2. 心藤品·婢女天宫注释
1. 女天宫义注 · 380 段
2. 心藤品
2. Cittalatāvaggo
婢女天宫注释
1. Dāsivimānavaṇṇanā
第二品里，以“如帝释天王”开头的那则，是《婢女天宫》。它的缘起是怎样的呢？世尊住在祇园精舍时，舍卫城有一位男居士和许多男居士一起，傍晚去精舍听法。大众散去后，他走到世尊面前说：“尊者，从今以后，我要向僧团提供四份常供饭食。”世尊于是为他说了相应的法，然后让他回去。他告诉负责分派饭食的人：“尊者，我已经安排好向僧团提供四份常供饭食，从明天起，请圣者们到我家里来。”然后回到自己家中，把这件事告诉婢女，说：“这件事上，你要时时刻刻不放逸。”她答应道：“好的。”她本来就信心具足，喜欢修福，又持戒清净，所以每天一大早就起来，备好精美的饮食，把比丘们要坐的地方扫得干干净净、收拾得整整齐齐，摆好座位。比丘们来了，就请他们坐下，顶礼之后，用香、花、熏香、灯烛等供养，然后恭敬地侍奉饮食。
Dutiyavagge api sakkova devindoti dāsivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati jetavane viharante sāvatthivāsī aññataro upāsako sambahulehi upāsakehi saddhiṃ sāyanhasamayaṃ vihāraṃ gantvā dhammaṃ sutvā parisāya vuṭṭhitāya bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ito paṭṭhāya ahaṃ, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni dassāmī’’ti āha. Atha naṃ bhagavā tadanucchavikaṃ dhammakathaṃ kathetvā vissajjesi. So ‘‘mayā, bhante, saṅghassa cattāri niccabhattāni paññattāni. Sve paṭṭhāya ayyā mama gehaṃ āgacchantū’’ti bhattuddesakassa ārocetvā attano gehaṃ gantvā dāsiyā tamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘tattha tayā niccakālaṃ appamattāya bhavitabba’’nti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Pakatiyāva sā saddhāsampannā puññakāmā sīlavatī, tasmā divase divase kālasseva uṭṭhāya paṇītaṃ annapānaṃ paṭiyādetvā bhikkhūnaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ suparibhaṇḍakaṃ katvā āsanāni paññāpetvā bhikkhū upagate tattha nisīdāpetvā vanditvā gandhapupphadhūpadīpehi pūjetvā sakkaccaṃ parivisati.
有一天，她走到用完餐的比丘们面前，顶礼后这样问：“尊者，怎样才能从这生等种种苦里解脱出来呢？”比丘们先给了她三皈依和五戒，又向她说明身体的本性，引导她修不净作意；另外一些比丘则为她讲说与无常相应的法。她在十六年里持戒，时时如理作意，有一天得到适合听法的机会，又因为智慧已经成熟，观智增长，就证得了入流果。后来她命终，投生为帝释天王的宠爱侍女。六万种乐器为她奏乐侍奉，十万天女围绕着她，她享受着广大的天界福报，欢喜快乐，带着眷属在园林等处游逛。大目犍连尊者像前面所说的那样见到了她——
Athekadivasaṃ bhikkhū katabhattakicce upasaṅkamitvā vanditvā evamāha ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, ito jātiādidukkhato parimutti hotī’’ti. Bhikkhū tassā saraṇāni ca pañca sīlāni ca datvā kāyasabhāvaṃ pakāsetvā paṭikūlamanasikāre niyojesuṃ, apare aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ kathesuṃ. Sā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantī antarantarā yoniso manasikarontī ekadivasaṃ dhammassavanasappāyaṃ labhitvā ñāṇassa ca paripakkattā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sotāpattiphalaṃ sacchākāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā sakkassa devarañño vallabhā paricārikā hutvā nibbatti. Sā saṭṭhitūriyasahassehi paricariyamānā accharāsatasahassaparivutā mahantaṃ dibbasampattiṃ anubhavantī pamudā modamānā saparivārā uyyānādīsu vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayeneva disvā –
即使帝释天王，在美丽悦意的心蔓园里；
在众女子簇拥下，四处游历；
照亮了所有方向，就像晨星一样。
‘‘Api sakkova devindo, ramme cittalatāvane; Samantā anupariyāsi, nārīgaṇapurakkhatā; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.
“你因何而有如此容色？你在此因何成就？
凡是心所喜爱的种种受用，皆会为你生起。
‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.
我请问你，具有大神力的王后：
你生而为人时，做了什么福德？
你是哪位，这样燃烧着威神？
你的色辉耀于一切方吗？——他问道。
‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, Manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – pucchi;
“那位天神被目犍连尊者一问，心里很欢喜，
她回答了所问的问题，解说了这是何种业的果报。”
‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.
我曾经投生到人间、生而为人时，在别人家里做过被人使唤的女奴。
‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, dāsī ahosiṃ parapessiyā kule.
我是具眼者、有名声的乔达摩的近事女，
我在那位如如者的教法中，有了出离。
‘‘Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino; Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādino.
就算这身体真的碎掉，这里面也根本没有什么可依靠的。
五种学处之道，能带来安乐，平安无灾。
‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhanaṃ; Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo.
这条路没有刺，也没有障碍，它笔直，是善士们所开示的。
你看，这就是那位女子所证得的出离之果。
‘‘Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito; Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā.
我是帝释天王的传唤天女。
六万件乐器，为我奏响，把我唤醒。
‘‘Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattino; Saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me.
阿蓝婆鼓、伽伽罗鼓、毗摩鼓，善说鼓与疑鼓；
莲花鼓、妙触鼓，维那莫卡鼓及女鼓。
‘‘Ālambo gaggaro bhīmo, sādhuvādī ca saṃsayo; Pokkharo ca suphasso ca, vīṇāmokkhā ca nāriyo.
难陀、苏难陀、首那丁那和须质弥多，
阿蓝跋娑、弥萨给西，还有奔陀利迦、达噜尼。
‘‘Nandā ceva sunandā ca, soṇadinnā sucimhitā; Alambusā missakesī ca, puṇḍarīkāti dāruṇī.
伊尼帕萨、苏帕萨，须跋陀罗及柔语的穆杜瓦迪尼；
此等并诸余天女，皆是卧榻之上唤醒天女之人。
‘‘Eṇīphassā suphassā ca, subhaddā muduvādinī; Etā caññā ca seyyāse, accharānaṃ pabodhikā.
那些天神按时来到我跟前，当面对我说话；
“来吧，让我们起舞，让我们歌唱；来吧，让我们令你欢喜。
‘‘Tā maṃ kālenupāgantvā, abhibhāsanti devatā; Handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase.
这不是没修功德的人能有的，只有修了功德的人才有这个。
无忧的欢喜园，令人愉悦，是三十三天众的大林苑。
‘‘Nayidaṃ akatapuññānaṃ, katapuññānamevidaṃ; Asokaṃ nandanaṃ rammaṃ, tidasānaṃ mahāvanaṃ.
没做过功德的人，今生没有安乐，来世也没有安乐。
今生和来世，已作功德的人都有安乐。
‘‘Sukhaṃ akatapuññānaṃ, idha natthi parattha ca; Sukhañca katapuññānaṃ, idha ceva parattha ca.
想和他们作伴的人，应当多修善法。
确实，做了福德的人在天界享有欲乐，他们欢欣快乐。天神这样解说了。
‘‘Tesaṃ sahabyakāmānaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ bahuṃ; Katapuññā hi modanti, sagge bhogasamaṅgino’’ti. – devatā vissajjesi;
157这里，“api sakkova devindo”里的 api 表示称赞，“iva”省略了字母 i，是用来表示比喻，所以意思是“就像帝释天神是天众之主”。说这位天女与帝释天神同等，是为了显示她眷属的成就。有些人说：“api 只是一个语气词。”“心蔓园”：因为这座天园是由一位名叫质多的天女以福德之力化现出来的，或者因为那里多数是具种种奇妙花果等特色的心蔓等连续藤蔓，所以得名“心蔓园”。
157. Tattha api sakkova devindoti apisaddo sambhāvanāyaṃ, ivasaddo ikāralopaṃ katvā vutto upamāyaṃ, tasmā yathā nāma sakko devānamindoti attho. Sakkasamabhāvo tissā devatāya parivārasampattidassanatthaṃ vutto. Keci ‘‘apīti nipātamatta’’nti vadanti. Cittalatāvaneti cittāya nāma devadhītāya puññānubhāvena nibbatte, cittānaṃ vā vicittapupphaphalādivisesayuttānaṃ santānakavalliādīnaṃ tattha yebhuyyatāya cittalatāvananti laddhanāme devuyyāne.
161“为他所使”：就是在别人家里，被派去做各种差事，意思是“替他人办事的人”。
161.Parapessiyāti paresaṃ kule tasmiṃ tasmiṃ kicce pesaniyā, paresaṃ veyyāvaccakārīti attho.
162我虽然身为婢女，却成了具足五眼的佛陀、世尊的近事女，持戒十六年，修习业处并如理作意。由于如理作意的力量，在我心中生起了正精进——它属于三十七菩提分法所摄的范畴，是在具足“如”相功德的导师教法中，从烦恼那边出离出来，因此得名“出离”。
162.Tassā me nikkamo āsi, sāsane tassa tādinoti tassā dāsiyāpi samānāya pañcahi cakkhūhi cakkhumato buddhassa bhagavato upāsikā hutvā soḷasa vassāni sīlaṃ rakkhantiyā kammaṭṭhānañca manasi karontiyā manasikārānubhāvena me mayhaṃ uppajjamāne sattatiṃsabodhipakkhiyadhammasaṅkhāte iṭṭhādīsu tādilakkhaṇasampattiyā tādino satthu sāsane tappariyāpannoyeva saṃkilesapakkhato nikkamanena ‘‘nikkamo’’ti laddhanāmo sammāvāyāmo āsi ahosi uppajji.
163-4163-4. 为了说明那精进之前行分的运作方式，说了“哪怕这身体破碎，在这里也绝没有停息”。它的意思是：即使我这身体破碎、毁灭，我对它也没有一丝一毫的顾惜，在这业处修习的加行中，我的精进绝不停息、绝不松懈——她这样激励精进，策励修观。
163-4. Tassa pana nikkamassa pubbabhāgassa pavattākāraṃ dassetuṃ ‘‘kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, neva atthettha saṇṭhananti vuttaṃ. Tassattho – yadipi me ayaṃ kāyo bhijjatu vinassatu, tattha kiñcimattampi apekkhaṃ akarontī ettha etasmiṃ kammaṭṭhānānuyoge neva atthi, me vīriyassa saṇṭhanaṃ sithilīkaraṇanti vīriyaṃ samuttejentī vipassanaṃ ussukkāpesinti.
现在，为了显示她这样努力修观之后所获得的功德，她说道：
Idāni tathā vipassanaṃ ussukkāpetvā paṭiladdhaguṇaṃ dassentī –
五学处的道路，是安稳的、吉祥的；
没有刺，没有荆棘丛，没有让人迷失的密林，是善人们所说的正直之道。
请看这精进的果报，一位女子是怎样证得的。
‘‘Sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ, maggo sovatthiko sivo; Akaṇṭako agahano, uju sabbhi pavedito; Nikkamassa phalaṃ passa, yathidaṃ pāpuṇitthikā’’ti. – āha;
这里先讲一下它的简要含义：那条圣道和五条学处相关联，因为它是依靠恒常持戒而受持的五条学处和修学部分，以它们作为强有力的依止条件而获得，又因为圆满这些学处而与之相关联。当它在某个人的心相续中生起时，由于它能以一切方式带来安稳，而且本身性质美好，所以叫“安稳”；由于不被染污的法所伤害，又是获得安稳的原因，所以叫“吉祥”；由于没有贪欲等棘刺，所以叫“无棘刺”；由于断除了烦恼、邪见、恶行这片密林，所以叫“无密林”；由于能去除一切歪斜、弯曲、不正，所以叫“正直”；由于被佛陀等善士所宣说，所以叫“善士所开示的”圣道。就像那个智慧只有两指宽的女人，依靠这种方法也证得了它，她向帝释天神说：请看这种出离、这种如前所说的精进之果。
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yo niccasīlavasena samādinnānaṃ pañcannaṃ sikkhāpadānaṃ sikkhākoṭṭhāsānaṃ upanissayabhāvena laddhattā tesaṃ paripūritattā ca sikkhāpadānaṃ pañcannaṃ sambandhībhūto, yasmiṃ santāne uppanno, tassa sabbākārena sotthibhāvasampādanato sundaratthabhāvato ca sovatthiko sotthiko, saṃkilesadhammehi anupaddutattā khemappattihetutāya ca sivo, rāgakaṇṭakādīnaṃ abhāvena akaṇṭako, kilesadiṭṭhiduccaritagahanasamucchedanato agahano, sabbajimhavaṅkakuṭilabhāvāpagamahetutāya uju, buddhādīhi sappurisehi pakāsitattā sabbhi pavedito ariyamaggo, taṃ yathā yena upāyabhūtena itthikā dvaṅgulabahalabuddhikāpi samānā pāpuṇiṃ, tassa nikkamassa yathāvuttavīriyassa idaṃ phalaṃ passāti sakkaṃ ālapati.
165我是能被自在天王帝释召唤交谈的天女。帝释被称为“瓦萨瓦帝”，是因为他按自己的意愿行事，或者因为他在两个天界中行使自己的权威和支配，所以叫瓦萨瓦帝。这位瓦萨瓦帝帝释天王，我是他能召唤、能交谈对话的对象，或者在他游戏时能被他召唤。请看离弃烦恼、精进努力所得到的果报——这就是这段偈颂的意思。五种乐器以十二种手位一起演奏，合计为六十种。这里说的是有上千件乐器以侍奉的方式呈现在他面前，因此说“六万件乐器为我作觉醒”。这里的“觉醒”是指唤起喜悦和满足。
165.Āmantanikā raññomhi, sakkassa vasavattinoti sayaṃvasībhāvena vattanato, dvīsu devalokesu attano vasaṃ issariyaṃ vattetīti vā vasavattī, tassa vasavattino sakkassa devarañño āmantanikā ālāpasallāpayoggā, kīḷanakāle vā tena āmantetabbā amhi, nikkamassa vīriyassa phalaṃ passāti yojanā. Ātatavitatādibhedena pañca tūriyaṅgāni dvādasahi pāṇibhāgehi ekato pavajjamānāni saṭṭhi honti, tāni pana sahassamattāni payirupāsanavasena upaṭṭhitāni sandhāyāha ‘‘saṭṭhi tūriyasahassāni, paṭibodhaṃ karonti me’’ti. Tattha paṭibodhanti pītisomanassānaṃ pabodhanaṃ.
166-8关于“Ālamba”等词，有人说这是部分乐师天子的名字简称，但其实这是乐器的名称。“Vīṇāmokkhā”等是天女。“Sucimhitā”意思是纯净的微笑，或者这本身就是她的名字。“Muduvādinī”意思是说话柔和的人，因为她言语温柔，或者她极其擅长柔和地演奏，也可能这本身就是她的名字。“Seyyā”就是更优胜的意思。“Accharānaṃ”是指在众天女当中，在歌唱方面更受赞叹。“Pabodhikā”意思是“令觉醒者”。
166-8.Ālambotiādi tūriyavādakānaṃ devaputtānaṃ ekadesato nāmaggahaṇanti vadanti, tūriyānaṃ panetaṃ nāmaggahaṇaṃ. Vīṇāmokkhādikā devadhītā. Sucimhitāti suddhamihitā, nāmameva vā etaṃ. Muduvādinīti mudunāva vadatīti muduvādinī, mudukaṃ ativiya vādanasīlā, nāmameva vā. Seyyāseti seyyatarā. Accharānanti accharāsu saṅgīte pāsaṃsatarā. Pabodhikāti pabodhanakarā.
169“适时”是指合宜恰当的时机。“她们当面说”是指她们面对面，或者满心欢喜地说。为了说明她们是怎样说的，所以接着说：“来，我们跳舞吧，我们唱歌吧，来，让我们讨你欢心。”
169.Kālenāti yuttappattakālena. Abhibhāsantīti abhimukhā, abhiratā vā hutvā bhāsanti. Yathā ca bhāsanti, taṃ dassetuṃ ‘‘handa naccāma gāyāma, handa taṃ ramayāmase’’ti vuttaṃ.
170这个“此”，是指我所得到的这个地方。“无忧”，是因为这里只出现合意、可爱、亲爱、可悦的色等境界，所以没有忧愁。正因为如此，一切时候喜乐都在增长，所以叫“欢喜园”。“三十三天的大林苑”，是指三十三天的广大而可敬的园林。
170.Idanti idaṃ mayā laddhaṭṭhānaṃ. Asokanti iṭṭhakantapiyamanāpānaṃyeva rūpādīnaṃ sambhavato visokaṃ. Tato eva sabbakālaṃ pamodasaṃvaddhanato nandanaṃ. Tidasānaṃ mahāvananti tāvatiṃsadevānaṃ mahantaṃ mahanīyañca uyyānaṃ.
171像这样的天界成就，本来就是纯粹靠福业而来的。她按个别的方式说完之后，又按不个别的方式显示，说出这首偈颂：没有修福的人得不到快乐。
171. Evarūpā dibbasampatti nāma puññakammavasenevāti odissakanayena vatvā panu anodissakanayena dassentī ‘‘sukhaṃ akatapuññāna’’nti gāthamāha.
172接着，她为了说明自己所获得的天界住处，是与其他众生共享的欲乐境界，而说出结尾的偈颂：“对于想要与他们共处的人。”这里的“他们”指三十三天的诸天神。“想要共处的人”，就是想要与他们拥有同一存在状态的人；这里用的是表示行为主体的属格。所谓“共”，就是共同运作，它的状态就是“共处”，就像勇士的状态是勇力一样。
172. Puna attanā laddhassa dibbaṭṭhānassa parehi sādhāraṇakāmatāvasena dhammaṃ kathentī ‘‘tesaṃ sahabyakāmāna’’nti osānagāthamāha. Tesanti tāvatiṃsadevānaṃ. Sahabyakāmānanti sahabhāvaṃ icchantehi, kattuatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Saha vāti pavattatīti sahavo, tassa bhāvo sahabyaṃ yathā vīrassa bhāvo vīriyanti.
长老在天女说出自己的福业之后，就为她和她身边的天众说法，然后从天界回来，把这件事禀告给世尊。世尊以这件事作为说法的因缘，为在场的大众开示佛法。那次开示让包括天人在内的世间都得到了利益。
Evaṃ thero devatāya attano puññakamme āvikate tassā saparivārāya dhammaṃ desetvā devalokato āgantvā taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi. Sā desanā sadevakassa lokassa sātthikā ahosīti.
拉克胡马天宫注释
2. Lakhumāvimānavaṇṇanā
“以殊胜的容色”这句话，说的是拉库玛的天宫。她的来历是怎样的呢？世尊住在波罗奈城的时候，波罗奈有一座城门叫渔夫门，离这座门不远的地方有个村子，也因此被称为“渔夫门”。那里有一个叫拉库玛的女人，她有信心、心地清净、智慧具足。她看见比丘们从这座门进来，就上前顶礼，把他们请到自己家里，用勺子舀饭布施。凭着这样的亲近，她的信心不断增长，后来建了一座集会堂，为进来的比丘们铺设座位，准备好饮用水和洗手水。她家里有的米饭、麦粥、菜叶等食物，都拿来布施给比丘们。她在比丘们面前听了法之后，安住在皈依和戒律上，心得安定，又学了观禅的业处，精勤修观。因为她具备了亲依止的善根条件，不久就证得了入流果。她后来命终，投生到三十三天的一座大宫殿里，有一千个天女做她的随从。她在那里享受天界的福报，快乐地游玩。大目犍连长老游历天界时，用“以殊胜的容色”等偈颂问她，后面说的都和前面一样。因此说道：
Abhikkantenavaṇṇenāti lakhumāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavati bārāṇasiyaṃ viharante kevaṭṭadvāraṃ nāma bārāṇasinagarassa ekaṃ dvāraṃ, tassa avidūre niviṭṭhagāmopi ‘‘kevaṭṭadvāra’’ntveva paññāyittha. Tattha lakhumā nāma ekā itthī saddhā pasannā buddhisampannā tena dvārena pavisante bhikkhū disvā vanditvā attano gehaṃ netvā kaṭacchubhikkhaṃ datvā teneva paricayena saddhāya vaḍḍhamānāya āsanasālaṃ kāretvā tattha paviṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ āsanaṃ upaneti, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapeti. Yañca odanakummāsaḍākādi attano gehe vijjati, taṃ bhikkhūnaṃ deti. Sā bhikkhūnaṃ santike dhammaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya samāhitā hutvā vipassanākammaṭṭhānaṃ uggahetvā vipassanaṃ ussukkāpentī upanissayasampannatāya na cirasseva sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane mahati vimāne nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Sā tattha dibbasampattiṃ anubhavantī pamodamānā vicarati. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno devacārikaṃ caranto ‘‘abhikkantena vaṇṇenā’’tiādigāthāhi pucchīti sabbaṃ vuttanayameva. Tena vuttaṃ –
天神啊，你以如此殊胜的容色站在那里，
照亮了所有方向，就像星星一样。
‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.
“你因何而有如此容色？你在此因何成就？
凡是心所喜爱的种种受用，皆会为你生起。
‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.
“我请问你，具大神通力的天女：你生为人时，做了什么福德善业？
你因何而有这般炽盛的威光，你的容色遍照一切方向？”
‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.
那位天神被目犍连问到后，满心欢喜，
被问之后她回答说：“这是哪种业的果报。”
‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.
从渔夫门出去后，那里曾是我的住处。
在那里，大仙们的弟子们正四处游走。
‘‘Kevaṭṭadvārā nikkhamma, ahu mayhaṃ nivesanaṃ; Tattha sañcaramānānaṃ, sāvakānaṃ mahesinaṃ.
饭、豆粥、菜蔬、盐与酸粥，
我以清净之心，布施于正直之人。
‘‘Odanaṃ kummāsaṃ ḍākaṃ, loṇasovīrakañcahaṃ; Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.
“十四日、十五日，以及半月的第八日；
以及具足八支的神变半月。
‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.
我将守持布萨戒，始终在戒律上防护；
由于克制与分享，我住在这天宫里。
‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā; Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.
远离杀生，也克制妄语；
远离偷盗、邪淫，也远离饮酒。
‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā; Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.
乐于五学处，通达于圣谛。
有位女居士，她亲近具足眼智、名声远扬的乔达摩。
‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā; Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.
“以此，我有如此容色……（中略）……我的容色遍照一切方向。”
‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.
尊者，请您用我的话，以头面顶礼世尊的双足，说：“尊者，有一位名叫拉库玛的近事女，以头面顶礼世尊的双足。”尊者，世尊会在某个沙门果上授记我，这并不稀奇。而世尊授记我证得的是一来果。
Mama ca, bhante, vacanena bhagavato pāde sirasā vandeyyāsi ‘‘lakhumā nāma, bhante, upāsikā bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, bhante, yaṃ maṃ bhagavā aññatarasmiṃ sāmaññaphale byākareyya. Taṃ bhagavā sakadāgāmiphale byākāsīti.
177在这里，“从渔夫门出去”指的是从渔夫门出去的那个地方。
177. Tattha kevaṭṭadvārā nikkhammāti kevaṭṭadvārato nikkhamanaṭṭhāne.
178Ḍāka 指的是用饭豆等粮食做成的食物。Loṇasovīraka 是一种要用谷物汁等许多配料调制出来的饮料，人们也叫它“Ācāmakañjikaloṇūdaka”。
178.Ḍākanti taṇḍuleyyakādisākabyañjanaṃ. Loṇasovīrakanti dhaññarasādīhi bahūhi sambhārehi sampādetabbaṃ ekaṃ pānakaṃ. ‘‘Ācāmakañjikaloṇūdaka’’ntipi vadanti.
问答结束的时候，那位女众因为长老的说法而证得了一来果。剩下的内容，应当按照优多罗章所说的方式来了知。
Pucchāvissajjanāvasāne sā therassa dhammadesanāya sakadāgāmiphalaṃ pāpuṇi. Sesaṃ uttarāvidhāne vuttanayānusārena eva veditabbaṃ.
3. 施米汤女的天宫注释
3. Ācāmadāyikāvimānavaṇṇanā
“为乞食而游走”指的是施米泔水者的天宫。这天宫是怎么来的呢？世尊住在王舍城竹林精舍的迦兰陀竹园。那时，王舍城里有一户人家被蛇风病侵袭，家里除了一名女子，其他人都死了。她害怕死亡，丢下房子和家中所有财物粮食，从墙洞逃了出去，变得无依无靠，跑到别人家，住在屋后。那家人心生怜悯，把锅里剩下的粥、饭、米泔水等给她。她吃了这些，就这样维持生活。
Piṇḍāyate carantassāti ācāmadāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena rājagahe aññataraṃ kulaṃ ahivātarogena upaddutaṃ ahosi. Tattha sabbe janā matā ṭhapetvā ekaṃ itthiṃ. Sā gehaṃ gehagatañca sabbaṃ dhanadhaññaṃ chaḍḍetvā maraṇabhayabhītā bhittichiddena palātā anāthā hutvā paragehaṃ gantvā tassa piṭṭhipasse vasati. Tasmiṃ gehe manussā karuṇāyantā ukkhaliādīsu avasiṭṭhaṃ yāgubhattaācāmādiṃ tassā denti. Sā taṃ bhuñjitvā jīvikaṃ kappeti.
那时，具寿大迦叶尊者入了七天的灭尽定，出定之后心里想：“我今天该接受谁的供养，才能帮到谁，让他脱离恶趣和痛苦呢？”他看见那个快要死去的女人，也看见她已经造下了会把她引向地狱、已得机会成熟的业，于是想：“我如果去她那里，她会把自己得到的米泔水供养给我。凭这个功德，她会投生到化乐天。这样我就能把她从地狱里救出来，来吧，我要帮她成就天界的福报。”于是他在上午穿好下衣，拿着钵和袈裟，朝她住的地方走去。这时，帝释天神化作一个陌生人的模样，带来了种种美味、种种菜肴的天界食物。长老知道后，拒绝说：“憍尸迦，你已经做过善业了，为什么还要这样做？不要夺走那些困苦贫乏的人的福报！”说完，他就站到了那个女人的面前。
Tena ca samayena āyasmā mahākassapo sattāhaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhito ‘‘kaṃ nu kho ahaṃ ajja āhārapaṭiggahaṇena anuggahessāmi, duggatito ca dukkhato ca mocessāmī’’ti cintento taṃ itthiṃ āsannamaraṇaṃ nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ katokāsaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayi gate attanā laddhaṃ ācāmaṃ dassati, teneva nimmānaratidevaloke uppajjissati, evaṃ nirayūpapattito mocetvā handāhaṃ imissā saggasampattiṃ nipphādessāmī’’ti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya tassā nivesanaṭṭhānābhimukho gacchati. Atha sakko devānamindo aññātakavesena anekarasaṃ anekasūpabyañjanaṃ dibbāhāraṃ upanesi. Taṃ ñatvā thero ‘‘kosiya, tvaṃ katakusalo, kasmā evaṃ karosi, mā duggatānaṃ kapaṇānaṃ sampattiṃ vilumpī’’ti paṭikkhipitvā tassā itthiyā purato aṭṭhāsi.
那位长老来到她家门前站定。她看见长老，心里想：这位长老有大神通力，可我这里没有适合供养他的嚼食或啖食。这钵酸粥水盛在脏器皿里，混着草屑和尘土，没盐、冰凉、没什么味道，只够勉强当漱口水，我哪敢拿这种东西给这样的尊者。于是她对长老说：请您接受吧。长老只往后退了一步，就站在那里不动。屋里的人拿来食物想供养，长老不接受。那个穷苦女人明白了：长老就是为了帮助我才来这里，他只愿意接受我所有的东西。她心里生起清净的信心，满怀恭敬，把那酸粥倒进长老的钵里。长老为了增长她的信心，做出进食的样子，人们就为他铺好座位。长老坐在那里，吃了那酸粥，喝了水，放下钵，净了手，作了随喜祝福，然后对那个穷苦女人说：从今生逆数到第三世，你曾是我的母亲。说完就离开了。她因为对长老产生了极大的净信，就在那天夜里初更时分去世，投生到化乐天众中。帝释天王知道她去世了，就观察：她到底投生到哪里去了。在三十三里找不到，便于夜半时分来到尊者大迦叶面前，问她投生的地方，问道：
Sā theraṃ disvā ‘‘ayaṃ mahānubhāvo thero, imassa dātabbayuttakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā idha natthi, idañca kiliṭṭhabhājanagataṃ tiṇacuṇṇarajānukiṇṇaṃ aloṇaṃ sītalaṃ apparasaṃ ācāmakañjiyamattaṃ edisassa dātuṃ na ussahāmī’’ti cintetvā ‘‘aticchathā’’ti āha. Thero ekapadanikkhepamattaṃ apasakkitvā aṭṭhāsi. Gehavāsino manussā bhikkhaṃ upanesuṃ, thero na sampaṭicchati. Sā duggatitthī ‘‘mameva anuggahatthāya idhāgato, mama santakameva paṭiggahetukāmo’’ti ñatvā pasannamānasā ādarajātā taṃ ācāmaṃ therassa patte ākiri. Thero tassā pasādasaṃvaddhanatthaṃ bhuñjanākāraṃ dassesi, manussā āsanaṃ paññāpesuṃ. Thero tattha nisīditvā taṃ ācāmaṃ bhuñjitvā pivitvā onītapattapāṇī anumodanaṃ katvā taṃ duggatitthiṃ ‘‘tvaṃ ito tatiye attabhāve mama mātā ahosī’’ti vatvā gato. Sā tena there atipasādañca uppādetvā tassā rattiyā paṭhamayāme kālaṃ katvā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajji. Atha sakko devarājā tassā kālakatabhāvaṃ ñatvā ‘‘kattha nu kho uppannā’’ti āvajjento tāvatiṃsesu adisvā rattiyā majjhimayāme āyasmantaṃ mahākassapaṃ upasaṅkamitvā tassā nibbattaṭṭhānaṃ pucchanto –
你托钵行乞、默然伫立之时；
穷困堪怜的女子，正寄身倚靠他人门户。
‘‘Piṇḍāya te carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato; Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā.
“她用自己清净的信心，亲手把米粥布施给了你；
她舍弃了人身之后，到底去了哪里呢？”
‘‘Yā te adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi; Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, kaṃ nu sā disataṃ gatā’’ti. –
他说了两首偈颂。
Dve gāthā abhāsi.
185185. 其中，“为团食”就是“为了乞食”。“默然站着”这句是显示为了乞食而行走的样子，意思是“为了（乞食）而站着”。“贫穷”就是境遇悲惨，“可怜”就是孤苦无依。用“贫穷”这个词显示她在财物上的衰败，用“可怜”这个词显示她在亲族上的衰败。“依靠他人的家”就是依靠别人的家，指住在别人家屋外的后檐下过活。
185. Tattha piṇḍāyāti piṇḍapātatthāya. Tuṇhībhūtassa tiṭṭhatoti idaṃ piṇḍāya caraṇākāradassanaṃ, uddissa tiṭṭhatoti attho. Daliddāti duggatā. Kapaṇāti varākī. ‘‘Daliddā’’ti iminā tassā bhogapārijuññaṃ dasseti, ‘‘kapaṇā’’ti iminā ñātipārijuññaṃ. Parāgāraṃ apassitāti paragehaṃ nissitā, paresaṃ ghare bahipiṭṭhichadanaṃ nissāya vasantī.
186“她去了哪一方？”意思是：按投生到六欲天来说，她到底投生到了哪一方？于是帝释心想：“她受了长老这样的恩惠，本该享有殊胜的天界福报，却怎么不见踪影？”他在下面两个天界都找不到她，于是心生疑惑，开口问道。
186.Kaṃnu sā disataṃ gatāti chasu kāmadevalokesu uppajjanavasena kaṃ nāma disaṃ gatā. Iti sakko ‘‘therena tathā katānuggahā uḷārāya dibbasampattiyā bhāginī, na ca dissatī’’ti heṭṭhā dvīsu devalokesu apassanto saṃsayāpanno pucchati.
于是长老对他说：
Athassa thero –
‘‘Piṇḍāya me carantassa, tuṇhībhūtassa tiṭṭhato; Daliddā kapaṇā nārī, parāgāraṃ apassitā.
她满怀净信，亲手把粥饭布施给了我；
她舍弃了人身，已得解脱，从此处去世。
‘‘Yā me adāsi ācāmaṃ, pasannā sehi pāṇibhi; Sā hitvā mānusaṃ dehaṃ, vippamuttā ito cutā.
“有一类名叫化乐天的天神，具大神通；
在那里，那位快乐的女人欢喜享乐，是施粥的女施主。”
‘‘Nimmānaratino nāma, santi devā mahiddhikā; Tattha sā sukhitā nārī, modatācāmadāyikā’’ti. –
他按照被问到的顺序来回答，讲了她投生的地方。
Pucchitaniyāmeneva paṭivacanaṃ dento tassā nibbattaṭṭhānaṃ kathesi.
188在这里，“已解脱”是指：从那种做人的不幸、极其悲惨的处境中解脱出来，已经脱离了。
188. Tattha vippamuttāti tato manussadobhaggiyato paramakāruññavuttito vippamuttā apagatā.
189有个叫“欢喜粥女”的，就是只布施了一点粥水的人。她竟然也能在第五层欲界天里享受天界的福报、过得欢欢喜喜。你看，这就是福田殊胜带来的果报。
189.Modatācāmadāyikāti ācāmamattadāyikā, sāpi nāma pañcame kāmasagge dibbasampattiyā modati, passa tāva khettasampattiphalanti dasseti.
帝释天神听了之后，就称赞那份布施的广大果报和广大利益说：
Puna sakko tassā dānassa mahapphalataṃ mahānisaṃsatañca sutvā taṃ thomento –
哎呀，那位贫女在大迦叶尊者前的布施，真是殊胜难得，稳稳地扎下了根。
靠别人给的布施，这份供养确实成了。
‘‘Aho dānaṃ varākiyā, kassape suppatiṭṭhitaṃ; Parābhatena dānena, ijjhittha vata dakkhiṇā.
若有女子能令转轮王立其为后，
众相端严，且于夫君具卓越之见。
它连这酸粥布施的十六分之一都比不上。
‘‘Yā mahesittaṃ kāreyya, cakkavattissa rājino; Nārī sabbaṅgakalyāṇī, bhattu cānomadassikā; Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ.
一百金、一百匹马，还有一百辆以母骡驾辕的车乘；
十万位佩戴摩尼珠耳饰的少女，
即使把十六分之一的酸粥布施拿来布施，也比不上这酸粥布施。
‘‘Sutaṃ nikkhā sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā; Sataṃ kaññāsahassāni, āmuttamaṇikuṇḍalā; Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.
雪山百象，牙如犁辕，身躯高大；
金絛缠身，肢节匀称，披金缕衣。
连这酸粥布施的十六分之一都比不上。
‘‘Sataṃ hemavatā nāgā, īsādantā urūḷhavā; Suvaṇṇakacchā mitaṅgā, hemakappanavāsasā; Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgacchanti soḷasiṃ.
即使有人能在此成为四大洲的主宰，
跟这份酸粥布施比起来，连它的十六分之一都算不上。他这样说。
‘‘Catunnamapi dīpānaṃ, issaraṃ yodha kāraye; Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasi’’nti. – āha;
190这里，“aho”是表示惊奇的感叹词。“varākiyā”指可怜的女人。“parābhatena”指从别人那里拿来的，也就是从别人家里乞讨得来的。“dānena”指应当布施的东西，也就是只有米汤这样微薄的应施之物。“ijjhittha vata dakkhiṇā”的意思是：啊，这份供养确实成就了！啊，它有大果报、大光明、大广大威力。
190. Tattha ahoti acchariyatthe nipāto. Varākiyāti kapaṇiyā. Parābhatenāti parato ānītena, paresaṃ gharato ucchācariyāya laddhenāti attho. Dānenāti dātabbena ācāmamattena deyyadhammena. Ijjhittha vata dakkhiṇāti dakkhiṇā dānaṃ aho nipphajjittha, aho mahapphalā mahājutikā mahāvipphārā ahuvatthāti attho.
191现在为了说明“即使是女宝等，也比不上那份布施的百分之一、千分之一”，所以接着说了“即使她做了王后”等话。其中，“一切肢体美好的”是指：不过高、不过矮、不过瘦、不过胖、不过黑、不过白，超越了人间容貌之美，又还没达到天界容貌之美——具备以上所说的一切条件，或者说一切大小肢体都美好、端正、漂亮。“在丈夫面前也不显得丑”是指：在丈夫面前不会显得难看，反而格外好看、令人欢喜。“这份残食布施，连它的十六分之一都比不上”的意思是：把这份残食布施的果报分成十六份，取其中一份，再把这一份分成十六份，取其中的一份，也就是二百五十六分之一那么小的份额，转轮王的女宝之身也比不上、享受不到、达不到。有人说“金币是十五迦利沙那”，另一些人说是“一百迦利沙那”。
191. Idāni ‘‘itthiratanādīnipi tassa dānassa satabhāgampi sahassabhāgampi na upentī’’ti dassetuṃ ‘‘yā mahesittaṃ kāreyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabbaṅgakalyāṇīti ‘‘nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷī nāccodātā atikkantā mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇa’’nti evaṃ vuttehi sabbehi aṅgehi kāraṇehi, sabbehi vā aṅgapaccaṅgehi kalyāṇī sobhanā sundarā. Bhattu cānomadassikāti sāmikassa alāmakadassanā sātisayaṃ dassanīyā pāsādikā. Etassācāmadānassa, kalaṃ nāgghati soḷasinti etassa etāya dinnassa ācāmadānassa phalaṃ soḷasabhāgaṃ katvā tato ekaṃ bhāgaṃ puna soḷasabhāgaṃ katvā gahitabhāgasaṅkhātaṃ soḷasiṃ kalaṃ cakkavattirañño itthiratanabhāvopi nāgghati nānubhoti na pāpuṇāti. ‘‘Suvaṇṇassa pañcadasadharaṇaṃ nikkha’’nti vadanti, ‘‘satadharaṇa’’nti apare.
193雪山生者：生于雪山，或属于雪山种。因为它们体型巨大，具足力量与速度。车辕牙：牙齿像车辕，只稍微弯曲；意思是说，由此排除了长着宽大獠牙的情况。荷重者：以力量、速度与勇猛而壮大，意思是能够承担大战事。金胸饰：佩戴金制颈饰；这里用“胸”这个词来指代整副象具。金饰象衣等：具备金镶的象毯、手镯等象的装饰物。
193.Hemavatāti himavati jātā, hemavatajātikā vā. Te hi mahantā thāmajavasampannā ca honti. Īsādantāti rathīsāsadisadantā, thokaṃyeva avanatadantāti attho. Tena visālakadāṭhībhāvaṃ nivāreti. Urūḷhavāti thāmajavaparakkamehi brūhanto, mahantaṃ yuddhakiccaṃ vahituṃ samatthāti attho. Suvaṇṇakacchāti hemamayagīveyyakapaṭimukkā. Kacchasīsena hi sabbaṃ hatthiyoggaṃ vadati. Hemakappanavāsasāti suvaṇṇakhacitagajattharaṇakaṅkanādihatthālaṅkārasampannā.
194“四洲的统治者”是指：由两千小岛围绕的赡部洲等四大洲的统治权。以此说明七宝辉映的转轮王的全部威荣。至于这里所说的内容，都只是前面已经讲过的方式而已。
194.Catunnamapi dīpānaṃ issaranti dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ jambudīpādīnaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ issariyaṃ. Tena sattaratanasamujjalaṃ sakalaṃ cakkavattisiriṃ vadati. Yaṃ panettha, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.
在这里，具寿大迦叶长老把帝释天王与自己所说的全部内容都禀告了世尊。世尊以这件事为因由，为到场的会众详细开示了法。那场开示给大众带来了真实的利益。
Idha sakkena devarājena attanā ca vuttaṃ sabbaṃ āyasmā mahākassapatthero bhagavato ārocesi. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya vitthārena dhammaṃ desesi. Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.
4. 旃陀利天宫的注释
4. Caṇḍālivimānavaṇṇanā
“旃陀利女礼足”说的是旃陀利天宫。这件事的起因是这样的：世尊住在王舍城时，清晨时分进入诸佛惯常修习的大悲定，出定后观察世间，看见就在那座城里的一处旃陀罗住处，住着一位年老的旃陀罗女，寿命将尽，而且她身上已经现起了会把她引向地狱的业。世尊被大悲心所触动，心想：“我要让她造作能引生天界的业，借此阻止她堕入地狱，把她安立在善趣天界。”于是世尊便与大比丘僧团一起进入王舍城乞食。就在那时，那位旃陀罗女正拄着拐杖从城里出来，看见世尊迎面走来，就面对着世尊站住了。世尊也像是要挡住她的去路一样，停在她面前。这时，尊者大目犍连知道了导师的心意，也知道她的寿命将尽，便引导她去礼敬世尊——
Caṇḍālivanda pādānīti caṇḍālivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharanto paccūsavelāyaṃ buddhāciṇṇaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā uṭṭhāya lokaṃ olokento addasa tasmiṃyeva nagare caṇḍālāvasathe vasantiṃ ekaṃ mahallikaṃ caṇḍāliṃ khīṇāyukaṃ, nirayasaṃvattanikañcassā kammaṃ upaṭṭhitaṃ. So mahākaruṇāya samussāhitamānaso ‘‘saggasaṃvattanikaṃ kammaṃ kāretvā tenassā nirayūpapattiṃ nisedhetvā sagge patiṭṭhāpessāmī’’ti cintetvā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ rājagahaṃ piṇḍāya pavisati. Tena ca samayena sā caṇḍālī daṇḍaṃ olubbha nagarato nikkhamantī bhagavantaṃ āgacchantaṃ disvā abhimukhī hutvā aṭṭhāsi. Bhagavāpi tassā gamanaṃ nivārento viya purato aṭṭhāsi. Athāyasmā mahāmoggallāno satthu cittaṃ ñatvā tassā ca āyuparikkhayaṃ bhagavato vandanāya taṃ niyojento –
旃陀罗女，请礼敬那位声名远扬的乔达摩的双足。
正是出于对她的悲悯，第七位仙人（佛陀）就站在那里。
‘‘Caṇḍāli vanda pādāni, gotamassa yasassino; Tameva anukampāya, aṭṭhāsi isisattamo.
要让心对阿拉汉、对如如不动者生起净信；
快合掌礼敬吧，你的生命只剩一点点。[大目犍连尊者]说了这两首偈颂。
‘‘Abhippasādehi manaṃ, arahantamhi tādini; Khippaṃ pañjalikā vanda, parittaṃ tava jīvita’’nti. – gāthādvayamāha;
195这里，他用出身带来的名字称呼她为“旃陀利”。“礼敬”就是顶礼。“双足”是指连天神在内的世间众生所皈依、所依止的双足。“正是出于对那人的慈悯”：意思是正是为了利益她，阻止她投生到恶道，使她转生到天界，这就是其中的用意。“站立”：指佛陀连城都没进，就那样站着。“第七仙人”：是指在世间的有学、无学、独觉佛这些仙人中最为尊贵、最为卓越、最为上等的；或者，因为在毗婆尸佛等佛陀仙人中算来是第七位，所以叫“第七仙人”。
195. Tattha caṇḍālīti jātiāgatena nāmena taṃ ālapati. Vandāti abhivādaya. Pādānīti sadevakassa lokassa saraṇāni caraṇāni . Tameva anukampāyāti tameva anuggaṇhanatthaṃ, apāyūpapattito nisedhetvā sagge nibbattāpanatthanti adhippāyo. Aṭṭhāsīti nagarampi apavisitvā ṭhito. Isisattamoti lokiyasekkhāsekkhapaccekabuddhaisīhi uttamo ukkaṭṭhatamo, atha vā buddhaisīnaṃ vipassiādīnaṃ sattamoti isisattamo.
196让心产生净信：意思是，你要以“他是正自觉者、世尊”这样的想法，让自己的心生起净信。在阿拉汉、如不动者面前：因为远离了一切烦恼，因为杀尽了那些烦恼之敌，因为摧毁了轮回之轮的轮辐，因为值得接受资具供养，因为作恶时无所隐藏，所以是阿拉汉；因为面对可爱、不可爱等一切境况都达到不动摇的状态，所以是如不动者。迅速合掌礼敬：意思是赶快举起合掌的双手去礼敬。为什么呢？因为你的生命很短：生命的本质就是当下就会坏灭，所以生命短暂，极其短暂。
196.Abhippasādehi mananti ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti tava cittaṃ pasādehi. Arahantamhi tādinīti ārakattā kilesānaṃ, tesaṃyeva arīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā, paccayānaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā ca arahante, iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā tādimhi. Khippaṃ pañjalikā vandāti sīghaṃyeva paggahitaañjalikā hutvā vandassu. Kasmāti ce? Parittaṃ tava jīvitanti, idāneva bhijjanasabhāvattā parittaṃ atiittaraṃ.
那位长老用两首偈颂称扬世尊的功德，站在自己的威德立场上，又通过说明她寿命将尽来让她生起警醒，从而促使她去礼敬导师。她听了之后，生起警醒之心，对导师满怀净信，以五体投地的方式礼拜，合掌致敬，因忆念佛陀而生的喜悦让心专一安住，就那样站着。世尊说“对她来说，这已足以往生天界了”，便与比丘僧团一起进入城中。这时，一头因幼犊而发狂的母牛从那里冲过来，用牛角撞她，夺去了她的生命。为了显示这一切，结集者们——
Iti thero gāthādvayena bhagavato guṇe pakittento attano ānubhāve ṭhatvā tassā ca khīṇāyukatāvibhāvanena saṃvejento satthu vandanāya niyojesi. Sā ca taṃ sutvā saṃvegajātā satthari pasannamānasāva hutvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ katvā namassamānā buddhagatāya pītiyā ekaggacittā hutvā aṭṭhāsi. Bhagavā ‘‘alamettakametissā saggūpapattiyā’’ti nagaraṃ pāvisi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha naṃ ekā bhantā gāvī taruṇavacchā tato eva abhidhāvantī siṅgena paharitvā jīvitā voropesi. Taṃ sabbaṃ dassetuṃ saṅgītikārā –
她被已修心者、持最后身的人劝诫，
旃陀罗女顶礼了有名声的乔达摩的双足。
‘‘Coditā bhāvitattena, sarīrantimadhārinā; Caṇḍālī vandi pādāni, gotamassa yasassino.
母牛杀死了她——那合掌而立的旃陀利女；
礼敬正自觉者、于黑暗中作光明者的旃陀利女；众人遂说此二偈。
‘‘Tamenaṃ avadhī gāvī, caṇḍāliṃ pañjaliṃ ṭhitaṃ; Namassamānaṃ sambuddhaṃ, andhakāre pabhaṅkara’’nti. – gāthādvayamāhaṃsu;
198这里说的是：即使世尊已经离开，她仍以佛陀为所缘，因喜悦而心得安定，就像世尊就在面前一样，合掌高举，站在那里致敬并说出“正觉者”。“黑暗中”是指世间被无明的黑暗和一切烦恼的黑暗所笼罩。“造光者”是指能造出智慧光明的人。
198. Tattha pañjaliṃ ṭhitaṃ namassamānaṃ sambuddhanti gatepi bhagavati buddhārammaṇāya pītiyā samāhitā hutvā sammukhā viya añjaliṃ paggayha namassamānaṃ ṭhitaṃ. Andhakāreti avijjandhakārena sakalena kilesandhakārena ca andhakāre loke. Pabhaṅkaranti ñāṇobhāsakaraṃ.
她死后转生到三十三天，有十万天女做她的随从。就在当天，她和天宫一起来到，从天宫下来，走到尊者大目犍连面前，向他顶礼。为了说明这件事——
Sā ca tato cutā tāvatiṃsesu nibbatti, accharānaṃ satasahassaṃ cassā parivāro ahosi. Tadaheva ca sā saha vimānena āgantvā vimānato otaritvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ upasaṅkamitvā vandi. Tamatthaṃ dassetuṃ –
“诸漏已尽，远离尘垢，无有渴爱，独坐林间幽隐之处；
得天神力者前来亲近，我今顶礼勇者、大威神力者。”
‘‘Khīṇāsavaṃ vigatarajaṃ anejaṃ, ekaṃ araññamhi raho nisinnaṃ; Deviddhipattā upasaṅkamitvā, vandāmi taṃ vīra mahānubhāva’’nti. –
天神说。长老问他：
Devatā āha. Taṃ thero pucchi –
“金色辉耀、威名远闻，从天宫降下，心怀种种；
天女众所围绕——善美的天神，你是谁，竟来礼敬我？”
‘‘Suvaṇṇavaṇṇā jalitā mahāyasā, vimānamoruyha anekacittā; Parivāritā accharāsaṅgaṇena, kā tvaṃ subhe devate vandase mama’’nti.
200在那里，所谓“闪耀”，是指她们靠自己的身体之光，以及衣服、饰品等的光辉而发光、闪亮。所谓“大荣光”，是指随从众多。所谓“从天宫降下”，是指从天宫下来。所谓“具有种种奇妙”，是指具备种种奇妙之特性。所谓“清净”，是指具有清净功德。所谓“我”，就是指“我”，“我”是长老自称，作宾语。
200. Tattha jalitāti attano sarīrappabhāya vatthābharaṇādīnaṃ obhāsena ca jalantī jotentī . Mahāyasāti mahāparivārā. Vimānamoruyhāti vimānato oruyha. Anekacittāti anekavidhacittatāyuttā. Subheti subhaguṇe. Mamanti maṃ.
长老这样一问，她又接着说道：
Evaṃ therena pucchitā puna sā –
尊者，我是旃陀罗女，是您这位勇士派我来的；
我顶礼阿拉汉、有名声的乔达摩的双足。
‘‘Ahaṃ bhaddante caṇḍālī, tayā vīrena pesitā; Vandiṃ arahato pāde, gotamassa yasassino.
我顶礼双足后，就从旃陀罗的种姓中命终了。
天宫在一切方面都殊胜，我投生到了欢喜园中。
‘‘Sāhaṃ vanditvā pādāni, cutā caṇḍālayoniyā; Vimānaṃ sabbato bhaddaṃ, upapannamhi nandane.
他让十万天女围绕在前而站立，
在她们当中，我容貌最美、最尊贵，名声与寿命也最殊胜。
‘‘Accharānaṃ satasahassaṃ, purakkhatvāna tiṭṭhati; Tāsāhaṃ pavarā seṭṭhā, vaṇṇena yasasāyunā.
“已做了很多善行，具足正知与正念；
尊者，我们前来礼敬那位世间具悲悯的牟尼。”
‘‘Pahūtakatakalyāṇā , sampajānā paṭissatā; Muniṃ kāruṇikaṃ loke, taṃ bhante vanditumāgatā’’ti. –
他说了四首偈颂。
Catasso gāthāyo āha.
201-4这里，“被派遣”是指她被人吩咐“旃陀罗女，去礼拜双足”之类的话，于是被差遣去礼敬。虽然这份由礼敬所产生的福，从它生起的那一刹那来看很微小，但因为福田广大、果报广大，它其实是非常巨大的，所以说“已作广大善业”。同样，为了说明以佛陀为所缘而生起的喜，在其生起的那一刹那，慧与念变得清净明朗，所以说“正知具念”。接着——
201-4. Tattha pesitāti ‘‘caṇḍāli, vanda pādānī’’tiādinā vandanāya uyyojitā. Yadipi taṃ vandanāmayaṃ puññaṃ pavattikkhaṇavasena parittaṃ, khettamahantatāya pana phalamahantatāya ca ativiya mahantamevāti āha ‘‘pahūtakatakalyāṇā’’ti. Tathā buddhārammaṇāya pītiyā pavattikkhaṇe paññāya satiyā ca visadabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sampajānā paṭissatā’’ti. Puna –
“旃陀罗女说完这番话后，她是个知恩感恩的人；
礼敬了阿拉汉的双足后，就在那里消失了。”
‘‘Idaṃ vatvāna caṇḍālī, kataññū katavedinī; Vanditvā arahato pāde, tatthevantaradhāyathā’’ti. –
偈颂是由结集者们安立的。
Gāthā saṅgītikārehi ṭhapitā.
205这里称她为“旃陀利”，是因为她过去曾生为旃陀利女。在天界也有这个惯例，即在人间以已生者的称呼来称呼。其余部分和前面所说的一样。
205. Tattha caṇḍālīti caṇḍālībhūtapubbāti katvā vuttaṃ, devaloke ca idamāciṇṇaṃ, yaṃ manussaloke niruḷhasamaññāya vohāro. Sesaṃ vuttanayameva.
具寿大目犍连把这件事禀告了世尊。世尊以这件事作为起因，为在场的大众开示了法，那次开示让大众得到了真实的利益。
Āyasmā pana mahāmoggallāno imaṃ pavattiṃ bhagavato ārocesi. Bhagavā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattaparisāya dhammaṃ desesi, sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti.
5. 吉祥妇天宫的注释
5. Bhadditthivimānavaṇṇanā
“青、黄、黑等”——这是吉祥妇天宫。它的由来是什么？世尊住在舍卫城祇树给孤独园。那时，金毗罗城里有一位名叫罗诃的居士子，他有信心、有净信，戒行具足。就在那座城里，有一户与他家财富相当的人家，家中有一个女儿，同样有信心、有净信，而且天性善良，所以取名叫吉祥。后来罗诃的父母向这位少女提亲，到了合适的时节便把她迎娶过来，举行了婚礼。两人在一起生活得很和睦。她凭着自己的德行圆满，在城里以“吉祥妇”之名广为人知。
Nīlā pītā ca kāḷā cāti bhadditthivimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena ca samayena kimilanagare rohako nāma gahapatiputto ahosi saddho pasanno sīlācārasampanno. Tasmiṃyeva ca nagare tena samānamahābhoge kule ekā dārikā ahosi saddhā pasannā pakatiyāpi bhaddatāya bhaddāti nāmena. Atha rohakassa mātāpitaro taṃ kumāriṃ vāretvā tādise kāle taṃ ānetvā āvāhavivāhaṃ akaṃsu. Te ubhopi samaggavāsaṃ vasanti. Sā attano ācārasampattiyā ‘‘bhadditthī’’ti tasmiṃ nagare pākaṭā paññātā ahosi.
那时，两位上首弟子各带着五百名比丘，在各地游化，来到了金毗罗城。罗诃得知他们已经到了那里，满心欢喜，前去拜见两位长老，顶礼之后，邀请他们第二天来应供。第二天，他用精美的嚼食和啖食，连同随行弟子一起供养了两位上首弟子，让他们心满意足。随后，他带着妻子儿女听了他们所说的法，安住在他们的教诫中，皈依了三宝，受持了五戒。而他的妻子则在每月的初八、十四、十五以及神变月的布萨日持守布萨戒，尤其在戒律和品行方面极为圆满，还受到诸天神的慈悯护佑。正是凭着诸天神的慈悯，她洗清了别人加在自己身上的不实诽谤，又因为戒行极为清净，在世间获得了极其广大的美名。
Tena ca samayena dve aggasāvakā pañcasatapañcasatabhikkhuparivārā janapadacārikaṃ carantā kimilanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Rohako tesaṃ tattha gatabhāvaṃ ñatvā somanassajāto there upasaṅkamitvā vanditvā svātanāya nimantetvā dutiyadivase paṇītena khādanīyena bhojanīyena saparivāre te santappetvā saputtadāro tehi desitaṃ dhammadesanaṃ sutvā tesaṃ ovāde patiṭṭhahanto saraṇāni gaṇhi, pañca sīlāni samādiyi. Bhariyā panassa aṭṭhamīcātuddasīpannarasīpāṭihāriyapakkhesu uposathaṃ upavasi, visesato sīlācārasampannā ahosi devatāhi ca anukampitā. Tāya eva ca devatānukampāya attano upari patitaṃ micchāpavādaṃ niraṃkatvā suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosi.
她本人住在金毗罗城，而她的丈夫因为经商住在塔迦尸喇。节日那天，丈夫被朋友们怂恿，心里生起了庆祝星宿节的念头。这时，家中的守护天神以自己的天威把她送到丈夫那里，让她和丈夫结合。就因为那次结合，她怀了孕，随后天神又把她送回金毗罗城。渐渐地，怀孕的迹象显露出来，婆婆等人便怀疑她“行为不贞”。正是那位天神，以自己的威力，让恒河的大洪水仿佛要淹没金毗罗城一般显现出来。她以表明自己贞洁的真实誓言为先导，立下誓言，使那被狂风激起层层浪涛的恒河大洪水从她头顶退去，也使恶名（不名誉）退去。后来与丈夫重逢时，丈夫起初也像婆婆等人一样怀疑她。她拿出丈夫以前在塔迦尸喇给她的刻有名字的印记和信物给他看，彻底消除了他的怀疑，于是她受到丈夫、夫家亲族以及大众的敬重。正因为这样，才说：“凭着极其清净的戒行与品行，她在世间广获美名。”
Sā hi sayaṃ kimilanagare ṭhitā attano sāmikassa vaṇijjāvasena takkasilāyaṃ vasantassa, ussavadivase sahāyehi ussāhitassa nakkhattakīḷācitte uppanne gharadevatāya attano dibbānubhāvena taṃ tattha netvā sāmikena saha yojitā teneva samāgamena patiṭṭhitagabbhā hutvā devatāya kimilanagaraṃ paṭinītā, anukkamena gabbhinibhāve pākaṭe jāte sassuādīhi ‘‘aticārinī’’ti āsaṅkitā, tāya eva devatāya attano ānubhāvena gaṅgāmahoghe kimilanagaraṃ ottharante viya upaṭṭhāpite attano patibbatābhāvasaṃsūcakena saccādhiṭṭhānapubbakena sapathena vātavegasamuṭṭhitavīcijālaṃ gaṅgāmahoghaṃ attano upari āpatitaṃ āyassañca nivattetvā, sāmikena samāgatāpi tena pubbe sassuādīhi viya āsaṅkitā takkasilāyaṃ tena dinnaṃ nāmamudditaṃ saññāṇañca appentī, taṃ āsaṅkaṃ niraṃkatvā bhattuno ñātijanassa ca mahājanassa ca sambhāvanīyā jātā. Tena vuttaṃ ‘‘suvisuddhasīlācāratāya ativiya loke patthaṭayasā ahosī’’ti.
她后来在某时命终，投生到了三十三天。那时，世尊从舍卫城前往三十三天，坐在波利质多罗树下的黄毯石上。天众来到世尊面前，顶礼之后坐在一边；那位吉祥天女也来到世尊面前，顶礼之后站在一旁。当时，来自一万个世界的天众和梵天众都聚集在一起，世尊在众人中间询问着那位天女所造的福德业，说道：
Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane uppannā. Atha bhagavati sāvatthito tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ nisinne, devaparisāya ca bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinnāya bhadditthīpi upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha bhagavā dasasahassilokadhātūsu sannipatitāya devabrahmaparisāya majjhe tāya devatāya katapuññakammaṃ pucchanto –
青色、黄色、黑色，还有深红和红色；
各种颜色深浅不一的花朵，都被花蕊环绕着。
‘‘Nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitā; Uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ, kiñjakkhaparivāritā.
你把曼陀罗花编成的花环戴在头顶上；
这些树在别的天众那里是没有的，善慧者。
‘‘Mandāravānaṃ pupphānaṃ, mālaṃ dhāresi muddhani; Nayime aññesu kāyesa, rukkhā santi sumedhase.
你是因为造了什么业，才投生到三十三天，成为一位有名望的女天神？
天神，我问你，请你告诉我：这是哪种业所带来的果报？他这样说道。
‘‘Kena kāyaṃ upapannā, tāvatiṃsaṃ yasassinī; Devate pucchitācikkha, kissa kammassidaṃ phala’’nti. – āha;
206-7在这里，“青、黄、黑、深红以及红”这一句里，“以及”这个词是把已经说到的意思合在一起，所以应当分别跟“青”“黄”等一一搭配。“以及”是个不变词，表示另外的意思，用它来把白色等没有说到的颜色也包括进来。应当知道，“如是”这个词在这里被省略了。或者，“及”这个词是把没有说到的意思合在一起，“以及”则用作“如是”的意思。在“种种高低不同的颜色”中，“高低种种”应当看作语法变化形式没有省略，意思是种种高低不同的颜色，也就是种种不同的颜色。或者，“颜色”指的是具有颜色的东西。“为花蕊所围绕”意思是：被花蕊所围绕，因为这里是用主格的形式来表达属格的意义。这段话的意思是：依靠青、黄、黑、深红、红，以及白色等其他颜色，而有种种高低不同的颜色；那些花被与自己相同颜色的花蕊和花丝所围绕，又或者因为具有种种形状等而显出高低之别。具有上述种种颜色的这些花，因为是从曼陀罗树生出来的，所以叫曼陀罗花。天神，你把这些花做成的花环戴在头上，作为装饰。
206-7. Tattha nīlā pītā ca kāḷā ca, mañjiṭṭhā atha lohitāti ettha ca-saddo vuttatthasamuccayo, so nīlā ca pītā cātiādinā paccekaṃ yojetabbo. Athāti aññatthe nipāto. Tena odātādike avuttavaṇṇe saṅgaṇhāti. Iti-saddo luttaniddiṭṭho veditabbo. Ca-saddo vā avuttatthasamuccayo. Athāti iti-saddatthe nipāto. Uccāvacānaṃ vaṇṇānanti ettha uccāvacānanti vibhattiyā alopo daṭṭhabbo, uccāvacavaṇṇānaṃ nānāvidhavaṇṇānanti attho. Vaṇṇānanti vā vaṇṇavantānaṃ. Kiñjakkhaparivāritāti kiñjakkhehi parivāritānaṃ. Sāmiatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – nīlā ca pītā ca kāḷā ca mañjiṭṭhā ca lohitā ca atha aññe odātādayo cāti imesaṃ vasena uccāvacavaṇṇānaṃ tathābhūtehiyeva kiñjakkhehi kesarehi parivāritānaṃ vicittasaṇṭhānāditāya vā uccāvacānaṃ yathāvuttavaṇṇavantānaṃ mandāravarukkhasambhūtatāya mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ tehi kataṃ mālāguṇaṃ tvaṃ devate attano sīse dhāresi piḷandhasīti.
为了说明那些花因为颜色特别、只属于这棵树而不与其他树共有，所以引用了这句话：“善慧者啊，这些树在其他天众当中是没有的。”这里，“这些”要这样连接理解：具备前面所说的颜色、形状等特征、开满花的树，并不存在。“天众”指天神众。“善慧”指拥有美好智慧者。
Yato rukkhato tāni pupphāni, tesaṃ visesavaṇṇatāya anaññasādhāraṇataṃ dassetuṃ ‘‘nayime aññesu kāyesu, rukkhā santi sumedhase’’ti vuttaṃ. Tattha imeti yathāvuttavaṇṇasaṇṭhānādiyuttā pupphavanto rukkhā na santīti yojanā. Kāyesūti devanikāyesu. Sumedhaseti sundarapaññe.
这里，“青”是指依靠靛青宝、大青宝等宝石而放出青光。“黄”是指依靠花蕊色宝、锁誓宝、花蕾宝等宝石以及胜金而放出黄光。“黑”是指依靠阿娑摩迦石、蓝石等宝石而放出黑光。“深红”是指依靠光焰宝、牛尿色宝、牛黄宝等宝石而放出深红光。“红”是指依靠红莲色宝、红印宝、珊瑚宝等而放出红光。不过有些论师把“青”等词和“树”连在一起，说成“青色的树”等等。因为树也被青色等的花覆盖，和青色等产生关联，所以得到“青色”等的习惯叫法。因此按他们的解释，应该这样连接：“青……红……善慧者，这些树在其他天众中没有，所以你戴着由种种颜色、有花蕊围绕的曼陀罗花编成的花环。”这里有两种解释方式：第一种是先赞叹所见到的具有特殊颜色的花，通过显示花的殊胜来显示树的殊胜；第二种是通过显示树的殊胜来显示花的殊胜。在第一种方式中，颜色等是按其自身的样子来把握的；在第二种方式中，则是通过所依托的树来把握的。这就是它们的差别。
Tattha nīlāti indanīlamahānīlādimaṇiratanānaṃ vasena nīlobhāsā. Pītāti puppharāgakakketanapulakādimaṇiratanānañceva siṅgīsuvaṇṇassa ca vasena pītobhāsā. Kāḷāti asmakaupalakādimaṇiratanānaṃ vasena kaṇhobhāsā. Mañjiṭṭhāti jotirasagomuttakagomedakādimaṇiratanānaṃ vasena mañjiṭṭhobhāsā. Lohitāti padumarāgalohitaṅkapavāḷaratanādīnaṃ vasena lohitobhāsā. Keci pana nīlādipadāni ‘‘rukkhā’’ti iminā ‘‘nīlā rukkhā’’tiādinā yojetvā vadanti. Rukkhāpi hi nīlādivaṇṇehi pupphehi sañchannattā nīlādiyogato nīlādivohāraṃ labhantīti tehi ‘‘nīlā…pe… lohitā…pe… nayime aññesu kāyesu rukkhā santi sumedhaseti, yato tvaṃ uccāvacānaṃ vaṇṇānaṃ kiñjakkhaparivāritānaṃ mandāravānaṃ pupphānaṃ mālaṃ dhāresī’’ti yojanā kātabbā. Tattha yathādiṭṭhe vaṇṇavisesayutte pupphe kittetvā tesaṃ asādhāraṇabhāvadassanena rukkhānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ paṭhamanayo, rukkhānaṃ asādhāraṇabhāvadassanena pupphānaṃ āvenikabhāvadassanaṃ dutiyanayo. Paṭhamanaye vaṇṇādayo sarūpena gahitā, dutiyanaye nissayamukhenāti ayametesaṃ viseso.
208“以何”是指：以什么样的福德业，才得到这样的三十三天之身？应当这样连接理解。“被问而说”：你既然已经被问了，就应该说明，就应该讲述。
208.Kenāti kena puññakammena, kāyaṃ tāvatiṃsanti yojanā. Pucchitācikkhāti pucchitā tvaṃ ācikkha kathehi.
被世尊这样问后，那位天神就用这些偈颂来回答：
Evaṃ bhagavatā pucchitā sā devatā imāhi gāthāhi byākāsi –
人们叫我“吉祥女”，我是金毗罗城的近事女。
具足信与戒，总是乐于分享布施。
‘‘Bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikā; Saddhā sīlena sampannā, saṃvibhāgaratā sadā.
衣服、食物、住处和灯油。
我曾以清净明净的心，向正直者们行布施。
‘‘Acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ; Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā.
“十四日、十五日，以及半月的第八日；
以及具备八支的神变半月布萨。
‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ.
我将守持布萨戒，始终守护好戒律；
我守持戒律、乐于分享布施，因此住在这天宫里。
‘‘Uposathaṃ upavasissaṃ, sadā sīlesu saṃvutā; Saññamā saṃvibhāgā ca, vimānaṃ āvasāmahaṃ.
远离杀生，也克制妄语；
远离偷盗、邪淫，也远离饮酒。
‘‘Pāṇātipātā viratā, musāvādā ca saññatā; Theyyā ca aticārā ca, majjapānā ca ārakā.
乐于五学处、善巧于圣谛者；
有位近事女，属于具眼者（佛陀）；不放逸的修行者；
住处已经备好，善业也已经完成；从那里命终后，我以自身的光明在欢喜园中漫游。
‘‘Pañcasikkhāpade ratā, ariyasaccāna kovidā; Upāsikā cakkhumato, appamādavihārinī; Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ.
我曾供养那些利益至上的悲悯比丘，也供养了那位大牟尼与苦行双尊。
住处已经备好，善业也已经完成；从那里命终后，我以自身的光明在欢喜园中漫游。
‘‘Bhikkhū cāhaṃ paramahitānukampake, abhojayiṃ tapassiyugaṃ mahāmuniṃ; Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandanaṃ.
“我曾一直受持具足八支、无量、能带来安乐的布萨。
住处已经建好，善业也已经修成；从那里死后，我带着自身的光明，在欢喜园里四处游历。”
‘‘Aṭṭhaṅgikaṃ aparimitaṃ sukhāvahaṃ, uposathaṃ satatamupāvasiṃ ahaṃ; Katāvāsā katakusalā tato cutā, sayaṃpabhā anuvicarāmi nandana’’nti.
209-214209-214. 在那里，他们把我认作“吉祥女”，认为我是金毗罗城的近事女。因为我戒行具足，以真实语的力量使汹涌的大洪水退去，戒行无缺，因此他们生起确信：这位女子吉祥、美好。所以金毗罗城的居民们知道我是“吉祥女近事女”。至于“具足信与戒”等句，因为前面已经按同样的方式解说过，意思很容易明白。
209-214. Tattha bhadditthikāti maṃ aññaṃsu, kimilāyaṃ upāsikāti ācārasampattiyā saccakiriyāya ubbattamānamahoghanivattanena akhaṇḍasīlāti sañjātanicchayā bhaddā sundarā ayaṃ itthī, tasmā ‘‘bhadditthikā upāsikā’’ti ca maṃ kimilanagaravāsino jāniṃsu. Saddhā sīlena sampannātiādi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.
另外，用“信”这个词说明了信财；用“乐于分享，衣服、食物、坐卧处和灯烛，我以清净之心布施给正直的人”说明了施财；用“戒具足，在十四日、十五日……乐于五学处”说明了戒财、惭财和愧财；用“通达圣谛”说明了闻财和慧财。这样就显示了她获得了七种圣财。“近事女……有眼者……我游于欢喜园”这一段，则说明了她今生和来世的利益。其中，“已作住处”是指已经成就了善行的住处。因为善业在那一世和未来都是安乐住处之因，所以称为“安乐住的住处”，因此说“已作善业”。
Apica ‘‘saddhā’’ti iminā saddhādhanaṃ, ‘‘saṃvibhāgaratā, acchādanañca bhattañca, senāsanaṃ padīpiyaṃ. Adāsiṃ ujubhūtesu, vippasannena cetasā’’ti iminā cāgadhanaṃ , ‘‘sīlena sampannā, catuddasiṃ pañcadasiṃ…pe… pañcasikkhāpade ratā’’ti iminā sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanañca, ‘‘ariyasaccāna kovidā’’ti iminā sutadhanaṃ paññādhanañca dassitanti sā attano sattavidhaariyadhanapaṭilābhaṃ. ‘‘Upāsikā cakkhumato…pe… anuvicarāmi nandana’’nti iminā tassa diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca ānisaṃsaṃ vibhāveti. Tattha katāvāsāti nipphāditasucaritāvāsā. Sucaritakammañhi tadatte āyatiñca sukhāvāsahetutāya ‘‘sukhavihārassa āvāso’’ti vuccati. Tenāha ‘‘katakusalā’’ti.
215215. 先说了自己过去未曾耕种的殊胜福田——也就是布施所生的福德，现在为了说明这份福德趣向何处，便说出“诸比丘……”等话。其中，“诸比丘”是指因为彻底断尽了一切烦恼而成为比丘。“最上利益摄受者”是指以最上的现法利益等来摄受、护念他们的人。“我供养”是指我用精美的饮食供养。“苦行之双”是指以最上的苦行烧尽并断除一切烦恼污垢之后安住，因此成为苦行的双尊。“大牟尼”是指由此成为大仙；或者，因为以广大的智慧审察、决断广大的境界，所以称为大牟尼。这一切都是就两位上首弟子而说的。
215. Pubbe anāmasitakhettavisesaṃ attano dānamayaṃ puññaṃ vatvā idāni tassa āyatanagatataṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhū cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha bhikkhūti anavasesabhinnakilesatāya bhikkhū. Paramahitānukampaketi paramaṃ ativiya diṭṭhadhammikādinā hitena anuggāhake. Abhojayinti paṇītena bhojanena bhojesiṃ. Tapassiyuganti uttamena tapasā sabbakilesamalaṃ tāpetvā samucchinditvā ṭhitattā tapassibhūtaṃ yugaṃ. Mahāmuninti tato eva mahāisibhūtaṃ, mahato vā attano visayassa mahanteneva ñāṇena munanato paricchindanato mahāmuniṃ. Sabbametaṃ dve aggasāvake sandhāya vadati.
216216.“带来无量安乐”这句，是没有做鼻音省略（anunāsika-lopa）就直接说出来的。因为世尊说过：“诸比丘，要说尽天界之乐，实在不是言语所能到达的。”（《中部》3.255）所以，这指的是超越世尊言语之道、没有限量、能产生安乐——也就是依自身威力，能带来无量安乐、是安乐的来源。“常”是指一切时候。意思是：不遗漏任何一个布萨持戒日，或者把每一个布萨持戒日都做得无缺、圆满，持续不断地、一切时候都带来安乐。其余部分，和前文所说的方式相同。
216.Aparimitaṃ sukhāvahanti anunāsikalopaṃ akatvā vuttaṃ. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’ti (ma. ni. 3.255) vacanato bhagavatopi vacanapathātītaparimāṇarahitasukhanibbattakaṃ attano vā ānubhāvena aparimitasukhāvahaṃ sukhassa āvahanakaṃ. Satatanti sabbakālaṃ. Taṃ taṃ uposatharakkhaṇadivasaṃ ahāpetvā, taṃ taṃ vā uposatharakkhaṇadivasaṃ akhaṇḍaṃ katvā paripuṇṇaṃ katvā satataṃ vā sabbakālaṃ sukhāvahanti yojanā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
那时，世尊为以母天子为首的、住在十千世界的天众和梵天众，用了三个月宣说阿毗达摩藏，然后回到人间，为比丘们开示了《跋提女天宫》。这场开示让到场的会众获得了利益。
Atha bhagavā mātudevaputtappamukhānaṃ dasasahassilokadhātuvāsīnaṃ devabrahmasaṅghānaṃ tayo māse abhidhammapiṭakaṃ desetvā manussalokaṃ āgantvā bhadditthivimānaṃ bhikkhūnaṃ desesi. Sā desanā sampattaparisāya sātthikā ahosīti.
6. 首那丁那天宫注释
6. Soṇadinnāvimānavaṇṇanā
“以殊胜之色”说的是首那丁天宫。这件事的起因是什么呢？世尊住在舍卫城的祇园。那时，在那烂陀有一位名叫首那丁的近事女，她有信心、有净信，用四种资具认真恭敬地侍奉比丘们，恒常持戒极为清净，也受持具足八支的布萨。她得到闻法的好机会，因为具备善根条件，便精勤修习四圣谛的业处，证得了入流。后来，她染上某种疾病，命终之后投生在三十三天。大目犍连尊者对她——
Abhikkantenavaṇṇenāti soṇadinnāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena nāḷandāyaṃ soṇadinnā nāma ekā upāsikā saddhā pasannā bhikkhūnaṃ catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahantī suvisuddhaniccasīlā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathampi upavasati. Sā dhammasavanasappāyaṃ paṭilabhitvā upanissayasampannatāya catusaccakammaṭṭhānaṃ paribrūhantī sotāpannā ahosi. Atha aññatarena rogena phuṭṭhā kālaṃ katvā tāvatiṃsesu uppajji. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –
天女啊，你以极其美妙的容色站立于此，
照亮了所有方向，就像晨星一样。
‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā.
“你因何而有如此容色？你在此因何成就？
凡是心所喜爱的种种受用，皆会为你生起。
‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā.
“我问你，具大威神力的天女，您生为人时造了什么福业？
你因何而有这般炽盛的威光，你的容色遍照一切方向？”
‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. –
他用这三首偈颂来反问。
Imāhi tīhi gāthāhi paṭipucchi.
那位天神被目犍连一问，心里很欢喜，
被问之后，她回答了：“这是哪种业的果报。”
‘‘Sā devatā attamanā, moggallānena pucchitā; Pañhaṃ puṭṭhā viyākāsi, yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.
221-226第221到226颂
221-226.
人们叫我“首那丁”……（中略）……我是有名声的乔达摩的弟子。
‘‘Soṇadinnāti maṃ aññaṃsu…pe… gotamassa yasassino.
“以此，我有如此容色……（中略）……我的容色遍照一切方向。”
‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –
天神解说了。这一切都和前面说的一样。
Devatā byākāsi. Taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
7. 布萨天宫注释
7.Uposathāvimānavaṇṇanā
以殊胜的容色等语，说的是布萨天宫。这里的因缘故事是：在萨凯多城，有一位名叫布萨的女居士，这就是与前面那个天宫不同的地方，其余部分和紧挨在前面的天宫一样。因此说道——
Abhikkantenavaṇṇenāti uposathāvimānaṃ. Idha aṭṭhuppattiyaṃ sākete uposathā nāma ekā upāsikāti ayameva viseso, sesaṃ anantaravimānasadisaṃ. Tena vuttaṃ –
229-231第229-231颂
229-231.
“以极其殊胜的容色……（中略）……
你的色光明照遍一切方向。”
‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.
那位天神满心欢喜……（中略）……“这是哪种业带来的果报？”
‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.
233-238第233-238颂
233-238.
人们叫我“布萨”，我是娑鸡帝城的近事女……
我是具眼的、有名声的乔达摩的近事女。
‘‘Uposathāti maṃ aññaṃsu, sāketāyaṃ upāsikā…pe… Upāsikā cakkhumato, gotamassa yasassino.
“因为那样，我才有这样的容貌……
我的色相也照耀着四面八方。”
‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –
天神解说之后，接着指出自己的一个过失：
Devatā byākāsi. Puna attano ekaṃ dosaṃ dassentī –
我一次次听说欢喜园，心里就生起了向往；
因为把心投向那里，我就投生到了欢喜园。
‘‘Abhikkhaṇaṃ nandanaṃ sutvā, chando me udapajjatha; Tattha cittaṃ paṇidhāya, upapannāmhi nandanaṃ.
我没有听从导师、佛陀、日族亲属的教言；
把心投向低劣的东西，如今我后悔莫及。她说了这两首偈颂。
‘‘Nākāsiṃ satthu vacanaṃ, buddhassādiccabandhuno; Hīne cittaṃ paṇidhāya, sāmhi pacchānutāpinī’’ti. – dve gāthā abhāsi;
233233. 其中，“布萨”：人们用“布萨”这个名字来认识我。“萨咖答”：即在萨咖答城。
233. Tattha uposathāti maṃ aññaṃsūti ‘‘uposathā’’ti iminā nāmena maṃ manussā jāniṃsu. Sāketāyanti sāketanagare.
241“常常”就是频繁、反复。“听闻难陀园之后”：听说三十三天有个地方叫难陀园，那里有各种各样、形形色色的天界福报，听了之后。“欲”：指能产生那种福业的善法欲，或者指渴望往生到那里的贪爱之欲。“生起了”：就是产生了。“在那里”：指在三十三天，这里用难陀园来代指那个天界。“我已往生”：就是我已出生、已投生到那里。
241.Abhikkhaṇanti abhiṇhaṃ. Nandanaṃ sutvāti ‘‘tāvatiṃsabhavane nandanavanaṃ nāma edisañca edisañcā’’ti tattha nānāvidhaṃ dibbasampattiṃ sutvā. Chandoti tannibbattakapuññakammassa kāraṇabhūto kusalacchando, tatrūpapattiyā patthanābhūto taṇhāchando vā. Udapajjathāti uppajjittha. Tatthāti tāvatiṃsabhavane, nandanāpadesenapi hi taṃ devalokaṃ vadati. Upapannāmhīti uppannā nibbattā amhi.
242没有实行导师的教导，意思是：没有去做导师所说的“比丘们，我连一丝一毫的‘有’都不称赞”等话，也没有舍弃对诸有的欲贪。太阳是乔达摩族姓，世尊也是乔达摩族姓，因为同族，所以说“佛陀是太阳族的亲戚”。或者也可以说，太阳的亲戚就是太阳族亲，也就是世尊。由于世尊依此而生于圣洁的种姓，所以太阳是他的亲戚，或者说他是太阳的亲生子，因此称他为太阳族亲，即世尊。正如这样所说——
242.Nākāsiṃsatthu vacananti ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ vaṇṇemī’’tiādinā (a. ni. 1.320-321) satthārā vuttavacanaṃ na kariṃ, bhavesu chandarāgaṃ na pajahinti attho. Ādicco gotamagotto, bhagavāpi gotamagottoti sagottatāya vuttaṃ ‘‘buddhassādiccabandhuno’’ti. Atha vā ādiccassa bandhu ādiccabandhu, bhagavā. Taṃ paṭicca tassa ariyāya jātiyā jātattā ādicco vā bandhu etassa orasaputtabhāvatoti ādiccabandhu, bhagavā. Tathā hi vuttaṃ –
“幽闇之中作明者，毗卢遮那圆轮炽焰；
罗睺莫吞行空之日，罗睺放我此太阳。”
‘‘Yo andhakāre tamasī pabhaṅkaro, verocano maṇḍalī uggatejo; Mā rāhu gilī caramantalikkhe, pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91);
“低劣”就是指下贱的。这是针对她对自己生存的贪爱而说的。“我是那个”：意思就是“我是那个（指对生存的贪爱）”。
Hīneti lāmake. Attano bhavābhiratiṃ sandhāya vadati. Sāmhīti sā amhi.
那位天神这样表达了对生存的贪爱所引发的追悔之后，长老为了安慰她，首先通过说明生存的寿命极为有限，指出将来投生为人之后，要超越轮回之苦是容易的；而彻底成为漏尽者，才真正叫做大利益——
Evaṃ tāya devatāya bhavābhiratinimitte uppannavippaṭisāre pavedite thero bhavassa paricchinnāyubhāvavibhāvanamukhena āyatiṃ manussattabhāve ṭhatvā vaṭṭadukkhassa samatikkamo kātuṃ sukaro, sabbaso khīṇāsavabhāvo nāma mahānisaṃsoti ca samassāsetuṃ –
“在天宫中，维恰苏波萨特，你能住多久？
天神啊，若知寿命，被问当告知。”
‘‘Kīva ciraṃ vimānamhi, idha vacchasuposathe; Devate pucchitācikkha, yadi jānāsi āyuno’’ti. –
他说了这首偈颂。接着，那位女神——
Gāthamāha. Puna sā –
于此住留六万年，及三千万年；
大牟尼啊，我从此命终，即将离去。
“我将与人类为伴。”——她说道。
‘‘Saṭṭhi vassasahassāni , tisso ca vassakoṭiyo; Idha ṭhatvā mahāmuni, ito cutā gamissāmi; Manussānaṃ sahabyata’’nti. – āha;
“优波萨陀，莫要惊惧——正自觉者已为你授记；
你已入圣流，得殊胜证，恶趣之苦永断。”
‘‘Mā tvaṃ uposathe bhāyi, sambuddhenāsi byākatā; Sotāpannā visesayi, pahīnā tava duggatī’’ti. –
他用这首偈颂来激励她。
Imāya gāthāya samuttejesi.
243-4这里，“多久”是指多长时间。“此处”是指在这个天界，或者在这座天宫里。“Āyu no”即是“āyu”，“no”只是一个不变词。也可以理解为寿命是长是短；或者，如果你知道寿命，就是这个意思。“大牟尼”是在称呼那位长老。
243-4. Tattha kīva ciranti kittakaṃ addhānaṃ. Idhāti imasmiṃ devaloke, idha vā vimānasmiṃ. Āyu noti āyu, noti nipātamattaṃ. Āyuno vā cirācirabhāvaṃ, atha vā yadi jānāsi āyunoti attho. Mahāmunīti theraṃ ālapati.
245“贤善的布萨女，你不要害怕。”为什么？因为你已经被正自觉者授记了。怎样授记的呢？“你是殊胜的入流者（入流者）。”意思是说，你已经到达并证得了称为道与果的殊胜境地，因此你的一切恶趣都已断除，你也已经达到了这种殊胜，所以称为殊胜者。其余内容按前面所说的方式理解。
245.Mā tvaṃ uposathe bhāyīti bhadde uposathe tvaṃ mā bhāyi. Kasmā? Yasmā sambuddhenāsi byākatā. Kinti? Sotāpannā visesayīti. Maggaphalasaññitaṃ visesaṃ yātā adhigatā, tasmā pahīnā tava sabbāpi duggatīti imampi visesaṃ yātāti visesayi. Sesaṃ vuttanayameva.
8-9. 尼达与善尼达天宫的注释
8-9. Niddā-suniddāvimānavaṇṇanā
第八和第九天宫，以王舍城为缘起。讲缘起时，应依次这样说：“有一位名叫尼陀的近事女……（中略）……在拥有名声的乔达摩处。我因那善业而得到这样的色……（中略）……以及名叫善尼陀的近事女。”其余部分按前面所说的方式理解。偈颂里也没有新的内容。因为在某些抄本中，经文是按省略重复段落的方式编排的。因此说：
Aṭṭhamanavamavimānāni rājagahanidānāni. Aṭṭhuppattiyaṃ yathākkamaṃ ‘‘niddā nāma upāsikā…pe… gotamassa yasassino. Tena metādiso vaṇṇo…pe… suniddā nāma upāsikā’’ti vattabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Gāthāsupi apubbaṃ natthi. Tathā hi ekaccesu potthakesu pāḷi peyyālavasena ṭhapitāti. Tena vuttaṃ –
“以极其美妙的容色……
你的肤色在一切方向都放光。”
‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti.
那位天神满心欢喜……（中略）……“这是哪种业的果报？”
‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.
在王舍城，那些女居士们把我认作“睡眠者”……（中略）……
拥有名声的乔达摩。
‘‘Niddāti mamaṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe… Gotamassa yasassino.
“以此，我有如此容色……（中略）……我的容色遍照一切方向。”
‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe…vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.
‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti.
‘‘Sā devatā attamanā…pe….
在王舍城，近事女们把我认作“好眠”……
名声显赫的乔达摩。
‘‘Suniddāti maṃ aññaṃsu, rājagahasmiṃ upāsikā…pe… Gotamassa yasassino.
“因为这样，我才有这样的色……
我的色在一切方向都明亮照耀。”
‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.
10. 第一施食女天宫注释
10. Paṭhamabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā
“以殊胜容色”开头这一段，讲的是施食女的天宫。它的来历是这样的：世尊住在舍卫城的祇园精舍。那时，在北方摩偷罗城，有一个女人寿命已尽，即将投生到恶道。世尊在清晨时分从大悲定中出来，观察世间，看见这个女人将要堕入恶道，心中被大悲所触动，想要让她投生到善趣，就独自一人，没有同伴，前往摩偷罗城。到了之后，上午时分穿好下衣，拿着钵和袈裟，进入城外城区乞食。就在那时，那个女人在家里准备好食物，放在一边，然后拿着水罐到水边沐浴。洗完澡，用水罐取了水，正往自己家走的时候，在半路上看见世尊，就问：“尊者，得到食物了吗？”世尊说：“我会得到的。”她明白世尊还没有得到食物，就放下水罐，走到世尊面前，顶礼之后说：“尊者，我愿意供养食物，请您接受。”世尊以沉默表示接受。她知道了世尊已经接受，就先赶回去，在已经洒扫干净的地方铺好座位，站在那里等着世尊进来。世尊进入她家，在铺好的座位上坐下。于是她就供养世尊食物。世尊吃完饭，手离开钵之后，为她作了随喜开示，然后就离开了。她听完随喜开示，感受到极大的喜悦和欢欣，直到世尊走出视线之外，仍然不舍以佛陀为所缘的喜悦，站在那里礼敬。她过了没几天就命终了，投生到三十三天宫，有一千名天女围绕在她身边。尊者大目犍连对她[说偈]——
Abhikkantena vaṇṇenāti bhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Tena ca samayena uttaramadhurāyaṃ aññatarā itthī khīṇāyukā hoti apāye uppajjanārahā. Bhagavā paccūsavelāyaṃ mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento taṃ itthiṃ apāye uppajjanārahaṃ disvā mahākaruṇāya sañcoditamānaso taṃ sugatiyaṃ patiṭṭhāpetukāmo eko adutiyo madhuraṃ agamāsi. Gantvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaraṃ ādāya bahinagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Tena samayena sā itthī gehe āhāraṃ sampādetvā ekamante paṭisāmetvā ghaṭaṃ gahetvā udakatitthaṃ gantvā nhāyitvā ghaṭena udakaṃ gahetvā attano gehaṃ gacchantī antarāmagge bhagavantaṃ passitvā ‘‘api, bhante, piṇḍo laddho’’ti vatvā ‘‘labhissāmī’’ti ca bhagavatā vutte aladdhabhāvaṃ ñatvā ghaṭaṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, piṇḍapātaṃ dassāmi, adhivāsethā’’ti āha. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Sā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā paṭhamataraṃ gantvā sittasammaṭṭhe padese āsanaṃ paññāpetvā bhagavato pavesanaṃ udikkhamānā aṭṭhāsi. Bhagavā gehaṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Atha sā bhagavantaṃ bhojesi. Bhagavā katabhattakicco onītapattapāṇī tassā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā anumodanaṃ sutvā anappakaṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedentī yāva cakkhupathasamatikkamā buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahantī namassamānā aṭṭhāsi. Sā katipayadivasātikkameneva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti, accharāsahassañcassā parivāro ahosi. Taṃ āyasmā mahāmoggallāno –
‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… osadhī viya tārakā.
你是因为什么，才得到这样的色相？……
你的容色在一切方都放光——他以这些偈颂来问。
‘‘Kena tetādiso vaṇṇo…pe… Vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. – gāthāhi pucchi;
“那位天神满心欢喜……这果报是由什么业带来的。”
‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.
‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā, Purimāya jātiyā manussaloke.
我见到了离尘垢的佛陀，其心清净明澈、无有浊染。
我怀着净信，亲手向他布施食物。
‘‘Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, vippasannamanāvilaṃ; Tassa adāsahaṃ bhikkhaṃ, pasannā sehi pāṇibhi.
“因为那样，我才有这样的色……
我的色相也照耀着一切方所。”
‘‘Tena metādiso vaṇṇo…pe… Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. –
天神作了回答。剩下的部分因为前面已经讲过同样的方式，所以意思很清楚。
Devatā byākāsi. Sesaṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva.
11. 第二施食女天宫的注释
11. Dutiyabhikkhādāyikāvimānavaṇṇanā
“以殊胜容色”等偈颂，是第二施食女天宫。它的来历是什么？世尊住在王舍城。那里有一位具足净信的女子，看见一位漏尽长老在托钵乞食，就把他请进自己家中，供养食物。她后来命终，转生到三十三天。其余部分和前一个天宫相同。
Abhikkantena vaṇṇenāti dutiyabhikkhādāyikāvimānaṃ. Tassa kā uppatti? Bhagavā rājagahe viharati . Tattha aññatarā itthī saddhā pasannā aññataraṃ khīṇāsavattheraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā attano gehaṃ pavesetvā bhojanaṃ adāsi. Sā aparena samayena kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Sesaṃ anantaravimānasadisameva.
‘‘Abhikkantena vaṇṇena…pe… sabbadisā pabhāsatī’’ti.
“那位天神满心欢喜……这到底是什么业的果报？”
‘‘Sā devatā attamanā…pe… yassa kammassidaṃ phalaṃ’’.
“我曾投生在人当中，生而为人……
我的色相照亮了一切方向。”
‘‘Ahaṃ manussesu manussabhūtā…pe… Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti.
