二十集·欢喜本生注释第九
15. 二十集义注 · 123 段
欢喜本生注释第九
[505] 9. Somanassajātakavaṇṇanā
“谁在伤害你、折磨你？”这是导师住在祇园时，针对提婆达多企图杀害他所做的开示。当时导师说：“比丘们，不只是现在，过去他也曾企图杀害我。”说完便讲起了过去的故事。
Ko taṃ hiṃsati heṭhetīti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa mama vadhāya parisakkiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去，在居楼国的北般遮罗城里，有一位名叫雷努的国王统治着国家。那时，有一位叫大护的苦行者，带着五百名苦行者随从，在雪山住了很久。为了食用盐和酸味的东西，他外出游方，到了北般遮罗城后，住在国王的园林里，和随从们一起托钵乞食，来到王宫门口。国王看见这群仙人，对他们的举止威仪生起了信心，就请他们坐在装饰华丽的大厅里，用精美的食物供养他们，然后说：“尊者，这个雨季就请你们住在我的园林里吧。”说完，国王和他们一起去了园林，让人建好住处，供养了出家所需的物品，礼敬之后才离开。从那时起，他们全都到王宫里吃饭。可是国王没有儿子，一直盼望有个儿子，但儿子始终没有出生。雨季过后，大护心想：“现在雪山很宜人，我们就回那里去吧。”于是向国王告辞，接受了国王的供养和礼敬后便出发了。途中，正午时分，他们离开道路，在一棵枝叶茂密、树荫浓密的树下，坐在嫩草地上，大护和随从们一起休息。
Atīte kururaṭṭhe uttarapañcālanagare reṇu nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tadā mahārakkhito nāma tāpaso pañcasatatāpasaparivāro himavante ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya cārikaṃ caranto uttarapañcālanagaraṃ patvā rājuyyāne vasitvā sapariso piṇḍāya caranto rājadvāraṃ pāpuṇi. Rājā isigaṇaṃ disvā iriyāpathe pasanno alaṅkatamahātale nisīdāpetvā paṇītenāhārena parivisitvā ‘‘bhante, imaṃ vassārattaṃ mama uyyāneyeva vasathā’’ti vatvā tehi saddhiṃ uyyānaṃ gantvā vasanaṭṭhānāni kāretvā pabbajitaparikkhāre datvā vanditvā nikkhami. Tato paṭṭhāya sabbepi te rājanivesane bhuñjanti. Rājā pana aputtako puttaṃ pattheti, puttā nuppajjanti. Vassārattaccayena mahārakkhito ‘‘idāni himavanto ramaṇīyo, tattheva gamissāmā’’ti rājānaṃ āpucchitvā raññā katasakkārasammāno nikkhamitvā antarāmagge majjhanhikasamaye maggā okkamma ekassa sandacchāyassa rukkhassa heṭṭhā taruṇatiṇapiṭṭhe saparivāro nisīdi.
苦行者们议论起来：“王宫里没有能守护家系传承的儿子。要是国王能有个儿子，那该多好，传承就能延续下去了。”大护听到他们的议论，心里琢磨：“国王到底会不会有儿子呢？”他观察后知道“会有”，就说：“诸位尊者不必担心，今天凌晨，有一位天子命终，将会投生到国王正宫王后苏昙摩的胎中。”听到这话，一个骗人的结发苦行者心想：“这下我就能成为王族的亲信了。”苦行者们准备出发时，他假装生病躺了下来，别人说“走吧，我们出发”，他说：“我走不了。”大护知道他躺下的原因，就说：“等你能走的时候，那时再来吧。”说完便带领仙人众径直回雪山去了。那骗子也转身回去，匆匆赶到王宫门口站着，让人通报国王：“大护的侍者苦行者来了。”国王迅速召见他，他登上宫殿，坐在铺设好的座位上。国王向这骗人苦行者礼敬后，坐在一旁，问候了仙人们的安康，然后问道：“尊者，您这么快就折返，是有什么紧急的事而来吗？”他回答：“是的，大王。仙人众安然坐下时，议论起来：‘要是国王能生下一个守护传承的王子，那该多好啊。’我听到他们的议论后，心想‘国王到底会不会有儿子呢’，便用天眼观察，看到‘有一位大威力的天子命终，将会投生到正宫王后苏昙摩的胎中’。我想到‘不知情的人可能会把胎儿弄没，我得告诉他们’，就是为了告诉你们这件事才来的。我已经告诉你了，我要走了，大王。”国王说：“尊者，不能走。”国王满心欢喜，信心清净，把这位骗人苦行者带到园苑，安排好住处，送给了他。从那以后，他就在王族家里受用饮食，住了下来，大家就叫他“天眼”。
Tāpasā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘rājagehe vaṃsānurakkhito putto natthi, sādhu vatassa sace rājā puttaṃ labheyya, paveṇi ghaṭīyethā’’ti. Mahārakkhito tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘bhavissati nu kho rañño putto, udāhu no’’ti upadhārento ‘‘bhavissatī’’ti ñatvā evamāha ‘‘mā bhonto cintayittha, ajja paccūsakāle eko devaputto cavitvā rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhissatī’’ti. Taṃ sutvā eko kuṭajaṭilo ‘‘idāni rājakulūpako bhavissāmī’’ti cintetvā tāpasānaṃ gamanakāle gilānālayaṃ katvā nipajjitvā ‘‘ehi gacchāmā’’ti vutto ‘‘na sakkomī’’ti āha. Mahārakkhito tassa nipannakāraṇaṃ ñatvā ‘‘yadā sakkosi, tadā āgaccheyyāsī’’ti vatvā isigaṇaṃ ādāya himavantameva gato. Kuhakopi nivattitvā vegenāgantvā rājadvāre ṭhatvā ‘‘mahārakkhitassa upaṭṭhākatāpaso āgato’’ti rañño ārocāpetvā raññā vegena pakkosāpito pāsādaṃ abhiruyha paññattāsane nisīdi. Rājā kuhakaṃ tāpasaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno isīnaṃ ārogyaṃ pucchitvā ‘‘bhante, atikhippaṃ nivattittha, vegena kenatthenāgatatthā’’ti āha. ‘‘Āma, mahārāja, isigaṇo sukhanisinno ‘sādhu vatassa, sace rañño paveṇipālako putto uppajjeyyā’ti kathaṃ samuṭṭhāpesi. Ahaṃ kathaṃ sutvā ‘‘bhavissati nu kho rañño putto, udāhu no’’ti dibbacakkhunā olokento ‘‘mahiddhiko devaputto cavitvā aggamahesiyā sudhammāya kucchimhi nibbattissatī’’ti disvā ‘‘ajānantā gabbhaṃ nāseyyuṃ, ācikkhissāmi nesa’’nti tumhākaṃ kathanatthāya āgato. Kathitaṃ te mayā, gacchāmahaṃ, mahārājāti. Rājā ‘‘bhante, na sakkā gantu’’nti haṭṭhatuṭṭho pasannacitto kuhakatāpasaṃ uyyānaṃ netvā vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahitvā adāsi. So tato paṭṭhāya rājakule bhuñjanto vasati, ‘‘dibbacakkhuko’’tvevassa nāmaṃ ahosi.
那时，菩萨从三十三天命终，在那里结生。他出生后，在取名的日子，给他取名叫“喜悦王子”。他以王子的待遇渐渐长大。那个骗子苦行者也在一处园苑里种了各种做汤用的叶菜和藤蔓瓜果，卖给园丁，攒下了钱财。菩萨七岁时，国王的边境发生叛乱。国王把王子托付好，嘱咐说：“不要疏忽了那位有天眼的苦行者。”又说：“我要去平定边境。”然后就出发了。后来有一天，王子想去园苑看看那位结发苦行者。到了园苑，看见那个骗人的结发者穿着粗糙的粗布袈裟，一件系在下身，一件披在上身，双手各提一个水罐，正往菜地里浇水。他立刻明白：“这个骗人的结发者不修自己的沙门法，反而干起园丁的活来了。”于是想让他羞愧，说道：“你在干什么，园丁居士？”没有行礼就离开了。那个骗人的结发者心想：“他现在就这么把我当仇敌，谁知道他以后会做出什么事来，不如现在就把他除掉。”于是，在国王快要回来的时候，他把一块石板扔到一边，打破水罐，把草庵里的草撒乱，用油涂抹身体，然后走进草庵，连头蒙住躺在床上，装出一副痛苦不堪的样子。国王回来后，向右绕城一周，没有进王宫，心想“我要去看看我的主人——那位有天眼的苦行者”，便走到草庵门口，看见那副狼藉的样子，心想“这是怎么回事”，走进里面，看见他躺在那里，一边按摩他的脚，一边说出第一首偈颂——
Tadā bodhisatto tāvatiṃsabhavanā cavitvā tattha paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātassa cassa nāmaggahaṇadivase ‘‘somanassakumāro’’tveva nāmaṃ kariṃsu. So kumāraparihārena vaḍḍhati. Kuhakatāpasopi uyyānassa ekasmiṃ passe nānappakāraṃ sūpeyyasākañca valliphalāni ca ropetvā paṇṇikānaṃ hatthe vikkiṇanto dhanaṃ saṇṭhapesi. Bodhisattassa sattavassikakāle rañño paccanto kuppi. ‘‘Dibbacakkhutāpasaṃ mā pamajjī’’ti kumāraṃ paṭicchāpetvā ‘‘paccantaṃ vūpasamessāmī’’ti gato. Athekadivasaṃ kumāro ‘‘jaṭilaṃ passissāmī’’ti uyyānaṃ gantvā kūṭajaṭilaṃ ekaṃ gaṇṭhikakāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ubhohi hatthehi dve udakaghaṭe gahetvā sākavatthusmiṃ udakaṃ āsiñcantaṃ disvā ‘‘ayaṃ kūṭajaṭilo attano samaṇadhammaṃ akatvā paṇṇikakammaṃ karotī’’ti ñatvā ‘‘kiṃ karosi paṇṇikagahapatikā’’ti taṃ lajjāpetvā avanditvāva nikkhami. Kūṭajaṭilo ‘‘ayaṃ idāneva evarūpo paccāmitto, ko jānāti kiṃ karissati, idāneva naṃ nāsetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā rañño āgamanakāle pāsāṇaphalakaṃ ekamantaṃ khipitvā pānīyaghaṭaṃ bhinditvā paṇṇasālāya tiṇāni vikiritvā sarīraṃ telena makkhetvā paṇṇasālaṃ pavisitvā sasīsaṃ pārupitvā mahādukkhappatto viya mañce nipajji. Rājā āgantvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā nivesanaṃ apavisitvāva ‘‘mama sāmikaṃ dibbacakkhukaṃ passissāmī’’ti paṇṇasāladvāraṃ gantvā taṃ vippakāraṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti anto pavisitvā taṃ nipannakaṃ disvā pāde parimajjanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“谁在伤害、折磨你？你为何忧愁不乐、心怀怨恨？
今日谁的双亲将为之痛哭？他今被击倒，倒卧大地何方？”
‘‘Ko taṃ hiṃsati heṭheti, kiṃ dummano socasi appatīto; Kassajja mātāpitaro rudantu, kvajja setu nihato pathabyā’’ti.
在这里，“hiṃsati”的意思是殴打，“heṭheti”的意思是辱骂，“kvajja setu”的意思是今天谁会躺下。
Tattha hiṃsatīti paharati. Heṭhetīti akkosati. Kvajja setūti ko ajja sayatu.
听了这话，那个编发外道（苦行僧）呻吟着站起来，说出第二首偈颂：
Taṃ sutvā kūṭajaṭilo nitthunanto uṭṭhāya dutiyaṃ gāthamāha –
“大王，见到您让我很欢喜；大地之主啊，过了这么久，我终于见到您了。
大王，我这无害之人进入雷努城后，却被您的儿子伤害了。”
‘‘Tuṭṭhosmi deva tava dassanena, cirassaṃ passāmi taṃ bhūmipāla; Ahiṃsako reṇumanuppavissa, puttena te heṭhayitosmi devā’’ti.
从这里往后，那些关系浅显易懂的偈颂，应当直接按巴利原文的方式来理解。
Ito parā uttānasambandhagāthā pāḷinayeneva veditabbā –
佩剑的守门人们，来吧；着袈裟者，进入内宫吧。
杀了那位喜悦王子，砍下头颅，把最胜之头拿来。
‘‘Āyantu dovārikā khaggabandhā, kāsāviyā yantu antepurantaṃ; Hantvāna taṃ somanassaṃ kumāraṃ, chetvāna sīsaṃ varamāharantu.
国王派出的使者们，对王子说了这样的话：
你已被主宰者征服，刹帝利啊，你已走向死亡。
‘‘Pesitā rājino dūtā, kumāraṃ etadabravuṃ; Issarena vitiṇṇosi, vadhaṃ pattosi khattiya.
那位王子一边悲叹，一边举起双手合十。
我也希望能见到他，人中之主，请带我活着去见他。
‘‘Sa rājaputto paridevayanto, dasaṅguliṃ añjaliṃ paggahetvā; Ahampi icchāmi janinda daṭṭhuṃ, jīvaṃ maṃ netvā paṭidassayetha.
听闻他这番话，他们便将王子指给国王看。
儿子望见父亲，从远处对他说道：
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, rañño puttaṃ adassayuṃ; Putto ca pitaraṃ disvā, dūratovajjhabhāsatha.
“佩剑的守门人来了，人主啊，愿穿赭衣者杀我；
我既被问，请为我说明此义：今日我在此处，有何罪过？”
‘‘Āgacchuṃ dovārikā khaggabandhā, kāsāviyā hantu mamaṃ janinda; Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ, aparādho ko nidha mamajja atthī’’ti.
这里，“无害”是指：我不伤害任何人，具足戒行与威仪。“进入了雷努”——大王啊，雷努，我进入您儿子带着大批随从所在之处后，说道：“喂，你这个假苦行者，你为什么住在这里？”然后他扔来石板，打碎水罐，用手和脚对我又打又踢，这样折磨我。他就这样把根本没有的事说成像真的一样，让国王相信了。“来吧”就是“去吧”。他心想：“既然我的主人做出这种不正当的事，以后他对我也不会客气了。”于是发怒，下令处死我，说了那番话。“穿刽子手服的人”就是行刑者。那些手持斧头的人也按照自己的方式前去，他这样说。“最殊胜”是指：将那颗头颅——那颗最上、最为殊胜的头颅砍下带来。
Tattha ahiṃsakoti ahaṃ kassaci ahiṃsako sīlācārasampanno. Reṇumanuppavissāti mahārāja reṇu, ahaṃ tava puttena mahāparivārena anupavisitvā ‘‘are kūṭatāpasa, kasmā tvaṃ idha vasasī’’ti vatvā pāsāṇaphalakaṃ khipitvā ghaṭaṃ bhinditvā hatthehi ca pādehi ca koṭṭentena viheṭhitosmīti evaṃ so abhūtameva bhūtaṃ viya katvā rājānaṃ saddahāpesi. Āyantūti gacchantu. ‘‘Mama sāmimhi vippaṭipannakālato paṭṭhāya mayipi so na lajjissatī’’ti kujjhitvā tassa vadhaṃ āṇāpento evamāha. Kāsāviyāti coraghātakā. Tepi pharasuhatthā attano vidhānena gacchantūti vadati. Varanti varaṃ sīsaṃ uttamasīsaṃ chinditvā āharantu.
比丘们，那些使者奉国王之命，从国王那里飞速赶来。母亲把王子打扮好，让他坐在自己膝上，众人围着那孩子，这样说道。“Issarena”就是指“奉国王之命”。“Vitiṇṇosi”意思是你已经被抛弃了。比丘们，那位王子听了这话，被死亡的恐惧所逼迫，便从母亲的膝上站了起来，那位王子。“请让他露面”意思是请把我带去给国王看。比丘们，那些使者听了王子这话，不忍心杀他，就像拖牛一样用绳子把他拽走，带去给国王看。然而当王子被带走时，被一群婢女围绕的苏达玛王后也连同后宫众人一起，市民们也一起说道：“我们不会让他们杀害这位无罪的王子”，于是便与王子一同前往。“Āgacchunti”意思是他们奉你的命令来到我这里。“Hantuṃ mamanti”意思是来杀我。“Ko nīdhāti”意思是到底我在这里有什么罪过，以致你要杀我呢？他这样问道。
Rājinoti bhikkhave, rañño santikā dūtā raññā pesitā vegena gantvā mātarā alaṅkaritvā attano aṅke nisīdāpitaṃ kumāraṃ parivāretvā etadavocuṃ. Issarenāti raññā. Vitiṇṇosīti pariccattosi. Sa rājaputtoti bhikkhave, tesaṃ vacanaṃ sutvā maraṇabhayatajjito mātu aṅkato uṭṭhāya so rājaputto . Paṭidassayethāti dassetha. Tassāti bhikkhave, te dūtā kumārassa taṃ vacanaṃ sutvā māretuṃ avisahantā goṇaṃ viya naṃ rajjuyā parikaḍḍhantā netvā rañño dassayuṃ. Kumāre pana nīyamāne dāsigaṇaparivutā saddhiṃ orodhehi sudhammāpi devī nāgarāpi ‘‘mayaṃ niraparādhaṃ kumāraṃ māretuṃ na dassāmā’’ti tena saddhiṃyeva agamaṃsu. Āgacchunti tumhākaṃ āṇāya mama santikaṃ āgamiṃsu. Hantuṃ mamanti maṃ māretuṃ. Ko nīdhāti ko nu idha mama aparādho, yena maṃ tvaṃ māresīti pucchi.
国王说“即使是有顶天也嫌太低，你的罪过却大得不得了”，这样指出他的罪过，便说了这首偈颂——
Rājā ‘‘bhavaggaṃ atinīcaṃ, tava doso atimahanto’’ti tassa dosaṃ kathento gāthamāha –
“傍晚和清晨都备好水，总是毫不放逸地侍奉火。
像这样一位约束自己的梵行者，你为什么叫他居士？”
‘‘Sāyañca pāto udakaṃ sajāti, aggiṃ sadā pāricaratappamatto; Taṃ tādisaṃ saṃyataṃ brahmacāriṃ, kasmā tuvaṃ brūsi gahappatī’’ti.
在这里，用水来沐浴就是履行入水沐浴的仪式。他问的是：我的主人，那位具有天眼的苦行者，明明是那样的人，你为什么用“居士”这个称呼来称呼他？
Tattha udakaṃ sajātīti udakorohaṇakammaṃ karoti. Taṃ tādisanti taṃ tathārūpaṃ mama sāmiṃ dibbacakkhutāpasaṃ kasmā tvaṃ gahapativādena samudācarasīti vadati.
男孩听后说：“大王，称呼我的居士为‘居士’，这有什么错呢？”接着便说出偈颂——
Tato kumāro ‘‘deva, mayhaṃ gahapatiññeva ‘gahapatī’ti vadantassa ko doso’’ti vatvā gāthamāha –
“棕榈、根与果，大王，种种财物皆属彼寂静者；
他守护、照看而不放逸，是故我称之为居士。”
‘‘Tālā ca mūlā ca phalā ca deva, pariggahā vividhā santimassa; Te rakkhati gopayatappamatto, tasmā ahaṃ brūmi gahappatī’’ti.
这里，“根”是指萝卜之类的根菜。“果”是指各种藤蔓上结的果实。所谓“他守护、照看它们而不放逸”，意思是：你这位常来你家走动的苦行者，靠卖菜叶为生，他坐在那里看守，还围起篱笆细心防护，一点都不马虎。正因为这个缘故，那位婆罗门才算是你的居士。
Tattha mūlāti mūlakādimūlāni. Phalāti nānāvidhāni valliphalāni. Te rakkhati gopayatappamattoti te esa tava kulūpakatāpaso paṇṇikakammaṃ karonto nisīditvā rakkhati, vatiṃ katvā gopayati appamatto, tena kāraṇena so tava brāhmaṇo gahapati nāma hoti.
于是我也称他为“居士”。如果你不信，就派人去四个城门问问那些卖菜的人。国王便派人去问。他们回答说：“是的，我们从他手里买菜叶和各种果实。”国王又让人核实菜叶的售卖处，亲自确认了这件事。男孩的手下还进了他的菜叶棚屋，把男孩卖菜叶得来的咖哈巴那和摩沙迦钱币袋拿出来给国王看。国王知道这位大士确实没有过错后，便说出下面这首偈颂——
Iti naṃ ahampi ‘‘gahapatī’’ti kathesiṃ. Sace na saddahasi, catūsu dvāresu paṇṇike pucchāpehīti. Rājā pucchāpesi. Te ‘‘āma, mayaṃ imassa hatthato paṇṇañca phalāphalāni ca kiṇāmā’’ti āhaṃsu. Paṇṇavatthumpi upadhārāpetvā paccakkhamakāsi. Paṇṇasālampissa pavisitvā kumārassa purisā paṇṇavikkayaladdhaṃ kahāpaṇamāsakabhaṇḍikaṃ nīharitvā rañño dassesuṃ. Rājā mahāsattassa niddosabhāvaṃ ñatvā gāthamāha –
“童子，你确实这样说：此人有种种财物；
他守护、保护而不放逸，因此他成为婆罗门、居士。”
‘‘Saccaṃ kho etaṃ vadasi kumāra, pariggahā vividhā santimassa; Te rakkhati gopayatappamatto, sa brāhmaṇo gahapati tena hotī’’ti.
这时，大士心想：“跟这样愚痴的国王住在一起，还不如进入雪山出家。我就在这大众当中揭穿他的过错，向他告辞，今天就走，去出家。”他向大众行礼之后，说出这首偈颂——
Tato mahāsatto cintesi ‘‘evarūpassa bālassa rañño santike vāsato himavantaṃ pavisitvā pabbajituṃ varaṃ, parisamajjheyevassa dosaṃ āvikatvā āpucchitvā ajjeva nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti. So parisāya namakkāraṃ katvā gāthamāha –
“愿聚集的大众及一切城乡之众听我说：
这愚人听信了那愚人的话，国王竟无端令人杀我。”
‘‘Suṇantu mayhaṃ parisā samāgatā, sanegamā jānapadā ca sabbe; Bālāyaṃ bālassa vaco nisamma, ahetunā ghātayate maṃ janindo’’ti.
在这件事上，“这愚者听了那愚者的话”意思是：这位国王自己就是个愚人，听了这个愚人——那个狡诈的结发修行者的话，就毫无理由地要杀我。
Tattha bālāyaṃ bālassāti ayaṃ rājā sayaṃ bālo imassa bālassa kūṭajaṭilassa vacanaṃ sutvā ahetunāva maṃ ghātayateti.
他这样说完之后，又向父亲行礼，请求允许自己出家，接着说了另一首偈颂：
Evañca pana vatvā pitaraṃ vanditvā attānaṃ pabbajjāya anujānāpento itaraṃ gāthamāha –
“在深固、广布、已扎根的树根下，竹子长出枝节，难以拔除；
我礼敬您的双足，人中之主，请允许我出家吧，大王。”
‘‘Daḷhasmi mūle visaṭe virūḷhe, dunnikkayo veḷu pasākhajāto; Vandāmi pādāni tava janinda, anujāna maṃ pabbajissāmi devā’’ti.
在这里，“扩散”是指变得宽广、巨大。“难以拔出”是指难以拖拽出来。
Tattha visaṭeti visāle mahante jāte. Dunnikkayoti dunnikkaḍḍhiyo.
从那以后，就是国王和王子之间一问一答的偈颂了——
Tato parā rañño ca puttassa ca vacanapaṭivacanagāthā honti –
孩子，尽情享用这丰厚的财富吧，我把这一切王权都交给你。
今天你就做俱卢人的国王吧，别出家，因为出家确实苦。
‘‘Bhuñjassu bhoge vipule kumāra, sabbañca te issariyaṃ dadāmi; Ajjeva tvaṃ kurūnaṃ hohi rājā, mā pabbajī pabbajjā hi dukkhā.
天人，你在这里的财富对你有什么用呢？我早就已经在天界享受快乐了。
在那些令人愉悦的色、声、香、味、触之中。
‘‘Kinnūdha deva tavamatthi bhogā, pubbevahaṃ devaloke ramissaṃ; Rūpehi saddehi atho rasehi, gandhehi phassehi manoramehi.
我在天界享受过种种欲乐，天神啊，身边有天女成群围绕。
我知道你是个傻子，容易被人牵着走，我不会住在那样的王族之家里。
‘‘Bhuttā ca me bhogā tidivasmiṃ deva, parivārito accharānaṃ gaṇena; Tuvañca bālaṃ paraneyyaṃ viditvā, na tādise rājakule vaseyyaṃ.
“我确实是愚痴、听人摆布的人，孩子啊，请原谅我这一过失；
如果再有这样的事发生，那就随你的心意去生起喜悦吧。”
‘‘Sacāhaṃ bālo paraneyyo asmi, ekāparādhaṃ khama putta mayhaṃ; Punapi ce edisakaṃ bhaveyya, yathāmatiṃ somanassa karohī’’ti.
“苦”（dukkhā）在这里的意思是：孩子啊，所谓出家，因为要依靠别人来活命，所以是苦的。别出家了，去当国王吧——国王这样恳求他。“这里有什么值得享用的呢，天王？”意思是：天王啊，您拥有的那些享受，其中到底有什么真正值得享用的呢？“被围绕”就是被侍奉、被娱乐，这也是这个词的一种读法。据说他那时生起了宿命智，所以才这样说。“应被他人引导”就像盲人要靠拐杖被别人牵着走一样。“这样的”——意思是智者不该住在这样的国王身边。“我今天靠自己的智慧之力活了下来，我不会住在你身边”——为了让他明白这个意思，他这样说了。“随你的心意”——意思是如果将来我又犯了这样的过错，那你就按自己的心意处置吧——国王用这话让儿子原谅了他。
Tattha dukkhāti tāta, pabbajjā nāma parapaṭibaddhajīvikattā dukkhā, mā pabbaji, rājā hohīti taṃ yāci. Kinnūdha devāti deva, ye tava bhogā, tesu kiṃ nāma bhuñjitabbaṃ atthi. Parivāritoti paricārito, ayameva vā pāṭho. Tassa kira jātissarañāṇaṃ uppajji, tasmā evamāha. Paraneyyanti andhaṃ viya yaṭṭhiyā parena netabbaṃ. Tādiseti tādisassa rañño santike na paṇḍitena vasitabbaṃ, mayā attano ñāṇabalena ajja jīvitaṃ laddhaṃ, nāhaṃ tava santike vasissāmīti ñāpetuṃ evamāha. Yathāmatinti sace puna mayhaṃ evarūpo doso hoti, atha tvaṃ yathāajjhāsayaṃ karohīti puttaṃ khamāpesi.
大菩萨教导国王，说了八首偈颂：
Mahāsatto rājānaṃ ovadanto aṭṭha gāthā abhāsi –
没有经过审察就造作的业，没有经过确立就思虑的事；
就像用错了药一样，果报会是恶劣的。
‘‘Anisamma kataṃ kammaṃ, anavatthāya cintitaṃ; Bhesajjasseva vebhaṅgo, vipāko hoti pāpako.
审察而后所作之业，为善安立而思择；
犹如良药之成就，其果报为妙善。
‘‘Nisamma ca kataṃ kammaṃ, sammāvatthāya cintitaṃ; Bhesajjasseva sampatti, vipāko hoti bhadrako.
懒惰的居士沉迷欲乐，这样不好；出家人不约束自己，也不好。
国王做事不先看清楚，就不算好；一个有智慧的人却动不动发怒，那也不好。
‘‘Alaso gihī kāmabhogī na sādhu, asaññato pabbajito na sādhu; Rājā na sādhu anisammakārī, yo paṇḍito kodhano taṃ na sādhu.
刹帝利做事要先审察清楚，身为一方之主的人不能不加审察就行动；
国王啊，思虑周详者名声与称誉都会增长。
‘‘Nisamma khattiyo kayirā, nānisamma disampati; Nisammakārino rāja, yaso kitti ca vaḍḍhati.
国王应该先仔细想清楚，再施加惩罚；一时冲动做下的事，会让大地之主事后痛苦懊悔。
正确的志向对人有利益，且事后不会令人后悔。
‘‘Nisamma daṇḍaṃ paṇayeyya issaro, vegā kataṃ tappati bhūmipāla; Sammāpaṇīdhī ca narassa atthā, anānutappā te bhavanti pacchā.
确实，在世间，那些把业的领域分辨清楚之后，去做不会后悔的事的人，
那些被智者称赞、能带来快乐的事物，佛陀也认可它们。
‘‘Anānutappāni hi ye karonti, vibhajja kammāyatanāni loke; Viññuppasatthāni sukhudrayāni, bhavanti buddhānumatāni tāni.
大王啊，佩剑的守门人来了，那些刽子手要杀我。
天神啊，那时我正坐在母亲膝上，却被他们猛地拽走。
‘‘Āgacchuṃ dovārikā khaggabandhā, kāsāviyā hantu mamaṃ janinda; Mātuñca aṅkasmimahaṃ nisinno, ākaḍḍhito sahasā tehi deva.
“大王啊，我到达了苦涩、狭窄又极其艰难的境地，尽管得到了甜美的生命，
今天我终于从死刑中艰难脱身，心里只向往出家。”
‘‘Kaṭukañhi sambādhaṃ sukicchaṃ patto, madhurampi yaṃ jīvitaṃ laddha rāja; Kicchenahaṃ ajja vadhā pamutto, pabbajjamevābhimanohamasmī’’ti.
在这里，“不慎重”是指没有观察、没有审察。“没有确定就思考”是指没有确定下来、没有衡量、没有判断就思考。“果报是恶的”是说，就像药物错乱会失效一样，它的果报也是恶劣的。“不防护者”是指对身体等不防护的破戒者。“那不好”是指那易怒者的那种状态不好。“不慎重地”是指不应不慎重地做任何业。“应实行”是指应建立、应实践。“迅速”是指快速地、突然地。“正确的志向”是指以如理安住的心所做的事，那人之后对这些义不生悔恨，这就是义。“分析”：以慧如此分析：“这些适合做，这些不适合做。”“业处”是指诸业。“佛陀所认可的”：被智者所认可的无过失者。“痛苦”是指大王啊，我陷入了痛苦、狭窄、艰难的死怖。“获得”：凭借自己的智力而获得。“我心向出家”是指我唯有一心向往出家的心。
Tattha anisammāti anoloketvā anupadhāretvā. Anavatthāya cintitanti anavatthapetvā atuletvā atīretvā cintitaṃ. Vipāko hoti pāpakoti tassa hi yathā nāma bhesajjassa vebhaṅgo vipatti, evamevaṃ vipāko hoti pāpako. Asaññatoti kāyādīhi asaññato dussīlo. Taṃ na sādhūti taṃ tassa kodhanaṃ na sādhu. Nānisammāti anisāmetvā kiñci kammaṃ na kareyya. Paṇayeyyāti paṭṭhapeyya pavatteyya. Vegāti vegena sahasā. Sammāpaṇīdhī cāti yoniso ṭhapitena cittena katā narassa atthā pacchā anānutappā bhavantīti attho. Vibhajjāti ‘‘imāni kātuṃ yuttāni, imāni ayuttānī’’ti evaṃ paññāya vibhajitvā. Kammāyatanānīti kammāni. Buddhānumatānīti paṇḍitehi anumatāni anavajjāni honti. Kaṭukanti deva , kaṭukaṃ sambādhaṃ sukicchaṃ maraṇabhayaṃ pattomhi. Laddhāti attano ñāṇabalena labhitvā. Pabbajjamevābhimanohamasmīti pabbajjābhimukhacittoyevasmi.
大士这样说完法之后，国王把王后叫过来，说了一首偈颂：
Evaṃ mahāsattena dhamme desite rājā deviṃ āmantetvā gāthamāha –
“这是你的儿子，年轻又修善法，心怀悲悯，是个快乐的王子。
我向他乞求，今天却没能得到；你也应该去向他请求。”
‘‘Putto tavāyaṃ taruṇo sudhamme, anukampako somanasso kumāro; Taṃ yācamāno na labhāmi svajja, arahasi naṃ yācitave tuvampī’’ti.
在这里，“去请求”就是去请求的意思。
Tattha yācitaveti yācituṃ.
她鼓励他出家，说了这首偈颂：
Sā pabbajjāyameva uyojentī gāthamāha –
“孩子，你要乐于以乞食为生，先好好思察诸法，然后再去云游修行。
对一切众生放下棍杖，这样的人无可指责，能到达梵天的境地。”
‘‘Ramassu bhikkhācariyāya putta, nisamma dhammesu paribbajassu; Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, anindito brahmamupeti ṭhāna’’nti.
在这里，“审察”是指：出家的时候，要先审察清楚，舍弃邪见者的出家方式，然后以与正见相应、能导向解脱的方式出家。
Tattha nisammāti pabbajanto ca nisāmetvā micchādiṭṭhikānaṃ pabbajjaṃ pahāya sammādiṭṭhiyuttaṃ niyyānikapabbajjaṃ pabbaja.
这时，国王说了一首偈颂：
Atha rājā gāthamāha –
“真是稀奇啊，善法！你竟使已痛苦的我更加痛苦。
别人对你说‘去把儿子要回来吧’，你反而更起劲地怂恿这孩子。”
‘‘Accherarūpaṃ vata yādisañca, dukkhitaṃ maṃ dukkhāpayase sudhamme; Yācassu puttaṃ iti vuccamānā, bhiyyova ussāhayase kumāra’’nti.
在这里，你说的“什么样”是指什么样子？这模样确实令人惊叹。说到“痛苦”——我本来就已经很痛苦了，你还让我更加痛苦。
Tattha yādisañcāti yādisaṃ idaṃ tvaṃ vadesi, taṃ acchariyarūpaṃ vata. Dukkhitanti pakatiyāpi maṃ dukkhitaṃ bhiyyo dukkhāpayasi.
接着，王后又说了一首偈颂：
Puna devī gāthamāha –
“那些已经彻底解脱、受用清净无过、已般涅槃的人，在世间自在游行；
我不忍心阻止这个正走上那条圣道的孩子。”
‘‘Ye vippamuttā anavajjabhogino, parinibbutā lokamimaṃ caranti; Tamariyamaggaṃ paṭipajjamānaṃ, na ussahe vārayituṃ kumāra’’nti.
在这里，“解脱者”是指从贪等烦恼中解脱出来的人。“已般涅槃者”是指通过烦恼的般涅槃而达到寂静的人。“那圣道”：我的儿子正走在佛陀等圣者们所拥有的那条圣道上，陛下，我不忍心阻止他。
Tattha vippamuttāti rāgādīhi vippamuttā. Parinibbutāti kilesaparinibbānena nibbutā. Tamariyamagganti taṃ tesaṃ buddhādīnaṃ ariyānaṃ santakaṃ maggaṃ paṭipajjamānaṃ mama puttaṃ vāretuṃ na ussahāmi devāti.
国王听她说完这番话，就说出最后的偈颂：
Tassā vacanaṃ sutvā rājā osānagāthamāha –
“确实应该亲近有智慧的人、多闻的人，以及善于思考种种道理的人。
听了他们的善说之后，便不操心、无忧愁，安住于善法。”
‘‘Addhā have sevitabbā sapaññā, bahussutā ye bahuṭhānacintino; Yesāyaṃ sutvāna subhāsitāni, appossukkā vītasokā sudhammā’’ti.
在这里，“多想种种地方的人”是指思考很多原因的人。“为他们”就是指这个。“听闻了他们的”就是指这个。因为她听了那位喜悦王子的善说之后，确实变得不操心了，国王也正是针对这一点而说的。
Tattha bahuṭhānacintinoti bahukāraṇacintino. Yesāyanti yesaṃ ayaṃ. Somanassakumārasseva hi sā subhāsitaṃ sutvā appossukkā jātā, rājāpi tadeva sandhāyāha.
大士礼敬父母之后，说：“如果我有过错，请你们原谅。”他对大众合掌，然后朝雪山方向走去。众人回去以后，天神们化作人形前来，带他越过七重山脉，到达雪山。在毗首羯磨变化出来的叶屋里，他出家做了仙人。在那里，直到他满十六岁，天神们一直以王宫侍女的装扮来侍奉他。大众还把那个骗子结发者打死了。大士证得禅那和神通，往生到了梵天界。
Mahāsatto mātāpitaro vanditvā ‘‘sace mayhaṃ doso atthi, khamathā’’ti mahājanassa añjaliṃ katvā himavantābhimukho gantvā manussesu nivattesu manussavaṇṇenāgantvā devatāhi satta pabbatarājiyo atikkamitvā himavantaṃ nīto vissakammunā nimmitāya paṇṇasālāya isipabbajjaṃ pabbaji. Taṃ tattha yāva soḷasavassakālā rājakulaparicārikavesena devatāyeva upaṭṭhahiṃsu. Kūṭajaṭilampi mahājano pothetvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Mahāsatto jhānābhiññaṃ nibbattetvā brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后，说道：“比丘们，这个人过去就是想要杀害我的人。”然后他把本生故事联系起来：“那时的骗子是提婆达多，母亲是摩耶夫人，大护卫是舍利弗，而喜悦王子就是我。”
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepesa mayhaṃ vadhāya parisakkiyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kuhako devadatto ahosi, mātā mahāmāyā, mahārakkhito sāriputto, somanassakumāro pana ahameva ahosi’’nti.
