《断经》的注释
1. Chetvāsuttavaṇṇanā
7171. 在《断除品》第一经中,“断除”的意思是杀灭。“安乐而卧”是说因为不再被愤怒的灼热所烧,所以安乐地睡眠。“不忧愁”是说因为愤怒已被摧毁、忧恼已经消失,所以不忧愁。“毒根”是指苦的果报。“甘甜顶”是说:对发怒的人回以发怒,对辱骂的人回以辱骂,对打人的人回以打击,由此产生快乐;针对这个意思,才说“甘甜顶”。在这里,“顶”确实是指终点。“圣者”指佛陀等圣者。第一。
71. Chetvāvaggassa paṭhame chetvāti vadhitvā. Sukhaṃ setīti kodhapariḷāhena aparidayhamānattā sukhaṃ sayati. Na socatīti kodhavināsena vinaṭṭhadomanassattā na socati. Visamūlassāti dukkhavipākassa . Madhuraggassāti kuddhassa paṭikujjhitvā, akkuṭṭhassa paccakkositvā, pahaṭassa ca paṭipaharitvā sukhaṃ uppajjati, taṃ sandhāya madhuraggoti vutto. Imasmiṃ hi ṭhāne pariyosānaṃ agganti vuttaṃ. Ariyāti buddhādayo. Paṭhamaṃ.
2. 《车经》注释
2. Rathasuttavaṇṇanā
7272. 在第二句中,因为凭借它而能了知,所以叫做了知相。幢是车的了知相:在广阔的战场前沿,从很远的地方看见幢,就知道“这是某位国王的车”,车因此变得明显。所以说“幢是车的了知相”。火也是从很远的地方通过烟而被了知。朱罗国、般度罗国——国土也是这样因为国王而被了知。而转轮王的女儿,身为女性,也是因为有了丈夫,才被了知为“某人的妻子”。因此说“烟是火的了知相”等等。第二。
72. Dutiye paññāyati etenāti paññāṇaṃ. Dhajo rathassāti mahantasmiṃ hi saṅgāmasīse dūratova dhajaṃ disvā ‘‘asukarañño nāma ayaṃ ratho’’ti ratho pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘dhajo rathassa paññāṇa’’nti. Aggipi dūratova dhūmena paññāyati. Coḷaraṭṭhaṃ paṇḍuraṭṭhanti evaṃ raṭṭhampi raññā paññāyati. Cakkavattirañño dhītāpi pana itthī ‘‘asukassa nāma bhariyā’’ti bhattāraṃ patvāva paññāyati. Tasmā dhūmo paññāṇamagginotiādi vuttaṃ. Dutiyaṃ.
3. 《财富经》的注释
3. Vittasuttavaṇṇanā
73第三经中,“信是这里的财富”:因为具信仰的人依靠信仰,能得到珍珠、摩尼宝等财富,能得到三种家世圆满、六种欲界天、九种梵天界,最终还能得到不死的大涅槃,所以在珍珠、摩尼宝等财富中,信仰这一财富最为殊胜。“法”指十善业道。“带来安乐”指带来一切有漏和无漏的、没有杂染的安乐。“更甘甜”:在世间,咸味、酸味等一切味道中,真实最甘甜。因为安住于真实的人,能让急速奔流的河水倒流,能消除毒药,能抵挡烈火,能让天降雨,所以说真实是一切味道中最甘甜的。“以慧为生的人,人们说他的生命最殊胜”:若在家人以慧为生,安住于五戒,设立筹食等布施,依靠智慧而生活;或者出家人如法得到资具,受用时如理观察“这是有意义的”,然后取业处,修观,以证得圣果的智慧而生活。人们说,这位以慧为生的人,过着最殊胜的生活。第三。
73. Tatiye saddhīdha vittanti yasmā saddho saddhāya muttamaṇiādīnipi vittāni labhati, tissopi kulasampadā, cha kāmasaggāni, nava brahmaloke patvā pariyosāne amatamahānibbānadassanampi labhati, tasmā maṇimuttādīhi vittehi saddhāvittameva seṭṭhaṃ. Dhammoti dasakusalakammapatho. Sukhamāvahatīti sabbampi sāsavānāsavaṃ asaṃkiliṭṭhasukhaṃ āvahati. Sādutaranti lokasmiṃ loṇambilādīnaṃ sabbarasānaṃ saccameva madhurataraṃ. Saccasmiṃ hi ṭhitā sīghavegaṃ nadimpi nivattenti, visampi nimmaddenti, aggimpi paṭibāhanti, devampi vassāpenti, tasmā taṃ sabbarasānaṃ madhurataranti vuttaṃ. Paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭhanti yo paññājīvī gahaṭṭho samāno pañcasu sīlesu patiṭṭhāya salākabhattādīni paṭṭhapetvā paññāya jīvati, pabbajito vā pana dhammena uppanne paccaye ‘‘idamattha’’nti paccavekkhitvā paribhuñjanto kammaṭṭhānaṃ ādāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā ariyaphalādhigamavasena paññāya jīvati, taṃ paññājīviṃ puggalaṃ seṭṭhaṃ jīvitaṃ jīvatīti āhu. Tatiyaṃ.
4. 骤雨经的注释
4. Vuṭṭhisuttavaṇṇanā
74第四项中,“种子”:在向上生长的东西里,七种谷物的种子最殊胜。因为当它长出来时,地方就安稳,食物充足。“落下的”:在落下的东西里,云雨最殊胜。因为有了云雨,种种庄稼就能生长,地方富足、安稳、食物充足。“向前走的”:在用脚行走的众生里,牛最殊胜。因为众生依靠牛,享用五种牛乳制品,安乐地生活。“说话的”:在王宫等地方说话的人里,儿子最优秀。因为他不会说对父母不利的话。
74. Catutthe bījanti uppatantānaṃ sattavidhaṃ dhaññabījaṃ seṭṭhaṃ. Tasmiñhi uggate janapado khemo hoti subhikkho. Nipatatanti nipatantānaṃ meghavuṭṭhi seṭṭhā. Meghavuṭṭhiyañhi sati vividhāni sassāni uppajjanti, janapadā phītā honti khemā subhikkhā. Pavajamānānanti jaṅgamānaṃ padasā caramānānaṃ gāvo seṭṭhā. Tā nissāya hi sattā pañca gorase paribhuñjamānā sukhaṃ viharanti. Pavadatanti rājakulamajjhādīsu vadantānaṃ putto varo. So hi mātāpitūnaṃ anatthāvahaṃ na vadati.
“明是生起者中最殊胜的”这一句:据说,先前有一位天神站在近处,听了那个问题后,心想:“天神啊,你为什么要问十力这个问题?我来给你讲吧。”于是她按自己的见解和主张讲了那个问题。这时,另一位天神对她说:“天神啊,你也太放肆、太鲁莽、太多嘴了吧!我是在问佛陀世尊,你凭什么替我讲?”她让那位天神停下后,就去向十力问了同一个问题。导师为她解答时,说了“明是生起者中最殊胜的”等话。其中,“明”指四种道智。因为它生起时能彻底断除一切不善法,所以说它是“生起者中最殊胜的”。“无明”指作为轮回根本的大无明。对于沉沦、堕落的人来说,它却是最殊胜的。“在行走者中”:指用脚行走、四处游行的人,成为无上福田的僧团是最殊胜的。因为众生在各处见到僧团,心生净信,就能获得安稳。“佛陀”:无论是儿子还是别的什么人,在一切能言说的人中,佛陀是最殊胜的。因为依靠他的说法,无数百千众生的束缚得以解脱。第四。
Vijjāuppatataṃ seṭṭhāti purimapañhe kira sutvā samīpe ṭhitā ekā devatā ‘‘devate, kasmā tvaṃ etaṃ pañhaṃ dasabalaṃ pucchasi? Ahaṃ te kathessāmī’’ti attano khantiyā laddhiyā pañhaṃ kathesi. Atha naṃ itarā devatā āha – ‘‘yāva padhaṃsī vadesi devate yāva pagabbhā mukharā, ahaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ pucchāmi. Tvaṃ mayhaṃ kasmā kathesī’’ti? Nivattetvā tadeva pañhaṃ dasabalaṃ pucchi. Athassā satthā vissajjento vijjā uppatatantiādimāha. Tattha vijjāti catumaggavijjā. Sā hi uppatamānā sabbākusaladhamme samugghāteti. Tasmā ‘‘uppatataṃ seṭṭhā’’ti vuttā. Avijjāti vaṭṭamūlakamahāavijjā. Sā hi nipatantānaṃ osīdantānaṃ varā. Pavajamānānanti padasā caramānānaṃ jaṅgamānaṃ anomapuññakkhettabhūto saṅgho varo. Tañhi tattha tattha disvā pasannacittā sattā sotthiṃ pāpuṇanti. Buddhoti yādiso putto vā hotu añño vā, yesaṃ kesañci vadamānānaṃ buddho varo. Tassa hi dhammadesanaṃ āgamma anekasatasahassānaṃ pāṇānaṃ bandhanamokkho hotīti. Catutthaṃ.
5. 《怖畏经》的注释
5. Bhītāsuttavaṇṇanā
7575. 第五经中,“在这里,人们害怕什么?”是问:害怕什么?道被说成以多种方式宣说,是依三十八种所缘、以许多方式来说的。既然如此,为什么这些人怀着恐惧,执取了六十二种邪见?“广慧”,就是智慧广大、智慧增盛。“不害怕他世”,就是从此世前往他世时,不会害怕。“经安置”,就是放好之后。“住在饮食丰足的家中”,就像给孤独长者等人那样,住在食物和饮品都很充足的家里。“分与者”,是指这样的习惯:即使是仅以指尖取来的一点点东西,也要用指甲掰开,先分给别人,然后自己才吃。“乐施者”,就是前面已经解释过的意思。
75. Pañcame kiṃsūdha bhītāti kiṃ bhītā? Maggo canekāyatanappavuttoti aṭṭhatiṃsārammaṇavasena anekehi kāraṇehi kathito. Evaṃ sante kissa bhītā hutvā ayaṃ janatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo aggahesīti vadati. Bhūripaññāti bahupañña ussannapañña. Paralokaṃ na bhāyeti imasmā lokā paraṃ lokaṃ gacchanto na bhāyeyya. Paṇidhāyāti ṭhapetvā. Bahvannapānaṃ gharamāvasantoti anāthapiṇḍikādayo viya bahvannapāne ghare vasanto. Saṃvibhāgīti accharāya gahitampi nakhena phāletvā parassa datvāva bhuñjanasīlo. Vadaññūti vuttatthameva.
现在要把偈颂里的各个支分抽出来说明:用“语”这个词,包含了四种语善行;用“意”这个词,包含了三种意善行;用“身”这个词,包含了三种身善行。这样,这十种善业道就叫作“前清净支”。“住在饮食丰足的家中”这一句,包含了祭祀所需的资具。“有信”是一支,“柔和”是一支,“乐于分享”是一支,“知言”是一支。就是针对这四支,才说“安住在这四种法之中”。
Idāni gāthāya aṅgāni uddharitvā dassetabbāni – ‘‘vāca’’nti hi iminā cattāri vacīsucaritāni gahitāni, ‘‘manenā’’tipadena tīṇi manosucaritāni, ‘‘kāyenā’’ti padena tīṇi kāyasucaritāni. Iti ime dasa kusalakammapathā pubbasuddhiaṅgaṃ nāma. Bahvannapānaṃ gharamāvasantoti iminā yaññaupakkharo gahito. Saddhoti ekamaṅgaṃ, mudūti ekaṃ, saṃvibhāgīti ekaṃ, vadaññūti ekaṃ. Iti imāni cattāri aṅgāni sandhāya ‘‘etesu dhammesu ṭhito catūsū’’ti āha.
还有一种分类方式:“语”等三项算作三支;用“多食多饮”这句,是涵盖了祭祀所需的物品;信仰、柔和、乐于分享、知恩,合为一支。另有一种叫“二法分类”的方式:“语与意”算一支;“身不做恶事,住在多食多饮的家中”算一支;“信仰、柔和”算一支;“乐于分享、知恩”算一支。安住在这四种法里的人,就叫作住于法的人。他从这个世界去往另一个世界时,不会害怕。第五。
Aparopi pariyāyo – vācantiādīni tīṇi aṅgāni, bahvannapānanti iminā yaññaupakkharova gahito, saddho mudū saṃvibhāgī vadaññūti ekaṃ aṅgaṃ. Aparo dukanayo nāma hoti. ‘‘Vācaṃ manañcā’’ti idamekaṃ aṅgaṃ, ‘‘kāyena pāpāni akubbamāno, bahvannapānaṃ gharamāvasanto’’ti ekaṃ, ‘‘saddho mudū’’ti ekaṃ, ‘‘saṃvibhāgī vadaññū’’ti ekaṃ. Etesu catūsu dhammesu ṭhito dhamme ṭhito nāma hoti. So ito paralokaṃ gacchanto na bhāyati. Pañcamaṃ.
6. 《不老经》的注释
6. Najīratisuttavaṇṇanā
76第六经的注释。“名姓不衰”:过去诸佛的名号与族姓,直到今天仍被传诵,因此说“不衰”。不过古德们说:“随着时间流逝,它虽将不再为人所知,但确实没有衰败的本质。”“懈怠”就是懒惰,因为懒惰,人站着就只是站着,坐着就只是坐着,即使油在漏失也不采取行动。“放逸”是由睡眠或烦恼造成的散漫。“不勤”是指在该做事的时候,缺乏做事的精进。“不调”是指缺乏戒的约束,行为放逸。“贪睡”是指嗜睡成性。因为贪睡,即使在走路、站着、坐着时也会打瞌睡,更不用说躺下的时候了。“迟钝”是因过饱等原因而起的懒怠。“这些漏”就是指这六种漏、这六种缺口。“完全”意思是以一切方式。“ti”只是虚词。“应回避”就是应避免、应舍离。第六经注释结束。
76. Chaṭṭhe nāmagottaṃ na jīratīti atītabuddhānaṃ yāvajjadivasā nāmagottaṃ kathiyati, tasmā na jīratīti vuccati. Porāṇā pana ‘‘addhāne gacchante na paññāyissati, jīraṇasabhāvo pana na hotiyevā’’ti vadanti. Ālasyanti ālasiyaṃ, yena ṭhitaṭṭhāne ṭhitova, nisinnaṭṭhāne nisinnova hoti, telepi uttarante ṭhitiṃ na karoti. Pamādoti niddāya vā kilesavasena vā pamādo. Anuṭṭhānanti kammasamaye kammakaraṇavīriyābhāvo. Asaṃyamoti sīlasaññamābhāvo vissaṭṭhācāratā. Niddāti soppabahulatā. Tāya gacchantopi ṭhitopi nisinnopi niddāyati, pageva nipanno. Tandīti aticchātādivasena āgantukālasiyaṃ. Te chiddeti tāni cha chiddāni vivarāni. Sabbasoti sabbākārena. Tanti nipātamattaṃ. Vivajjayeti vajjeyya jaheyya. Chaṭṭhaṃ.
7. 《自在经》的注释
7. Issariyasuttavaṇṇanā
77第七经中,“刀剑之垢”是指沾了污垢的刀剑。“他们阻止拿什么的人?”问的是:他们在阻止谁拿走什么?“自在”指行使命令。“女人”:因为女人是不可施与的物品,所以说“女人是最上等的物品,是殊胜的物品”。或者说,因为一切菩萨和转轮王都只在母胎中入胎,所以说“女人是最上等的物品”。“忿怒是刀剑之垢”,意思是忿怒就像沾了污垢的刀剑,或者说,它是智慧之刀上的污垢,所以叫“刀剑之垢”。“阿浮陀”指毁灭的原因,意思是世间的盗贼就是毁灭者。“拿着离去”是指拿着筹食等物品离去的人。因为筹食等在被分发的时候,就已经被人们布施出去了。对于这些物品,取走的沙门受人敬爱;如果不取走,人们就会因为损失福报而生起追悔。第七经义释结束。
77. Sattame satthamalanti malaggahitasatthaṃ. Kiṃ su harantaṃ vārentīti kaṃ harantaṃ nisedhenti. Vasoti āṇāpavattanaṃ. Itthīti avissajjanīyabhaṇḍattā ‘‘itthī bhaṇḍānamuttamaṃ, varabhaṇḍa’’nti āha. Atha vā sabbepi bodhisattā ca cakkavattino ca mātukucchiyaṃyeva nibbattantīti ‘‘itthī bhaṇḍānamuttama’’nti āha. Kodho satthamalanti kodho malaggahitasatthasadiso, paññāsatthassa vā malanti satthamalaṃ. Abbudanti vināsakāraṇaṃ, corā lokasmiṃ vināsakāti attho. Harantoti salākabhattādīni gahetvā gacchanto. Salākabhattādīni hi paṭṭhapitakāleyeva manussehi pariccattāni. Tesaṃ tāni haranto samaṇo piyo hoti, anāharante puññahāniṃ nissāya vippaṭisārino honti. Sattamaṃ.
8. 欲经注释
8. Kāmasuttavaṇṇanā
78第八经中说到“不把自身给出去”,意思是:除了所有菩萨以外,不应把自身送给别人当奴仆。说到“不放弃”,意思是:除了所有菩萨以外,不应把自身舍弃给狮子、老虎等。“善妙”是指柔和、柔软的语言。“丑恶”是指粗恶的言语。第八经。
78. Aṭṭhame attānaṃ na dadeti parassa dāsaṃ katvā attānaṃ na dadeyya ṭhapetvā sabbabodhisatteti vuttaṃ. Na pariccajeti sīhabyagghādīnaṃ na pariccajeyya sabbabodhisatte ṭhapetvāyevāti vuttaṃ. Kalyāṇanti saṇhaṃ mudukaṃ. Pāpikanti pharusaṃ vācaṃ. Aṭṭhamaṃ.
9. 资粮经的注释
9. Pātheyyasuttavaṇṇanā
7979. 在第九经中,“以信结为道粮”的意思是:生起信心之后,就行布施、守护戒律、做伍波萨他甘马,因此这样说。“吉祥”就是自在。“住处”就是居住的地方。因为当自在现前时,无论从陆地上还是从水里,财富都会自然到来,因此这样说。“牵引”就是拖拽。第九经结束。
79. Navame saddhā bandhati pātheyyanti saddhaṃ uppādetvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti, tenetaṃ vuttaṃ. Sirīti issariyaṃ. Āsayoti vasanaṭṭhānaṃ. Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva. Tenetaṃ vuttaṃ. Parikassatīti parikaḍḍhati. Navamaṃ.
10. 光明经的注释
10. Pajjotasuttavaṇṇanā
80第十颂的注释:“灯”就像灯一样。“觉醒”就像觉醒的婆罗门一样。“以业为命的牛”是指靠劳作活命的牛,它们与劳作同行,就成了劳作的同伴、劳作的助手。和牛群一起,耕作等事情才能完成。“犁者”就是犁。所谓“犁者的威仪”,就是这犁对众生身体的姿态,也就是活命的方式。这里“犁”指犁。因为有人用犁在田里连极少的一点土地都没被耕耘,他就会说:这人要怎么活下去呢?第十颂注结束。
80. Dasame pajjototi padīpo viya hoti. Jāgaroti jāgarabrāhmaṇo viya hoti. Gāvo kamme sajīvānanti kammena saha jīvantānaṃ gāvova kamme kammasahāyā kammadutiyakā nāma honti. Gomaṇḍalehi saddhiṃ kasikammādīni nipphajjanti. Sītassa iriyāpathoti sītaṃ assa sattakāyassa iriyāpatho jīvitavutti. Sītanti naṅgalaṃ. Yassa hi naṅgalehi khettaṃ appamattakampi kaṭṭhaṃ na hoti, so kathaṃ jīvissatīti vadati. Dasamaṃ.
11. 无诤经的注释
11. Araṇasuttavaṇṇanā
8181. 在第十一颂的注释中:“无诤”就是没有烦恼。“已住”就是已经住于梵行。“自由人”指不是奴隶的身份。“沙门”指漏尽的沙门,因为他们才是彻底的无诤。“已住者不亡失”是说他们的圣道之住不会亡失。“遍知”:从凡夫善士阶段开始,有学圣者以世间和出世间的遍知而遍知。“自由人”唯有漏尽沙门才永远具有自由人的身份。“礼敬”指从出家那天起就礼敬。“安立”指安立于戒中。“沙门在此”即沙门在此。“种姓下贱”指即使甚至连从旃陀罗家族出家的人;“刹帝利”指不仅是刹帝利,就连天人也礼敬戒具足的沙门。
81. Ekādasame araṇāti nikkilesā. Vusitanti vusitavāso. Bhojissiyanti adāsabhāvo. Samaṇāti khīṇāsavasamaṇā. Te hi ekantena araṇā nāma. Vusitaṃ na nassatīti tesaṃ ariyamaggavāso na nassati. Parijānantīti puthujjanakalyāṇakato paṭṭhāya sekhā lokiyalokuttarāya pariññāya parijānanti. Bhojissiyanti khīṇāsavasamaṇānaṃyeva niccaṃ bhujissabhāvo nāma. Vandantīti pabbajitadivasato paṭṭhāya vandanti. Patiṭṭhitanti sīle patiṭṭhitaṃ . Samaṇīdhāti samaṇaṃ idha. Jātihīnanti api caṇḍālakulā pabbajitaṃ. Khattiyāti na kevalaṃ khattiyāva, devāpi sīlasampannaṃ samaṇaṃ vandantiyevāti. Ekādasamaṃ.
《相应部》的注释书
Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya