二十集·《尸毗本生》注释 第三
15. 二十集义注 · 141 段
《尸毗本生》注释 第三巴利
[499] 3. Sivijātakavaṇṇanā
“Dūreapassaṃ therovā”这段话,是导师住在祇园精舍时,围绕那场无可比拟的布施而说的。详细内容在八集《尸毗本生》里已经讲过了。不过当时,国王在第七天把一切资具都布施出去后,请求导师随喜,导师却没有随喜就离开了。国王吃完早饭,去到精舍,问:“尊者,您为什么没有随喜呢?”导师说:“大王,大众不清净。”接着就以“吝啬的人不会生到天界……”(法句经177)这首偈颂说法。国王生起信心,用价值十万钱的丝细上衣供养如来,然后进城去了。第二天,大家在法堂里议论起来:“贤友们,憍萨罗王做了无可比拟的布施,做了那样的布施还不满足,十力尊为他说法后,他又供养了价值十万钱的丝细上衣。贤友们,这位国王对布施真是怎么都不满足啊!”导师来了,问:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答:“就是在说这件事。”导师说:“比丘们,外财布施当然是容易给出的,但古代的智者把整个赡部洲都变成不用犁耕的田地,每天拿出六十万钱来布施,仍然不满足于外财布施。他们想到‘布施可爱之物的人,会得到可爱之果’,于是遇到前来乞求的人,甚至挖出自己的眼睛布施给他们。”说完,导师就讲起了过去的事。巴利
Dūreapassaṃ therovāti idaṃ satthā jetavane viharanto asadisadānaṃ ārabbha kathesi. Taṃ aṭṭhakanipāte sivijātake vitthāritameva. Tadā pana rājā sattame divase sabbaparikkhāre datvā anumodanaṃ yāci, satthā akatvāva pakkāmi. Rājā bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā ‘‘kasmā, bhante, anumodanaṃ na karitthā’’ti āha. Satthā ‘‘aparisuddhā, mahārāja, parisā’’ti vatvā ‘‘na ve kadariyā devalokaṃ vajantī’’ti (dha. pa. 177) gāthāya dhammaṃ desesi. Rājā pasīditvā satasahassagghanakena sīveyyakena uttarāsaṅgena tathāgataṃ pūjetvā nagaraṃ pāvisi. Punadivase dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, kosalarājā asadisadānaṃ datvā tādisenapi dānena atitto dasabalena dhamme desite puna satasahassagghanakaṃ sīveyyakavatthaṃ adāsi, yāva atitto vata āvuso dānena rājā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, bāhirabhaṇḍaṃ nāma sudinnaṃ, porāṇakapaṇḍitā sakalajambudīpaṃ unnaṅgalaṃ katvā devasikaṃ chasatasahassapariccāgena dānaṃ dadamānāpi bāhiradānena atittā ‘piyassa dātā piyaṃ labhatī’ti sampattayācakānaṃ akkhīni uppāṭetvā adaṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在尸毗国的阿利吒城,尸毗大王治理国家时,大士投生为他的儿子,大家给他取名叫“尸毗王子”。他长大成年后,去了塔迦尸喇学习技艺,学成回来后,在父王面前展示所学,得到了副王的位置。后来父王去世,他继承了王位,舍弃了偏私行事的做法,不破坏十王法,依法治理国家。他在四座城门、城中以及王宫门前,建了六座布施堂,每天拿出六十万钱,持续广行大布施。每逢初八、十四、十五,他都会照例去布施堂,亲自查看布施情况。
有一天月圆日,清晨时分,他坐在已经撑起白伞盖的王座上,回想自己布施出去的东西,发现自己没有什么外财是没布施过的了。他心想:“我没有什么外财是没布施过的了,可外财布施并不能让我满足。我想作内财布施。真希望今天我去布施堂的时候,有哪位乞讨的人不求外财,而是直接开口要内财。如果有人开口要我的心肉,我就用刀刺开胸膛,像从清澈的水中拔出带茎的莲花一样,把淌着血滴的心脏取出来给他。如果有人开口要我的身肉,我就用刮刀像刮芝麻渣那样,把身上的肉割下来给他。如果有人开口要血,我就扑到榨机口上,把送来的容器装满,把血给他。或者如果有人对我说:‘我家里的活干不过来,你来我家做奴仆干活吧。’我就脱下王者的装束,站到外面,表明自己的身份,然后去做奴仆的活。如果有人开口要我的眼睛,我就像抽取棕榈树心一样,把眼睛挖出来给他。”巴利
Atīte siviraṭṭhe ariṭṭhapuranagare sivimahārāje rajjaṃ kārente mahāsatto tassa putto hutvā nibbatti, ‘‘sivikumāro’’tissa nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilaṃ gantvā uggahitasippo āgantvā pitu sippaṃ dassetvā uparajjaṃ labhitvā aparabhāge pitu accayena rājā hutvā agatigamanaṃ pahāya dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṃ kāretvā catūsu dvāresu nagaramajjhe nivesanadvāre cāti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ chasatasahassapariccāgena mahādānaṃ pavattesi. Aṭṭhamiyaṃ cātuddasiyaṃ pannarasiyañca niccaṃ dānasālaṃ gantvā dānaṃ olokesi. So ekadā puṇṇamadivase pātova samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinno attanā dinnadānaṃ āvajjento bāhiravatthuṃ attanā adinnaṃ nāma adisvā ‘‘mayā bāhiravatthu adinnaṃ nāma natthi, na maṃ bāhiradānaṃ toseti, ahaṃ ajjhattikadānaṃ dātukāmo, aho vata ajja mama dānasālaṃ gatakāle kocideva yācako bāhiravatthuṃ ayācitvā ajjhattikassa nāmaṃ gaṇheyya, sace hi me koci hadayamaṃsassa nāmaṃ gaṇheyya, kaṇayena uraṃ paharitvā pasannaudakato sanāḷaṃ padumaṃ uddharanto viya lohitabindūni paggharantaṃ hadayaṃ nīharitvā dassāmi. Sace sarīramaṃsassa nāmaṃ gaṇheyya, avalekhanasatthakena telasiṅgaṃ likhanto viya sarīramaṃsaṃ otāretvā dassāmi. Sace lohitassa nāmaṃ gaṇheyya, yantamukhe pakkhanditvā upanītaṃ bhājanaṃ pūretvā lohitaṃ dassāmi. Sace vā pana koci ‘gehe me kammaṃ nappavattati, gehe me dāsakammaṃ karohī’ti vadeyya, rājavesaṃ apanetvā bahi ṭhatvā attānaṃ sāvetvā dāsakammaṃ karissāmi. Sace me koci akkhino nāmaṃ gaṇheyya, tālamiñjaṃ nīharanto viya akkhīni uppāṭetvā dassāmī’’ti cintesi.
“ 凡是人间可布施之物,我没有一样不曾布施出去。
就算有人向我乞讨眼睛,我也会毫不犹豫地施舍给他。”巴利
‘‘Yaṃkiñci mānusaṃ dānaṃ, adinnaṃ me na vijjati; Yopi yāceyya maṃ cakkhuṃ, dadeyyaṃ avikampito’’ti. (cariyā. 1.52) –
他这样想过之后,用十六罐香水沐浴,佩戴好一切装饰,享用各种上等美味的食物,然后骑上装饰华丽、最胜的象背,前往布施堂。帝释天神知道了他的心意,心想:“尸毗王今天打算挖出前来乞求者的眼睛来布施,他真能施舍吗?还是不能呢?”为了考验他,帝释天神变成一个年老失明的婆罗门;当国王前往布施堂时,他就在一处高地上伸出手,向国王祝福致意,然后便站在那里。国王把大象朝那边赶去,问道:“婆罗门,你说什么?”于是帝释天神对他说:“大王,依靠您布施的誓愿而兴起的称扬声名,已经无间断地遍满整个世间。我是盲人,而您有双眼。”说完,为了乞求眼睛,他说出第一首偈颂——巴利
Cintetvā soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāyitvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkatahatthikkhandhavaragato dānaggaṃ agamāsi. Sakko tassa ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘sivirājā ‘ajja sampattayācakānaṃ cakkhūni uppāṭetvā dassāmī’ti cintesi, sakkhissati nu kho dātuṃ, udāhu no’’ti tassa vimaṃsanatthāya jarāpatto andhabrāhmaṇo viya hutvā rañño dānaggagamanakāle ekasmiṃ unnatappadese hatthaṃ pasāretvā rājānaṃ jayāpetvā aṭṭhāsi. Rājā tadabhimukhaṃ vāraṇaṃ pesetvā ‘‘brāhmaṇa, kiṃ vadesī’’ti pucchi. Atha naṃ sakko ‘‘mahārāja, tava dānajjhāsayaṃ nissāya samuggatena kittighosena sakalalokasannivāso nirantaraṃ phuṭo, ahaṃ andho, tvaṃ dvicakkhuko’’ti vatvā cakkhuṃ yācanto paṭhamaṃ gāthamāha –
“ 从远处看不见,就如长老前来乞求眼睛;
我们各有一只眼,请把眼睛给我吧——我这样恳求你。”巴利
‘‘Dūre apassaṃ therova, cakkhuṃ yācitumāgato; Ekanettā bhavissāma, cakkhuṃ me dehi yācito’’ti.
在这里,“远”是指住在离这里很远的地方。“长老”是指因衰老而变得年迈的长老。“各有一只眼”是说:请给我一只眼睛,这样我们两个就各有一只眼了。巴利
Tattha dūreti ito dūre vasanto. Theroti jarājiṇṇathero. Ekanettāti ekaṃ nettaṃ mayhaṃ dehi, evaṃ dvepi ekekanettā bhavissāmāti.
大士听到这话,心想:“我现在坐在宫殿里思量后过来,哎呀,我真是有福报!今天我的心愿就要实现了,我要做从未做过的布施。”他满心欢喜,说出了第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘idānevāhaṃ pāsāde nisinno cintetvā āgato, aho me lābho, ajjeva me manoratho matthakaṃ pāpuṇissati, adinnapubbaṃ dānaṃ dassāmī’’ti tuṭṭhamānaso dutiyaṃ gāthamāha –
乞士啊,你受谁差遣来此求乞眼目?
你所乞求的,乃是极难割舍的头——世人说,那便是男子汉难以舍却的眼。巴利
‘‘Kenānusiṭṭho idha māgatosi, vanibbaka cakkhupathāni yācituṃ; Suduccajaṃ yācasi uttamaṅgaṃ, yamāhu nettaṃ purisena ‘duccaja’nti.
这里,“乞求者”是在称呼他。“眼界”是眼睛的名称。“所称”是指智者们说为“难施”。巴利
Tattha vanibbakāti taṃ ālapati. Cakkhupathānīti cakkhūnametaṃ nāmaṃ. Yamāhūti yaṃ paṇḍitā ‘‘duccaja’’nti kathenti.
从这里往后,那些关系浅显易懂的偈颂,应当只按巴利原文本身的方式来理解。巴利
Ito paraṃ uttānasambandhagāthā pāḷinayeneva veditabbā –
在天界,人们称他为善生主;在人间,人们则称他为摩伽婆。
我听从他的指示来到这里,作为一个乞求者,来乞求眼睛。巴利
‘‘Yamāhu devesu sujampatīti, maghavāti naṃ āhu manussaloke; Tenānusiṭṭho idha māgatosmi, vanibbako cakkhupathāni yācituṃ.
我是乞求者,向你乞求无上的乞求;我恳请你,请把眼睛施舍给我。
请把无与伦比的眼睛布施给我,人们说那是男子难以舍弃的眼。巴利
‘‘Vanibbato mayha vaniṃ anuttaraṃ, dadāhi te cakkhupathāni yācito; Dadāhi me cakkhupathaṃ anuttaraṃ, yamāhu nettaṃ purisena duccajaṃ.
你为了什么事而来,又是为了求什么才来到这里;
愿你那些意图都能实现,婆罗门,愿你得到双眼。巴利
‘‘Yena atthena āgacchi, yamatthamabhipatthayaṃ; Te te ijjhantu saṅkappā, labha cakkhūni brāhmaṇa.
“ 你向我乞求一只眼时,我给了你两只。
你有了眼睛,就在众人眼前走吧;你心里想要什么,愿那一切都为你实现。”巴利
‘‘Ekaṃ te yācamānassa, ubhayāni dadāmahaṃ; Sa cakkhumā gaccha janassa pekkhato, yadicchase tvaṃ tadate samijjhatū’’ti.
这里,“vanibbato”是指乞求的人。“vanin”就是乞求的意思。“te te”是指你对那个目标的那些意愿。“sa cakkhumā”是说:你靠我的眼睛成了有眼睛的人。“yadicchase tvaṃ tadate samijjhatūti”是说:你从我这里想要什么,愿那个东西对你实现。巴利
Tattha vanibbatoti yācantassa. Vaninti yācanaṃ. Te teti te tava tassa atthassa saṅkappā. Sa cakkhumāti so tvaṃ mama cakkhūhi cakkhumā hutvā. Yadicchase tvaṃ tadate samijjhatūti yaṃ tvaṃ mama santikā icchasi, taṃ te samijjhatūti.
国王说完这些话后,心想:“就在这儿让我亲手挖出眼睛来布施,实在不合适。”于是他带着那个婆罗门进了内宫,坐在国王的宝座上,叫人把一位名叫尸毗迦的医生请来,对他说:“请你把我的眼睛治一治。”消息传遍了整座城,到处一片喧嚷:“听说咱们国王要挖出自己的眼睛布施给那个婆罗门!”于是,将军等一帮国王的亲信、城里的百姓以及后宫的嫔妃全都聚到一起,劝阻国王,说了三首偈颂:巴利
Rājā ettakaṃ kathetvā ‘‘idheva mayā akkhīni uppāṭetvā dātuṃ asāruppa’’nti cintetvā brāhmaṇaṃ ādāya antepuraṃ gantvā rājāsane nisīditvā sīvikaṃ nāma vejjaṃ pakkosāpetvā ‘‘akkhiṃ me sodhehī’’ti āha. ‘‘Amhākaṃ kira rājā akkhīni uppāṭetvā brāhmaṇassa dātukāmo’’ti sakalanagare ekakolāhalaṃ ahosi. Atha senāpatiādayo rājavallabhā ca nāgarā ca orodhā ca sabbe sannipatitvā rājānaṃ vārentā tisso gāthā avocuṃ –
大王啊,莫将我们的眼睛布施,莫将我们一切毁灭;
大君啊,请施财宝,珍珠琉璃,其数众多。巴利
‘‘Mā no deva adā cakkhuṃ, mā no sabbe parākari; Dhanaṃ dehi mahārāja, muttā veḷuriyā bahū.
王啊,请赐套轭之车与佩铃轻捷之骏马;
大王,请赐金鞍金饰之巨象。巴利
‘‘Yutte deva rathe dehi, ājānīye calaṅkate; Nāge dehi mahārāja, hemakappanavāsase.
“ 如尸毗国人车乘咸备,常自四方环绕于汝;
车乘之主,请如是布施。”巴利
‘‘Yathā taṃ sivayo sabbe, sayoggā sarathā sadā; Samantā parikireyyuṃ, evaṃ dehi rathesabhā’’ti.
在这里,“parākarī”的意思是“pariccaji”,也就是舍弃。他们这样说,心里的打算是:如果把眼睛布施出去,你就不能再治理王国了,会有别人成为国王,这样一来,我们就被你抛弃了。“parikireyyuṃ”的意思是“parivāreyyuṃ”,也就是围绕护卫。所谓“请这样布施”,是说:就像你眼睛完好的时候,希维族人会围绕护卫你那样,你只该把外在的财物布施给他,不要布施眼睛。因为一旦把眼睛布施出去,希维族人就不会再围绕护卫你了。巴利
Tattha parākarīti pariccaji. Akkhīsu hi dinnesu rajjaṃ tvaṃ na kāressasi, añño rājā bhavissati, evaṃ tayā mayaṃ pariccattā nāma bhavissāmāti adhippāyenevamāhaṃsu. Parikireyyunti parivāreyyuṃ. Evaṃ dehīti yathā taṃ avikalacakkhuṃ sivayo parivāreyyuṃ, evaṃ bāhiradhanamevassa dehi, mā akkhīni. Akkhīsu hi dinnesu na taṃ sivayo parivāressantīti.
这时,国王说了三首偈颂:巴利
Atha rājā tisso gāthā abhāsi –
有人嘴上说“我要布施”,心里却对不布施起了执著;
他就像把掉在地上的套索,套到了自己脖子上。巴利
‘‘Yo ve dassanti vatvāna, adāne kurute mano; Bhūmyaṃ so patitaṃ pāsaṃ, gīvāyaṃ paṭimuñcati.
有人嘴上说“我要布施”,心里却对不布施生起了倾向;
恶人变得更恶,已经落到阎魔的惩治之地。巴利
‘‘Yo ve dassanti vatvānaṃ, adāne kurute mano; Pāpā pāpataro hoti, sampatto yamasādhanaṃ.
“ 他乞求什么,我就给什么;他不乞求的,我就不给。
我要给他的,正是那位婆罗门向我乞求的东西。”巴利
‘‘Yañhi yāce tañhi dade, yaṃ na yāce na taṃ dade; Svāhaṃ tameva dassāmi, yaṃ maṃ yācati brāhmaṇo’’ti.
这里,“套上”就是装进去、放进去的意思。“恶中更恶”是说,比低劣还要更低劣。“到达阎魔的惩治”是说,阎魔下达命令、行使管辖的地方,就是增盛地狱;这个人确实已经到了那里。凡是乞求者所求的,施主就只给那个,不给没有求的。而这位婆罗门向我求的是眼睛,不是珍珠之类的财物,所以我就只把眼睛给他——我这样说道。巴利
Tattha paṭimuñcatīti paveseti. Pāpā pāpataroti lāmakāpi lāmakataro nāma hoti. Sampatto yamasādhananti yamassa āṇāpavattiṭṭhānaṃ ussadanirayaṃ esa pattoyeva nāma hoti. Yañhi yāceti yaṃ yācako yāceyya, dāyakopi tameva dadeyya, na ayācitaṃ, ayañca brāhmaṇo maṃ cakkhuṃ yācati, na muttādikaṃ dhanaṃ, tadevassāhaṃ dassāmīti vadati.
这时,大臣们问他:“您是求什么才把眼睛布施出去呢?”接着说了下面这首偈颂——巴利
Atha naṃ amaccā ‘‘kiṃ patthetvā cakkhūni desī’’ti pucchantā gāthamāhaṃsu –
“ 大王啊,您是想要长寿、美貌、快乐,还是力量?您到底盼着什么才来布施呢?
尸毗族的无上国王,怎么会为了来世的缘故而施舍双眼呢?”巴利
‘‘Āyuṃ nu vaṇṇaṃ nu sukhaṃ balaṃ nu, kiṃ patthayāno nu janinda desi; Kathañhi rājā sivinaṃ anuttaro, cakkhūni dajjā paralokahetū’’ti.
大王,像您这样有智慧的人,怎么会为了来世的因缘,舍弃现前就能享有的王权自在,连双眼都布施出去呢?巴利
Tattha paralokahetūti mahārāja, kathaṃ nāma tumhādiso paṇḍitapuriso sandiṭṭhikaṃ issariyaṃ pahāya paralokahetu cakkhūni dadeyyāti.
于是,国王为了向他们说明,就说了一首偈颂:巴利
Atha nesaṃ kathento rājā gāthamāha –
“ 我布施这个,并不是为了名声,也不求儿子、财富或国土。
这是善人们长久以来所行的古法,正因为这样,我的心才乐于布施。”巴利
‘‘Na vāhametaṃ yasasā dadāmi, na puttamicche na dhanaṃ na raṭṭhaṃ; Satañca dhammo carito purāṇo, icceva dāne ramate mano mamā’’ti.
在这里,“并非我”就是“确实不是我”。“名声”指天界或人间的名声。“不求子嗣”:以布施眼睛这个果报,我既不求子嗣,也不求财富,也不求国土;而是善人们、智者们、一切知菩萨们所一贯奉行、世代相传的古道,也就是所谓的圆满波罗蜜。因为不圆满波罗蜜,就不可能坐在菩提座上成就一切知智;而我自己正是想圆满波罗蜜、成佛。“因此我的心欢喜于布施”:他用这个理由说明,我的心只欢喜、专注于布施。巴利
Tattha na vāhanti na ve ahaṃ. Yasasāti dibbassa vā mānusassa vā yasassa kāraṇā. Na puttamiccheti imassa cakkhudānassa phalena nevāhaṃ puttaṃ icchāmi, na dhanaṃ na raṭṭhaṃ, apica sataṃ paṇḍitānaṃ sabbaññubodhisattānaṃ esa āciṇṇo samāciṇṇo porāṇakamaggo, yadidaṃ pāramīpūraṇaṃ nāma. Na hi pāramiyo apūretvā bodhipallaṅke sabbaññutaṃ pāpuṇituṃ samattho nāma atthi, ahañca pāramiyo pūretvā buddho bhavitukāmo. Icceva dāne ramate mano mamāti iminā kāraṇena mama mano dāneyeva niratoti vadati.
正自觉者(佛陀)在给法将舍利弗长老开示《行藏》时,为了说明“对我来说,一切知智比两只眼睛更可爱”,这样说道:巴利
Sammāsambuddhopi dhammasenāpatisāriputtattherassa cariyāpiṭakaṃ desento ‘‘mayhaṃ dvīhi cakkhūhipi sabbaññutaññāṇameva piyatara’’nti dīpetuṃ āha –
“ 这两只眼睛我并不厌恶,我对自己也并不厌恶;
一切知智是我所珍爱的,所以我舍出了眼睛。”巴利
‘‘Na me dessā ubho cakkhū, attānaṃ me na dessiyaṃ; Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā cakkhuṃ adāsaha’’nti. (cariyā. 1.66);
听了大士的话之后,在大臣们无言以对、站在那里时,大士用偈颂对轿夫医生说道:巴利
Mahāsattassa pana kathaṃ sutvā amaccesu appaṭibhāṇesu ṭhitesu mahāsatto sīvikaṃ vejjaṃ gāthāya ajjhabhāsi –
“ 尸毗迦,你是我的朋友和同伴,你受过良好的训练,请你好好听从我的话。
把我的眼睛挖出来,放到那个渴望得到它们的乞讨者的手里吧。”巴利
‘‘Sakhā ca mitto ca mamāsi sīvika, susikkhito sādhu karohi me vaco; Uddharitvā cakkhūni mamaṃ jigīsato, hatthesu ṭhapehi vanibbakassā’’ti.
这句话的意思是:朋友尸毗迦,你是我的同伴和好友,又精通医术,请你照我的话做。我正有所求、正在留心、正在观察的时候,就像把棕榈树的芯抽出来一样,把我的双眼挖出来,放到这个乞讨者手里吧。巴利
Tassattho – samma sīvika, tvaṃ mayhaṃ sahāyo ca mitto ca vejjasippe cāsi susikkhito, sādhu me vacanaṃ karohi. Mama jigīsato upadhārentassa olokentasseva tālamiñjaṃ viya me akkhīni uddharitvā imassa yācakassa hatthesu ṭhapehīti.
这时,尸毗迦对国王说:“大王,布施眼睛这件事太重了,请您再仔细考虑一下。”国王说:“尸毗迦,我已经考虑过了,你不要拖延,不要跟我多说。”尸毗迦心想:“像我这样训练有素的医生,对国王的眼睛动刀,实在不合适。”他把各种药物研磨好,用药物粉末浸泡青莲花,然后让国王嗅闻凑近右眼。眼珠转动起来,苦受生起了。“大王,请您留意,让眼睛复原是我的责任。”“够了,孩子,不要拖延了。”他再次浸泡青莲花让国王嗅闻,眼珠从眼窝里脱了出来,更强烈的苦受生起了。“大王,请您留意,我能让它复原。”“不要拖延了。”第三次,他用更刺激的浸泡物靠近。眼珠被药力带着剧烈旋转,从眼窝里完全脱出,只靠一根神经束悬挂着。“人主,请您看清楚,我确实有能力让它复原。”“不要拖延了。”这时极度的苦受生起,鲜血流了出来,国王身上穿的衣服都被血浸透了。宫女和大臣们扑倒在国王脚前,放声大哭:“大王,不要布施眼睛了。”巴利
Atha naṃ sīviko āha ‘‘cakkhudānaṃ nāma bhāriyaṃ, upadhārehi, devā’’ti. Sīvika, upadhāritaṃ mayā, tvaṃ mā papañcaṃ karohi, mā mayā saddhiṃ bahuṃ kathehīti. So cintesi ‘‘ayuttaṃ mādisassa susikkhitassa vejjassa rañño akkhīsu satthapātana’’nti. So nānābhesajjāni ghaṃsitvā bhesajjacuṇṇena nīluppalaṃ paribhāvetvā dakkhiṇakkhiṃ upasiṅghāpesi, akkhi parivatti, dukkhavedanā uppajji. ‘‘Sallakkhehi, mahārāja, paṭipākatikakaraṇaṃ mayhaṃ bhāro’’ti. ‘‘Alañhi tāta mā papañcaṃ karī’’ti. So paribhāvetvā puna upasiṅghāpesi, akkhi akkhikūpato mucci, balavatarā vedanā udapādi. ‘‘Sallakkhehi mahārāja, sakkomahaṃ paṭipākatikaṃ kātu’’nti. ‘‘Mā papañcaṃ karī’’ti. So tatiyavāre kharataraṃ paribhāvetvā upanāmesi. Akkhi osadhabalena paribbhamitvā akkhikūpato nikkhamitvā nhārusuttakena olambamānaṃ aṭṭhāsi. Sallakkhehi narinda, puna pākatikakaraṇaṃ mayhaṃ balanti. Mā papañcaṃ karīti. Adhimattā vedanā udapādi, lohitaṃ pagghari, nivatthasāṭakā lohitena temiṃsu. Orodhā ca amaccā ca rañño pādamūle patitvā ‘‘deva akkhīni mā dehī’’ti mahāparidevaṃ parideviṃsu.
国王强忍着感受,说道:“孩子,别拖延了。”西维迦说:“好的,大王。”他用左手按住眼球,右手拿起手术刀,割断眼神经束,取出眼球,放在大士的手掌上。大士用左眼看了看自己被取出的右眼,强忍着感受,喊道:“来,婆罗门!”把婆罗门叫来后,他说:“比起这只眼,百倍、千倍、十万倍更让我珍爱的,是那一切知智之眼。愿我这布施成为证得它的助缘!”说完,就把眼球给了婆罗门。婆罗门拿起那只眼球,放进自己的眼窝。凭借大士布施的威神力,那只眼球像盛开的青莲花一样,稳稳地安住了。大士用左眼看到婆罗门那只眼睛后,心想:“啊,我这眼施得真好!”内心涌起源源不断的喜悦,于是把另一只眼也布施了出去。帝释天神把那只眼也放进自己的眼窝,然后从王宫出来,在众人注视之下离开城市,回到了天界。为了说明这件事,导师说了一个半偈颂:巴利
Rājā vedanaṃ adhivāsetvā ‘‘tāta, mā papañcaṃ karī’’ti āha. So ‘‘sādhu, devā’’ti vāmahatthena akkhiṃ dhāretvā dakkhiṇahatthena satthakaṃ ādāya akkhisuttakaṃ chinditvā akkhiṃ gahetvā mahāsattassa hatthe ṭhapesi. So vāmakkhinā dakkhiṇakkhiṃ oloketvā vedanaṃ adhivāsetvā ‘‘ehi brāhmaṇā’’ti brāhmaṇaṃ pakkositvā ‘‘mama ito akkhito sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇakkhimeva piyataraṃ, tassa me idaṃ paccayo hotū’’ti vatvā brāhmaṇassa akkhiṃ adāsi. So taṃ ukkhipitvā attano akkhimhi ṭhapesi. Taṃ tassānubhāvena vikasitanīluppalaṃ viya hutvā patiṭṭhāsi. Mahāsatto vāmakkhinā tassa taṃ akkhiṃ disvā ‘‘aho, sudinnaṃ mayā akkhidāna’’nti anto samuggatāya pītiyā nirantaraṃ phuṭo hutvā itarampi akkhiṃ adāsi. Sakko tampi attano akkhimhi ṭhapetvā rājanivesanā nikkhamitvā mahājanassa olokentasseva nagarā nikkhamitvā devalokameva gato. Tamatthaṃ pakāsento satthā diyaḍḍhagāthamāha –
“ 尸毗迦听从尸毗王的劝告,依命而行;
把国王的眼睛挖出来,交给了婆罗门;
婆罗门有了眼睛,国王却成了盲人坐下。”巴利
‘‘Codito sivirājena, sīviko vacanaṃkaro; Rañño cakkhūnuddharitvā, brāhmaṇassūpanāmayi; Sacakkhu brāhmaṇo āsi, andho rājā upāvisī’’ti.
没过多久,国王的眼睛就愈合了。愈合时,眼窝并没有凹陷下去,鼓起的肉团像毛线球一样把眼窝填满,两只眼睛变得像彩绘的画像一般。眼痛的感受也就此彻底中断了。
于是,大士在宫殿里住了几天,心想:“一个盲人当国王有什么意义?不如把王位交给大臣们,我到园林里去出家,修行沙门之法。”这样想罢,他叫人把大臣们召来,把这件事告诉了他们,又说:“留在我身边的,只要有一个替我递洗漱用水之类的如法侍者就够了;在我处理身体事务的地方,也请你们替我系上绳子引路。”说完,他叫来车夫,吩咐道:“把车准备好。”
可是大臣们不肯让他坐车前往,而是用金轿把他抬到池塘边,请他坐下,安排好人守卫之后就离开了。国王盘腿而坐,开始回顾自己所作的布施。就在那一刻,帝释天神的座位发起热来。帝释天神观察之后,看清了其中的缘由,心想:“我要赐给大王一个恩惠,让他的眼睛恢复如初。”想定之后,他来到那里,在大士不远处来回经行。为了说明这件事,导师说了这些偈颂:巴利
Rañño na cirasseva akkhīni ruhiṃsu, ruhamānāni ca āvāṭabhāvaṃ appatvā kambalageṇḍukena viya uggatena maṃsapiṇḍena pūretvā cittakammarūpassa viya akkhīni ahesuṃ, vedanā pacchijji. Atha mahāsatto katipāhaṃ pāsāde vasitvā ‘‘kiṃ andhassa rajjena, amaccānaṃ rajjaṃ niyyādetvā uyyānaṃ gantvā pabbajitvā samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti cintetvā amacce pakkosāpetvā tesaṃ tamatthaṃ ārocetvā ‘‘eko mukhadhovanādidāyako kappiyakārakova mayhaṃ santike bhavissati, sarīrakiccaṭṭhānesupi me rajjukaṃ bandhathā’’ti vatvā sārathiṃ āmantetvā ‘‘rathaṃ yojehī’’ti āha. Amaccā panassa rathena gantuṃ adatvā suvaṇṇasivikāya naṃ netvā pokkharaṇītīre nisīdāpetvā ārakkhaṃ saṃvidhāya paṭikkamiṃsu. Rājā pallaṅkena nisinno attano dānaṃ āvajjesi. Tasmiṃ khaṇe sakkassa āsanaṃ uṇhaṃ ahosi. So āvajjento taṃ kāraṇaṃ disvā ‘‘mahārājassa varaṃ datvā cakkhuṃ paṭipākatikaṃ karissāmī’’ti cintetvā tattha gantvā mahāsattassa avidūre aparāparaṃ caṅkami. Tamatthaṃ pakāsento satthā imā gāthā āha –
从那以后,过了几天,当眼睛长好时;
国王——尸毗国的繁荣者——召唤了御者,说道:巴利
‘‘Tato so katipāhassa, uparūḷhesu cakkhusu; Sūtaṃ āmantayī rājā, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano.
车夫,把车套好,套好之后告诉我。
我们去园林,也去莲花池和树林吧。巴利
‘‘Yojehi sārathi yānaṃ, yuttañca paṭivedaya; Uyyānabhūmiṃ gacchāma, pokkharañño vanāni ca.
“ 他也在池塘岸边,盘腿坐了下来。
帝释天神——那位天神之王、须阇之夫——出现在他面前。”巴利
‘‘So ca pokkharaṇītīre, pallaṅkena upāvisi; Tassa sakko pāturahu, devarājā sujampatī’’ti.
帝释天神被大士问及“那是谁?”——大士听到脚步声后这样问道——之后,他说了这首偈颂:巴利
Sakkopi mahāsattena padasaddaṃ sutvā ‘‘ko eso’’ti puṭṭho gāthamāha –
“ 我是帝释,诸天神之主;我已经来到你面前。
选一个恩惠吧,国王仙人,无论你心里想要什么。”巴利
‘‘Sakkohamasmi devindo, āgatosmi tavantike; Varaṃ varassu rājīsi, yaṃ kiñci manasicchasī’’ti. –
听到这话后,国王说了一首偈颂——巴利
Evaṃ vutte rājā gāthamāha –
“ 帝释天神,我有很多财富,军队和国库也都不少;
如今我眼睛瞎了,只觉得死才好。”巴利
‘‘Pahūtaṃ me dhanaṃ sakka, balaṃ koso canappako; Andhassa me sato dāni, maraṇaññeva ruccatī’’ti.
天王,这里说的“只喜欢死亡”意思是:现在因为我瞎了眼,所以只想着死,请您把死亡赐给我吧。巴利
Tattha maraṇaññeva ruccatīti devarāja, idāni mayhaṃ andhabhāvena maraṇameva ruccati, taṃ me dehīti.
这时,帝释天问他:“尸毗王,你是想死才选择死亡,还是因为眼盲?”他说:“是因为眼盲,天神。”帝释天神说:“大王,布施并不只是为了来世的利益才做的,它也是获得现世利益的助缘。别人向你乞讨一只眼睛,你却布施了两只。所以,请你以此作真实誓言吧。”他这样引出话题后,说道:巴利
Atha naṃ sakko āha ‘‘sivirāja, kiṃ pana tvaṃ maritukāmo hutvā maraṇaṃ rocesi, udāhu andhabhāvenā’’ti? ‘‘Andhabhāvena devā’’ti. ‘‘Mahārāja, dānaṃ nāma na kevalaṃ samparāyatthameva dīyati, diṭṭhadhammatthāyapi paccayo hoti, tvañca ekaṃ cakkhuṃ yācito dve adāsi, tena saccakiriyaṃ karohī’’ti kathaṃ samuṭṭhāpetvā āha –
“ 刹帝利啊,两足之主,请把那些真理说出来吧。
你宣说真实语时,眼睛将会再次生出。”巴利
‘‘Yāni saccāni dvipadinda, tāni bhāsassu khattiya; Saccaṃ te bhaṇamānassa, puna cakkhu bhavissatī’’ti.
大士听了这话,就说:“帝释天神,如果你想给我眼睛,就别用别的办法,只靠我布施的功德力,让我的眼睛自己生出来吧。”帝释天神说:“大王,我虽然是帝释天神、是天主,也没能力把眼睛给别人;只有你布施所得到的果报,才能让你的眼睛生出来。”大士听了便说:“既然这样,我这份布施真是布施得好了。”于是作真实语,诵出偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘sakka, sacesi mama cakkhuṃ dātukāmo, aññaṃ upāyaṃ mā kari, mama dānanissandeneva me cakkhu uppajjatū’’ti vatvā sakkena ‘‘mahārāja, ahaṃ sakko devarājāpi na paresaṃ cakkhuṃ dātuṃ sakkomi, tayā dinnadānassa phaleneva te cakkhu uppajjissatī’’ti vutte ‘‘tena hi mayā dānaṃ sudinna’’nti vatvā saccakiriyaṃ karonto gāthamāha –
“ 种种族姓诸乞者,为乞而来至我前;
其中凡有求我者,彼亦为我心所爱。
凭这句真实的话,愿我的眼睛生出来。”巴利
‘‘Ye maṃ yācitumāyanti, nānāgottā vanibbakā; Yopi maṃ yācate tattha, sopi me manaso piyo; Etena saccavajjena, cakkhu me upapajjathā’’ti.
在这其中,“ye maṃ”指的是那些前来向我乞求的人。当这些乞求者前来时,凡是向我乞求的人,都是我心里所喜爱的。所谓“etena”,意思是:如果一切乞求者对我来说都是可爱的,那我所说的就是真话。凭着我这句真实语,愿我的一只眼睛生出来,生出来!他这样说道。巴利
Tattha ye manti ye maṃ yācituṃ āgacchanti, tesu yācakesu āgacchantesu yopi maṃ yācate, sopi me manaso piyo. Etenāti sace mama sabbepi yācakā piyā, saccamevetaṃ mayā vuttaṃ, etena me saccavacanena ekaṃ me cakkhu upapajjatha upapajjatūti āha.
他说完这话,第一只眼睛立刻就出现了。接着,为了让第二只眼睛也生起来,他说了两首偈颂:巴利
Athassa vacanānantarameva paṭhamaṃ cakkhu udapādi. Tato dutiyassa uppajjanatthāya gāthādvayamāha –
那位婆罗门为了向我乞讨,来到我跟前说:请把你的眼睛给我。
我把双眼布施给了那位前来乞讨的婆罗门。巴利
‘‘Yaṃ maṃ so yācituṃ āgā, dehi cakkhunti brāhmaṇo; Tassa cakkhūni pādāsiṃ, brāhmaṇassa vanibbato.
“ 更强烈的喜和不少的悦意涌入了我,
凭这句真实语,愿我的第二只眼睛也生出来。”巴利
‘‘Bhiyyo maṃ āvisī pīti, somanassañcanappakaṃ; Etena saccavajjena, dutiyaṃ me upapajjathā’’ti.
这里,“yaṃ maṃ”指的是“那个向我乞求的人”。“so(他)”就是那位失明的婆罗门,他来乞求说:“请给我眼睛。”“Vanibbato”是“向乞求者”的意思。“Bhiyyo maṃ āvisī”是说:我把眼睛布施给婆罗门之后,从陷入黑暗那一刻起,我没有去计较在那黑暗中生起的那种感受,反而这样省察:“啊,我的布施真是布施得好!”这样省察时,更加强烈、更加殊胜的喜涌入了我,进入了我的心脏,同时无量无边的喜悦在我心中生起。“Etena”是说:如果那时我心中确实生起了极大的喜与喜悦,那么我所说的这句话就是真实的,凭我这句真实语,愿我的第二只眼睛也生起来。他这样说道。巴利
Tattha yaṃ manti yo maṃ yācati. Soti so cakkhuvikalo brāhmaṇo ‘‘dehi me cakkhu’’nti yācituṃ āgato. Vanibbatoti yācantassa. Bhiyyo maṃ āvisīti brāhmaṇassa cakkhūni datvā andhakālato paṭṭhāya tasmiṃ andhakāle tathārūpaṃ vedanaṃ agaṇetvā ‘‘aho sudinnaṃ me dāna’’nti paccavekkhantaṃ maṃ bhiyyo atirekatarā pīti āvisi, mama hadayaṃ paviṭṭhā, somanassañca mama anantaṃ aparimāṇaṃ uppajji. Etenāti sace mama tadā anappakaṃ pītisomanassaṃ uppannaṃ, saccamevetaṃ mayā vuttaṃ, etena me saccavacanena dutiyampi cakkhu upapajjatūti āha.
就在那一刹那,他的第二只眼睛也生了出来。不过,他这双眼睛既不是普通的肉眼,也不是天眼。因为布施给帝释天神婆罗门的眼睛,已经不可能再恢复成普通的眼睛;而眼窝已经损坏的人,天眼是不会生起的。据说,他的这双眼睛是由真实波罗蜜的力量而产生的。就在这双眼睛生起的同时,凭借帝释天神的威力,王宫里的所有随从大众全都聚集到了一起。于是,帝释天神在大众中间对他作赞叹,说了两首偈颂——巴利
Taṅkhaṇaññeva dutiyampi cakkhu udapādi. Tāni panassa cakkhūni neva pākatikāni, na dibbāni. Sakkabrāhmaṇassa hi dinnaṃ cakkhuṃ puna pākatikaṃ kātuṃ na sakkā, upahatavatthuno ca dibbacakkhu nāma na uppajjati, tāni panassa saccapāramitānubhāvena sambhūtāni cakkhūnīti vuttāni. Tesaṃ uppattisamakālameva sakkānubhāvena sabbā rājaparisā sannipatitāva ahesuṃ. Athassa sakko mahājanamajjheyeva thutiṃ karonto gāthādvayamāha –
如法而说此偈颂,尸毗国之增盛者啊;
汝之双目,显现为天界之眼。巴利
‘‘Dhammena bhāsitā gāthā, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhana; Etāni tava nettāni, dibbāni paṭidissare.
“ 穿墙逾石,越山无碍;
愿彼周匝百由旬内,皆得见之。”巴利
‘‘Tirokuṭṭaṃ tiroselaṃ, samatiggayha pabbataṃ; Samantā yojanasataṃ, dassanaṃ anubhontu te’’ti.
在这里,“依于法而说”的意思是:大王,这些偈颂确实是依于法、依其真实本性而说的。“天眼”指具备天(神)的威力。“被看见”就是显现、被看见。“穿透墙壁”的意思是:大王,愿你这些眼睛,就像天人们的眼睛一样,能穿墙透壁、穿过岩石,越过任何山岳,在周围十个方向一百由旬之内,都能看见色法、实现看见色法的功能。这就是这段话的意思。巴利
Tattha dhammena bhāsitāti mahārāja, imā te gāthā dhammena sabhāveneva bhāsitā. Dibbānīti dibbānubhāvayuttāni. Paṭidissareti paṭidissanti. Tirokuṭṭanti mahārāja, imāni te cakkhūni devatānaṃ cakkhūni viya parakuṭṭaṃ paraselaṃ yaṃkiñci pabbatampi samatiggayha atikkamitvā samantā dasa disā yojanasataṃ rūpadassanaṃ anubhontu sādhentūti attho.
他这样站在空中,在众人中间说了这些偈颂,又告诫大士“你要保持不放逸”,然后就回到天界去了。大士被大众簇拥着,以盛大的恭敬进入城中,登上了苏旃陀迦宫殿。他重获眼睛这件事,传遍了整个尸毗国。于是,全国各地的居民为了见他,带着许多礼物前来。大士心想:“在这么多人的集会上,我要赞叹我的布施。”他就在王宫门口搭起大帐,坐在高悬白色伞盖的王座上,让人在城中击鼓宣告,召集所有行会成员,然后说法道:“喂,尸毗国的居民们,你们见到我这双天眼之后,从今以后,不布施就不许吃饭。”他这样说法,说了四首偈颂:巴利
Iti so ākāse ṭhatvā mahājanamajjhe imā gāthā bhāsitvā ‘‘appamatto hohī’’ti mahāsattaṃ ovaditvā devalokameva gato. Mahāsattopi mahājanaparivuto mahantena sakkārena nagaraṃ pavisitvā sucandakaṃ pāsādaṃ abhiruhi. Tena cakkhūnaṃ paṭiladdhabhāvo sakalasiviraṭṭhe pākaṭo jāto. Athassa dassanatthaṃ sakalaraṭṭhavāsino bahuṃ paṇṇākāraṃ gahetvā āgamiṃsu. Mahāsatto ‘‘imasmiṃ mahājanasannipāte mama dānaṃ vaṇṇayissāmī’’ti rājadvāre mahāmaṇḍapaṃ kāretvā samussitasetacchatte rājapallaṅke nisinno nagare bheriṃ carāpetvā sabbaseniyo sannipātetvā ‘‘ambho, siviraṭṭhavāsino imāni me dibbacakkhūni disvā ito paṭṭhāya dānaṃ adatvā mā bhuñjathā’’ti dhammaṃ desento catasso gāthā abhāsi –
在这世上,当有人来乞求时,谁会不肯施舍自己的财物,哪怕那是极其殊胜、自己最珍爱的东西?
来吧,所有尸毗人们都聚集到这里了,今天你们就来看看我的天眼吧。巴利
‘‘Ko nīdha vittaṃ na dadeyya yācito, api visiṭṭhaṃ supiyampi attano; Tadiṅgha sabbe sivayo samāgatā, dibbāni nettāni mamajja passatha.
穿墙穿石,越过山岩。
四面八方一百由旬之内,众生都能看见我。巴利
‘‘Tirokuṭṭaṃ tiroselaṃ, samatiggayha pabbataṃ; Samantā yojanasataṃ, dassanaṃ anubhonti me.
在这世间,众生生命里没有任何东西能比布施更殊胜。
我把人的眼睛布施出去后,得到了天人的眼睛。巴利
‘‘Na cāgamattā paramatthi kiñci, maccānaṃ idha jīvite; Datvāna mānusaṃ cakkhuṃ, laddhaṃ me cakkhuṃ amānusaṃ.
“ 亦见此事之后,尸毗人啊,当行布施,当自受用;
随力施已受用已,无有讥嫌,得生天界。”巴利
‘‘Etampi disvā sivayo, detha dānāni bhuñjatha; Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ, aninditā saggamupetha ṭhāna’’nti.
这里,“konīdha”就是“ko nu idha”,意思是“在这里是谁”。“api visiṭṭhaṃ”是说即使是最殊胜的。“cāgamattā”是说从布施的程度来看,没有别的什么能称为更殊胜。“idha jīvite”是指在这个有生命的世间。也有读作“idha jīvata”的,意思是“在这世间活着的人们”。“amānusaṃ”是指我获得了天眼,因为这个原因,应当这样理解:“没有比布施更殊胜的。”“Etampi disvā”:即使见到我所获得的这个天眼。巴利
Tattha konīdhāti ko nu idha. Api visiṭṭhanti uttamampi samānaṃ. Cāgamattāti cāgapamāṇato aññaṃ varaṃ nāma natthi. Idha jīviteti imasmiṃ jīvaloke. ‘‘Idha jīvata’’ntipi pāṭho, imasmiṃ loke jīvamānānanti attho. Amānusanti dibbacakkhu mayā laddhaṃ, iminā kāraṇena veditabbametaṃ ‘‘cāgato uttamaṃ nāma natthī’’ti. Etampi disvāti etaṃ mayā laddhaṃ dibbacakkhuṃ disvāpi.
他这样用这四首偈颂讲完法之后,从那时起,每半个月在十五布萨日把大众召集起来,一直用这些偈颂为他们说法。大众听了之后,做布施等种种福德,几乎把天界都填满了,就这样往生而去。巴利
Iti imāhi catūhi gāthāhi dhammaṃ desetvā tato paṭṭhāya anvaddhamāsaṃ pannarasuposathesu mahājanaṃ sannipātāpetvā niccaṃ imāhi gāthāhi dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā mahājano dānādīni puññāni katvā devalokaṃ pūrentova agamāsi.
导师讲完这个法门后,说道:“比丘们,过去的智者不满足于布施外在的东西,当有人来乞求时,他们甚至挖出自己的双眼布施出去。”然后开示四圣谛,并把本生故事联系起来:“那时候,给尸毗王治病的医生就是阿难,帝释天神就是阿那律,其余在场的大众就是佛陀的弟子们,而尸毗王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, porāṇakapaṇḍitā bāhiradānena asantuṭṭhā sampattayācakānaṃ attano cakkhūni uppāṭetvā adaṃsū’’ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sīvikavejjo ānando ahosi, sakko anuruddho ahosi, sesaparisā buddhaparisā, sivirājā pana ahameva ahosi’’nti.
[500] 4. 光辉本生注释巴利
[500] 4. Sirīmantajātakavaṇṇanā
83-103 “有智慧却缺少福报”——这个关于有福之人的问题,会在《大隧道本生》(Jā. 2.22.590 等)里清楚说明。巴利
83-103.Paññāyupetaṃ siriyā vihīnanti ayaṃ sirīmantapañho mahāumaṅge (jā. 2.22.590 ādayo) āvi bhavissati.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10