2. 转法轮品
2. Dhammacakkappavattanavaggo
12. 谛相应复注 · 13 段
《转法轮经》注释
1. Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā
1081为了详细解释前面简要说的意思——因为诸仙人在这里坠落又升起、沉没又上升,所以此地得到了“仙人堕处”这个名字——于是说出了“在这里,确实……”等内容。
1081.‘‘Isīnaṃ patanuppatanavasena osīdanauppatanaṭṭhānavasena evaṃ ‘isipatana’nti ‘laddhanāme’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘ettha hī’’’tiādi vuttaṃ.
“呼召”在这里,因为这次呼召是为了转法轮,所以适合从起源开始,简要说明导师过去的修行,于是就从“在燃灯佛足下发愿开始”等内容讲起。其中,“摧破魔军”是指击破魔罗和魔罗的军众;或者也可以说,是击破魔罗内在和外在两种力量。“诸比丘,有此二边”里的“边”这个词,就像“前际智、后际智”等说法中那样,是“部分”的意思,所以说“诸比丘,有此二部分”。在说出的当下,凭借佛陀的威神力,声音流布而安住。梵天神众前来聚集,他们都是善根成熟、为了现证诸谛而曾发愿修行的梵天神。
Āmantesīti ettha yasmā dhammacakkappavattanatthaṃ ayaṃ āmantanā, tasmā samudāgamato paṭṭhāya satthu pubbacaritaṃ saṅkhepeneva pakāsetuṃ vaṭṭatīti ‘‘dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārato paṭṭhāyā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha mārabalaṃ bhinditvāti mārañca mārabalañca bhañjitvā. Atha vā mārassa abbhantaraṃ bāhirañcāti duvidhaṃ balaṃ bhañjitvā. ‘‘Dveme, bhikkhave, antā’’ti ettha anta-saddo ‘‘pubbante ñāṇaṃ aparante ñāṇa’’ntiādīsu (dha. sa. 1063) viya bhāgapariyāyoti āha ‘‘dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā’’ti. Saha samudāhārenāti uccāraṇasamakālaṃ. Pattharitvā aṭṭhāsi buddhānubhāvena. Brahmāno samāgacchiṃsu paripakkakusalamūlā saccābhisambodhāya katādhikārā.
“在家结缚”就是在家人的束缚。“断除”就是拿走。“不应习行”就是不应去修习、去从事。“烦恼欲乐”是指与烦恼欲相应的快乐。“随行”就是感受、享受。因为应被村里人亲近,所以它是村里人的财产。“对于自身”是指对自己的身体。在这里存有“我慢”,所以称为“我”,也就是自体。“作苦”就是产生痛苦。“以自我折磨”就是以伤害自己的方式。“为止息”指的是烦恼的止息,为了表达这个目的而用了与格,所以说“为烦恼止息故”。其余类似的句子也按这个道理来理解。
Gihisaññojananti gihibandhanaṃ. Chinditvāti haritvā. Na vaḷañjetabbāti nānuyuñjetabbā. Kilesakāmasukhassāti kilesakāmayuttassa sukhassa. Anuyogoti anubhavo. Gāmavāsīhi sevitabbattā gāmavāsīnaṃ santako. Attanoti attabhāvassa. Āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Dukkhakaraṇanti dukkhuppādanaṃ. Attamāraṇehīti attabādhanehi. Upasamāyāti kilesavūpasamo adhippeto, tadatthasampadānavacananti āha ‘‘kilesūpasamatthāyā’’ti. Esa nayo sesesupi.
因为具有谛智等,所以有三种转起,这叫三转,也就是智见。因此说“谛智”等。所谓“如实智”,说的是证悟的智慧,即对那些谛本身的智慧。对于智慧应当完成的遍知、证悟等作用,了知它的智慧,有些人说:“这是在证悟之前就有的。”另一些人说:“是后来才有的。”同样地,所作智也是如此。“十二行相”即十二种形态的差别。“于他处”指在其他经典中。
Saccañāṇādivasena tayo parivaṭṭā etassāti tiparivaṭṭaṃ, ñāṇadassanaṃ. Tenāha ‘‘saccañāṇā’’tiādi. Yathābhūtaṃ ñāṇanti paṭivedhañāṇaṃ āha. Tesuyeva saccesu. Ñāṇena kattabbassa ca pariññāpaṭivedhādikiccassa ca jānanañāṇaṃ, ‘‘tañca kho paṭivedhato pagevā’’ti keci. Pacchāti apare. Tathā katañāṇaṃ. Dvādasākāranti dvādasavidhaākārabhedaṃ. Aññatthāti aññesu suttesu.
证悟智和说教智这两者,在这里是就智的作用中最主要的部分来说的,所以称为法轮。而信根等这一组法,因为具有转动的意义,所以称为轮,也就是法轮。另一种说法是,轮就是教令;因为不离开法,所以它既是法又是轮;又因为依照法、依照正理而转动,所以叫法轮。正如经文所说:既转动法也转动轮,所以叫法轮;既转动轮也转动法,所以叫法轮;依法而转动,所以叫法轮;依法的修行而转动,所以叫法轮,等等。两者,就是指证悟智和说教智这两者。此,就是指这两者。以此开示,意思是世尊通过这部经来阐明,由前面所说的两种智所组成的法轮,被称为已转,因为转动的作用还没有完成。当安立,是指孔丹尼亚长老已安立于入流果。名为已转,是因为从迦叶正自觉佛的教法隐没开始,一直到佛陀出现于世,在这整段时间里,这个法轮从来没有转动过,如今才转动了;不过,他更高道果的证得,却已经止息了。
Paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi dhammacakkanti idaṃ tattha ñāṇakiccaṃ padhānanti katvā vuttaṃ. Saddhindriyādidhammasamudāyo pana pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Atha vā cakkanti āṇā, dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañca, dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattatīti dhammacakkaṃ, dhammacariyāya pavattatīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Ubhayampīti paṭivedhañāṇaṃ desanāñāṇanti ubhayampi. Etanti tadubhayaṃ. Imāya desanāyāti iminā suttena pakāsentena bhagavatā yathāvuttañāṇadvayasaṅkhātaṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma pavattanakiccassa aniṭṭhitattā. Patiṭṭhiteti aññāsi koṇḍaññattherena sotāpattiphale patiṭṭhite. Pavattitaṃ nāma kassapasammāsambuddhassa sāsanantaradhānato paṭṭhāya yāva buddhuppādo, ettakaṃ kālaṃ appavattapubbassa pavattitattā, uparimaggādhigamo panassa atthaṅgato evāti.
“以一击”是指以同一个称为“一击”的时间单位。因为一天的三分之一,就叫做“一击”。不过,在经典里说的是“以那一刹那,以那一须臾,以那一顷刻”。那其实只是在标明“一击”的那一刹那。“一切知智光”:应当知道,这是由一切知智的威力所现起的光明,是依于心、由时节所产生的。由于世尊在转法轮的开始时和圆满时一样,心中生起了极为殊胜的喜悦,所以才说“对此优陀那……”等等。
Ekappahārenāti ekeneva pahārasaññitena kālena. Divasassa hi tatiyo bhāgo pahāro nāma. Pāḷiyaṃ pana ‘‘tena khaṇena tena layena tena muhuttenā’’ti vuttaṃ. Taṃ pahārakkhaṇasallakkhaṇameva. Sabbaññutaññāṇobhāsoti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto obhāso cittaṃ paṭicca utusamuṭṭhāno veditabbo. Yasmā bhagavato dhammacakkappavattanassa ārambhe viya parisamāpane ativiya uḷāratamaṃ pītisomanassaṃ udapādi, tasmā ‘‘imassapi udānassā’’tiādi vuttaṃ.
9. 教诫经的注释
9. Saṅkāsanasuttavaṇṇanā
1089在解释义理时,被说明的那些就是“字”。而它们换个方式,以不坏灭之义说出,就是“字母”。能表达义理的就是“音节”。不过,因为从a等开始的是“音”这个名称,从k等开始的是“音节”这个名称,而两者又都有“字”这个名称,所以才说“字的一类,就是所谓的音节”。但在《导论》中,句子层面用的是“音节”这个名称。这里应当知道,只要掌握了“音节”,形式、词源说明和论说其实就已经都被包括进来了。“阐”是指把义理一段一段地让人明白。因此才说“分别说”。只要掌握了“阐”,这里其实就已经说了“开示”。因为分别说正是通过宣说义理来开显的,由这些也就说了原因的施设,通过这些,义句也就已经被包括进来了。这是这里的简要说明,详细内容则应按照《清净道论》的注释和《导论注》里所说的方法去了解。“以一切行相”,就是按照开显同类等不同方面的方式。“关于字等”,是指在那个广说中出现的字等。“因此”,是因为字等没有边际。所以才这样说:“字、音节、阐是无量的。”
1089. Atthasaṃvaṇṇane vaṇṇīyanteti vaṇṇā. Teyeva pariyāyena akkharaṇato akkharāni. Atthaṃ byañjentīti byañjanāni. Yasmā pana akārādike sarasamaññā, kakārādike byañjanasamaññā, ubhayattha vaṇṇasamaññā, tasmā vuttaṃ ‘‘vaṇṇānaṃ vā ekadesā yadidaṃ byañjanā nāmā’’ti. Nettiyaṃ pana vākye byañjanasamaññā. Byañjanaggahaṇeneva cettha ākāraniruttiniddesā gahitā evāti daṭṭhabbaṃ. Saṅkāsanāti atthassa ñāpanā bhāgaso. Tenāha ‘‘vibhattiyo’’ti. Saṅkāsanaggahaṇeneva cettha pakāsanā vuttā hoti. Vibhattiyo hi atthavacaneneva vivaranti, tāhi kāraṇapaññattiyo vuttāyevāti, tāhipi atthapadāni gahitāneva honti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ nettiaṭṭhakathāyañca vuttanayena veditabbo. Sabbākārenāti sabhāgādivibhāvanākārena. Vaṇṇādīnanti tasmiṃ pana vitthāre pavattavaṇṇādīnaṃ. Tasmāti vaṇṇādīnaṃ antaabhāvato. Evamāhāti ‘‘aparimāṇā vaṇṇā byañjanā saṅkāsanā’’ti evamāha.
10. 真实经的注释
10. Tathasuttavaṇṇanā
1090“以不舍弃自性之义”:因为苦在任何时候都不舍弃自己苦的自性,所以是真实的自性。因此说“苦确实就是苦”。 “自性”,就是苦的自性。“不虚”,就是不会落空。“非妄”,就是不是虚妄。因此说“苦绝不会成为不苦”。 “由于不进入其他状态”:因为不进入集等其他状态,所以不是虚假的,不会一个变成另一个样子,这就叫不异。因此说“苦绝不会……”等等。
1090.Sabhāvāvijahanaṭṭhenāti attano dukkhasabhāvassa kadācipi apariccajanena tathasabhāvaṃ. Tenāha ‘‘dukkhañhi dukkhameva vutta’’nti. Sabhāvassāti dukkhasabhāvassa. Amoghatāyāti avañjhatāya. Avitathanti na vitathaṃ. Tenāha ‘‘na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hotī’’ti. Aññabhāvānupagamenāti samudayādisabhāvānupagamanena musā na hotīti añño aññathā na hotīti anaññathaṃ. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi.