade ṭhito hoti. So rājānaṃ disvā paccuggamanaṃ katvā paṭisanthāramakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā catasso gāthā abhāsi –
这时,又有一只红嘴鹦鹉欢喜地说道:
大王,欢迎您,您来得正好。
你是这里的主人,已经到来,这里有什么,请说出来。
‘‘Athāparo paṭinandittha, suvo lohitatuṇḍako; Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ; Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.
柿子、毗耶罗果、蜜果和迦苏摩利果;
大王,请享用这些小果子,一次又一次地享用最好的。
‘‘Tiṇḍukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo; Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṃ varaṃ.
这清凉的水,也是从山洞里取来的。
大王,如果您愿意,就从那里喝吧。
‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Tato piva mahārāja, sace tvaṃ abhikaṅkhasi.
“那些在这里当仆役的人,已经去林子里捡拾落果了。
你们自己起身来拿吧,我没有手可以给你们。”
‘‘Araññaṃ uñchāya gatā, ye asmiṃ paricārakā; Sayaṃ uṭṭhāya gaṇhavho, hatthā me natthi dātave’’ti.
在那里,见到国王就欢喜,是说一见到国王就高兴。“红嘴”是指嘴是红色的,长得端正好看。“摩度迦”是指摩度迦果。“劫树末利”是这种名字的果子,或者是指咖拉果。从那里喝,是说从那个饮水处取了水来喝。“在这里侍奉的人”是说:大王,那些在这个茅舍里修行的仙人,已经到树林里去捡拾落果了。“你们拿吧”是说你们拿这些各种各样的果子吧。“应当布施”是为了给出去。
Tattha paṭinanditthāti rājānaṃ disvāva tussi. Lohitatuṇḍakoti rattatuṇḍo sobhaggappatto . Madhuketi madhukaphalāni. Kāsumāriyoti evaṃnāmakāni phalāni, kāraphalāni vā. Tato pivāti tato pānīyamāḷato gahetvā pānīyaṃ piva. Ye asmiṃ paricārakāti mahārāja, ye imasmiṃ assame vicaraṇakā isayo, te araññaṃ uñchāya gatā. Gaṇhavhoti phalāphalāni gaṇhatha. Dātaveti dātuṃ.
国王对他的亲切接待感到满意,于是说了两首偈颂:
Rājā tassa paṭisanthāre pasīditvā gāthādvayamāha –
这只鸟真是殊胜,是鸟,具备最上的法。
而另一只鸟是鸟,鹦鹉说着粗鲁的话。
‘‘Bhaddako vatayaṃ pakkhī, dijo paramadhammiko; Atheso itaro pakkhī, suvo luddāni bhāsati.
“杀死他,绑住他,别让他活着跑掉!
他就这样悲叹着,而我平安地到达了这座茅舍。”
‘‘‘Etaṃ hanatha bandhatha, mā vo muñcittha jīvataṃ’; Iccevaṃ vilapantassa, sotthiṃ pattosmi assama’’nti.
在这段释文里,“另一”指的是贼窝里的那只鹦鹉。“就这样”是说:而我却在他这样悲叹的时候,已经平安到达了这座茅舍。
Tattha itaroti corakuṭiyaṃ suvako. Iccevanti ahaṃ pana tassa evaṃ vilapantasseva imaṃ assamaṃ sotthinā patto.
听了国王的话之后,卖花者说了两首偈颂:
Rañño kathaṃ sutvā pupphako dve gāthā abhāsi –
大王,我们是兄弟,同母所生;
同在一棵树下长大,却各自去往不同的田地。
‘‘Bhātarosma mahārāja, sodariyā ekamātukā; Ekarukkhasmiṃ saṃvaḍḍhā, nānākhettagatā ubho.
“萨提衮巴是盗贼中的一位,而我在这里是仙人中的一位;
他与不善者为伍,我与善者为伍,我们都不离彼法。”
‘‘Sattigumbo ca corānaṃ, ahañca isinaṃ idha; Asataṃ so, sataṃ ahaṃ, tena dhammena no vinā’’ti.
大王,其中“我们是兄弟”的意思是:他和我,我们两个是兄弟。“盗贼”是指:他在盗贼身边长大,而我在仙人身边长大。“他在不善者那边,我在善者这边”是指:他亲近的是不善者、无道德的人,我亲近的是善者、持戒的人。“我们依此法而不离”的意思是:大王,那些盗贼用盗贼的法、盗贼的行为来教导萨提衮巴,仙人们则用仙人的法、仙人的戒行来教导我。因此,他也是依着那盗贼的法而没有背离,我也是依着仙人的法而没有背离。
Tattha bhātarosmāti mahārāja, so ca ahañca ubho bhātaro homa. Corānanti so corānaṃ santike saṃvaḍḍho, ahaṃ isīnaṃ santike . Asataṃ so, sataṃ ahanti so asādhūnaṃ dussīlānaṃ santikaṃ upagato, ahaṃ sādhūnaṃ sīlavantānaṃ. Tena dhammena no vināti mahārāja, taṃ sattigumbaṃ corā coradhammena corakiriyāya vinesuṃ, maṃ isayo isidhammena isisīlācārena, tasmā sopi tena coradhammena no vinā hoti, ahampi isidhammena no vinā homīti.
现在,为了分别解说这个法,他说了两首偈颂:
Idāni taṃ dhammaṃ vibhajanto gāthādvayamāha –
在那里,杀害、捆绑、欺诈和欺骗;
劫掠与强取豪夺,这些他都在那里修习。
‘‘Tattha vadho ca bandho ca, nikatī vañcanāni ca; Ālopā sāhasākārā, tāni so tattha sikkhati.
“在这里,有真谛和法,有不害、自制、调御;
我是在那些施座施水者的膝上被养大的,负重者啊。”
‘‘Idha saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo; Āsanūdakadāyīnaṃ, aṅke vaddhosmi bhāradhā’’ti.
在这里,“欺骗”是指用看似合理的方式来蒙骗。“诡计”就是直接行骗。“掠夺”是指白天洗劫村庄。“暴力行为”是指闯进别人家里,用死亡来威胁,做出凶暴的举动。“谛”就是真实。“法”是指善行。“不害”是慈心的前行。“律仪”就是持戒约束。“调御”是指调伏感官。“施座与水者”是指那些习惯给来客提供座位和水的人。“担负者”是对国王的称呼。
Tattha nikatīti patirūpakena vañcanā. Vañcanānīti ujukavañcanāneva. Ālopāti divā gāmaghātā. Sāhasākārāti gehaṃ pavisitvā maraṇena tajjetvā sāhasikakammakaraṇāni. Saccanti sabhāvo. Dhammoti sucaritadhammo. Ahiṃsāti mettāpubbabhāgo. Saṃyamoti sīlasaṃyamo. Damoti indriyadamanaṃ. Āsanūdakadāyīnanti abbhāgatānaṃ āsanañca udakañca dānasīlānaṃ. Bhāradhāti rājānaṃ ālapati.
这时,他为国王说法,诵出了下面这些偈颂:
Idāni rañño dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
大王,凡一个人所亲近者,无论善或不善、
持戒或破戒,他都随其势力所转。
‘‘Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ; Sīlavantaṃ visīlaṃ vā, vasaṃ tasseva gacchati.
他结交怎样的朋友,亲近怎样的人,
他自己也就会成为那样的人,因为共住相处正是如此。
‘‘Yādisaṃ kurute mittaṃ, yādisaṃ cūpasevati; Sopi tādisako hoti, sahavāso hi tādiso.
亲近恶友的人,自己先被恶友染上;已经被染上了,又去染上别人。
就像涂了毒的箭,污染未涂毒的箭囊。
因为害怕被污染,智者不该和恶人做朋友。
‘‘Sevamāno sevamānaṃ, samphuṭṭho samphusaṃ paraṃ; Saro diddho kalāpaṃva, alittamupalimpati; Upalepabhayā dhīro, neva pāpasakhā siyā.
谁以茅草尖裹烂鱼,
茅草也散发腐臭;如是亲近愚人,亦复如是。
‘‘Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati; Kusāpi pūti vāyanti, evaṃ bālūpasevanā.
有人用叶子去包多伽罗香,
连叶子也会散出芬芳;亲近智者,亦复如是。
‘‘Tagarañca palāsena, yo naro upanayhati; Pattāpi surabhi vāyanti, evaṃ dhīrūpasevanā.
“是故,智者了知自业成熟如叶包(随所裹而受熏),
不亲近无善者,当亲近有善者。
不善者引人入地狱,善者则导人至善趣。”
‘‘Tasmā pattapuṭasseva, ñatvā sampākamattano; Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito; Asanto nirayaṃ nenti, santo pāpenti suggati’’nti.
在这里,无论亲近的是存在者还是不存在者,是善士还是非善士。所谓“亲近者与所亲近”,是指正在亲近的内弟子与被亲近的老师。所谓“接触”,是指老师被内弟子接触,或者内弟子接触别的老师。所谓“未沾着”,是指那位内弟子没有被恶法所染,而那位老师却像涂毒之箭沾染其余的箭束一样沾染他。像这样,“亲近愚者”是说,亲近愚者的人就像用草叶包着臭鱼一样,即使没有造作恶业,也会招来诽谤和恶名。“亲近智者”是说,亲近智者的人就像用叶子包着沉香等香料一样,即使自己还成不了智者,只要亲近善知识,也能获得功德和声誉。“如叶篓”,就是像用叶子包裹臭物或香物那样。“自身的成熟”,意思是由于与善知识交往,而了知自己的成熟与修养。“导至善趣”,是指已寂静的具正见者们,把依附自己的众生导向天界。他就这样把说法引到了与脉络相应的结尾。
Tattha santaṃ vā yadi vā asanti sappurisaṃ vā asappurisaṃ vā. Sevamāno sevamānanti seviyamāno ācariyo sevamānaṃ antevāsikaṃ. Samphuṭṭhoti antevāsinā vā phuṭṭho ācariyo. Samphusaṃ paranti paraṃ ācariyaṃ samphusanto antevāsī vā. Alittanti taṃ antevāsikaṃ pāpadhammena alittaṃ so ācariyo visadiddho saro sesaṃ sarakalāpaṃ viya limpati. Evaṃ bālūpasevanāti bālūpasevī hi pūtimacchaṃ upanayhanakusaggaṃ viya hoti, pāpakammaṃ akarontopi avaṇṇaṃ akittiṃ labhati. Dhīrūpasevanāti dhīrūpasevī puggalo tagarādigandhajātipaliveṭhanapattaṃ viya hoti, paṇḍito bhavituṃ asakkontopi kalyāṇamittasevī guṇakittiṃ labhati. Pattapuṭassevāti duggandhasugandhapaliveṭhanapaṇṇasseva. Sampākamattanoti kalyāṇamittasaṃsaggavasena attano paripākaṃ paribhāvanaṃ ñatvāti attho. Pāpenti suggatinti santo sammādiṭṭhikā attānaṃ nissite satte saggameva pāpentīti desanaṃ yathānusandhimeva pāpesi.
国王听了他的说法,生起了净信,仙人们也来了。国王向仙人们顶礼后说:“尊者,请你们出于对我的悲悯,住在我住的地方。”得到他们答应后,国王就进城去,宣布对狗施与无畏。仙人们也到了那里。国王让仙人们住在园林里,终生供养他们,命终之后便往生天界。后来他的儿子继位,也同样护持仙人们。在那个家族世系中,有七位国王持续不断地布施仙人们。而大士一直住在林中,随业而去。
Rājā tassa dhammakathāya pasīdi, isigaṇopi āgato. Rājā isayo vanditvā ‘‘bhante, maṃ anukampamānā mama vasanaṭṭhāne vasathā’’ti vatvā tesaṃ paṭiññaṃ gahetvā nagaraṃ gantvā suvānaṃ abhayaṃ adāsi. Isayopi tattha agamaṃsu. Rājā isigaṇaṃ uyyāne vasāpento yāvajīvaṃ upaṭṭhahitvā saggapuraṃ pūresi. Athassa puttopi chattaṃ ussāpento isigaṇaṃ paṭijaggiyevāti tasmiṃ kulaparivaṭṭe satta rājāno isigaṇassa dānaṃ pavattayiṃsu. Mahāsatto araññe vasantoyeva yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义后,说道:“比丘们,就是这样,提婆达多在过去也同样是邪恶的,也同样与恶人为伴。”然后总结本生故事:“那时的矛丛是提婆达多,那群盗贼是提婆达多的随从,国王是阿难,那群仙人就是佛陀的僧众,而那只花鹦鹉则正是我自己。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepi devadatto pāpo pāpaparivāroyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sattigumbo devadatto ahosi, corā devadattaparisā , rājā ānando, isigaṇā buddhaparisā, pupphakasuvo pana ahameva ahosi’’nti.
[504] 8.跋拉提亚本生注释
[504] 8. Bhallātiyajātakavaṇṇanā
“跋拉提亚”是一个国王的名字——这是导师住在祇园精舍时,因末利夫人而讲说的。据说有一天,她跟国王因为床榻的事吵了起来。国王发了怒,不再看她。她想:“难道如来不知道国王在生我的气吗?”导师知道了这件事,第二天就由比丘僧团围绕着,进舍卫城乞食,来到国王的宫门前。国王出来迎接,接过钵,请导师登上宫殿,让比丘僧团依次坐下,供上净水,用精美的饮食供养。吃完饭,国王坐在一边。导师问:“大王,怎么不见末利夫人?”国王说:“她沉溺在自己的享乐里了。”导师说:“大王,你难道忘了,过去你投生为紧那罗,只跟紧那罗女分离一夜,就悲叹流浪了七百年吗?”这样说后,应国王的请求,导师讲了过去世的故事。
Bhallātiyonāma ahosi rājāti idaṃ satthā jetavane viharanto mallikaṃ deviṃ ārabbha kathesi. Tassā kira ekadivasaṃ raññā saddhiṃ sayanaṃ nissāya kalaho ahosi. Rājā kujjhitvā naṃ na olokesi. Sā cintesi ‘‘nanu tathāgato rañño mayi kuddhabhāvaṃ na jānātī’’ti. Satthā taṃ kāraṇaṃ ñatvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā rañño gehadvāraṃ gato. Rājā paccuggantvā pattaṃ gahetvā satthāraṃ pāsādaṃ āropetvā paṭipāṭiyā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā dakkhiṇodakaṃ datvā paṇītenāhārena parivisitvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīdi. Satthā ‘‘kiṃ nu kho, mahārāja, mallikā na paññāyatī’’ti pucchitvā ‘‘attano sukhamadamattatāyā’’ti vutte ‘‘nanu, mahārāja, tvaṃ pubbe kinnarayoniyaṃ nibbattitvā ekarattiṃ kinnariyā vinā hutvā satta vassasatāni paridevamāno vicarī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,有一位名叫跋拉提耶的国王治理国家时,心想:“我要吃炭烤鹿肉。”于是把王位交给大臣们,全身披挂五种武器,由一群训练有素的科莱雅猎犬围绕着,出了城,进入雪山。他沿着恒河走,没法往上攀登,看见一条汇入恒河的支流,就顺着那条支流走,猎杀鹿、野猪等动物,吃着炭烤鹿肉,登上了一处高地。那里有一条可爱的小河,水满时水深齐胸,其他时候水深只到膝盖。河里有各种各样的鱼和鳖游来游去。水边的沙子像银箔一样闪亮,两岸的树木被各种花果压弯了枝条,各种飞鸟和蜂群尝着花果的滋味,散布其间;又有各种鹿群栖息于此,树荫清凉。在这样美丽的雪山河岸边,有两个紧那罗互相拥抱、亲吻,用种种方式悲泣哀号。
Atīte bārāṇasiyaṃ bhallātiyo nāma rājā rajjaṃ kārento ‘‘aṅgārapakkamigamaṃsaṃ khādissāmī’’ti rajjaṃ amaccānaṃ niyyādetvā sannaddhapañcāvudho susikkhitakoleyyakasuṇakhagaṇaparivuto nagarā nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā anugaṅgaṃ gantvā upari abhiruhituṃ asakkonto ekaṃ gaṅgaṃ otiṇṇanadiṃ disvā tadanusārena gacchanto migasūkarādayo vadhitvā aṅgārapakkamaṃsaṃ khādanto uccaṭṭhānaṃ abhiruhi. Tattha ramaṇīyā nadikā paripuṇṇakāle thanapamāṇodakā hutvā sandati, aññadā jaṇṇukapamāṇodakā hoti. Tattha nānappakārakā macchakacchapā vicaranti. Udakapariyante rajatapaṭṭavaṇṇavālukā ubhosu tīresu nānāpupphaphalabharitavinamitā rukkhā pupphaphalarasamattehi nānāvihaṅgamabhamaragaṇehi samparikiṇṇā vividhamigasaṅghanisevitā sītacchāyā. Evaṃ ramaṇīyāya hemavatanadiyā tīre dve kinnarā aññamaññaṃ āliṅgitvā paricumbitvā nānappakārehi paridevantā rodanti.
国王沿着那条河的岸边正往香山爬,看见那两个紧那罗,心想:“他们为什么这样悲叹?我去问问他们。”于是他看了看猎犬,弹了一下手指。那些训练有素的科莱雅犬得到这个信号,就钻进灌木丛,趴下把胸口贴在地上。他知道它们都藏好了,就把弓、箭袋和其他武器靠在树上,不弄出脚步声,慢慢走到他们跟前,问那两个紧那罗:“你们为什么哭?”为了说明这件事,导师说了三首偈颂:
Rājā tassā nadiyā tīrena gandhamādanaṃ abhiruhanto te kinnare disvā ‘‘kiṃ nu kho ete evaṃ paridevanti, pucchissāmi ne’’ti cintetvā sunakhe oloketvā accharaṃ pahari. Susikkhitakoleyyakasunakhā tāya saññāya gumbaṃ pavisitvā urena nipajjiṃsu. So tesaṃ paṭisallīnabhāvaṃ ñatvā dhanukalāpañceva sesāvudhāni ca rukkhaṃ nissāya ṭhapetvā padasaddaṃ akaronto saṇikaṃ tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘kiṃkāraṇā tumhe rodathā’’ti kinnare pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā tisso gāthā abhāsi –
有一位名叫跋拉提耶的国王,他舍弃了国土,四处游猎。
他来到了那座殊胜的香醉山,山上花开得正盛,紧那罗们常常在那里游荡。
‘‘Bhallātiyo nāma ahosi rājā, raṭṭhaṃ pahāya migavaṃ acāri so; Agamā girivaraṃ gandhamādanaṃ, supupphitaṃ kimpurisānuciṇṇaṃ.
他阻止了那群青蛙,然后放下了弓和箭囊。
他走近紧那罗们所在的地方,想要说话。
‘‘Sāḷūrasaṅghañca nisedhayitvā, dhanuṃ kalāpañca so nikkhipitvā; Upāgami vacanaṃ vattukāmo, yatthaṭṭhitā kimpurisā ahesuṃ.
“寒冬过去、夏季之前,在河岸边,你们站在这里频频交谈,是为了什么?
我问你们这些有着人形身体的神灵:在人间,人们是怎么认出你们的?”
‘‘Himaccaye hemavatāya tīre, kimidhaṭṭhitā mantayavho abhiṇhaṃ; Pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe, kathaṃ vo jānanti manussaloke’’ti.
在那里,sāḷūrasaṅgha 指的是狗群。Himaccaya 是指四个月的冬季已经过去。Hemavatāyā 是指在名为雪山(Hemavatā)的这条河的岸边。
Tattha sāḷūrasaṅghanti sunakhagaṇaṃ. Himaccayeti catunnaṃ hemantamāsānaṃ atikkame. Hemavatāyāti imissā hemavatāya nadiyā tīre.
紧那罗听了国王的话,沉默不语,而紧那罗女却和国王交谈起来:
Rañño vacanaṃ sutvā kinnaro tuṇhī ahosi, kinnarī pana raññā saddhiṃ sallapi –
“我们漫游于末罗山、般达罗迦山、三峰山,以及清凉的河流;
鹿如人一般,身色明净——猎人们知道我们是紧那罗吗?”
‘‘Mallaṃ giriṃ paṇḍarakaṃ tikūṭaṃ, sītodakā anuvicarāma najjo; Migā manussāva nibhāsavaṇṇā, jānanti no kimpurisāti luddā’’ti.
在这里,善猎人啊,我们游走在末罗山、般达罗迦山、三峰山以及这些河流之间。也有版本写作“花环山”。nibhāsavaṇṇā 的意思是身形明亮,也就是身体清晰可见。
Tattha mallaṃ girinti samma luddaka, mayaṃ imaṃ mallagiriñca paṇḍarakañca tikūṭañca imā ca najjo anuvicarāma. ‘‘Mālāgiri’’ntipi pāṭho. Nibhāsavaṇṇāti nibhāsamānavaṇṇā, dissamānasarīrāti attho.
于是国王说了三首偈颂:
Tato rājā tisso gāthā abhāsi –
你们正悲切地哀号,亲爱的,你曾被所爱者拥抱。
我问你们这些具人形之身者:为何在这林中哀哭,心犹不乐?
‘‘Sukiccharūpaṃ paridevayavho, āliṅgito cāsi piyo piyāya; Pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe, kimidha vane rodatha appatītā.
你们悲戚地哀号吧,亲爱的你曾被亲爱的人所拥抱。
我问你们这些有着人一样身形的:你们在这林中为何满心悲伤地哀叹?
‘‘Sukiccharūpaṃ paridevayavho, āliṅgito cāsi piyo piyāya; Pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe, kimidha vane vilapatha appatītā.
“你们正以极悲苦之状哀泣,所爱者已被所爱之人拥抱;
我问你们这些有人形之貌者:为何在这林中忧愁不乐?”
‘‘Sukiccharūpaṃ paridevayavho, āliṅgito cāsi piyo piyāya; Pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe, kimidha vane socatha appatītā’’ti.
在这里,“极其困苦的模样”是指好像陷入了极度的痛苦一样。“亲爱者曾被亲爱者拥抱”是说,你的亲爱者曾被深爱着他的你拥抱。也有写成“Āliṅgiyo cāsī”的读法,意思一样。“为何在这林中”是说,你们在这树林里,时不时地拥抱、亲吻、说些亲爱的话,之后却又闷闷不乐地哭泣,这是为什么?
Tattha sukiccharūpanti suṭṭhu dukkhappattā viya hutvā. Āliṅgito cāsi piyo piyāyāti tayā piyāya tava piyo āliṅgito ca āsi. ‘‘Āliṅgiyo cāsī’’tipi pāṭho, ayamevattho. Kimidha vaneti kiṃkāraṇā idha vane antarantarā āliṅgitvā paricumbitvā piyakathaṃ kathetvā puna appatītā rodathāti.
从此之后,就是两人互相问候交谈的偈颂——
Tato parā ubhinnampi ālāpasallāpagāthā honti –
猎人啊,我们曾彼此分离,整整一夜,虽不情愿,却仍互相思念;
我们为那仅仅一夜而悔恨忧伤,悲叹道:“那一夜再也不会回来了。”
‘‘Mayekarattaṃ vippavasimha ludda, akāmakā aññamaññaṃ sarantā; Tamekarattaṃ anutappamānā, socāma ‘sā ratti punaṃ na hossati’.
那一夜你追悔不已,就像丢了财宝,又像死了父亲。
我问你们这些具有人形之身者:你们是怎样无有而安排住处的?
‘‘Yamekarattaṃ anutappathetaṃ, dhanaṃva naṭṭhaṃ pitaraṃva petaṃ; Pucchāmi vo mānusadehavaṇṇe, kathaṃ vinā vāsamakappayittha.
你看见这条河,水流湍急,各种树木遮覆着它,两岸是岩石。
雨季时,我心爱的人渡过了它,以为我也跟着他。
‘‘Yamimaṃ nadiṃ passasi sīghasotaṃ, nānādumacchādanaṃ selakūlaṃ; Taṃ me piyo uttari vassakāle, mamañca maññaṃ anubandhatīti.
我采了安古拉花、金凤花、七叶花和茉莉花;
“我心爱的人将成为佩戴花环者,而我,这编织花环的女子,将去亲近他。”
‘‘Ahañca aṅkolakamocināmi, atimuttakaṃ sattaliyothikañca; ‘Piyo ca me hehiti mālabhārī, ahañca naṃ mālinī ajjhupessaṃ’.
我要采下库拉瓦卡花、伍答拉咖花、巴答利花和辛度瓦拉花;
“我心爱的人将成为佩戴花环者,而我,这编织花环的女子,将去亲近他。”
‘‘Ahañcidaṃ kuravakamocināmi, uddālakā pāṭalisindhuvārakā; ‘Piyo ca me hehiti mālabhārī, ahañca naṃ mālinī ajjhupessaṃ’.
我也采下开满花的沙罗树上的花,做成花环;
‘我所爱的人将会戴上花环,而我也要戴上花环去亲近他。’
‘‘Ahañca sālassa supupphitassa, oceyya pupphāni karomi mālaṃ; ‘Piyo ca me hehiti mālabhārī, ahañca naṃ mālinī ajjhupessaṃ’.
我也采摘盛开的沙罗树花,把它们做成花束。
这个也会成为我们铺开的地方,今晚我们就住在这里。
‘‘Ahañca sālassa supupphitassa, oceyya pupphāni karomi bhāraṃ; Idañca no hehiti santharatthaṃ, yatthajjimaṃ viharissāma rattiṃ.
而我却糊里糊涂,在石头上磨着沉香和栴檀;
‘我心爱的人将会涂满香膏,而涂了香膏的我也会去亲近他。’
‘‘Ahañca kho agaḷuṃ candanañca, silāya piṃsāmi pamattarūpā; ‘Piyo ca me hehiti rositaṅgo, ahañca naṃ rositā ajjhupessaṃ’.
这时,湍急的水流冲了过来,把沙罗树、娑罗勒树和迦尼迦罗树都连根拔起。
就在那短短一会儿,河水就涨满了;到了傍晚,这条河对我来说已经变得极难渡过。
‘‘Athāgamā salilaṃ sīghasotaṃ, nudaṃ sāle salaḷe kaṇṇikāre; Āpūratha tena muhuttakena, sāyaṃ nadī āsi mayā suduttarā.
那时我们俩各立两岸,彼此凝望对方;
时而哭泣,时而欢笑,那长夜我们终是艰难地熬了过去。
‘‘Ubhosu tīresu mayaṃ tadā ṭhitā, sampassantā ubhayo aññamaññaṃ; Sakimpi rodāma sakiṃ hasāma, kicchena no āgamā saṃvarī sā.
清早太阳刚升起时,我们渡过了那条四重河,猎人啊。
我们俩互相拥抱着,一会儿哭,一会儿笑。
‘‘Pātova kho uggate sūriyamhi, catukkaṃ nadiṃ uttariyāna ludda; Āliṅgiyā aññamaññaṃ mayaṃ ubho, sakimpi rodāma sakiṃ hasāma.
猎人啊,我们从前分开的时候,是七百减三年。
大地之主啊,就算余生只像雨季那么短,谁又能在这世上和心爱的人分开独自过活呢?
‘‘Tīhūnakaṃ satta satāni ludda, yamidha mayaṃ vippavasimha pubbe; Vassekimaṃ jīvitaṃ bhūmipāla, ko nīdha kantāya vinā vaseyya.
朋友,你们的寿命到底有多长?如果知道,就请说出来吧。
从传闻、从长辈,或者从阿含传承,请你们毫不迟疑地告诉我这件事。
‘‘Āyuñca vo kīvatako nu samma, sacepi jānātha vadetha āyuṃ; Anussavā vuḍḍhato āgamā vā, akkhātha metaṃ avikampamānā.
“猎人啊,我们有千年的寿命,这期间并没有恶劣的疾病。
有一点痛苦,快乐反而更多;我们这些还没有断除贪欲的人,却要舍弃生命了。”
‘‘Āyuñca no vassasahassaṃ ludda, na cantarā pāpako atthi rogo; Appañca dukkhaṃ sukhameva bhiyyo, avītarāgā vijahāma jīvita’’nti.
在这里,“我们一夜”就是我们的一夜。“分离而住”就是分开之后住着。“追悔着”是说“那一夜不是我们想要的,已经过去了”,这样反复想着那一夜。又说“不会再有了”——就是不会再发生、不会再来了,我们为此悲伤。就像丢了钱财,或者死了父亲、母亲一样。你们到底在想什么?因为什么缘故,你们那一夜分开住了?请告诉我。“这”就是指这个。“石岸间”是指在两座山崖之间奔流的河。“雨季之时”是指一团云涌起、下雨的时候。因为我们在那片树林里以享乐为缘游荡时,一团云涌了起来。那时,我亲爱的丈夫、这位紧那罗,以为“她从后面跟来”,就说要渡过这条河。
Tattha mayekarattanti mayaṃ ekarattaṃ. Vippavasimhāti vippayuttā hutvā vasimha. Anutappamānāti ‘‘anicchamānānaṃ no ekaratto atīto’’ti taṃ ekarattaṃ anucintayamānā. Punaṃ na hessatīti puna na bhavissati nāgamissatīti socāma. Dhanaṃva naṭṭhaṃ pitaraṃva petanti dhanaṃ vā naṭṭhaṃ pitaraṃ vā mātaraṃ vāpetaṃ kālakataṃ kiṃ nu kho tumhe cintayamānā kena kāraṇena taṃ ekarattaṃ vinā vāsaṃ akappayittha, idaṃ me ācikkhathāti pucchati. Yamimanti yaṃ imaṃ. Selakūlanti dvinnaṃ selānaṃ antare sandamānaṃ. Vassakāleti ekassa meghassa uṭṭhāya vassanakāle . Amhākañhi imasmiṃ vanasaṇḍe rativasena carantānaṃ eko megho uṭṭhahi. Atha me piyasāmiko kinnaromaṃ ‘‘pacchato āgacchatī’’ti maññamāno etaṃ nadiṃ uttarīti āha.
我说“而我”是指:我还不知道他已经到了对岸,正在采摘盛开的足柱花等花。其中“sattaliyothika”是指球状花和金色迎春花。采摘这些花的时候,我心里想:“我的爱人会戴上花鬘,我也会成为戴花鬘的人去亲近他。”因为这样的缘故,我才采摘。“Uddālakā、pāṭali、sindhuvāraka”这些花,她说也都被我采了。“Oceyyā”就是采摘之后。“Agaḷuṃ candanañca”是指黑伽罗木和赤栴檀。“Rositaṅgo”就是身体涂了香。“Rositā”就是涂香之后。“Ajjhupessaṃ”就是我将到床上去亲近他。“Nudaṃ sāle salaḷe kaṇṇikāre”是指那些被我采来放在岸边的沙罗花、婆罗勒花、迦尼迦罗花,正被水流推动着、携带而去。“Suduttarā”就是极难度过:当她还站在此岸的时候,河水就已经涨上来了;就在那一刹那,太阳也落山了,闪电一道道闪出来,而紧那罗天生怕水,所以她不敢下水。因此说“傍晚时,那条河对我来说极难度过”。
Ahañcāti ahaṃ panetassa paratīraṃ gatabhāvaṃ ajānantī supupphitāni aṅkolakādīni pupphāni ocināmi. Tattha sattaliyothikañcāti kundālapupphañca suvaṇṇayothikañca ocinantī pana ‘‘piyo ca me mālabhārī bhavissati, ahañca naṃ mālinī hutvā ajjhupessa’’nti iminā kāraṇena ocināmi. Uddālakā pāṭalisindhuvārakāti tepi mayā ocitāyevāti vadati. Oceyyāti ocinitvā. Agaḷuṃ candanañcāti kāḷāgaḷuñca rattacandanañca. Rositaṅgoti vilittasarīro. Rositāti vilittā hutvā. Ajjhupessanti sayane upagamissāmi. Nudaṃ sāle salaḷe kaṇṇikāreti etāni mayā ocinitvā tīre ṭhapitāni pupphāni nudantaṃ harantaṃ. Suduttarāti tassā hi orimatīre ṭhitakāleyeva nadiyā udakaṃ āgataṃ, taṅkhaṇaññeva sūriyo atthaṅgato, vijjulatā niccharanti, kinnarā nāma udakabhīrukā honti, iti sā otarituṃ na visahi. Tenāha ‘‘sāyaṃ nadī āsi mayā suduttarā’’ti.
看见时:在闪电放光的时候看见。我们哭泣:黑暗的时候看不见,我们就哭;闪电放光的时候看见了,我们就笑。Saṃvarī 就是夜晚。Catukka 就是空无所有。Uttariyāna 就是渡过去之后。Tīhūnaka 就是差三年满七百岁。Yamidha mayaṃ 是说:我们在这里分离度过的这段时间,从那时算起就是差三年满七百岁。Vassekiṃ 是说:这一年,你们的寿命就只有这一百年。Ko nīdha 是说:在这么短促的生命里,谁还能在这世间离开心爱的人而活呢?你与心爱的妻子分离,实在是不应该的。
Sampassantāti vijjulatāniccharaṇakāle passantā. Rodāmāti andhakārakāle apassantā rodāma, vijjulatāniccharaṇakāle passantā hasāma. Saṃvarīti ratti. Catukkanti tucchaṃ. Uttariyānāti uttaritvā. Tīhūnakanti tīhi ūnāni satta vassasatāni. Yamidha mayanti yaṃ kālaṃ idha mayaṃ vippavasimha, so ito tīhi ūnakāni satta vassasatāni hontīti vadati. Vassekimanti vassaṃ ekaṃ imaṃ, tumhākaṃ ekameva vassasataṃ imaṃ jīvitanti vadati. Ko nīdhāti evaṃ parittake jīvite ko nu idha kantāya vinā bhaveyya, ayuttaṃ tava piyabhariyāya vinā bhavitunti dīpeti.
国王听了紧那罗女的话,心想:“我要问问他们的寿命有多长。”于是问道:“你们的寿命有多长?”(紧那罗女回答:)“如果你们是从某个人那里听说的,或者从父母、长辈、老人那里有口传,那就请依据这个传闻或长辈的口传,毫不迟疑地告诉我。我们的寿命是一千年,这期间也没有能中断生命的恶疾。彼此之间还没有舍离爱染。”
Kīvatako nūti rājā kinnariyā vacanaṃ sutvā ‘‘imesaṃ āyuppamāṇaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘tumhākaṃ kittako āyū’’ti pucchati. Anussavāti sace vo kassaci vadantassa vā sutaṃ, mātāpitūnaṃ vā vuḍḍhānaṃ mahallakānaṃ santikā āgamo atthi, atha me tato anussavā vuḍḍhato āgamā vā etaṃ avikampamānā akkhātha. Na cantarāti amhākaṃ vassasahassaṃ āyu, antarā ca no pāpako jīvitantarāyakaro rogopi natthi. Avītarāgāti aññamaññaṃ avigatapemāva hutvā.
国王听了这话,心想:“这些畜生道的众生,仅仅因为一夜分离,就一边哭泣一边游荡了七百年;而我却舍弃了方圆三百由旬国土中的大荣华,在森林里游走。唉,我真是做了不该做的事!”于是他立刻从那里折返,回到波罗奈。大臣们问他:“大王,您在雪山见到了什么稀奇的事?”他把一切都告诉了他们。从那时起,国王广行布施,享用财富。导师为了阐明这件事,说出了下面的话:
Taṃ sutvā rājā ‘‘ime hi nāma tiracchānagatā hutvā ekarattiṃ vippayogena satta vassasatāni rodantā vicaranti, ahaṃ pana tiyojanasatike rajje mahāsampattiṃ pahāya araññe vicarāmi, aho akiccakārimhī’’ti tatova nivatto bārāṇasiṃ gantvā ‘‘kiṃ te, mahārāja, himavante acchariyaṃ diṭṭha’’nti amaccehi puṭṭho sabbaṃ ārocetvā tato paṭṭhāya dānāni dadanto bhoge bhuñji. Tamatthaṃ pakāsento satthā –
“跋罗吒耶听了非人的话——‘生命短暂’——便折返,
不再行猎,广行布施,享用财富。”
‘‘Idañca sutvāna amānusānaṃ, bhallātiyo ittaraṃ jīvitanti; Nivattatha na migavaṃ acari, adāsi dānāni abhuñji bhoge’’ti. –
说完这首偈颂后,再次教导时,他又说了两首偈颂:
Imaṃ gāthaṃ vatvā puna ovadanto dve gāthā abhāsi –
听了非人们的这番话之后,你们应当彼此欢喜和睦,不要争吵。
别让你们自己造下的罪过反过来折磨你们,就像那一夜紧那罗的遭遇一样。
‘‘Idañca sutvāna amānusānaṃ, sammodatha mā kalahaṃ akattha; Mā vo tapī attakammāparādho, yathāpi te kimpurisekarattaṃ.
“听了非人的这些话之后,应当互相欢喜,不要争执。
别让你们自己的业过折磨你们,就像那紧那罗被一夜之间造下的业过折磨一样。”
‘‘Idañca sutvāna amānusānaṃ, sammodatha mā vivādaṃ akattha; Mā vo tapī attakammāparādho, yathāpi te kimpurisekaratta’’nti.
这里,“非人”指的是紧那罗。“自己的业过失”就是自己造业上的过错。“紧那罗一夜”的意思是:就像那些紧那罗,因为自己在一夜之间造下的业过而受苦,你们也不要因此受苦。
Tattha amānusānanti kinnarānaṃ. Attakammāparādhoti attano kammadoso. Kimpurisekarattanti yathā te kimpurise ekarattiṃ kato attano kammadoso tapi, tathā tumhepi mā tapīti attho.
末利夫人听完如来的说法后,从座位上起身,合掌赞叹十力,说出结尾的偈颂:
Mallikā devī tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā añjaliṃ paggayha dasabalassa thutiṃ karontī osānagāthamāha –
“我欢喜听闻您种种与义相应之言说;
您一发音声便除我忧苦——安乐的沙门啊,愿您长寿久住。”
‘‘Vividhaṃ adhimanā suṇomahaṃ, vacanapathaṃ tava atthasaṃhitaṃ; Muñcaṃ giraṃ nudaseva me daraṃ, samaṇa sukhāvaha jīva me cira’’nti.
尊者,对于您用种种不同方式、种种庄严修饰之后所宣说的法教,我怀着喜悦、以清净的信心来听闻。“语道”就是指您所说的种种言语。您放出悦耳甘甜的话语,当下就驱除、带走了我心中的忧愁与热恼。带来沙门安乐的尊者佛陀沙门啊,愿您长寿;能带来天界、人间、世间与出世间安乐的法王,我的主人,愿您长寿。
Tattha vividhaṃ adhimanā suṇomahanti bhante, tumhehi vividhehi nānākāraṇehi alaṅkaritvā desitaṃ dhammadesanaṃ ahaṃ adhimanā pasannacittā hutvā suṇomi. Vacanapathanti taṃ tumhehi vuttaṃ vividhavacanaṃ. Muñcaṃ giraṃ nudaseva me daranti kaṇṇasukhaṃ madhuraṃ giraṃ muñcanto mama hadaye sokadarathaṃ nudasiyeva harasiyeva. Samaṇasukhāvaha jīva me ciranti bhante buddhasamaṇa, dibbamānusalokiyalokuttarasukhāvaha mama sāmi dhammarāja, ciraṃ jīvāti.
从那时起,憍萨罗王就和她一起和睦地生活。
Kosalarājā tato paṭṭhāya tāya saddhiṃ samaggavāsaṃ vasi.
导师讲完这个法教后,把本生故事连接起来说:“那时,紧那罗是憍萨罗王,紧那罗女是末利王后,跋拉提亚王就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kinnaro kosalarājā ahosi, kinnarī mallikā devī, bhallātiyarājā ahameva ahosi’’nti.