2. 欢喜园品·《难陀那经》的注释
1. 天人相应义注 · 109 段
《难陀那经》的注释巴利
1. Nandanasuttavaṇṇanā
11 11. 在欢喜园品的第一经里,“在那里”指的是“在那个园林中”。“kho”只是为了音节顺畅而加的虚词。“召唤比丘们”是说让僧团里的上首比丘们知道。“诸比丘”是表明对他们的称呼。“贤者”是他们给出的回答。“那些比丘们”指的是当时在场、领受佛法的比丘们。“回应了世尊”是说他们回应世尊的话,面向世尊,恭敬聆听并接受。“说了此语”是说世尊说出了接下来要讲的“过去世……”这段话。其中,“三十三天的天神”是指出生在三十三天的众生。所谓“三十三天”,就是第二层天界。据说,摩伽青年和同伴们在摩阇罗村命终后转生到那里,成为三十三位天子,这个天界的名称就是由此而来的。不过,在其他轮围世界里也有六欲天。正如经中所说:“一千个四大王天,一千个三十三天。”(《增支部》10.29)所以应当知道,这只是那个天界的名称施设。这样理解,这句话就没有过失。巴利
11. Nandanavaggassa paṭhame tatrāti tasmiṃ ārāme. Khoti byañjanasiliṭṭhatāvasena nipātamattaṃ. Bhikkhū āmantesīti parisajeṭṭhake bhikkhū jānāpesi. Bhikkhavoti tesaṃ āmantanākāradīpanaṃ. Bhadanteti pativacanadānaṃ. Te bhikkhūti ye tattha sammukhībhūtā dhammapaṭiggāhakā bhikkhū. Bhagavato paccassosunti bhagavato vacanaṃ patiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsūti attho. Etadavocāti etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘bhūtapubba’’ntiādivacanaṃ avoca. Tattha tāvatiṃsakāyikāti tāvatiṃsakāye nibbattā. Tāvatiṃsakāyo nāma dutiyadevaloko vuccati. Maghena māṇavena saddhiṃ macalagāme kālaṃ katvā tattha uppanne tettiṃsa devaputte upādāya kira tassa devalokassa ayaṃ paṇṇatti jātāti vadanti. Yasmā pana sesacakkavāḷesupi cha kāmāvacaradevalokā atthi. Vuttampi cetaṃ ‘‘sahassaṃ cātumahārājikānaṃ sahassaṃ tāvatiṃsāna’’nti (a. ni. 10.29), tasmā nāmapaṇṇattiyevesā tassa devalokassāti veditabbā. Evañhi niddosaṃ padaṃ hoti.
在欢喜林里:进入那座林园时,一进去就让人欢喜、满足,所以叫欢喜林。当五种死前预兆在天神身上出现时,他们悲叹说:我们要舍弃福报而死了。帝释天神劝告他们说:不要悲叹,不存在名为不坏灭之法的诸行。然后就把他们带进那座林园。那些被其他天神拉着手臂带进去的天神,一看到那里的福报,死亡的忧愁就平息了,只有喜悦和欢欣生起。于是他们就在那里嬉戏玩乐,像被暑热逼身的冰块一样融化,像被风吹灭的灯焰一样熄灭。因此,无论谁进去,它都让人欢喜、满足,所以叫欢喜林。在那欢喜林中,为天女众所围绕:天女是女天神的名字,被那群天女围绕。巴利
Nandane vaneti ettha taṃ vanaṃ paviṭṭhe paviṭṭhe nandayati tosetīti nandanaṃ. Pañcasu hi maraṇanimittesu uppannesu ‘‘sampattiṃ pahāya cavissāmā’’ti paridevamānā devatā sakko devānamindo ‘‘mā paridevittha, abhijjanadhammā nāma saṅkhārā natthī’’ti ovaditvā tattha pavesāpeti. Tāsaṃ aññāhi devatāhi bāhāsu gahetvā pavesitānampi tassa sampattiṃ disvāva maraṇasoko vūpasammati, pītipāmojjameva uppajjati. Atha tasmiṃ kīḷamānā eva uṇhasantatto himapiṇḍo viya vilīyanti, vātāpahatadīpasikhā viya vijjhāyantīti evaṃ yaṃkiñci anto paviṭṭhaṃ nandayati tosetiyevāti nandanaṃ, tasmiṃ nandane. Accharāsaṅghaparivutāti accharāti devadhītānaṃ nāmaṃ, tāsaṃ samūhena parivutā.
“天界的”是指在天界中出生的。“五种欲乐”是指可意的色、声、香、味、触这五种欲的束缚,或者说是五种欲的部分。“具足”就是具备,后面那个词是它的同义词。“享受”就是正在娱乐,或者是在色等各种对象上运转诸根。“在那个时刻”是指在享受的那个时候。应当知道,那正是这位天子刚刚出生的时刻。因为就在他结生的刹那,一个如同烧红的金块般闪耀、高达三俱卢舍的身躯便出生了。他穿着天衣,佩戴天界饰物,戴着天界花鬘,涂着天界香膏,被天界的栴檀粉末均匀地撒遍全身,被五种天界欲乐包围、笼罩、裹覆,被贪欲征服,看不见贪欲的出离——涅槃,发出如牛王般的声音,高唱“他们不知乐”这首偈颂,在欢喜园中游荡。因此说:“在那个时刻,说出了这首偈颂。”巴利
Dibbehīti devaloke nibbattehi. Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbasaṅkhātehi pañcahi kāmabandhanehi kāmakoṭṭhāsehi vā . Samappitāti upetā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Paricārayamānāti ramamānā, tesu tesu vā rūpādīsu indriyāni sañcārayamānā. Tāyaṃ velāyanti tasmiṃ paricāraṇakāle. So panassa devaputtassa adhunā abhinibbattakālo veditabbo. Tassa hi paṭisandhikkhaṇeyeva rattasuvaṇṇakkhandho viya virocayamāno tigāvutappamāṇo attabhāvo nibbatti. So dibbavatthanivattho dibbālaṅkārapaṭimaṇḍito dibbamālāvilepanadharo dibbehi candanacuṇṇehi samaṃ vikiriyamāno dibbehi pañcahi kāmaguṇehi ovuto nivuto pariyonaddho lobhābhibhūto hutvā lobhanissaraṇaṃ nibbānaṃ apassanto āsabhiṃ vācaṃ bhāsanto viya mahāsaddena ‘‘na te sukhaṃ pajānantī’’ti imaṃ gāthaṃ gāyamāno nandanavane vicari. Tena vuttaṃ – ‘‘tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsī’’ti.
那些没有见过欢喜园的人,是指他们没有通过体验五种欲乐而见过欢喜园。人天,是指天界的人和天界的男子。三十三天,是指三遍十。具名声者,是指具足由眷属所构成的名声。巴利
Ye na passanti nandananti ye tatra pañcakāmaguṇānubhavanavasena nandanavanaṃ na passanti. Naradevānanti devanarānaṃ, devapurisānanti attho. Tidasānanti tikkhattuṃ dasannaṃ. Yasassinanti parivārasaṅkhātena yasena sampannānaṃ.
有一位圣弟子出身的女天神。“回应”的意思是:她想揭示并表明“这个愚痴的天女把这种福报看成恒常不变,不知道它有断裂、毁坏、毁灭的性质”,就用“你这愚女”这首偈颂回应她。“如同阿拉汉之语”是说:你并不像阿拉汉那样了知。如此驳斥了她的想法之后,现在为了显示阿拉汉之语,说了“诸行无常”等。其中,“诸行无常”是说:一切三地诸行,因为存在后即不存在的意义,所以是无常。“生灭法”是说:具有生起与坏灭的自性。“生起后即灭”这是前面那句的同义词。或者,因为生起后即灭,所以是“生灭法”。而在这里,通过“生灭”这一表述,也就已经包含了那紧随其后的中间状态。它们的寂止是乐,是说那些诸行的寂止,即所谓涅槃,才是乐。这是阿拉汉之语。巴利
Aññatarā devatāti ekā ariyasāvikā devatā. Paccabhāsīti ‘‘ayaṃ bāladevatā imaṃ sampattiṃ niccaṃ acalaṃ maññati, nāssā chedanabhedanaviddhaṃsanadhammataṃ jānātī’’ti adhippāyaṃ vivaṭṭetvā dassentī ‘‘na tvaṃ bāle’’ti imāya gāthāya patiabhāsi. Yathā arahataṃ vacoti yathā arahantānaṃ vacanaṃ, tathā tvaṃ na jānāsīti. Evaṃ tassā adhippāyaṃ paṭikkhipitvā idāni arahantānaṃ vacanaṃ dassentī aniccātiādimāha. Tattha aniccā vata saṅkhārāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā hutvā abhāvatthena aniccā. Uppādavayadhamminoti uppādavayasabhāvā. Uppajjitvā nirujjhantīti idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Yasmā vā uppajjitvā nirujjhanti, tasmā uppādavayadhamminoti. Uppādavayaggahaṇena cettha tadanantarā vemajjhaṭṭhānaṃ gahitameva hoti. Tesaṃ vūpasamo sukhoti tesaṃ saṅkhārānaṃ vūpasamasaṅkhātaṃ nibbānameva sukhaṃ. Idaṃ arahataṃ vacoti.
2. 《欢喜经》的注释巴利
2. Nandatisuttavaṇṇanā
12 第十二段。第二首偈中,“欢喜”是指感到满足、心里高兴。“有子者”是指有很多儿子的人。因为他的儿子当中,有的种田耕地,把粮食装满谷仓;有的做买卖,带回金银;有的侍奉国王,得到车乘、坐骑、村庄、城镇等。那时,母亲或父亲享受着由他们势力所带来的富贵,就欢喜。或者在节日等日子里,看到打扮装饰好的儿子们享受种种成就,就欢喜。所以说“有子者因儿子们而欢喜”。“以牛”也同样:就像有子者因儿子们而欢喜,牛的主人也一样,看到圆满的牛群,依靠牛享受牛奶等美味,因牛而欢喜。“依着确实是人的欢喜之源”:这里“依着”有四种——欲依着、蕴依着、烦恼依着、行依着。因为诸欲是“依五种欲乐而生起的快乐和喜悦,这就是诸欲的滋味”所说的那种快乐的依托处,以“快乐在这里依托”这个含义,所以称为依着。诸蕴是以蕴为根本之苦的依托处,诸烦恼是恶趣之苦的依托处,诸行是后有之苦的依托处。但这里指的是欲依着。因为五种欲乐以三层楼阁等宫殿、华丽床座、衣物装饰、歌舞随从等方式呈现,带来喜悦和满足,使人欢喜。所以应当知道,就像儿子和牛一样,这些依着确实是人的欢喜之源。“没有依着的人不欢喜”:缺乏欲乐成就的穷人,连食物和衣服都难以得到,他确实不欢喜。像这样的人间饿鬼、人间地狱众生,他怎么会欢喜呢?世尊啊,这样说。巴利
12. Dutiye nandatīti tussati attamano hoti. Puttimāti bahuputto. Tassa hi ekacce puttā kasikammaṃ katvā dhaññassa koṭṭhe pūrenti, ekacce vaṇijjaṃ katvā hiraññasuvaṇṇaṃ āharanti, ekacce rājānaṃ upaṭṭhahitvā yānavāhanagāmanigamādīni labhanti. Atha tesaṃ ānubhāvasaṅkhātaṃ siriṃ anubhavamānā mātā vā pitā vā nandati. Chaṇadivasādīsu vā maṇḍitapasādhite putte sampattiṃ anubhavamāne disvā nandatīti, ‘‘nandati puttehi puttimā’’ti āha. Gohi tathevāti yathā puttimā puttehi, tathā gosāmikopi sampannaṃ gomaṇḍalaṃ disvā gāvo nissāya gorasasampattiṃ anubhavamāno gohi nandati. Upadhī hi narassa nandanāti, ettha upadhīti cattāro upadhī – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmāpi hi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘upadhiyati ettha sukha’’nti iminā vacanatthena upadhīti vuccati. Khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvatoti. Idha pana kāmūpadhi adhippeto. Pañca hi kāmaguṇā tebhūmikādipāsāda-uḷārasayana-vatthālaṅkāra-nāṭakaparivārādivasena paccupaṭṭhitā pītisomanassaṃ upasaṃharamānā naraṃ nandayanti. Tasmā yathā puttā ca gāvo ca, evaṃ imepi upadhī hi narassa nandanāti veditabbā. Na hi so nandati yo nirūpadhīti yo kāmaguṇasampattirahito daliddo dullabhaghāsacchādano , na hi so nandati. Evarūpo manussapeto ca manussanerayiko ca kiṃ nandissati bhagavāti āha.
世尊听了这话,心里想:“这位天女把让人忧愁的事当成了让人欢喜的事,我要让她明白这其实是忧愁的事。”于是就像用一颗果子打落另一颗果子那样,用同一个比喻来破她的说法,把那首偈颂反过来,说“他忧愁”。
其中,“因儿子而忧愁”:当儿子们因为去远方等原因而失去、正在失去,或者担心“现在快要失去了”,他就忧愁;同样,当儿子们死了、正在死去,或者被贼人、官差抓走,或者落到敌人手里,因为担心他们会死,他也忧愁。当儿子们从树上、山上等处摔下来,手脚等肢体伤残、正在伤残,或者担心会伤残,他也忧愁。有儿子的人以九种方式因儿子而忧愁,牛的主人同样也以九种方式因牛而忧愁。“依着确实是人的忧愁之源”:正如儿子和牛一样,五种欲乐的依着也是如此——巴利
Idaṃ sutvā satthā cintesi – ‘‘ayaṃ devatā sokavatthumeva nandavatthuṃ karoti, sokavatthubhāvamassā dīpessāmī’’ti phalena phalaṃ pātento viya tāyeva upamāya tassā vādaṃ bhindanto tameva gāthaṃ parivattetvā socatīti āha. Tattha socati puttehīti videsagamanādivasena puttesu naṭṭhesupi nassantesupi idāni nassissantīti nāsasaṅkīpi socati, tathā matesupi marantesupi corehi rājapurisehi gahitesu vā paccatthikānaṃ hatthaṃ upagatesu vā maraṇasaṅkīpi hutvā socati. Rukkhapabbatādīhi patitvā hatthapādādīnaṃ bhedavasena bhinnesupi bhijjantesupi bhedasaṅkīpi hutvā socati. Yathā ca puttehi puttimā, gosāmikopi tatheva navahākārehi gohi socati. Upadhī hi narassa socanāti yathā ca puttagāvo, evaṃ pañca kāmaguṇopadhīpi –
“ 如果那个众生心生欲望、生起了贪求,
那些欲乐一旦消退,他就会像被箭射中一样痛苦。”巴利
‘‘Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno; Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppatī’’ti. (su. ni. 773) –
按照前面所说的方式,人们为那人忧愁。因此应当知道:对人的忧愁来说,它正是以忧愁之事为根源。因为经中说“无依著者不忧愁”——如果一个人已经没有这四种依著,他就是无依著、漏尽的大阿拉汉,他还会忧愁什么呢?天女,他不会忧愁。巴利
Vuttanayena naraṃ socanti. Tasmā narassa socanā sokavatthukamevāti veditabbā. Na hi so socati, yo nirūpadhīti yassa pana catubbidhāpete upadhiyo natthi, so nirupadhi mahākhīṇāsavo kiṃ socissati, na socati devateti.
3. 《无子等经》的注释巴利
3. Natthiputtasamasuttavaṇṇanā
13 13. 在第三首偈颂里,“没有像对儿子那样的爱”:就算孩子长得丑,人们也还是把自己的孩子看成金像一样,像对待花环那样戴在头上、带在身边,处处呵护;即使被孩子弄脏、被孩子尿到身上,也像香膏掉落一样,心里照样欢喜。所以说“没有像对儿子那样的爱”,意思就是:没有一种爱能和对儿子的爱相等。天神说“与牛同等的财富”,是说:世尊啊,没有别的财富能和牛群相等、和牛群之财相似、和牛群之财一样。“与太阳同等的辉耀”,是说明:没有别的光明能和太阳的光明相等。“以大海为最”:不管还有什么别的湖泊,全都以大海为最,大海是它们中最殊胜的;世尊啊,没有别的蓄水之处能和大海相比。巴利
13. Tatiye natthi puttasamaṃ pemanti virūpepi hi attano puttake suvaṇṇabimbakaṃ viya maññanti, mālāguḷe viya sīsādīsu katvā pariharamānā tehi ohaditāpi omuttikāpi gandhavilepanapatitā viya somanassaṃ āpajjanti. Tenāha – ‘‘natthi puttasamaṃ pema’’nti . Puttapemasamaṃ pemaṃ nāma natthīti vuttaṃ hoti. Gosamitaṃ dhananti gohi samaṃ godhanasamaṃ godhanasadisaṃ aññaṃ dhanaṃ nāma natthi bhagavāti āha. Sūriyasamā ābhāti sūriyābhāya samā aññā ābhā nāma natthīti dasseti. Samuddaparamāti ye keci aññe sarā nāma, sabbe te samuddaparamā, samuddo tesaṃ uttamo, samuddasadisaṃ aññaṃ udakanidhānaṃ nāma natthi, bhagavāti.
不过,没有一种爱能和爱自己相比。众生即使抛弃父母等人,也不养育儿女等人,却只养活自己。也没有一种财富能和粮食相比。当众生遇到饥荒时,在那种时候,金银等物乃至牛、水牛等,都会被带到粮食主人面前,用来换取粮食。也没有一种光明能和智慧相比。太阳等只能照亮一个局部,而且只能驱散当下的黑暗;智慧却能照亮一万个世界,还能驱散覆盖过去等世的黑暗。也没有一种湖泊能和降雨相比。不管是河流还是池塘、湖泊,都没有能和降雨相比的水域。因为降雨一旦停止,连大海也剩不下能湿润指节的水;而降雨持续时,直到光音天都变成一片汪洋。所以,世尊在回应天女的那首偈颂时,才说“没有能和爱自己相比的爱”等等。巴利
Yasmā pana attapemena samaṃ pemaṃ nāma natthi. Mātāpitādayo hi chaḍḍetvāpi puttadhītādayo ca aposetvāpi sattā attānameva posenti. Dhaññena ca samaṃ dhanaṃ nāma natthi. (Yadā hi sattā dubbhikkhā honti), tathārūpe hi kāle hiraññasuvaṇṇādīni gomahiṃsādīnipi dhaññaggahaṇatthaṃ dhaññasāmikānameva santikaṃ gahetvā gacchanti. Paññāya ca samā ābhā nāma natthi. Sūriyādayo hi ekadesaṃyeva obhāsanti, paccuppannameva ca tamaṃ vinodenti. Paññā pana dasasahassimpi lokadhātuṃ ekappajjotaṃ kātuṃ sakkoti, atītaṃsādipaṭicchādakañca tamaṃ vidhamati. Meghavuṭṭhiyā ca samo saro nāma natthi. Nadīvāpi hotu talākādīni vā, vuṭṭhisamo saro nāma natthi. Meghavuṭṭhiyā hi pacchinnāya mahāsamuddo aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na hoti, vuṭṭhiyā pana pavattamānāya yāva ābhassarabhavanāpi ekodakaṃ hoti. Tasmā bhagavā devatāya paṭigāthaṃ vadanto natthi attasamaṃ pemantiādimāhāti.
4.《刹帝利经》的注释巴利
4. Khattiyasuttavaṇṇanā
14 第十四偈中,“刹帝利是两足者中的最胜者”,意思是:在两足者当中,国王最为尊贵。“童女”是指在少女时期娶来的妻子。这里说,她在其他妻子当中最为殊胜。“先出生者”是指最先出生的那个,哪怕他是盲人,或者是驼背之类的残疾人,只要是第一个出生的,在这位天神的说法里,他就被称为最殊胜的儿子。然而,因为佛陀等才是两足者等各类众生中真正的最胜者,所以世尊说了答偈。在这里,世尊虽然确实是一切无足等各类众生中最胜的,但这位一切众生中的最胜者降生时,只出现在两足者当中,因此说“正自觉者是两足者中最胜的”。而他既然降生在两足者当中,他作为一切众生最胜者的本质就是无可阻挡的。“良骏”可以指象,也可以指马等其他四足动物。凡是能了知事理的,这样的良骏就是四足者中最胜的,这就是它的含义。就像拘吒甘那王那匹糖色马一样。据说,国王想从东门出去,前往支提山,来到迦兰巴河边时,马站在岸边,不肯下水。国王叫来驯马师,说:“哎呀!你调教的这匹马竟然不肯下水。”驯马师说:“大王,这匹马调教得非常好。它心里想的是:‘如果我下水,尾巴会沾湿,尾巴沾湿了,水就会溅到国王身上。’它是因为怕水溅到您身上才不下水的。请让人抓住它的尾巴。”国王照做了。马迅速下水,到了对岸。“善听”是指善于听从、恭敬顺从。不管是在少女时期娶来的,还是后来娶来的,不管相貌美丽还是丑陋,凡是能顺从、侍奉、取悦丈夫的,她就是妻子中最殊胜的。“善听”是指能听从。不管是兄长还是弟弟,凡是能听从父母的话、接受教导、依教奉行的,他就是儿子中最殊胜的。其他的那些败家子、盗贼之类的儿子,有什么用呢,天神?巴利
14. Catutthe khattiyo dvipadanti dvipadānaṃ rājā seṭṭho. Komārīti kumārikāle gahitā. Ayaṃ sesabhariyānaṃ seṭṭhāti vadati. Pubbajoti paṭhamaṃ jāto kāṇo vāpi hotu kuṇiādīnaṃ vā aññataro, yo paṭhamaṃ jāto, ayameva putto imissā devatāya vāde seṭṭho nāma hoti. Yasmā pana dvipadādīnaṃ buddhādayo seṭṭhā, tasmā bhagavā paṭigāthaṃ āha. Tattha kiñcāpi bhagavā sabbesaṃyeva apadādibhedānaṃ sattānaṃ seṭṭho, uppajjamāno panesa sabbasattaseṭṭho dvipadesuyeva uppajjati, tasmā sambuddho dvipadaṃ seṭṭhoti āha. Dvipadesu uppannassa cassa sabbasattaseṭṭhabhāvo appaṭihatova hoti. Ājānīyoti hatthī vā hotu assādīsu aññataro vā, yo kāraṇaṃ jānāti, ayaṃ ājānīyova catuppadānaṃ seṭṭhoti attho. Kūṭakaṇṇarañño guḷavaṇṇaasso viya. Rājā kira pācīnadvārena nikkhamitvā cetiyapabbataṃ gamissāmīti kalambanadītīraṃ sampatto, asso tīre ṭhatvā udakaṃ otarituṃ na icchati , rājā assācariyaṃ āmantetvā, ‘‘aho vata tayā asso sikkhāpito udakaṃ otarituṃ na icchatī’’ti āha. Ācariyo ‘‘susikkhāpito deva asso, etassa hi cittaṃ – ‘sacāhaṃ udakaṃ otarissāmi, vālaṃ temissati, vāle tinte rañño aṅge udakaṃ pāteyyā’ti, evaṃ tumhākaṃ sarīre udakapātanabhayena na otarati, vālaṃ gaṇhāpethā’’ti āha. Rājā tathā kāresi. Asso vegena otaritvā pāraṃ gato. Sussūsāti sussūsamānā. Kumārikāle vā gahitā hotu pacchā vā, surūpā vā virūpā vā, yā sāmikaṃ sussūsati paricarati toseti, sā bhariyānaṃ seṭṭhā. Assavoti āsuṇamāno. Jeṭṭho vā hi hotu kaniṭṭho vā, yo mātāpitūnaṃ vacanaṃ suṇāti, sampaṭicchati, ovādapaṭikaro hoti, ayaṃ puttānaṃ seṭṭho, aññehi sandhicchedakādicorehi puttehi ko attho devateti.
《萨那马那经》注疏巴利
5. Saṇamānasuttavaṇṇanā
15 15. 第五首偈中,“在正午时分安住”指的是正值正午。“在聚集而憩息的众生中”指的是众生到了舒适的地方之后,聚在一起坐下休息。所谓正午时分,就是一切众生行住坐卧四种威仪都变得虚弱的时候。不过这里只是以鸟群为代表来说的。“仿佛在作响”的意思是发出声响,像大声呼啸一样发出来。这里所说的“saṇateva”,其实只是指“正在作响”,这是一种比喻。因为在盛夏正午时分,四足动物群和鸟群都聚集休息,风灌满了中空的树木和有孔的竹节;这些树木的枝干与枝干、枝条与枝条互相摩擦,于是在森林深处发出巨大的声响。就是针对这个情况才这么说的。“那怖畏在我面前显现”:在那样的时候,大森林里回荡的声响,对我来说现前成了一种恐惧。据说那位天女智慧迟钝,在那一刻没能得到自己座位上的舒适,也没能获得交谈的舒适,又没有同伴,所以才这么说。然而,正是在这样的时候,对那些托钵回来、在远离喧嚣的森林僻静处取好业处之后静坐的比丘来说,却会生起极大的安乐。关于这一点,有这样的说法:巴利
15. Pañcame ṭhite majjhanhiketi ṭhitamajjhanhike. Sannisīvesūti yathā phāsukaṭṭhānaṃ upagantvā sannisinnesu vissamamānesu. Ṭhitamajjhanhikakālo nāmesa sabbasattānaṃ iriyāpathadubbalyakālo. Idha pana pakkhīnaṃyeva vasena dassito. Saṇatevāti saṇati viya mahāviravaṃ viya muccati. Saṇamānameva cettha ‘‘saṇatevā’’ti vuttaṃ. Tappaṭibhāgaṃ nāmetaṃ. Nidāghasamayasmiñhi ṭhitamajjhanhikakāle catuppadagaṇesu ceva pakkhīgaṇesu ca sannisinnesu vātapūritānaṃ susirarukkhānañceva chiddaveṇupabbānañca khandhena khandhaṃ sākhāya sākhaṃ saṅghaṭṭayantānaṃ pādapānañca araññamajjhe mahāsaddo uppajjati . Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Taṃ bhayaṃ paṭibhāti manti taṃ evarūpe kāle mahāaraññassa saṇamānaṃ mayhaṃ bhayaṃ hutvā upaṭṭhāti. Dandhapaññā kiresā devatā tasmiṃ khaṇe attano nisajjaphāsukaṃ kathāphāsukaṃ dutiyakaṃ alabhantī evamāha. Yasmā pana tādise kāle piṇḍapātapaṭikkantassa vivitte araññāyatane kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnassa bhikkhuno anappakaṃ sukhaṃ uppajjati, yaṃ sandhāya vuttaṃ –
如果前后都没有另一个人存在,
独自住在树林里,真是无比安乐。(《长老偈》537)巴利
‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti. (dha. pa. 373) ca, ‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati; Atīva phāsu bhavati, ekassa vasato vane’’ti. (theragā. 537) ca;
所以世尊说出第二首偈颂。其中,“sā rati paṭibhāti maṃ”的意思是:那种喜乐在我想起时浮现,即在那样的时候独自坐着的那种喜乐,会在我面前显现。其余部分也和前面一样。巴利
Tasmā bhagavā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha sā rati paṭibhāti manti yā evarūpe kāle ekakassa nisajjā nāma, sā rati mayhaṃ upaṭṭhātīti attho. Sesaṃ tādisamevāti.
6. 昏沉懈怠经的注释巴利
6. Niddātandīsuttavaṇṇanā
16 在第六个偈颂的注释中,“睡眠”指的是:像“阿耆毗舍那,我记得在夏季最后一个月躺下入睡”这类属于无记的睡眠,在有学和凡夫心中,于其前分和后分生起的有行的不善心中的惛沉与睡眠。“懈怠”指的是在极度饥饿、极度寒冷等时候生起的、外来的懒惰。关于这一点也有这样的说法:“其中,什么是懈怠?那种懈怠、懈怠的状态、懈怠的心态、懒惰、懒惰的状态、已变得懒惰,这称为懈怠。”“打呵欠”指的是身体打呵欠。“不乐”指的是属于不善一方的厌倦不满。“饭后昏沉”指的是因饮食而昏沉、因饮食而疲乏。关于它们的详细解释,在阿毗达摩中已经按照“其中,什么是打呵欠?即身体的呵欠、打呵欠……”等方式出现了。通过这个,指的是被睡眠等这些随烦恼所染污,其显现被障碍了。不照耀,即不发光、不显现的意思。圣道,即出世间道。在这里,即在这个世间。众生的,即有情的。以精进,即与道俱生的精进。将它驱除后,即把这类烦恼去除之后。圣道,即世间与出世间道。如此,正是通过道将随烦恼去除之后,说明了道的清净。巴利
16. Chaṭṭhe niddāti, ‘‘abhijānāmahaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387) evarūpāya abyākataniddāya pubbabhāgāparabhāgesu sekhaputhujjanānaṃ sasaṅkhārikaakusale citte uppannaṃ thinamiddhaṃ. Tandīti aticchātātisītādikālesu uppannaṃ āgantukaṃ ālasiyaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamā tandī? Yā tandī tandiyanā tandimanatā ālasyaṃ ālasyāyanā ālasyāyitattaṃ, ayaṃ vuccati tandī’’ti (vibha. 857). Vijambhitāti kāyavijambhanā. Aratīti akusalapakkhā ukkaṇṭhitatā. Bhattasammadoti bhattamucchā bhattakilamatho. Vitthāro pana tesaṃ – ‘‘tattha katamā vijambhitā? Yā kāyassa jambhanā vijambhanā’’tiādinā nayena abhidhamme āgatova. Etenāti etena niddādinā upakkilesena upakkiliṭṭho nivāritapātubhāvo. Nappakāsatīti na jotati, na pātubhavatīti attho. Ariyamaggoti lokuttaramaggo. Idhāti imasmiṃ loke. Pāṇinanti sattānaṃ. Vīriyenāti maggasahajātavīriyena. Naṃ paṇāmetvāti etaṃ kilesajātaṃ nīharitvā. Ariyamaggoti lokiyalokuttaramaggo. Iti maggeneva upakkilese nīharitvā maggassa visuddhi vuttāti.
7. 难作经的注释巴利
7. Dukkarasuttavaṇṇanā
17 17. 在第七首偈中,“难忍”是指难以忍受、难以承担的苦。“以不灵巧者”是指愚笨的人。“沙门法”是指沙门的修行。天神用这句话来说明:有智慧的善男子,即使十年、二十年、六十年,咬紧牙关,用舌头抵住上颚,用心压制心,奉行一座食、一日一食,终生修梵行,他们就是在修沙门法。世尊啊,愚笨、不灵巧的人做不到这些。因为其中有很多障碍——这是在说,在那被称为沙门法的圣道中,有很多障碍;对于为证得圣道而进入前行阶段的修行者来说,有很多危险。巴利
17. Sattame duttitikkhanti dukkhamaṃ duadhivāsiyaṃ. Abyattenāti bālena. Sāmaññanti samaṇadhammo. Iminā devatā idaṃ dasseti – yaṃ paṇḍitā kulaputtā dasapi vassāni vīsatipi saṭṭhipi vassāni dante abhidantamādhāya jivhāya tāluṃ āhaccapi cetasā cittaṃ abhiniggaṇhitvāpi ekāsanaṃ ekabhattaṃ paṭisevamānā āpāṇakoṭikaṃ brahmacariyaṃ carantā sāmaññaṃ karonti. Taṃ bhagavā bālo abyatto kātuṃ na sakkotīti. Bahū hi tattha sambādhāti tasmiṃ sāmaññasaṅkhāte ariyamagge bahū sambādhā maggādhigamāya paṭipannassa pubbabhāge bahū parissayāti dasseti.
如果对不如理生起的心不加制止,他能修沙门法多少天?连一天也修不成。因为被心控制的人,没办法修沙门法。“步步”是指在每一个所缘上。这里说的“步”就是指所缘。因为烦恼在哪个所缘上生起,愚人就在那里消沉。按威仪路来说也说得通。因为在行走等威仪中,烦恼在哪种威仪上生起,他就在那里消沉。“诸意图”是指欲寻等。巴利
Cittañce na nivārayeti yadi ayoniso uppannaṃ cittaṃ na nivāreyya, kati ahāni sāmaññaṃ careyya? Ekadivasampi na careyya. Cittavasiko hi samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkoti. Pade padeti ārammaṇe ārammaṇe. Ārammaṇañhi idha padanti adhippetaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ hi ārammaṇe kileso uppajjati, tattha tattha bālo visīdati nāma. Iriyāpathapadampi vaṭṭati. Gamanādīsu hi yattha yattha kileso uppajjati, tattha tattheva visīdati nāma. Saṅkappānanti kāmasaṅkappādīnaṃ.
就像乌龟一样。诸肢,指以头为第五的五个肢体。收摄,就是正在收摄,或者收摄之后。于意中寻,指在意中生起的寻。到这里,这段说明的是:就像乌龟把头等五肢收进自己的壳里,就不给豺狼可乘之机,收好之后豺狼就奈何不了它;同样,比丘把意中生起的寻收摄到自己所缘的壳里,就不给魔罗可乘之机,收好之后魔罗就奈何不了他。无依止,指不依止于渴爱和邪见。不害,指不伤害。已寂灭,指通过烦恼的寂灭而达至寂灭。不应责难任何人,意思是:对任何一个人,不想以戒行缺失等过失用任何方式让他难堪而指责他;而应当先在内心确立“我会适时说,不非时说”等五项原则,怀着拯济之心,出于悲悯而说。巴利
Kummo vāti kacchapo viya. Aṅgānīti gīvapañcamāni aṅgāni. Samodahanti samodahanto, samodahitvā vā. Manovitakketi manamhi uppannavitakke. Ettāvatā idaṃ dasseti – yathā kummo soṇḍipañcamāni aṅgāni sake kapāle samodahanto siṅgālassa otāraṃ na deti, samodahitvā cassa appasayhataṃ āpajjati, evamevaṃ bhikkhu manamhi uppannavitakke sake ārammaṇakapāle samodahaṃ mārassa otāraṃ na deti, samodahitvā cassa appasayhataṃ āpajjatīti. Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito hutvā. Aheṭhayānoti avihiṃsamāno. Parinibbutoti kilesanibbānena parinibbuto. Nūpavadeyya kañcīti yaṃkiñci puggalaṃ ācāravipattiādīsu yāya kāyaci maṅkuṃ kātukāmo hutvā na vadeyya, ‘‘kālena vakkhāmi no akālenā’’tiādayo pana pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhapetvā ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena kāruññataṃ paṭicca vadeyyāti.
8. 惭经注释巴利
8. Hirīsuttavaṇṇanā
18 第八段。所谓“以惭制止”,就是用惭来制止不善的法,所以叫“以惭制止”。有人问:世间有没有这样的人?问的就是有没有具备这种品质的人。所谓“远离讥嫌”,是指避开责备而保持觉醒的人。就像良马见到鞭子一样:一匹良种骏马,能避开鞭子而保持警觉,看到鞭影就警醒,如同被刺中一般,不让鞭子落到自己身上;同样,如果一位比丘对于真实的十种责骂事基,不让它们落到自己身上,避开讥嫌、去除它而保持觉醒——问的就是有没有这样的漏尽者。然而,没有人能从虚假的责骂中解脱。“少”就是稀少,意思是:以惭制止不善法而安住的漏尽者,为数很少。“常具念”是指恒时具足广大念的人。“到达苦的边际”是指到达轮回之苦的尽头,也就是到达作为边际的涅槃。其余部分如前所述。巴利
18. Aṭṭhame hirīnisedhoti hiriyā akusale dhamme nisedhetīti hirīnisedho. Koci lokasmiṃvijjatīti koci evarūpo vijjatīti pucchati. Yo nindaṃ apabodhatīti yo garahaṃ apaharanto bujjhati. Asso bhadro kasāmivāti yathā bhadro assājānīyo kasaṃ apaharanto bujjhati, patodacchāyaṃ disvā saṃvijjhanto viya kasāya attani nipātaṃ na deti, evameva yo bhikkhu bhūtassa dasaakkosavatthuno attani nipātaṃ adadanto nindaṃ apabodhati apaharanto bujjhati, evarūpo koci khīṇāsavo vijjatīti pucchati. Abhūtakkosena pana parimutto nāma natthi. Tanuyāti tanukā, hiriyā akusale dhamme nisedhetvā carantā khīṇāsavā nāma appakāti attho. Sadā satāti niccakālaṃ sativepullena samannāgatā. Antaṃ dukkhassa pappuyyāti vaṭṭadukkhassa koṭiṃ antabhūtaṃ nibbānaṃ pāpuṇitvā. Sesaṃ vuttanayamevāti.
9. 小屋经的注释巴利
9. Kuṭikāsuttavaṇṇanā
19 第九,对于“你的小屋可好?”这个问题,这位天神把母亲当作小屋,因为母亲是怀胎十月期间居住的处所。就像鸟儿白天忙着觅食,晚上就回到巢里栖息,同样,众生虽然到处游走,最终还是会回到女人身边,因为贪恋,就把妻子当作巢。以延续家族血脉的意义,把儿子当作传承者,把渴爱当作束缚。她把这些提问用偈颂的形式组织起来,向世尊发问。世尊回答她时,说了“taggha”等话。其中,“taggha”是表示肯定的语气词。“natthi”是说:因为已经舍弃在家生活而出家,所以在轮回中不再有住母胎、养妻子、生儿女这些事。巴利
19. Navame kacci te kuṭikāti ayaṃ devatā dasa māse antovasanaṭṭhānaṭṭhena mātaraṃ kuṭikaṃ katvā, yathā sakuṇā divasaṃ gocarapasutā rattiṃ kulāvakaṃ allīyanti, evamevaṃ sattā tattha tattha gantvāpi mātugāmassa santikaṃ āgacchanti, ālayavasena bhariyaṃ kulāvakaṃ katvā. Kulapaveṇiṃ santānakaṭṭhena putte santānake katvā, taṇhaṃ bandhanaṃ katvā, gāthābandhanena ime pañhe samodhānetvā bhagavantaṃ pucchi, bhagavāpissā vissajjento tagghātiādimāha. Tattha tagghāti ekaṃsavacane nipāto. Natthīti pahāya pabbajitattā vaṭṭasmiṃ vā puna mātukucchivāsassa dārabharaṇassa puttanibbattiyā vā abhāvato natthi.
天神心里想:“我系好铠甲后,问的是隐秘的问题,而这位沙门才被问到就回答了。他到底是知道我的心意才说的,还是不知道而随口乱说的呢?”于是她又说了“kintāhan”等偈颂。其中,“kintāhan”的意思是“我对你做了什么?”这时,世尊为了给她说明,诵出了“mātaraṃ”等偈颂。她以“sāhu te”这首偈颂随喜、感到欢喜,然后礼敬世尊,用香、花鬘等供养之后,就回到自己的天界住处去了。巴利
Devatā ‘‘mayā sannāhaṃ bandhitvā guḷhā pañhā pucchitā, ayañca samaṇo pucchitamatteyeva vissajjesi, jānaṃ nu kho me ajjhāsayaṃ kathesi, udāhu ajānaṃ yaṃ vā taṃ vā mukhāruḷhaṃ kathesī’’ti cintetvā puna kintāhantiādimāha. Tattha kintāhanti kiṃ te ahaṃ. Athassā bhagavā ācikkhanto mātarantiādimāha. Sāhu teti gāthāya anumoditvā sampahaṃsitvā bhagavantaṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā attano devaṭṭhānameva gatāti.
《三弥提经》的注释巴利
10. Samiddhisuttavaṇṇanā
20 第十经中说到“温泉园”,这个园子是因为那口温泉水的湖而得名的。据说,在毗跋罗山下面,有地居龙众的龙宫,方圆五百由旬,像天界一样,地面是宝石铺成的,还有园林。那里有龙众嬉戏的大湖,从湖中流出一条叫“温泉”的河,水是沸腾的。这水为什么沸腾呢?据说王舍城周围有大饿鬼界,这条温泉水从两座大铁釜地狱之间流过来,所以沸腾地流淌。经里也这样说过:巴利
20. Dasame tapodārāmeti tapodassa tattodakassa rahadassa vasena evaṃ laddhanāme ārāme. Vebhārapabbatassa kira heṭṭhā bhummaṭṭhakanāgānaṃ pañcayojanasatikaṃ nāgabhavanaṃ devalokasadisaṃ maṇimayena talena ārāmuyyānehi ca samannāgataṃ. Tattha nāgānaṃ kīḷanaṭṭhāne mahāudakarahado, tato tapodā nāma nadī sandati kuthitā uṇhodakā. Kasmā panesā edisā? Rājagahaṃ kira parivāretvā mahāpetaloko tiṭṭhati, tattha dvinnaṃ mahālohakumbhinirayānaṃ antarena ayaṃ tapodā āgacchati, tasmā kuthitā sandati. Vuttampi cetaṃ –
比丘们,这条温泉河流淌的地方,有一个湖,湖水清澈、清凉、甘甜、洁白,岸边平缓舒适,令人欢喜,里面有很多鱼和龟,还有车轮那么大的莲花正在开放。可是,比丘们,这条温泉河是从两个大地狱之间的缝隙里流出来的,所以这条温泉河才会沸腾着流淌。巴利
‘‘Yatāyaṃ, bhikkhave, tapodā sandati, so daho acchodako sītodako sātodako setodako suppatittho ramaṇīyo pahūtamacchakacchapo, cakkamattāni ca padumāni pupphanti. Apicāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchati, tenāyaṃ tapodā kuthitā sandatī’’ti (pārā. 231).
不过,在这个园林正对面的地方,后来形成了一个大湖,这座精舍就是因为这个湖,才被称为“温泉园”。巴利
Imassa pana ārāmassa abhimukhaṭṭhāne tato mahāudakarahado jāto, tassa vasenāyaṃ vihāro ‘‘tapodārāmo’’ti vuccati.
三弥提:据说这位长老的身体圆满,相貌极其端正,令人见而生信,因此就以“三弥提”这个名字为人所知。清洗肢体:这位长老是精勤修行的人,在浓浓的清晨时分就起身,让身体适应了气候之后,来到外面约六十肘长的大经行处,来回经行。他心想:“如果用汗湿的身体去使用坐卧处,会把它弄脏。”于是为了清洗肢体、沐浴身体,他走向水边。他仅穿着一件僧衣站在那里:他穿好内裙,系好腰带,手里拿着袈裟,就这样站着。巴利
Samiddhīti tassa kira therassa attabhāvo samiddho abhirūpo pāsādiko, tasmā ‘‘samiddhī’’tveva saṅkhaṃ gato. Gattāni parisiñcitunti padhānikatthero esa, balavapaccūse uṭṭhāyāsanā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā bahi saṭṭhihatthamatte mahācaṅkame aparāparaṃ caṅkamitvā ‘‘sedagahitehi gattehi paribhuñjamānaṃ senāsanaṃ kilissatī’’ti maññamāno gattāni parisiñcanatthaṃ sarīradhovanatthaṃ upasaṅkami. Ekacīvaro aṭṭhāsīti nivāsanaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ hatthena gahetvā aṭṭhāsi.
让肢体恢复光洁:就是把肢体弄得像先前那样干净、清爽。因为全身湿透之后再披上袈裟,袈裟会弄脏,还会发臭,这不符合行仪。但这位长老具足行仪,所以他按照行仪,沐浴后从水里上来,就那样站着。
关于沐浴的行仪是这样的:走到水边,把袈裟随便放在某个地方之后,不应该急匆匆地直接跳进水里,而应该先环顾四周,确认没有旁人,再看清哪里有树桩、灌木丛、藤蔓之类,咳嗽三遍,然后面朝下站着,脱掉上衣和袈裟铺开,解开腰带放在袈裟上面。如果没有浴巾,就蹲在水边,脱下下裙,如果有出汗弄湿的地方,就把它铺开;如果没有,就叠好放好。下水时,要慢慢浸到肚脐那么深,不激起水波,不弄出声响,然后转过身,面朝来的方向沉入水中,这样袈裟就能保护好。浮出水面时也不要弄出声响,慢慢浮出来。沐浴结束时,蹲在水边,把下裙围好,站起来,把下裙整整齐齐地穿好,系紧腰带,披上袈裟,就那样站着。巴利
Gattāni pubbāpayamānoti gattāni pubbasadisāni vodakāni kurumāno. Allasarīre pārutaṃ hi cīvaraṃ kilissati duggandhaṃ hoti, na cetaṃ vattaṃ. Thero pana vattasampanno, tasmā vatte ṭhitova nhāyitvā paccuttaritvā aṭṭhāsi. Tattha idaṃ nhānavattaṃ – udakatitthaṃ gantvā yattha katthaci cīvarāni nikkhipitvā vegena ṭhitakeneva na otaritabbaṃ, sabbadisā pana oloketvā vivittabhāvaṃ ñatvā khāṇugumbalatādīni vavatthapetvā tikkhattuṃ ukkāsitvā avakujja ṭhitena uttarāsaṅgacīvaraṃ apanetvā pasāretabbaṃ, kāyabandhanaṃ mocetvā cīvarapiṭṭheyeva ṭhapetabbaṃ. Sace udakasāṭikā natthi, udakante ukkuṭikaṃ nisīditvā nivāsanaṃ mocetvā sace sinnaṭṭhānaṃ atthi, pasāretabbaṃ. No ce atthi, saṃharitvā ṭhapetabbaṃ. Udakaṃ otarantena saṇikaṃ nābhippamāṇamattaṃ otaritvā vīciṃ anuṭṭhāpentena saddaṃ akarontena nivattitvā āgatadisābhimukhena nimujjitabbaṃ, evaṃ cīvaraṃ rakkhitaṃ hoti. Ummujjantenapi saddaṃ akarontena saṇikaṃ ummujjitvā nhānapariyosāne udakante ukkuṭikena nisīditvā nivāsanaṃ parikkhipitvā uṭṭhāya suparimaṇḍalaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ apārupitvāva ṭhātabbanti.
长老也同样沐浴后从水里出来,站在那里看着身上渐渐干去的水珠。他本来就相貌庄严,清晨时分食物已经完全消化,又用热水沐浴过,所以面容的光彩格外明亮,就像从束缚中脱出的棕榈果一样光洁,像满月一样明亮,像当时刚刚绽放的莲花一样,面容端庄而有神采,身体的肤色也变得清净明净。那时,住在森林丛中的地居天神看着这位庄严的比丘,无法压制这位沙门,被贪欲的热恼所征服,心想:“我要诱惑这位长老。”于是她用华丽的装饰打扮自己的身体,像点燃千芯灯一样,像让月亮升起一样,使整座园林变成一片光明,然后走近长老,连礼都不行,就站在空中说了一首偈颂。因此经中说:“那时,有一位天神……中略……说道。”巴利
Theropi tathā nhāyitvā paccuttaritvā vigacchamānaudakaṃ kāyaṃ olokayamāno aṭṭhāsi. Tassa pakatiyāpi pāsādikassa paccūsasamaye sammā pariṇatāhārassa uṇhodakena nhātassa ativiya mukhavaṇṇo viroci, bandhanā pavuttatālaphalaṃ viya pabhāsampanno puṇṇacando viya taṅkhaṇavikasitapadumaṃ viya mukhaṃ sassirikaṃ ahosi, sarīravaṇṇopi vippasīdi. Tasmiṃ samaye vanasaṇḍe adhivatthā bhummadevatā pāsādikaṃ bhikkhuṃ olokayamānā samanaṃ niggahetuṃ asakkontī kāmapariḷāhābhibhūtā hutvā, ‘‘theraṃ palobhessāmī’’ti attabhāvaṃ uḷārena alaṅkārena alaṅkaritvā sahassavaṭṭipadīpaṃ pajjalamānā viya candaṃ uṭṭhāpayamānā viya sakalārāmaṃ ekobhāsaṃ katvā theraṃ upasaṅkamitvā avanditvāva vehāse ṭhitā gāthaṃ abhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho aññatarā devatā…pe… ajjhabhāsī’’ti.
“未受用”是指没有享受过五种欲乐。“你乞食”是指你为托钵而游行。“别让那时光从你身边溜过”:这里所说的“时光”,是指能够享受五种欲乐的青春年少时期。因为一个衰老、佝偻、拄着拐杖、颤抖不止、被咳嗽和气喘压垮的人,已经无法享受欲乐了。所以,天神就是针对这段时光才说“别让那时光从你身边溜过”。其中,“别让……溜过”就是不要错过。巴利
Abhutvāti pañca kāmaguṇe aparibhuñjitvā. Bhikkhasīti piṇḍāya carasi. Mā taṃ kālo upaccagāti ettha kālo nāma pañcakāmaguṇapaṭisevanakkhamo daharayobbanakālo. Jarājiṇṇena hi obhaggena daṇḍaparāyaṇena pavedhamānena kāsasāsābhibhūtena na sakkā kāme paribhuñjituṃ. Iti imaṃ kālaṃ sandhāya devatā ‘‘mā taṃ kālo upaccagā’’ti āha. Tattha mā upaccagāti mā atikkami.
我不知道时候,这里“vo”只是个语气词。说“我不知道时候”,指的是死亡的时候。因为对众生来说——巴利
Kālaṃ vohaṃ na jānāmīti ettha voti nipātamattaṃ. Kālaṃ na jānāmīti maraṇakālaṃ sandhāya vadati. Sattānañhi –
“ 寿命、疾病、死期、舍弃身体和趣向,
这五种在众生世间都是无相的,无法被预知。”巴利
‘‘Jīvitaṃ byādhi kālo ca, dehanikkhepanaṃ gati; Pañcete jīvalokasmiṃ, animittā na nāyare’’.
在这里,先说寿命是无相的,因为无法确定“就只能活这么长,不会更久”。因为众生在羯罗蓝阶段就会死,在頞部陀、闭尸、血肉、半个月、一个月、两个月、三个月、四个月、五个月……乃至十个月时也会死,出胎时也会死,在这之后,百岁之内或之外同样都会死。疾病也是无相的,因为无法确定“众生就是因这种病而死,不是因别的病”。众生确实会因眼病而死,也会因耳病等其他任何一种病而死。时间也是无相的,因为无法确定“就应该在这个时间死,不是在别的时间”。众生确实会在上午死,也会在中午等其他任何一个时间死。舍弃身体也是无相的,因为无法确定“死去的人的身体就应该倒在这里,不是倒在别处”。因为生在村里的人,身体也会倒在村外;生在村外的人,身体也会倒在村里。同样,陆生的会倒在水里,水生的会倒在陆地上,应当从多种情况来详细说明。趣向也是无相的,因为无法确定“从这里死后,就应该投生到那里”。因为从天界死后,也会投生到人间;从人间死后,也会投生到天界等任何地方。就像这样,世间如同套上轭的牛,在五趣中不断轮转。对于这样轮转的众生,我不知道“他会在某个具体时间死亡”这个死亡的时间。巴利
Tattha jīvitaṃ tāva ‘‘ettakameva, na ito para’’nti vavatthānābhāvato animittaṃ. Kalalakālepi hi sattā maranti, abbuda-pesi-ghana-aḍḍhamāsa-ekamāsa-dvemāsa-temāsa-catumāsapañcamāsa…pe… dasamāsakālepi, kucchito nikkhantasamayepi, tato paraṃ vassasatassa antopi bahipi marantiyeva. Byādhipi ‘‘imināva byādhinā sattā maranti, na aññenā’’ti vavatthānābhāvato animitto. Cakkhurogenapi hi sattā maranti sotarogādīnaṃ aññatarenapi. Kālopi, ‘‘imasmiṃ yeva kāle maritabbaṃ, na aññasmi’’nti evaṃ vavatthānābhāvato animitto. Pubbaṇhepi hi sattā maranti majjhanhikādīnaṃ aññatarasmimpi. Dehanikkhepanampi, ‘‘idheva mīyamānānaṃ dehena patitabbaṃ, na aññatthā’’ti evaṃ vavatthānābhāvato animittaṃ. Antogāme jātānañhi bahigāmepi attabhāvo patati, bahigāmepi jātānaṃ antogāmepi. Tathā thalajānaṃ jale, jalajānaṃ thaleti anekappakārato vitthāretabbaṃ. Gatipi, ‘‘ito cutena idha nibbattitabba’’nti evaṃ vavatthānābhāvato animittā. Devalokato hi cutā manussesupi nibbattanti , manussalokato cutā devalokādīnaṃ yattha katthaci nibbattantīti evaṃ yante yuttagoṇo viya gatipañcake loko samparivattati. Tassevaṃ samparivattato ‘‘imasmiṃ nāma kāle maraṇaṃ bhavissatī’’ti imaṃ maraṇassa kālaṃ vohaṃ na jānāmi.
“时机被遮蔽而看不见了”——这个时机对我来说是被遮住的、不明显的、觉察不到的。因此,因为这个时候被遮住、觉察不到,我连五种欲乐都还没享受,就要去乞食了。“别让时机越过我”——这里说的“时机”,指的是修习沙门法的时候。因为这种沙门法,到了人生后期,当人已经过了三个年龄阶段,背驼了、拄着拐杖、浑身发抖、被咳嗽和气喘压住的时候,是修不成的。那时候,想领受所想要的佛语、想受用头陀支、想住在森林里、想在想要的时刻入定、想读诵、讽诵、说法、随喜等等,都做不到了。可是在年轻力壮的时候,这一切都做得到。所以,这个修沙门法的时机别越过我——在它还没过去之前,我不碰欲乐,好好修沙门法。巴利
Channo kālo na dissatīti ayaṃ kālo mayhaṃ paṭicchanno avibhūto na paññāyati. Tasmāti yasmā ayaṃ kālo paṭicchanno na paññāyati, tasmā pañca kāmaguṇe abhutvāva bhikkhāmi. Mā maṃ kālo upaccagāti ettha samaṇadhammakaraṇakālaṃ sandhāya ‘‘kālo’’ti āha. Ayañhi samaṇadhammo nāma pacchime kāle tisso vayosīmā atikkantena obhaggena daṇḍaparāyaṇena pavedhamānena kāsasāsābhibhūtena na sakkā kātuṃ. Tadā hi na sakkā hoti icchiticchitaṃ buddhavacanaṃ vā gaṇhituṃ, dhutaṅgaṃ vā paribhuñjituṃ, araññavāsaṃ vā vasituṃ, icchiticchitakkhaṇe samāpattiṃ vā samāpajjituṃ, padabhāṇa-sarabhaññadhammakathā-anumodanādīni vā kātuṃ, taruṇayobbanakāle panetaṃ sabbaṃ sakkā kātunti ayaṃ samaṇadhammakaraṇassa kālo mā maṃ upaccagā, yāva maṃ nātikkamati, tāva kāme abhutvāva samaṇadhammaṃ karomīti āha.
那位天女心想:“这位比丘讲什么是修沙门法的时机、什么不是修沙门法的时机,讲得有因有果、有利益。”仅仅因为这一点,她就对长老生起了惭愧心,把他看成大梵天神或火聚一样,怀着敬重之心从空中降下,站在大地上。这段话就是针对这个情形说的。虽然她已经站在地上,但为了她来的那个目的,又接着那个话题说“你年轻”等话。其中,“susū”是年轻的意思。“Kāḷakeso”是头发很黑的意思。“Bhadrena”是美好的意思。因为有些人虽然年轻,却可能是独眼,或者是驼背之类中的某一种,这样的人就不算具有美好的青春。而如果有人相貌端正、好看、令人欢喜、具足一切圆满,想要什么装饰打扮就那样装饰打扮,像天子一样行走,这样的人才算具有美好的青春。长老的容貌极为殊胜,所以她才这样对他说。巴利
Pathaviyaṃpatiṭṭhahitvāti sā kira devatā – ‘‘ayaṃ bhikkhu samaṇadhammakaraṇassa kālaṃ nāma katheti, akālaṃ nāma katheti, sahetukaṃ katheti sānisaṃsa’’nti ettāvatāva there lajjaṃ paccupaṭṭhāpetvā mahābrahmaṃ viya aggikkhandhaṃ viya ca naṃ maññamānā gāravajātā ākāsā oruyha pathaviyaṃ aṭṭhāsi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kiñcāpi pathaviyaṃ ṭhitā, yena panatthena āgatā, punapi tameva gahetvā daharo tvantiādimāha. Tattha susūti taruṇo. Kāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso. Bhadrenāti bhaddakena. Ekacco hi daharopi samāno kāṇo vā hoti kuṇiādīnaṃ vā aññataro, so bhadrena yobbanena samannāgato nāma na hoti. Yo pana abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko sabbasampattisampanno, yaṃ yadeva alaṅkāraparihāraṃ icchati, tena tena alaṅkato devaputto viya carati, ayaṃ bhadrena yobbanena samannāgato nāma hoti. Thero ca uttamarūpasampanno, tena naṃ evamāha.
在诸欲中未曾游戏,意思是:在诸欲中不曾有过游戏的嬉乐,不曾受用过,不曾有过对欲乐的嬉戏。莫舍现见——因为那些大多数未证见圣谛、未离贪染、不能了知他人心念的天神,见到比丘们十年、二十年……乃至六十年修行清净无缺的梵行后,便生起这样的想法:这些比丘舍弃了人间的五种欲乐,是想要追求天界的欲乐才来修沙门法的。这位天神当时也生起了这个想法。所以,把人间欲乐当作现见的,把天界欲乐当作待时的,这样说了。巴利
Anikkīḷitāvīkāmesūti kāmesu akīḷitakīḷo abhuttāvī, akatakāmakīḷoti attho. Mā sandiṭṭhikaṃ hitvāti yebhuyyena hi tā adiṭṭhasaccā avītarāgā aparacittavidūniyo devatā bhikkhū dasapi vassāni vīsatimpi…pe… saṭṭhimpi vassāni parisuddhaṃ akhaṇḍaṃ brahmacariyaṃ caramāne disvā – ‘‘ime bhikkhū mānusake pañca kāmaguṇe pahāya dibbe kāme patthayantā samaṇadhammaṃ karontī’’ti saññaṃ uppādenti, ayampi tattheva uppādesi. Tasmā mānusake kāme sandiṭṭhike, dibbe ca kālike katvā evamāha.
贤友,我并不是这样。意思是:贤友,我并没有舍弃眼前就能得到的欲乐,去追逐、希求、贪求将来才能得到的欲乐。而贤友,我确实是舍弃了将来才能得到的欲乐,意思是:贤友,我舍弃了将来才能得到的欲乐,去追求眼前就能证得的出世间法。这样一来,长老因为心无间无法获得的缘故,把天界和人间的五种欲乐功德都说成是将来才能得到的;因为心无间可以获得的缘故,把出世间法说成是眼前就能证得的。即使对于沉浸在五种欲乐功德中、欲乐已经圆满的贪欲者来说,想要在心无间享受随自己心意所想要的所缘,也是做不到的。因为,想在眼门享受可爱所缘的人,必须叫来画师、织工、雕塑师等人,吩咐说请准备这个那个。在这中间,有无数万亿的心生起又灭去。然后,那个所缘才最终得到。其余诸门也是同样的道理。然而,在入流道之后,入流果立刻就生起,中间没有其他心生起的机会。其余诸果也是如此。巴利
Na kho ahaṃ, āvusoti, āvuso, ahaṃ sandiṭṭhike kāme hitvā kālike kāme na anudhāvāmi na patthemi na pihemi. Kalikañca kho ahaṃ, āvusoti ahaṃ kho, āvuso, kālikaṃ kāmaṃ hitvā sandiṭṭhikaṃ lokuttaradhammaṃ anudhāvāmi. Iti thero cittānantaraṃ aladdhabbatāya dibbepi mānusakepi pañca kāmaguṇe kālikāti akāsi, cittānantaraṃ laddhabbatāya lokuttaradhammaṃ sandiṭṭhikanti. Pañcakāmaguṇesu samohitesupi sampannakāmassāpi kāmino cittānantaraṃ icchiticchitārammaṇānubhavanaṃ na sampajjati. Cakkhudvāre iṭṭhārammaṇaṃ anubhavitukāmena hi cittakārapotthakārarūpakārādayo pakkosāpetvā, ‘‘idaṃ nāma sajjethā’’ti vattabbaṃ hoti. Etthantare anekakoṭisatasahassāni cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Atha pacchā taṃ ārammaṇaṃ sampāpuṇāti . Sesadvāresupi eseva nayo. Sotāpattimaggānantaraṃ pana sotāpattiphalameva uppajjati, antarā aññassa cittassa vāro natthi. Sesaphalesupi eseva nayoti.
他抓住这个意思后,就说了“朋友,因为欲是待时的”等话。其中,“待时的”按前面所说,是指即使各种条件都齐备了,也要等到以后才能得到。“多苦”是说,依靠五种欲乐所招来的苦很多,所以叫多苦。“多愁忧”是说,以这些欲乐为对象而生起的愁忧很多,所以叫多愁忧。“这里的过患更多”是说,跟依靠五种欲乐所得的快乐相比,它的过患更多,也就是苦更多。“此法为现见的”是说,这个出世间法,无论谁证得了它,都不必靠相信别人,而是能以省察的智慧自己亲自照见,所以叫现见。就它能亲自给出果报而言,它没有时间的间隔,所以叫无时;无时就是无时性。这里说的是,圣道法在生起的当下就给出果报。因为它配得上说“你来看这个法”,所以叫来见的。就算衣服或头正在着火,也可以不管它,通过修行把它引入自己的心,所以叫应导入的。一切有智慧的人,无论是利根者还是其他根器的人,都能各自了知“我的道已修习,果已证得,灭已现证”,所以叫智者各自内证的。这里只是简略说明,详细的解释在《清净道论》中“法随念”的注说里已经讲过。巴利
So tamevatthaṃ gahetvā kālikā hi, āvusotiādimāha. Tattha kālikāti vuttanayena samohitasampattināpi kālantare pattabbā. Bahudukkhāti pañca kāmaguṇe nissāya pattabbadukkhassa bahutāya bahudukkhā. Taṃvatthukasseva upāyāsassa bahutāya bahupāyāsā. Ādīnavo ettha bhiyyoti pañca kāmaguṇe nissāya laddhabbasukhato ādīnavo bhiyyo, dukkhameva bahutaranti attho. Sandiṭṭhiko ayaṃ dhammoti ayaṃ lokuttaradhammo yena yena adhigato hoti, tena tena parasaddhāya gantabbataṃ hitvā paccavekkhaṇañāṇena sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko. Attano phaladānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālo, akāloyeva akāliko. Yo ettha ariyamaggadhammo, so attano pavattisamanantarameva phalaṃ detīti attho. ‘‘Ehi passa imaṃ dhamma’’nti evaṃ pavattaṃ ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko. Ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi bhāvanāvasena attano citte upanayaṃ arahatīti opaneyyiko. Sabbehi ugghaṭitaññūādīhi viññūhi ‘‘bhāvito me maggo, adhigataṃ phalaṃ, sacchikato nirodho’’ti attani attani veditabboti paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.146 ādayo) dhammānussativaṇṇanāyaṃ vutto.
这时候,那位天神就像盲人分不清色法的差别一样,不明白长老所说的义理,于是说出“比丘,如何……”等话。其中,“如何”这个词要和所有词句连起来理解,也就是:“比丘,如何欲被世尊说为待时的?如何是多苦的?如何是多愁忧的?”应当这样把整句连贯起来理解。巴利
Idāni sā devatā andho viya rūpavisesaṃ therena kathitassa atthe ajānantī kathañca bhikkhūtiādimāha. Tattha kathañcātipadassa ‘‘kathañca bhikkhu kālikā kāmā vuttā bhagavatā, kathaṃ bahudukkhā, kathaṃ bahupāyāsā’’ti? Evaṃ sabbapadehi sambandho veditabbo.
所谓“新”,是指还没满五个戒腊的比丘就叫“新”;从五腊开始叫“中”;从十腊开始叫“长老”。另一种说法是:未满十腊的叫“新”,从十腊开始叫“中”,从二十腊开始叫“长老”。他说:“在他们当中,我是新的。”巴利
Navoti aparipuṇṇapañcavasso hi bhikkhu navo nāma hoti, pañcavassato paṭṭhāya majjhimo, dasavassato paṭṭhāya thero. Aparo nayo – aparipuṇṇadasavasso navo, dasavassato paṭṭhāya majjhimo, vīsativassato paṭṭhāya thero. Tesaṃ ahaṃ navoti vadati.
就算有人七八岁出家,以沙弥身份过了十二三年,早已是出家很久的人,他却说自己是刚出家不久。所谓“此法律”,就是此法和此律,这两者都只是教法的名称。其中,“法”指两藏,“律”指律藏。因此他是在说:我对于三藏所开示的修行之道,如今才刚来。巴利
Navopi ekacco sattaṭṭhavassakāle pabbajitvā dvādasaterasavassāni sāmaṇerabhāveneva atikkanto cirapabbajito hoti, ahaṃ pana acirapabbajitoti vadati. Imaṃ dhammavinayanti imaṃ dhammañca vinayañca. Ubhayampetaṃ sāsanasseva nāmaṃ. Dhammena hettha dve piṭakāni vuttāni, vinayena vinayapiṭakaṃ, iti tīhi piṭakehi pakāsitaṃ paṭipattiṃ adhunā āgatomhīti vadati.
“有大威力”是指拥有庞大的随从队伍。每一位天王都有成亿甚至上一百亿的随从,他们把自己摆在很高的位置上,然后来见如来。这里是在说明:在那种场合,像我们这样没什么威力、又是女人身的众生,哪里轮得到位置呢?巴利
Mahesakkhāhīti mahāparivārāhi. Ekekassa hi devarañño koṭisatampi koṭisahassampi parivāro hoti, te attānaṃ mahante ṭhāne ṭhapetvā tathāgataṃ passanti. Tattha amhādisānaṃ appesakkhānaṃ mātugāmajātikānaṃ kuto okāsoti dasseti.
那位天女心想“我们也想前来”,她是因为知道“就算整个轮围世界都坐满了会众,在宽阔的佛道上也还是能有机会亲近导师”,才这样说的。问吧,比丘!问吧,比丘!这是为了让他坚定,所以重复地说。巴利
Mayampiāgaccheyyāmāti idaṃ sā devatā ‘‘sacepi cakkavāḷaṃ pūretvā parisā nisinnā hoti, mahatiyā buddhavīthiyā satthu santikaṃ gantuṃ labhatī’’ti ñatvā āha. Puccha bhikkhu, puccha bhikkhūti thirakaraṇavasena āmeḍitaṃ kataṃ.
对于“于所说有想者”这一句:在这里,按照“天人、人、在家者、出家者、众生、人、提舍、弗沙”等等这样的方式,因为五蕴是一切言说、一切谈论的对象,所以被称为“所说”。持有“众生、人、士夫、人、女人、男人”这样想的人,就是“有想者”;他们正是在“所说”上生起想,所以叫“于所说有想者”,意思是对五蕴生起众生、人等想。“住著于所说”是指以八种方式住著于五蕴:被贪染的人依贪而住著,被嗔怒的人依嗔而住著,愚痴的人依痴而住著,被执取的人依邪见而住著,刚强的人依随眠而住著,被系缚的人依慢而住著,未达决定性的人依疑而住著,散乱的人依掉举而住著。“未遍知所说”是指没有以三种遍知完全了知五蕴。“进入死神的轭”是指进入死神的轭、运用、投入、抛入、加行、内部,也就是走向被死亡掌控。这样,通过这首偈颂就说明了暂时的欲。巴利
Akkheyyasaññinoti ettha ‘‘devo, manusso, gahaṭṭho, pabbajito, satto, puggalo, tisso, phusso’’tiādinā nayena akkheyyato sabbesaṃ akkhānānaṃ sabbāsaṃ kathānaṃ vatthubhūtato pañcakkhandhā ‘‘akkheyyā’’ti vuccanti. ‘‘Satto naro poso puggalo itthī puriso’’ti evaṃ saññā etesaṃ atthīti saññino, akkheyyesveva saññinoti akkheyyasaññino, pañcasu khandhesu sattapuggalādisaññinoti attho. Akkheyyasmiṃ patiṭṭhitāti pañcasu khandhesu aṭṭhahākārehi patiṭṭhitā. Ratto hi rāgavasena patiṭṭhito hoti, duṭṭho dosavasena, mūḷho mohavasena, parāmaṭṭho diṭṭhivasena, thāmagato anusayavasena, vinibaddho mānavasena, aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena, vikkhepagato uddhaccavasena patiṭṭhito hoti. Akkheyyaṃ apariññāyāti pañcakkhandhe tīhi pariññāhi aparijānitvā. Yogamāyanti maccunoti maccuno yogaṃ payogaṃ pakkhepaṃ upakkhepaṃ upakkamaṃ abbhantaraṃ āgacchanti, maraṇavasaṃ gacchantīti attho. Evamimāya gāthāya kālikā kāmā kathitā.
所谓“遍知”,就是通过知遍知、审察遍知、断遍知这三种遍知来了知。其中,什么是知遍知?就是对五蕴进行辨别:“这是色蕴,这是受蕴,这是想蕴,这是行蕴,这是识蕴,这些是它们的特征、作用、现起和近因。”这就是知遍知。什么是审察遍知?就是像这样了知之后,以四十二种方式审察五蕴:无常、苦、病等等。这就是审察遍知。什么是断遍知?就是像这样审察之后,以最高的道断除对五蕴的欲贪。这就是断遍知。巴利
Pariññāyāti ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Tattha katamā ñātapariññā? Pañcakkhandhe parijānāti – ‘‘ayaṃ rūpakkhandho, ayaṃ vedanākkhandho, ayaṃ saññākkhandho, ayaṃ saṅkhārakkhandho, ayaṃ viññāṇakkhandho, imāni tesaṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti, ayaṃ ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā pañcakkhandhe tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi. Ayaṃ tīraṇapariññā. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena pañcasu khandhesu chandarāgaṃ pajahati. Ayaṃ pahānapariññā.
不再认为有个“宣说者”。像这样,以三种遍知彻底了知五蕴之后,漏已尽的比丘不再认为有个被称为“宣说者”的人。这里的“宣说者”要理解为由业而来的原因,意思是他不再认为、不再看见那个可被宣说、可被谈论的人。那么,什么叫做“可被宣说的”?就是可以用“提舍”或“弗沙”等任何名字或姓氏来指称的。那个对他来说并不存在,意思是那个对漏已尽者来说并不存在。若有人用它来说他,意思是如果有人用“他因贪而染着”“他因嗔而恼怒”“他因痴而愚昧”这样的话来说他,那么这些原因对漏已尽者来说是没有的。巴利
Akkhātāraṃ na maññatīti evaṃ tīhi pariññāhi pañcakkhandhe parijānitvā khīṇāsavo bhikkhu akkhātāraṃ puggalaṃ na maññati. Akkhātāranti kammavasena kāraṇaṃ veditabbaṃ, akkhātabbaṃ kathetabbaṃ puggalaṃ na maññati, na passatīti attho . Kinti akkhātabbanti? ‘‘Tisso’’ti vā ‘‘phusso’’ti vā evaṃ yena kenaci nāmena vā gottena vā pakāsetabbaṃ. Tañhi tassa na hotīti taṃ tassa khīṇāsavassa na hoti. Yena naṃ vajjāti yena naṃ ‘‘rāgena ratto’’ti vā ‘‘dosena duṭṭho’’ti vā ‘‘mohena mūḷho’’ti vāti koci vadeyya, taṃ kāraṇaṃ tassa khīṇāsavassa natthi.
如果你知道,就说出来——如果你认识这样一位漏尽者,就说“我知道”;如果不知道,就说“我不知道”。“夜叉”是呼唤那位天女。这样,这首偈颂就说明了九种现见的出世间法。“善哉”是表示请求的词。巴利
Sace vijānāsi vadehīti sace evarūpaṃ khīṇāsavaṃ jānāsi, ‘‘jānāmī’’ti vadehi. No ce jānāsi, atha ‘‘na jānāmī’’ti vadehi. Yakkhāti devataṃ ālapanto āha. Iti imāya gāthāya sandiṭṭhiko navavidho lokuttaradhammo kathito. Sādhūti āyācanatthe nipāto.
如果有人自认为“我跟他一样”,或者“我比他强”,或者“我比他差”,这就是“认为”。这里其实已经包含了“我比他强”等三种慢。这三种慢被包含时,九种慢也就都被包含了。这个人就会因为这种慢,跟任何人争论:“你哪点比得上我?是出身比得上,还是姓氏、家族、容貌、博学、头陀功德比得上?”就这样,这半首偈颂也说明了“世间欲”。巴利
Yo maññatīti yo attānaṃ ‘‘ahaṃ samo’’ti vā ‘‘visesī’’ti vā ‘‘nihīno’’ti vā maññati. Etena ‘‘seyyohamasmī’’tiādayo tayo mānā gahitāva. Tesu gahitesu nava mānā gahitāva honti. So vivadetha tenāti so puggalo teneva mānena yena kenaci puggalena saddhiṃ – ‘‘kena maṃ tvaṃ pāpuṇāsi, kiṃ jātiyā pāpuṇāsi, udāhu gottena, kulapadesena, vaṇṇapokkharatāya, bāhusaccena, dhutaguṇenā’’ti evaṃ vivadeyya. Iti imāyapi upaḍḍhagāthāya kālikā kāmā kathitā.
在三种种类中,就是指在三种慢中。因为在“以一种分类方式摄色”等句子里,“种类”指的是部分;在“他们是怎样持戒的人、是怎样有智慧的人”等句子里,指的是状态;在“比丘们,有三种种类。哪三种?我是殊胜的种类、我是同等的种类、我是低劣的种类”等句子里,慢被称为“种类”。这里也是指慢本身。所以说“在三种种类中”就是在三种慢中。不动摇:这个人在简略说的三种慢中、详细说的九种慢中,都不动摇、不颤动。等同或殊胜:对他来说并不存在——这是在说明,已经断除慢的漏尽者,不会再有“我等同”“我殊胜”“我低劣”的想法。后面一句的意思和前面说的一样。这样,通过这半首偈颂,也说明了九种现见的出世间法。巴利
Tīsu vidhāsūti tīsu mānesu. ‘‘Ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu (dha. sa. 584) hi koṭṭhāso ‘‘vidho’’ti vutto. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) ākāro. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vidhā. Katamā tisso ? Seyyohamasmīti vidhā, sadisohamasmīti vidhā, hīnohamasmīti vidhā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.162) māno ‘‘vidhā’’ti vutto. Idhāpi mānova. Tena vuttaṃ ‘‘tīsu vidhāsūti tīsu mānesū’’ti. Avikampamānoti so puggalo etesu saṅkhepato tīsu , vitthārato navasu mānesu na kampati, na calati. Samo visesīti na tassa hotīti tassa pahīnamānassa khīṇāsavassa ‘‘ahaṃ sadiso’’ti vā ‘‘seyyo’’ti vā ‘‘hīno’’ti vā na hotīti dasseti. Pacchimapadaṃ vuttanayameva. Iti imāyapi upaḍḍhagāthāya navavidho sandiṭṭhiko lokuttaradhammo kathito.
“他舍弃了假名”——在“他如理思惟后进食”这类句子里,“saṅkhā”指的是慧。在“有没有哪个算师、会计或统计师能算出恒河沙数”这句里,指的是计算。在“因为想为因,才有戏论的部分”这类句子里,指的是部分。在“这些种种法的‘saṅkhā’即共同名称”这句里,“saṅkhā”指的是假名。这里取的正是这个意思。因为“Pahāsi saṅkha”这一句的意思就是:漏尽者已经断除、舍弃、抛弃了“染污者、嗔怒者、愚痴者”这类假名。巴利
Pahāsisaṅkhanti, ‘‘paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāretī’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.120, 239) paññā ‘‘saṅkhā’’ti āgatā. ‘‘Atthi te koci gaṇako vā muddiko vā saṅkhāyako vā, yo pahoti gaṅgāya vālukaṃ gaṇetu’’nti (saṃ. ni. 4.410) ettha gaṇanā. ‘‘Saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu (su. ni. 880) koṭṭhāso. ‘‘Yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’ti (dha. sa. 1313-1315) ettha paṇṇatti ‘‘saṅkhā’’ti āgatā. Idhāpi ayameva adhippetā. Pahāsi saṅkhanti padassa hi ayamevattho – ratto duṭṭho mūḷho iti imaṃ paṇṇattiṃ khīṇāsavo pahāsi jahi pajahīti.
未进入慢,是指不再落入那分成九种、又分为三种的慢。或者,从“住处”这个意思来说,母胎叫作“住处”,意思是未来不再以结生的方式进入母胎。这里是用过去式的说法来表达未来的意思。“已断”——就是已经切断。“已断结者”——就是断了四种结而安住的人。“无苦”——就是没有痛苦。“无望”——就是没有渴爱。“正在寻找”——就是正在四处察看。“找不到”——就是不能证得、不能获得、不能看见。这里是用过去式的说法来表达现在的意思。“在此处或他处”——就是在这个世间或那个世间。“于一切住处”——就是三有、四生、五趣、七识住、九众生居,在这一切众生的住处当中,都看不见这样的漏尽者在身体坏灭之后,无论是正在投生,还是已经投生。这就是这段话的意思。通过这首偈颂,只开示了现见的出世间法。巴利
Na vimānamajjhagāti navabhedaṃ tividhamānaṃ na upagato. Nivāsaṭṭhena vā mātukucchi ‘‘vimāna’’nti vuccati, taṃ āyatiṃ paṭisandhivasena na upagacchītipi attho. Anāgatatthe atītavacanaṃ. Acchecchīti chindi. Chinnaganthanti cattāro ganthe chinditvā ṭhitaṃ. Anīghanti niddukkhaṃ. Nirāsanti nittaṇhaṃ. Pariyesamānāti olokayamānā. Nājjhagamunti na adhigacchanti na vindanti na passanti. Vattamānatthe atītavacanaṃ. Idha vā huraṃ vāti idhaloke vā paraloke vā. Sabbanivesanesūti tayo bhavā, catasso yoniyo, pañca gatiyo, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava sattāvāsā, iti imesupi sabbesu sattanivesanesu evarūpaṃ khīṇāsavaṃ kāyassa bhedā uppajjamānaṃ vā uppannaṃ vā na passantīti attho. Imāya gāthāya sandiṭṭhikaṃ lokuttaradhammameva kathesi.
天神听完这首偈颂后,也明白了其中的含义,正因为这个缘故,她才说出“Imassa khvāhaṃ, bhante”等话。其中,“pāpaṃ na kayirā”这首偈颂,既可以按十善业道来讲,也可以按八支圣道来讲。先按十善业道来说:“以语”涵盖了四种语善行;“以意”涵盖了三种意善行;“以身于此一切世间”涵盖了三种身善行。这些就是十善业道法。“已舍诸欲”这句,遮止了沉溺欲乐的做法。“具念、正知”这句,摄取了十善业道的因,也就是念与正知。“不亲近无义相应的苦行”这句,遮止了自我折磨的苦行。于是天神说:世尊,我这样理解您所说的——避开两个极端,以念和正知为因,配合十善业道法。巴利
Imañca gāthaṃ sutvā sāpi devatā atthaṃ sallakkhesi, teneva kāraṇena imassa khvāhaṃ, bhantetiādimāha. Tattha pāpaṃ na kayirāti gāthāya dasakusalakammapathavasenapi kathetuṃ vaṭṭati aṭṭhaṅgikamaggavasenapi. Dasakusalakammapathavasena tāva vacasāti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ gahitaṃ. Manasāti tividhaṃ manosucaritaṃ gahitaṃ. Kāyena vā kiñcana sabbaloketi tividhaṃ kāyasucaritaṃ gahitaṃ. Ime tāva dasakusalakammapathadhammā honti. Kāme pahāyāti iminā pana kāmasukhallikānuyogo paṭikkhitto. Satimā sampajānoti iminā dasakusalakammapathakāraṇaṃ satisampajaññaṃ gahitaṃ. Dukkhaṃ na sevetha anatthasaṃhitanti iminā attakilamathānuyogo paṭisiddho. Iti devatā ‘‘ubho ante vivajjetvā kāraṇehi satisampajaññehi saddhiṃ dasakusalakammapathadhamme tumhehi kathite ājānāmi bhagavā’’ti vadati.
如果按八支圣道来说明,这个次第是这样的:据说在那个地方,当时有一场盛大的说法。说法结束时,那位天神就站在原地,顺着说法所讲的内容运起智慧,安住在入流果上,然后为了显示自己证得的八支圣道,这样说道。其中,“以语”是指正语;但“意”并不是道的一支,所以“以意”是指与道相应的心。“以身,或于此一切世间”是指正业;而正命因为属于语和业那一类,所以也已经被包含在内了。“具念”这个词,包含了正精进、正念和正定。“正知”这个词,包含了正见和正思惟。“舍弃诸欲”“不亲近苦”这两句,是排除两个极端。于是她说:“世尊,我明白您所说的法,是不堕两个极端的中道。”说完之后,就用香、花鬘等供养如来,右绕之后离开了。巴利
Aṭṭhaṅgikamaggavasena pana ayaṃ nayo – tasmiṃ kira ṭhāne mahatī dhammadesanā ahosi. Desanāpariyosāne devatā yathāṭhāne ṭhitāva desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhāya attanā adhigataṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ dassentī evamāha. Tattha vacasāti sammāvācā gahitā, mano pana aṅgaṃ na hotīti manasāti maggasampayuttakaṃ cittaṃ gahitaṃ. Kāyena vā kiñcana sabbaloketi sammākammanto gahito, ājīvo pana vācākammantapakkhikattā gahitova hoti. Satimāti iminā vāyāmasatisamādhayo gahitā. Sampajānotipadena sammādiṭṭhisammāsaṅkappā. Kāme pahāya, dukkhaṃ na sevethātipadadvayena antadvayavajjanaṃ. Iti ime dve ante anupagamma majjhimaṃ paṭipadaṃ tumhehi kathitaṃ, ājānāmi bhagavāti vatvā tathāgataṃ gandhamālādīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti.
《矛经》的注释巴利
1. Sattisuttavaṇṇanā
21 21. 在矛品第一经中,“以矛”是这段开示的引子。意思是“以单刃等武器”。“被击中”就是被打到。击打有四种:向下刺入、向上刺入、贯穿刺入、以及其余各种。其中,站在高处、朝下击打,叫“向下刺入”;站在低处、朝上击打,叫“向上刺入”;像门闩钉子那样穿透而过,叫“贯穿刺入”;其余所有情况都叫“其余各种”。但在这里取的是“向下刺入”。因为这种伤最凶险,箭镞很难拔出,极难医治,内部溃烂,里面全是脓血,而脓血又流不出来,堵住疮口停在里面。想要把脓血排出来的人,必须把他连床一起绑住,头朝下倒吊,这样他就会遭受死亡或接近死亡的痛苦。应当这样远离而住。巴利
21. Sattivaggassa paṭhame sattiyāti desanāsīsametaṃ. Ekatokhārādinā satthenāti attho. Omaṭṭhoti pahato. Cattāro hi pahārā omaṭṭho ummaṭṭho maṭṭho vimaṭṭhoti. Tattha upari ṭhatvā adhomukhaṃ dinnapahāro omaṭṭho nāma; heṭṭhā ṭhatvā uddhaṃmukhaṃ dinno ummaṭṭho nāma; aggaḷasūci viya vinivijjhitvā gato maṭṭho nāma; seso sabbopi vimaṭṭho nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne omaṭṭho gahito. So hi sabbadāruṇo duruddharasallo duttikiccho antodoso antopubbalohitova hoti , pubbalohitaṃ anikkhamitvā vaṇamukhaṃ pariyonandhitvā tiṭṭhati. Pubbalohitaṃ niharitukāmehi mañcena saddhiṃ bandhitvā adhosiro kātabbo hoti, maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇāti. Paribbajeti vihareyya.
这首偈颂在说什么呢?就像一个人被矛刺中,为了拔出箭、治好伤口而发起精进,努力用功,奋力向前。又像一个人头上着了火、头顶在燃烧,为了把火扑灭而发起精进,努力用功,奋力向前。同样地,比丘为了断除欲贪,应当具念、不放逸地安住。世尊这样说了。巴利
Imāya gāthāya kiṃ katheti? Yathā sattiyā omaṭṭho puriso sallubbahana-vaṇatikicchanānaṃ atthāya vīriyaṃ ārabhati, payogaṃ karoti parakkamati. Yathā ca ḍayhamāno matthake ādittasīso tassa nibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati, payogaṃ karoti parakkamati, evameva bhikkhu kāmarāgaṃ pahānāya sato appamatto hutvā vihareyya bhagavāti kathesi.
这时,世尊心里想:“这位天神把譬喻本身说得很有力才引出来,但她抓住的义理却很少,即使反复讲说,她也只会讲到镇伏欲贪、断除欲贪而已。只要欲贪还没有被圣道彻底根除,它就一直紧跟着。既然如此,我就用同一个譬喻,转而以初道为基础来开示,于是说出第二首偈颂。”这首偈颂的含义,应当依照前文的脉络来理解。第一。巴利
Atha bhagavā cintesi – imāya devatāya upamā tāva daḷhaṃ katvā ānītā, atthaṃ pana parittakaṃ gahetvā ṭhitā, punappunaṃ kathentīpi hesā kāmarāgassa vikkhambhanapahānameva katheyya. Yāva ca kāmarāgo maggena na samugghāṭiyati, tāva anubaddhova hoti. Iti tameva opammaṃ gahetvā paṭhamamaggavasena desanaṃ vinivaṭṭetvā desento dutiyaṃ gāthamāha. Tassattho purimānusāreneva veditabboti. Paṭhamaṃ.
2. 《触经》的注释巴利
2. Phusatisuttavaṇṇanā
22 第二首偈颂中,“不触者不触”的意思是:对于没有造作的业,果报不会触及;或者说,业本身没有被造作,果报就不会触及。因为,没有造业的人,业就不会被造作出来。“触者触”的意思是:对于已经造作的业,果报会触及;或者说,业本身已经被造作,就会触及。因为,造了业的人,业就会被造作出来。因此说“触者触,对无嗔者”:正因为不是未造作的业在触及,而是已造作的业在触及,这是业与果报之间的自然法则。所以,像所说的“对无嗔者、对清净无过的善人、对纯洁无瑕的人起害心”那样,对无嗔者起害心的人,那业一定会触及他这个人——要么业本身触及他,要么果报触及他。因为,他能不能伤害别人且不说,他自己却已经因此被投入四恶道之中了。所以世尊说:“那恶业反过来害了愚者,就像逆风扬撒的细尘。”第二。巴利
22. Dutiye nāphusantaṃ phusatīti kammaṃ aphusantaṃ vipāko na phusati, kammameva vā aphusantaṃ kammaṃ na phusati. Kammañhi nākaroto kariyati. Phusantañca tatophuseti kammaṃ phusantaṃ vipāko phusati, kammameva vā phusati. Kammañhi karoto kariyati. Tasmā phusantaṃ phusati, appaduṭṭhapadosinanti yasmā na aphusantaṃ phusati, phusantañca phusati, ayaṃ kammavipākānaṃ dhammatā, tasmā yo ‘‘appaduṭṭhassa narassa dussati, suddhassa posassa anaṅgaṇassā’’ti evaṃ vutto appaduṭṭhapadosī puggalo, taṃ puggalaṃ kammaṃ phusantameva kammaṃ phusati, vipāko vā phusati. So hi parassa upaghātaṃ kātuṃ sakkoti vā mā vā, attā panānena catūsu apāyesu ṭhapito nāma hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ, sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’’ti. Dutiyaṃ.
《结发经》的注释巴利
3. Jaṭāsuttavaṇṇanā
23 在第三首偈颂“内结”中,“结”是那如网一般之渴爱的名称。因为这种渴爱在色等所缘上,以向下向上的方式反复生起,具有缠结之义,就像竹丛等物的枝网被称为“结”一样,所以称为“结”。而这种渴爱,因为在自己的资具与他人的资具上、在自己的身体与他人的身体上、在内六处与外六处上生起,所以被称为“内结”和“外结”。众生就被这样生起的结所缠缚。正如竹等被竹结等缠住一样,同样地,这整个被称为有情聚的众生都被那渴爱之结所缚、所缠绕、所纠缠,这就是它的意思。又因为这样被缠缚,所以说“乔达摩啊,我请问您”。因此我说“我请问您”。“乔达摩”是以姓氏称呼世尊。“谁能解开这结”:是问谁能解开这个在三界中如此缠成的结?谁有能力解开它?巴利
23. Tatiye antojaṭāti gāthāyaṃ jaṭāti taṇhāya jāliniyā adhivacanaṃ. Sā hi rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhena veḷugumbādīnaṃ sākhājālasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭā. Sā panesā sakaparikkhāraparaparikkhāresu sakaattabhāva-paraattabhāvesu ajjhattikāyatana-bāhirāyatanesu ca uppajjanato antojaṭā bahijaṭāti vuccati. Tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāya jaṭitā pajā. Yathā nāma veḷujaṭādīhi veḷuādayo, evaṃ tāya taṇhājaṭāya sabbāpi ayaṃ sattanikāyasaṅkhātā pajā jaṭitā vinaddhā, saṃsibbitāti attho. Yasmā ca evaṃ jaṭitā, taṃ taṃ gotama pucchāmīti tasmā taṃ pucchāmi. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Ko imaṃ vijaṭaye jaṭanti imaṃ evaṃ tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ jaṭaṃ ko vijaṭeyya, vijaṭetuṃ ko samatthoti pucchati.
这时,世尊为了解答这个问题,说出了“建立在戒之上”等话。其中,“建立在戒之上”的意思是:立足于四遍清净戒。在这里,世尊被问到如何解开结,却从戒开始讲起,不应该被理解为“问的是这个,说的却是另一个”。因为这是为了显示解结者所应立足的基础,所以在这里讲了戒。巴利
Athassa bhagavā tamatthaṃ vissajjento sīle patiṭṭhāyātiādimāha. Tattha sīle patiṭṭhāyāti catupārisuddhisīle ṭhatvā. Ettha ca bhagavā jaṭāvijaṭanaṃ pucchito sīlaṃ ārabhanto na ‘‘aññaṃ puṭṭho aññaṃ kathetī’’ti veditabbo. Jaṭāvijaṭakassa hi patiṭṭhādassanatthamettha sīlaṃ kathitaṃ.
“人”就是指有情众生。“有慧”是指他拥有由业所生、以三因为基础的结生智,所以叫有慧。“修习心与慧”是指修习定和观。这里以“心”为首,说的是八种等至;以“慧”为名,说的是观。“热诚”是指有精进力的人。因为精进能烧尽烦恼、遍烧烦恼,所以称为“热”;他具备这个,所以叫“热诚”。“具方便智”:“方便智”说的就是慧,意思是具备这种慧。这一句是用来显示护持慧。所谓护持慧,就是像“这是温习的时候,这是提问讨论的时候”这样,在任何事情上都能妥善运用、应当护持的慧。在这个问答里,慧一共出现了三次。其中,第一次是生得慧,第二次是观慧,第三次是统领一切应作之事的护持慧。巴利
Naroti satto. Sapaññoti kammajatihetukapaṭisandhipaññāya paññavā. Cittaṃ paññañca bhāvayanti samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno. Cittasīsena hettha aṭṭha samāpattiyo kathitā, paññānāmena vipassanā. Ātāpīti vīriyavā. Vīriyañhi kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena ‘‘ātāpo’’ti vuccati, tadassa atthīti ātāpī. Nipakoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatoti attho. Iminā padena pārihāriyapaññaṃ dasseti. Pārihāriyapaññā nāma ‘‘ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāyā’’tiādinā nayena sabbattha kārāpitā pariharitabbapaññā. Imasmiñhi pañhābyākaraṇe tikkhattuṃ paññā āgatā. Tattha paṭhamā jātipaññā, dutiyā vipassanāpaññā, tatiyā sabbakiccapariṇāyikā pārihāriyapaññā.
那位具足戒等功德的比丘,能解开这个结。就像一个人站在大地上,举起磨得锋利的刀,劈开一大丛竹子;同样,这位比丘以戒为立足处,以定为磨刀石,用精进力提起的护持慧之手,举起锐利的观慧之刀,把落在自己相续中的一切渴爱之结解开、切断、彻底劈碎。巴利
Soimaṃ vijaṭaye jaṭanti so imehi sīlādīhi samannāgato bhikkhu. Yathā nāma puriso pathaviyaṃ patiṭṭhāya sunisitaṃ satthaṃ ukkhipitvā mahantaṃ veḷugumbaṃ vijaṭeyya, evamevaṃ sīle patiṭṭhāya samādhisilāyaṃ sunisitaṃ vipassanāpaññāsatthaṃ vīriyabalapaggahitena pārihāriyapaññāhatthena ukkhipitvā sabbampi taṃ attano santāne patitaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭeyya sañchindeyya sampadāleyyāti.
到这里,已经讲完了有学地。现在,为了显示已经解开缠结、安住的大漏尽者,世尊说了“yesaṃ……”等偈颂。这样显示了已经解开缠结、安住的漏尽者之后,为了再显示缠结被解开的处所,世尊说了“yattha nāmañca……”等偈颂。其中,“名”指四种无色蕴。“有对想与色想”:这里,通过有对想摄取了欲有,通过色想摄取了色有。这两者被摄取时,因为总括了三有,无色有也就同样被摄取了。“于此,此结被断除”:意思是,在三界轮回彻底灭尽之处,此结被断除;也就是到达涅槃时,它被断除、被息灭。这是所显示的意义。第三。巴利
Ettāvatā sekhabhūmiṃ kathetvā idāni jaṭaṃ vijaṭetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassento yesantiādimāha. Evaṃ jaṭaṃ vijaṭetvā ṭhitaṃ khīṇāsavaṃ dassetvā puna jaṭāya vijaṭanokāsaṃ dassento yattha nāmañcātiādimāha. Tattha nāmanti cattāro arūpino khandhā. Paṭighaṃ rūpasaññā cāti ettha paṭighasaññāvasena kāmabhavo gahito, rūpasaññāvasena rūpabhavo. Tesu dvīsu gahitesu arūpabhavo gahitova hoti bhavasaṅkhepenāti. Etthesā chijjate jaṭāti ettha tebhūmakavaṭṭassa pariyādiyanaṭṭhāne esā jaṭā chijjati, nibbānaṃ āgamma chijjati nirujjhatīti ayaṃ attho dassito hoti. Tatiyaṃ.
《意防护经》的注释巴利
4. Manonivāraṇasuttavaṇṇanā
24 第四首偈颂里,“yato yato”是指从恶的方面,或者从善的方面。据说这位天神抱有这样的见解:“不管是什么样的心,不论是善等各类,还是世间的或出世间的,全都应该被阻止,都不应该让它生起。”她说的“sabbato”就是“从一切方面”。这时世尊心想:“这位天神说的是不能导向解脱的话。心,有该阻止的,也有该修习的。我要为她分别解说,把这个道理讲清楚。”于是世尊说了第二首偈颂。其中“na mano saṃyatattamāgataṃ”的意思是:你们说“不应该从一切方面阻止心”,那到底哪种心是不应该从一切方面阻止的呢?所谓“心已得调御”,是指心达到了调伏的状态,比如生起“我要布施,我要持戒”这样的心。这样的心不应该阻止,反而应该让它增长、培育。而“yato yato ca pāpakaṃ”的意思是:无论从哪里生起不善,就应该从那里把它阻止。第四。巴利
24. Catutthe yato yatoti pāpato vā kalyāṇato vā. Ayaṃ kira devatā ‘‘yaṃkiñci kusalādibhedaṃ lokiyaṃ vā lokuttaraṃ vā mano, taṃ nivāretabbameva, na uppādetabba’’nti evaṃladdhikā . Sa sabbatoti so sabbato. Atha bhagavā – ‘‘ayaṃ devatā aniyyānikakathaṃ katheti, mano nāma nivāretabbampi atthi bhāvetabbampi, vibhajitvā namassā dassessāmī’’ti cintetvā dutiyagāthaṃ āha. Tattha na mano saṃyatattamāgatanti, yaṃ vuttaṃ ‘‘na sabbato mano nivāraye’’ti, kataraṃ taṃ mano, yaṃ taṃ sabbato na nivāretabbanti ce. Mano saṃyatattaṃ āgataṃ, yaṃ mano yattha saṃyatabhāvaṃ āgataṃ, ‘‘dānaṃ dassāmi, sīlaṃ rakkhissāmī’’tiādinā nayena uppannaṃ, etaṃ mano na nivāretabbaṃ, aññadatthu brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Yato yato ca pāpakanti yato yato akusalaṃ uppajjati, tato tato ca taṃ nivāretabbanti. Catutthaṃ.
第5《阿拉汉经》的注释巴利
5. Arahantasuttavaṇṇanā
25 25. 第五首偈颂里,“所作已办”是指通过四种道已经完成了应做之事。“我说”:这位天神住在林野间,她听到林野比丘们说“我吃饭”“我坐下”“我的钵”“我的袈裟”这类世俗言说后,心想:“我以为这些比丘是诸漏尽者,可是诸漏尽者竟然还会有这种基于我取的言论吗?还是没有呢?”为了弄清这件事,她便这样发问。巴利
25. Pañcame katāvīti catūhi maggehi katakicco. Ahaṃ vadāmīti ayaṃ devatā vanasaṇḍavāsinī, sā āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘ahaṃ bhuñjāmi, ahaṃ nisīdāmi, mama patto, mama cīvara’’ntiādikathāvohāraṃ sutvā cintesi – ‘‘ahaṃ ime bhikkhū ‘khīṇāsavā’ti maññāmi, khīṇāsavānañca nāma evarūpā attupaladdhinissitakathā hoti, na hoti nu kho’’ti jānanatthaṃ evaṃ pucchati.
所谓“通称”,是指世间的惯用语、世俗的说法。“善巧”是指对诸蕴等类别善巧通达。“仅以言说”的意思是:他舍弃了基于执取的谈论,不制造言说上的混乱,而说“我”、“我的”。因为如果他说“诸蕴在用餐、诸蕴在坐下、诸蕴的钵、诸蕴的衣”,就会造成言说上的混乱,没人能听懂。所以他不这样说,而是随顺世间的说法来表达。巴利
Sāmaññanti lokaniruttiṃ lokavohāraṃ. Kusaloti khandhādīsu kusalo. Vohāramattenāti upaladdhinissitakathaṃ hitvā vohārabhedaṃ akaronto ‘‘ahaṃ, mamā’’ti vadeyya. ‘‘Khandhā bhuñjanti, khandhā nisīdanti, khandhānaṃ patto, khandhānaṃ cīvara’’nti hi vutte vohārabhedo hoti, na koci jānāti. Tasmā evaṃ avatvā lokavohārena voharatīti.
这时,天神心想:“如果这位比丘不是依邪见而说,那会不会是依慢心而说呢?”于是又问道:“他是什么样的人?”这里问“是不是有慢”,意思是那位比丘会不会是带着慢心、依慢而说。世尊心想:“这位天神把这位漏尽者看得好像还有慢一样。”为了显示“漏尽者的九种慢都已断除”,世尊说了答偈。其中,“已破除”就是已被破除。“慢结的”就是他的慢与结。“妄想”就是虚妄的构想。渴爱、邪见、慢、妄想这四种,他都已超越、彻底越过,这就是它的含义。其余部分意思很明白。第五段结束。巴利
Atha devatā – ‘‘yadi diṭṭhiyā vasena na vadati, mānavasena nu kho vadatī’’ti cintetvā puna yo hotīti pucchi. Tattha mānaṃ nu khoti so bhikkhu mānaṃ upagantvā mānavasena vadeyya nu khoti. Atha bhagavā – ‘‘ayaṃ devatā khīṇāsavaṃ samānaṃ viya karotī’’ti cintetvā, ‘‘khīṇāsavassa navavidhopi māno pahīno’’ti dassento paṭigāthaṃ āha. Tattha vidhūpitāti vidhamitā. Mānaganthassāti mānā ca ganthā ca assa. Maññatanti maññanaṃ. Tividhampi taṇhā-diṭṭhi-māna-maññanaṃ so vītivatto, atikkantoti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti. Pañcamaṃ.
《光明经》的注释巴利
6. Pajjotasuttavaṇṇanā
26 第二十六段。“问”的意思是询问。“我们怎么知道”的意思是我们怎么能够知道。“日夜”就是白天和夜晚。“处处”是说火在哪里燃烧,就在那里。“这光明”就是佛陀的光明。那到底是什么呢?无论是智慧的光、喜悦的光、净信的光,还是说法的光,一切因为佛陀出世而生起的光,都叫佛陀的光明。这是无上的、最殊胜的、无可比拟的。第六。巴利
26. Chaṭṭhe puṭṭhunti pucchituṃ. Kathaṃ jānemūti kathaṃ jāneyyāma. Divārattinti divā ca rattiñca. Tattha tatthāti yattha yattheva pajjalito hoti, tattha tattha. Esā ābhāti esā buddhābhā. Katamā pana sāti? Ñāṇāloko vā hotu pītiāloko vā pasādāloko vā dhammakathāāloko vā, sabbopi buddhānaṃ pātubhāvā uppanno āloko buddhābhā nāma. Ayaṃ anuttarā sabbaseṭṭhā asadisāti. Chaṭṭhaṃ.
第7篇《流经》的注释巴利
7. Sarasuttavaṇṇanā
27 27. 在第七首偈颂中,“诸河流从何处回转”的意思是:这些轮回的河流从哪里回转?它们依靠什么而不再流转?这就是这句话的含义。“不立足”就是不能站住、不能安住。“从此”就是从这涅槃。“其余内容都浅显易懂。”第七段解释完毕。巴利
27. Sattame kuto sarā nivattantīti ime saṃsārasarā kuto nivattanti, kiṃ āgamma nappavattantīti attho. Na gādhatīti na patiṭṭhāti. Atoti ato nibbānato. Sesaṃ uttānatthamevāti. Sattamaṃ.
第8段 《大富经》注释巴利
8. Mahaddhanasuttavaṇṇanā
28 28. 第八首的解释:所谓“大富者”,是指把埋藏的宝藏、纯金等巨额财富看作是自己所有的,所以叫大富者。所谓“大受用者”,是指拥有金器、银器等大量财物的人,所以叫大受用者。“相互觊觎”的意思是:彼此贪求、渴望、垂涎。“不满足”的意思是:不知足,没有感到满意。“在勤勉行事的人中”,是指在各种事务中忙碌的人当中,为了尚未生起的色等诸法能够生起,以及为了享受已经生起的诸法而奔忙。“随逐有流的人中”,是指那些随着轮回之流漂逐的人。“不勤勉”的意思是:不投入其中。“家”是指与女人共同居住的住所。“远离”的意思是:离开之后。其余内容容易理解。第八首解释完毕。巴利
28. Aṭṭhame nidhānagataṃ muttasārādi mahantaṃ dhanametesanti mahaddhanā. Suvaṇṇarajatabhājanādi mahābhogo etesanti mahābhogā. Aññamaññābhigijjhantīti aññamaññaṃ abhigijjhanti patthenti pihenti. Analaṅkatāti atittā apariyattajātā. Ussukkajātesūti nānākiccajātesu anuppannānaṃ rūpādīnaṃ uppādanatthāya uppannānaṃ anubhavanatthāya ussukkesu. Bhavasotānusārīsūti vaṭṭasotaṃ anusarantesu. Anussukāti avāvaṭā. Agāranti mātugāmena saddhiṃ gehaṃ. Virājiyāti virājetvā. Sesaṃ uttānamevāti. Aṭṭhamaṃ.
《四轮经》注释第九部巴利
9. Catucakkasuttavaṇṇanā
29 第九段注释:所谓“四轮”,指的是四种威仪,也就是行、住、坐、卧。这里把威仪比作“轮”。“九门”是指由九个疮口构成的九个门户。“充满”是指充满不净。“与贪相应”是指与渴爱相应。“要如何出去”是在问:像这样的一副身体,要怎样才能出去?怎样才能得到解脱、完全解脱、超越?这是在问这个。“缚”是指怨恨,也就是先前起了嗔怒,后来持续怀恨,这样不断生起的强烈嗔恨,这就是它的意思。“皮带”,就像偈颂“断除缚与皮带,以及轭与随行”中所说的,渴爱是皮带,邪见是轭。不过在这里,除了经文中直接指出的烦恼之外,其余烦恼都应理解为“皮带”。所以意思是:连烦恼的皮带也一并斩断。“欲贪”:这是同一个法,从希求的角度叫“欲”,从贪着的角度叫“贪”。或者,最初生起的、微弱的叫“欲”,后来反复生起的、强烈的叫“贪”。又或者,对还没得到的东西的希求叫“欲”,对已经得到的东西的贪着叫“贪”。“连同根的爱”是指以无明为根的渴爱。“拔出”是指用最上道把它连根拔起。剩下的内容都很容易理解。第九段结束。巴利
29. Navame catucakkanti catuiriyāpathaṃ. Iriyāpatho hi idha cakkanti adhippeto. Navadvāranti navahi vaṇamukhehi navadvāraṃ. Puṇṇanti asucipūraṃ. Lobhena saṃyutanti taṇhāya saṃyuttaṃ. Kathaṃ yātrā bhavissatīti etassa evarūpassa sarīrassa kathaṃ niggamanaṃ bhavissati, kathaṃ mutti parimutti samatikkamo bhavissatīti pucchati. Naddhinti upanāhaṃ, pubbakāle kodho, aparakāle upanāhoti evaṃ pavattaṃ balavakodhanti attho. Varattanti ‘‘chetvā naddhi varattañca, sandānaṃ sahanukkama’’nti gāthāya (dha. pa. 398; su. ni. 627) taṇhā varattā, diṭṭhi sandānaṃ nāma jātaṃ. Idha pana pāḷiniddiṭṭhe kilese ṭhapetvā avasesā ‘‘varattā’’ti veditabbā, iti kilesavarattañca chetvāti attho. Icchā lobhanti ekoyeva dhammo icchanaṭṭhena icchā, lubbhanaṭṭhena lobhoti vutto. Paṭhamuppattikā vā dubbalā icchā, aparāparuppattiko balavā lobho. Aladdhapatthanā vā icchā, paṭiladdhavatthumhi lobho. Samūlaṃ taṇhanti avijjāmūlena samūlakaṃ taṇhaṃ. Abbuyhāti aggamaggena uppāṭetvā. Sesaṃ uttānamevāti. Navamaṃ.
《羚羊腿经》的注释巴利
10. Eṇijaṅghasuttavaṇṇanā
30 30. 第十首偈:“鹿胫”是指像鹿腿一样圆润结实的腿。“消瘦”是指身体不粗壮,匀称适中。或者也可以理解为:身体被炎热烤得干瘦,没有用花鬘、香料、涂油来保养。“英武”是指有精进力。“少食”是指对饮食知道适量,吃得有节制;或者因为禁止非时食而吃得少。“不贪求”是指对四种资具没有贪欲。或者说,这是指拒绝味爱。“如狮独行、如龙”:像狮子一样独行,像龙一样独行。因为群居的人容易放逸,独行的人不放逸,所以这里只取独行的意思。“开示”就是宣说、讲说。“于此”就是在这名色之中。因为通过五种欲功德来执取色,通过意来执取名,再通过这两者执取不可分离的法之后,在这里应当以五蕴等方式来安立。第十。巴利
30. Dasame eṇijaṅghanti eṇimigassa viya suvaṭṭitajaṅghaṃ. Kisanti athūlaṃ samasarīraṃ. Atha vā ātapena milātaṃ mālāgandhavilepanehi anupabrūhitasarīrantipi attho. Vīranti vīriyavantaṃ. Appāhāranti bhojane mattaññutāya mitāhāraṃ, vikālabhojanapaṭikkhepavasena vā parittāhāraṃ. Alolupanti catūsu paccayesu loluppavirahitaṃ. Rasataṇhāpaṭikkhepo vā esa. Sīhaṃvekacaraṃ nāganti ekacaraṃ sīhaṃ viya, ekacaraṃ nāgaṃ viya. Gaṇavāsino hi pamattā honti, ekacarā appamattā, tasmā ekacarāva gahitāti. Paveditāti pakāsitā kathitā. Etthāti etasmiṃ nāmarūpe. Pañcakāmaguṇavasena hi rūpaṃ gahitaṃ, manena nāmaṃ, ubhayehi pana avinibhuttadhamme gahetvā pañcakkhandhādivasenapettha bhummaṃ yojetabbanti. Dasamaṃ.
1 2 3 4