1. 天人相应义注巴利 1. Devatāsaṃyuttaṃ
全篇 460 段
《渡瀑流经》的注释巴利
1. Oghataraṇasuttavaṇṇanā
其中,所谓“相应阿含”,就是有偈品、因缘品、蕴品、六处品、大品这五品。按经来说——巴利
Tattha saṃyuttāgamo nāma sagāthāvaggo, nidānavaggo, khandhakavaggo, saḷāyatanavaggo, mahāvaggoti pañcavaggo hoti. Suttato –
“ 七千部经,还有七百部经;
六十二部经,这就是相应集。”巴利
‘‘Satta suttasahassāni, satta suttasatāni ca; Dvāsaṭṭhi ceva suttāni, eso saṃyuttasaṅgaho’’.
按诵分来算,有一百个诵分。其中,诸品以有偈品为首,诸经以《渡瀑流经》为首。而这部经以“如是我闻”等作为开头的缘起部分,是阿难尊者在第一次大结集时诵出的。不过,第一次大结集的详细情况,已经在《吉祥悦意》——也就是《长部》的注释书——的开头部分详细说明了,所以这里应该按照那里详细讲述的方式来理解。巴利
Bhāṇavārato bhāṇavārasataṃ hoti. Tassa vaggesu sagāthāvaggo ādi, suttesu oghataraṇasuttaṃ. Tassāpi ‘‘evaṃ me suta’’ntiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi. Sā panesā paṭhamamahāsaṅgīti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya ādimhi vitthāritā, tasmā sā tattha vitthāritanayeneva veditabbā.
1 再说,对于这段以“如是我闻”等开头的序分,其中“evaṃ”是不变词,“me”等是名词。在“住在舍卫城”这一句里,“vi”是前缀,“harati”是动词。首先应当按这种方式来理解词类的划分。巴利
1. Yaṃ panetaṃ ‘‘evaṃ me suta’’ntiādikaṃ nidānaṃ, tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha vīti upasaggapadaṃ, haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.
从含义上说,evaṃ这个词首先有譬喻、教导、随喜、呵责、领受话语、方式、示现、确认等多种不同的用法。它确实是这样出现的:在“既已这样出生为人,就应多行善”(《法句》53)这类句子里,是用于譬喻。在“你应这样前进,你应这样后退”这类句子里(《增支部》4.122),是用于教导。在“世尊,正是这样!善逝,正是这样!”这类句子里(《增支部》3.66),是用于随喜。在“这个贱女人就是这样,不管在谁面前都称赞那个秃头沙门”这类句子里(《相应部》1.187),是用于呵责。在那些比丘这样回应世尊“是的,尊者”这类句子里(《中部》1.1),是用于领受话语。在“尊者,我就是这样理解世尊所宣说的法”这类句子里(《中部》1.398),是用于表示方式。在“来,年轻人,你去沙门阿难那里;到了之后,用我的话问候沙门阿难是否少病、少恼、轻快有力、安住舒适:‘多迭亚之子须跋年轻人问候尊者阿难是否少病、少恼、轻快有力、安住舒适。’并这样说:‘萨度,请尊者阿难出于悲悯,前往多迭亚之子须跋年轻人的住处。’”这类句子里(《长部》1.445),是用于示现。在“迦摩罗人啊,你们怎么想?这些法是善的还是不善的?……是应受谴责的还是无可谴责的?……是智者所谴责的还是智者所称赞的?……若完全执取并实行,是否会带来不利和痛苦,还是不会?你们对此怎么想?……尊者,若完全执取并实行,会带来不利和痛苦,我们对此就是这样认为的”这类句子里(《增支部》3.66),是用于确认。在这里,这个词应当理解为用于方式、示现和确认这些用法。巴利
Atthato pana evaṃsaddo tāva upamūpadesa-sampahaṃsana-garahaṇa-vacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādi-anekatthappabhedo. Tathā hesa – ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti (dha. pa. 53) evamādīsu upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ , evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre . ‘‘Ehi tvaṃ māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’ti’’ādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti vā no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.
在这里,它是用“如此”这个词来表示“方式”的意思,从而说明这一点:世尊的教法,对各种理路都很精通,由种种不同的意乐所引发,义理和文辞都圆满具足,有种种神奇变化,说法和证悟都很深奥,能随顺一切众生各自的语言而传入他们耳中——有谁能够以一切方式了知呢?然而,即使尽其全力生起乐闻之心,(也只是说:)“我如此听闻,我也只是以一种方式听闻的。”巴利
Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇaṃ anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanā paṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ? Sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.
为了举例说明,他把自己排除在外,说“我不是自生自悟的,这不是我亲证的”,然后说“我这样听闻,我也这样听闻”,以此点出接下来要说的整部经。巴利
Nidassanatthena – ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento – ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti.
为了表明“确定”这层意思——就像世尊明确说的:“比丘们,在我的弟子比丘当中,多闻第一的就是阿难;在具足行的人当中、具足正念的人当中、具足坚毅的人当中、做侍者的人当中,第一的就是阿难。”(《增支部》1.220-223)同样,法将舍利弗也这样称赞说:“具寿阿难是通达义理的善巧者、通达法的善巧者、通达文辞的善巧者、通达语言表达的善巧者、通达前后连贯的善巧者。”(《增支部》5.169)为了显示自己与这些称赞相称的忆持之力,让众生对听闻佛法生起渴望,他说:“如是我闻。”而这里无论是从义理上还是从文辞上,都不缺不减,正应如此看待,不应看成别的样子。巴利
Avadhāraṇatthena – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.220-223) evaṃ bhagavatā – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169) evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti – ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti.
“me”这个词在三种含义中出现。比如在“以偈颂唱诵所得的食物,不应被我吃”(《经集》81)这类句子里,意思是“被我”。在“尊者,请世尊为我简要说法”(《相应部》4.88)这类句子里,意思是“为我”。在“诸比丘,你们要成为我法的继承者”(《中部》1.29)这类句子里,意思是“我的”。而在这里,它同时适用于“被我听闻”和“我的听闻”两种含义。巴利
Mesaddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa – ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū ’’ tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana ‘‘mayā suta’’nti ca ‘‘mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.
“所闻”中的“闻”这个词,可以带前缀,也可以不带前缀,有多种不同的含义:行走、闻名、浸润、积集、勤修、耳所识知、随耳门而了知等等。比如在“随军队而行的人”这类说法中,意思是“行走的”;在“对已闻之法正观察的人”(《自说》11)这类说法中,意思是“法已广为人知的”;在“有漏泄者对有漏泄者”(《巴吉帝亚》657)这类说法中,意思是“浸润的、漏泄的”;在“你们已积聚无量福德”(《小诵》7.12)这类说法中,意思是“已积集的”;在“那些专心勤修禅那的智者”(《法句》181)这类说法中,意思是“精勤于禅那的”;在“所见、所闻、所觉”(《中部》1.241)这类说法中,意思是“耳所识知的”;在“持闻者、闻法积集者”(《中部》1.339)这类说法中,意思是“持守随耳门而了知的法的人”。但在这里,它的意思是“随耳门而领受了的”或“领受”。因为当“me”表示“被我”时,整句就是“被我如此听闻,即随耳门而领受了的”;当“me”表示“我的”时,整句就是“我的如此听闻,即随耳门的领受”。巴利
Sutanti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamana-vissuta-kilinnaupacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāraviññātādianekatthappabhedo. Tathā hissa – ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnākilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho. Me-saddassa hi mayāti atthe sati – ‘‘evaṃ mayā sutaṃ, sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati. Mamāti atthe sati – ‘‘evaṃ mama sutaṃ, sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.
在这三个词当中,“evaṃ(这样)”是指示耳识等识的作用;“me(我)”是指示具有所说的识的人;“sutaṃ(听闻)”是从否定“没有听闻”的角度,指示没有减少、没有增加、没有颠倒地执取。同样,“evaṃ”是说明识的进程沿着耳门相续生起时,以种种方式在所缘上活动的情形;“me”是说明自己;“sutaṃ”是说明法。这里的大意是:“识的进程以种种方式在所缘上活动,我并没有做别的什么,只是做了这件事——这个法已经被听闻了。”巴利
Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassa sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo – ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.
“如是”这个词,是用来显示应当说明的内容。“我”这个词,是用来显示人。“闻”这个词,是用来显示人的作用。这里要表达的意思是:我将要解说的这部经,是我这样听闻的。巴利
Tathā evanti niddisitabbappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ suta’’nti.
同样地,“如是”是指:对于那种以种种方式转起的心相续,有对种种义理与文句的执取,这就是对种种方式的说明。因为“如是”就是方式的安立。“我”是对作者的说明。“所闻”是对境的说明。到此为止,凭借以种种方式转起的心相续,具足该相续者对于作者与境的执取已经完成决定。巴利
Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanagahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso . Evanti hi ayaṃ ākārapaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena cittasantānena taṃsamaṅgino kattuvisaye gahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.
或者也可以这样理解:“evanti”是指明补特伽罗的作用;“sutanti”是指明识的作用;“meti”是指明兼具这两种作用的补特伽罗。这里简单来说就是:这是被具有听闻作用的识的补特伽罗——也就是依于识而得到“听闻”这个称呼的人——所听闻的。巴利
Atha vā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo – ‘‘mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena suta’’nti.
在这里,“如是”和“我”这两种说法,从真实、究竟的意义来看,是不存在的假名施设。为什么呢?因为在究竟意义上,根本没有什么东西可以被指称为“如是”或“我”。而“听闻”则是存在的施设,因为通过耳朵所领受到的那个东西,在究竟意义上是存在的。同样,“如是”和“我”是依据这样那样的对象而说的,所以是依凭施设;“听闻”则是相对于所见等而说的,所以是比对施设。巴利
Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha. Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti. Tathā evanti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti.
在这里,“如是”这个说法表明的是不迷乱,因为迷乱的人没办法通达各种不同的义理。“所闻”这个说法表明的是对所闻的不忘失,因为一个人如果把所闻忘掉了,过一段时间他就不会承认“这是我听过的”。这样一来,由于不迷乱,慧得以成就;由于不忘失,念得以成就。其中,以慧为先导的念,有能力把握文句;以念为先导的慧,有能力通达义理。因为具备这两种能力,他就能守护具足义理与文句的法藏,从而成就法藏官的身份。巴利
Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. Sutanti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā . Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.
另一种解释:用“evam”这个词,是在说明如理作意,因为不如理作意的人无法通达种种义理。用“sutaṃ”这个词,是在说明心不散乱,因为心散乱的人不可能听闻。确实,心散乱的人,即使别人对他宣说一切成就,他也会说:“我没听到,你再说一遍。”在这里,如理作意能成办自身的正誓愿和过去所积的福业,因为心未正确立愿、或过去未积福业的人,不可能有如理作意。心不散乱则能成办听闻正法和亲近善士。因为心散乱的人无法听闻,而不亲近善士的人也不可能有所听闻。巴利
Aparo nayo – evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti, ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti, sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupanissayamānassa savanaṃ atthīti.
还有一种解释:前面说过,“如此”是指对心相续以种种方式生起、执取种种义理和文句的种种方式的说明。然而,这样善美的行相,并不是心未正确趣向的人、或过去没有积集福德的人所能拥有的。因此,他用“如此”这一善美的行相,表明自己已具足后两种轮;用“听闻”结合听闻的作用,表明前两种轮已经具足。因为,住在不适宜的地方,或者没有善士作为依靠的人,是不可能有所听闻的。这样一来,由于后两种轮成就,内心清净便得以成立;由于前两种轮成就,加行清净便得以成立。又因为内心清净,证悟上的通达得以成立;因为加行清净,教法上的通达得以成立。如此,一个加行与内心都清净、教法与证悟都具足的人,他说的话就像曙光之于日出、如理作意之于善业一样,堪为世尊言教的前导。因此,在适当的地方安立因由,说出“如是我闻”等开篇之语。巴利
Aparo nayo – yasmā ‘‘evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso’’ti vuttaṃ, so ca evaṃ bhaddako ākāro na sammā appaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhi siddhā hoti, purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato, yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa, arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento evaṃ me sutantiādimāha.
另一种解说:通过“evaṃ(如是)”这个显示种种通达方式的词,他表明自己具备了义无碍解和辩无碍解。通过“sutaṃ(所闻)”这个显示所闻之区别的词,他表明自己具备了法无碍解和词无碍解。当他说出“evaṃ”这个指明如理作意的词时,就是在表明:“这些法,我已经用内心反复观察,用正见彻底通达。”当他说出“sutaṃ”这个指明与听闻相结合的词时,就是在表明:“我已经多闻、忆持了许多法,并用言语反复温习。”通过这两者,他显示了义理与文句的圆满,从而让人对听闻生起恭敬重视之心。因为,对于义理与文句都圆满的法,如果不带着恭敬重视之心去听闻,就会被挡在广大利益之外。所以,应当生起恭敬重视之心,认真地听闻法。巴利
Aparo nayo – evanti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. Sutanti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ. Evanti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakavacanaṃ bhāsamāno – ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. Sutanti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhāsamāno – ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ dhammo sotabboti.
阿难尊者用“如是我闻”这整句话,表明他不把如来所宣说的法当成自己的东西,这样就超越了非善人的境地;他承认自己是声闻弟子,这样就进入了善人的境地。同样,他让心从非正法中脱离出来,把心安立在正法上。他表明“这只是我所听闻的,正是那位世尊所说的话”,由此使自己免除过失,指出导师,确立胜者的教说,安立法的传承。巴利
Evaṃme sutanti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati, sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva pana bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.
另外,他说“这是我亲耳听到的”,并不承认这话是自己编出来的,而是为了阐明前面那句话:“这番话是我当面从那位世尊那里领受的。那位世尊具足四无畏,智慧无碍,拥有十力,安住于狮子座,能作狮子吼,是一切众生中最尊贵的,是法的主人、法的国王、法的依止、法的明灯、法的皈依处、最胜妙法轮的转动者,是正自觉者。对于这番话里的义理、法义、词句、文句,都不应该有任何疑惑或犹豫。”他这样消除了一切天界与人间众生对这套法的怀疑,让他们生起对法的信心。因此这样说:巴利
Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto – ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kattabbā’’ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti. Tenetaṃ vuccati –
他消除不信,在教法中增长信心;
乔达摩的弟子这样说:“如是我闻。”巴利
‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane; Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.
“一”是数量上的限定说明。“时”是范围上的限定说明。“一时”则是没有明确限定、不指出具体时间的表达。这里面,“时”这个词——巴利
Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –
“ 在集合、刹那、时间、聚集、原因、见解这些含义中,都可以见到。
在获得、断除和通达中,也能看到。”巴利
‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu; Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.
同样地,在“也许明天我们也能找个合适的时间去拜访”这类经文里,“时”的意思是“会合”。在“诸比丘,唯有这一个刹那、这一个时机,可用于修梵行”这类经文里,它指“刹那”。在“炎热时节、酷热时节”这类经文里,它指“时节”。在“大林中的大集会”这类经文里,它指“集会”。在“跋达离,那时你没能把握住那个时机:世尊正住在舍卫城,世尊也会知道我——‘有个叫跋达离的比丘,在导师的教法里修行还没圆满’。跋达离,这也是你没能把握住的另一个时机”这类经文里,它指“原因”。在“那时,游方者优伽诃摩那——沙门蒙地咖之子,住在玛离咖园中称为‘诸见辩论处’的丁度伽林单堂厅里”这类经文里,它指“见解”。巴利
Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati – ‘bhaddāli, nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te , bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.
“ 在今生现世中的利益,以及在后世中的利益;
因为通达了利益,坚定的人就被称为智者。”巴利
‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko; Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. –
在上述等句中,它指“获得”。在“Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā”等句中,它指“断除”。在“Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho”等句中,它指“通达”。但在这里,它的意思是“时间”。因此,通过“一时”这一说法,表明的是:在年、季、月、半月、夜、日、上午、中午、傍晚、初夜、中夜、后夜、须臾等这些构成时间差别的各个时段中,某一个特定的时间。巴利
Ādīsu (saṃ. ni. 1.129) paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.28) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 2.8) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvacchara-utu-māsaḍḍhamāsa-ratti-diva-pubbaṇha-majjhanhika-sāyanha-paṭhamamajjhimapacchimayāma-muhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.
在这里,虽然在这些年等时段中,无论哪一部经是在哪一年、哪一季、哪一月、哪半月、哪夜分或哪日分宣说的,长老都能凭智慧完全了知、完全确定。但是,如果说明成“如是我闻,在某年、在某季、在某月、在某半月、在某夜分、在某日分”,人们就不容易记住,也不容易诵出或教人诵出,而且还会变得很冗长。因此,他只用一词把那含义概括起来,说成“一时”。巴利
Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.
世尊在人与天众之间极其著名、有种种不同时段的那些时候——比如入胎时、出生时、生起厌离时、出家时、修苦行时、降魔时、正觉时、现法乐住时、说法时、般涅槃时等等。在这些时候当中,这里指的是“说法时”。再者,在智的作用和悲的作用这两者中,这是悲的作用;在自利修行和利他修行这两者中,这是利他修行;在集会大众应做的两件事中,这是说法;在说法和修行这两者中,这是说法。就是针对这些时候当中的某一个,而说“一时”。巴利
Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya suppakāsā anekakālappabhedā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo , sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.
为什么这里不像在阿毗达摩里那样用依格说“yasmiṃ samaye kāmāvacara”,也不像其他经文段落里那样用依格说“yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī”,也不像律藏里那样用工具格说“tena samayena buddho bhagavā”,而是用宾格说“ekaṃ samayaṃ”呢?因为那些地方和这里各自成立的含义不同。在阿毗达摩和其他经文段落里,成立的是“所依”之义和“以状态标示状态相”之义。所谓“时”,有“所依”义,也就是“时间”义和“集会”义。在那里,所说的触等诸法,正是借着那被称为“刹那集会之因”的“时”这个状态,来标示它们自身的状态。因此,为了说明那个含义,那些地方就用了依格来表达。巴利
Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacanena niddeso katoti. Tattha tathā, idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo, tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati. Tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.
在律藏里,因的意义和工具的意义都能成立。也就是说,制立学处的那一时机,连舍利弗等人也难以了知;世尊正是以那个时机作为因、作为工具,一边制立学处,一边顾念着制戒的因由,而各处游化安住。因此,为了说明这层含义,那里就用具格来表述。巴利
Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.
在这里,以及同类的其他情况下,就存在“完全相属”的意思。因为世尊在宣说这部经或其他经的那个时候,确实完全安住在悲住之中。所以,为了说明这个意思,这里就用了宾格的表述。巴利
Idha pana aññasmiṃ ca evaṃjātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.
因此,这样说:巴利
Tenetaṃ vuccati –
“ 观待种种目的,以及以地格和工具格,
别处说‘时’,这里则以宾格(业格)说它。”巴利
‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca; Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.
古师们则解释说:所谓“tasmiṃ samaye”,或者“tena samayena”,或者“ekaṃ samayaṃ”,这些只是说法上的差别,无论在哪里,意思都是依格。所以,即使说成“ekaṃ samayaṃ”,也应该理解为“ekasmiṃ samaye”的意思。巴利
Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā ‘‘tena samayenā’’ti vā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummameva atthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.
“世尊”就是尊贵者。因为世间人把尊贵者称为“世尊”。而这位(佛陀)由于具足一切功德、最为殊胜,是一切众生所尊贵的,因此应当知道他就是“世尊”。古师们也这样说:巴利
Bhagavāti garu. Garuṃ hi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā ‘‘bhagavā’’ti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –
“ 世尊”一词最为殊胜,“世尊”一词最为无上;
彼为堪敬之尊师,具足可敬之德,是故称之为世尊。巴利
‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ; Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti. (visuddhi. 1.142);
“ 具吉祥,具摧破,与诸分相应,以诸分善分别;
已受用,已舍所行,于诸有中因此名为世尊。”巴利
‘‘Bhagyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā; Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –
依此偈之故,应当详尽地了知这个词的含义。而它的详细解释,在《清净道论》(Visuddhi. 1.144)讲佛随念的部分里已经说过了。巴利
Imissā gāthāya vasenassa padassa vitthārato attho veditabbo. So ca visuddhimagge (visuddhi. 1.144) buddhānussatiniddese vuttoyeva.
到这里,通过“如是我闻”这句话,开示了如实听闻的法,从而让世尊的法身呈现在眼前。借此安慰那些因为见不到导师而心生不满的人:“这不是导师入灭之后的教法,这位就是你们的导师。”通过“一时,世尊”这句话,说明那时世尊已不在世,从而表明色身的般涅槃。借此警醒那些因寿命而骄傲放逸的人:“像这样宣说圣法、具足十力、身体如金刚石聚合一般的世尊,连他也已般涅槃,那还能对谁的生命抱有期待呢?”同时激发他们对正法的热忱。说“如是”,是指示说法之成就;说“我闻”,是指示弟子之成就;说“一时”,是指示时间之成就;说“世尊”,是指示说法者之成就。巴利
Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karoti. Tena ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti. Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghātasamānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti. Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.
在舍卫城:就是在那座叫这个名字的城市里。这里的“舍卫城”是表示“附近”的处格用法。“住”:这是统称,说明具备威仪住、天住、梵住、圣住等各种住中的某一种。但在这里,是特指在行、住、坐、卧四种威仪中,与其中某一种威仪相应。因此,无论是站着、走着、坐着还是躺着,都应理解为世尊在“住”。因为他用一种威仪打断前一种威仪带来的疲劳,让身体不间断地维持、运转下去,所以称为“住”。巴利
Sāvatthiyanti evaṃnāmake nagare. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgīparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamananisajjāsayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ , tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati.
在祇园:指在祇陀王子的树林里。那片树林是他种下、培育、守护的,因此被称为“祇园”。就在那座祇园中。在给孤独园:指那座园林,因为给孤独居士布施了五十四千万金钱,把它奉献给以佛陀为首的比丘僧团,所以被称为“给孤独园”。这里是简要说明,详细解释在《破除迷执》——中部注的《一切漏经注释》中已经说过。巴利
Jetavaneti jetassa rājakumārassa vane. Tañhi tena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ ahosi, tasmā ‘‘jetavana’’nti saṅkhaṃ gataṃ. Tasmiṃ jetavane. Anāthapiṇḍikassa ārāmeti anāthapiṇḍikena gahapatinā catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātitattā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti saṅkhaṃ gate ārāme. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāya sabbāsavasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.14) vutto.
这里或许有人会问:如果世尊住在舍卫城,就不该说“在祇园”;如果住在祇园,就不该说“在舍卫城”。因为一个人不可能同时住在两个地方。但不能这样理解。巴利
Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘‘jetavane’’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘‘sāvatthiya’’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ.
我们不是说过吗:“表示邻近的处格叫做bhummavacana(处格)。”所以,就像在恒河、耶牟那河附近吃草的牛群,人们会说“在恒河吃草,在耶牟那河吃草”,同样地,这里祇园就在舍卫城附近,住在那里就说“住在舍卫城祇园”。说“舍卫城”是为了指出行乞的村落,其余的话则是为了指出适合出家人居住的地方。巴利
Nanu avocumha ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāyaṃ caranti, yamunāyaṃ carantī’’ti vuccati, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane’’ti. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.
有一位天神:意思是说,从名字和族姓来看,是一位不为人知的天神。但在“尊者,世尊是否记得,曾为某位有名气、有大威力的夜叉简要宣说过灭尽渴爱的解脱?”这句话里,连大名鼎鼎的天王帝释天神也被说成“某位”。而“天神”这个词,是天神和天女通用的称呼。不过在这里,指的是男性天神,而且是色界天神中的某一位。巴利
Aññatarā devatāti nāmagottavasena apākaṭā ekā devatāti attho. ‘‘Abhijānāti no, bhante, bhagavā ahu ñātaññatarassa mahesakkhassa yakkhassa saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ bhāsitā’’ti ettha pana abhiññāto sakkopi devarājā ‘‘aññataro’’ti vutto. ‘‘Devatā’’ti ca idaṃ devānampi devadhītānampi sādhāraṇavacanaṃ. Imasmiṃ panatthe devo adhippeto, so ca kho rūpāvacarānaṃ devānaṃ aññataro.
在“夜已深”这个说法里,“abhikkanta”这个词可以在耗尽、美好、美丽、随喜等意思中出现。比如在“尊者,夜已深,初夜分已过,比丘僧团久坐,请世尊为比丘们诵巴帝摩卡”(《增支部》8.20;《小品》383)这类句子中,它表示“耗尽”。而在“此人是这四种人中最殊胜、最微妙的”(《增支部》4.100)这类句子中,它表示“美好”。巴利
Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkanta-saddo khayasundarābhirūpaabbhānumodanādīsu dissati . Tattha ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo , ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (a. ni. 8.20; cūḷava. 383) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.100) sundare.
“ 是谁以神通和名声的光辉,来礼敬我的双足?
以极其殊胜的容色,照亮了一切方向。”巴利
‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ; Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –
在像“Evamādīsu (vi. va. 857) abhirūpe”这类句中,是美丽的意思。在像“太美妙了,乔达摩贤者!太美妙了,乔达摩贤者!”(《巴拉基格》15)这类话里,是随喜的意思。但在这里,是耗尽的意思。因此,“夜已深”说的就是“夜已将尽”。要知道,这位天子是在中夜刚过的时候来的。因为据说诸天神有个惯例:他们无论是来亲近佛陀还是佛弟子,都一定是在中夜刚过的时候才来。巴利
Evamādīsu (vi. va. 857) abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bho gotama, abhikkantaṃ bho gotamā’’ti evamādīsu (pārā. 15) abbhānumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyā, parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti. Tatthāyaṃ devaputto majjhimayāmasamanantare āgatoti veditabbo. Niyāmo hi kiresa devatānaṃ yadidaṃ buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā upaṭṭhānaṃ āgacchantā majjhimayāmasamanantareyeva āgacchanti.
“容色殊妙”这句话里,“殊妙”这个词在这里是“美丽”的意思;而“容色”这个词,则出现在肤色、称赞、族姓阶层、原因、形状、尺寸、色处等各种语境中。比如“世尊,您有金色的肤色”这类句子里,指的是肤色;“居士,这些沙门的功德是什么时候聚集起来的?”这类句子里,指的是称赞;“乔达摩贤者,有四种姓”这类句子里,指的是族姓阶层;“那么,是因为什么原因而被称为香身呢?”这类句子里,指的是原因;“化现出巨大的象王身形”这类句子里,指的是形状;“钵有三种尺寸”这类句子里,指的是尺寸;“色、香、味、食素”这类句子里,指的是色处。而在这里,应当理解为肤色。因此,“容色殊妙”就是说肤色极美、容色可意、光彩悦目。因为天神来到人间时,会舍弃自己原本的肤色和神通,化作粗重的身体,显现出更加殊胜的肤色和神通,就像人们去戏场看戏时会精心装扮自己的身体一样。其中,欲界的天神不变作也能来,色界的天神则不能。因为他们的身体极其微细,无法依此运作威仪。所以,这位天子是变作之后才来的。因此经文说“容色殊妙”。巴利
Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkanta-saddo abhirūpe, vaṇṇa-saddo pana chavithuti-kulavagga-kāraṇa-saṇṭhānappamāṇa-rūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu (su. ni. 553) chaviyā. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.77) thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyā daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇā abhirūpacchavi, iṭṭhavaṇṇā manāpavaṇṇāti vuttaṃ hoti. Devatā hi manussalokaṃ āgacchamānā pakativaṇṇaṃ pakatiiddhiṃ jahitvā oḷārikaṃ attabhāvaṃ katvā atirekavaṇṇaṃ atirekaiddhiṃ māpetvā naṭasamajjādīni gacchantā manussā viya abhisaṅkhatena kāyena āgacchanti. Tattha kāmāvacarā anabhisaṅkhatenapi āgantuṃ sakkonti, rūpāvacarā pana na sakkonti. Tesañhi atisukhumo attabhāvo, na tena iriyāpathakappanaṃ hoti. Tasmā ayaṃ devaputto abhisaṅkhateneva āgato. Tena vuttaṃ ‘‘abhikkantavaṇṇā’’ti.
在这里,“kevalakappa”中的“kevala”一词有多种含义:无余、多数、不杂、不越、坚固、离系等。比如在“完全圆满、清净的梵行”这类句子里,它表示“无余”;在“整个盎嘎和摩揭陀的人带着大量硬食软食前来”这类句子里,它表示“多数”;在“纯是苦蕴的集起”这类句子里,它表示“不杂”;在“这位具寿大概只是出于信心罢了”这类句子里,它表示“不越”;在“尊者,阿那律具寿有个叫巴希亚的同住比丘,坚定地站在分裂僧团那一边”这类句子里,它表示“坚固”;在“被称为全离者、已住于圆满者、最上士”这类句子里,它表示“离系”。但在这里,要取的是“无余”这个意思。巴利
Kevalakappanti ettha kevala-saddo anavasesa-yebhuyyābyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti evamādīsu (pārā. 1) anavasesatthamattho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu (mahāva. 43) yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti evamādīsu (vibha. 225) abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti evamādīsu (mahāva. 244) anatirekatā. ‘‘Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti evamādīsu (a. ni. 4.243) daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.57) visaṃyogo attho. Idha panassa anavasesattho adhippeto.
不过,“kappa”这个词在这里有很多种意思:相信、惯用语、时间、概念施设、切断、区分、机会、遍满等等。比如在“这件事是值得相信乔达摩尊者的,因为他确实是阿拉汉、正自觉者”这类句子里,是“相信”的意思。在“比丘们,我允许用五种沙门的方式吃果实”这类句子里,是“惯用语”的意思。在“我常常这样安住”这类句子里,是“时间”的意思。在“这位长老名叫劫波”这类句子里,是“概念施设”的意思。在“装饰好、修剪了头发和胡须”这类句子里,是“切断”的意思。在“允许两指宽的区分”这类句子里,是“区分”的意思。在“有机会躺下”这类句子里,是“机会”的意思。在“遍照整个竹林”这类句子里,是“遍满”的意思。而在这里,取的是“遍满”这个意思。所以“kevalakappaṃ jetavanaṃ”这个地方,应该理解为“毫无遗漏地遍及四周的祇园”。巴利
Kappa-saddo panāyaṃ abhisaddahana-vohāra-kāla-paññatti-chedana-vikappa-lesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (vi. va. 1094, 1101) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Ātthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvattho adhippeto. Tasmā kevalakappaṃ jetavananti ettha ‘‘anavasesaṃ samantato jetavana’’nti evamattho daṭṭhabbo.
“照耀”的意思是:以衣物、饰物与身体所发出的光明遍满各处,如月亮、如太阳一样,使成为一片光明、一束亮光。巴利
Obhāsetvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho.
“Yena”这个词是表示处所的具格。在“Yena bhagavā tenupasaṅkami”这句话里,应该这样理解它的意思:“世尊在哪里,他就去那里。”或者也可以这样理解:“世尊以什么原因值得被人和天神亲近,就为了那个原因而前去。”那么,世尊因为什么原因值得亲近呢?因为怀着想证得种种殊胜功德、想享受甘美果实的愿望,就像鸟群总是飞向常年结果的大树一样。“Upasaṅkami”就是“去了”的意思。“Upasaṅkamitvā”是说明前往这个动作已经完成。或者也可以说,这样去了之后,他又走到离世尊更近、叫作“近边”的地方。巴利
Yenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti tasmā ‘‘yattha bhagavā, tattha upasaṅkamī’’ti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.
现在,她是为了问清楚自己到底为了什么目的才来到世间最上士跟前,于是把十指并拢、光洁明亮的合掌举到头顶,站在一边。“Ekamantaṃ”(一边)是表示状态的抽象名词用法,就像“日月不均等地运行”等句里的用法一样。所以应该这样理解:她以那样的姿势站着,就形成了所谓“站在一边”的状态。或者,这里的业格是表示处格的意思。“Aṭṭhāsi”就是摆出站立的姿势。有智慧的天和人,走到值得尊敬的人跟前时,因为懂得座次礼仪,都会站在一边。这位天神也是其中之一,所以她站在一边。巴利
Idāni yenatthena loke aggapuggalassa upaṭṭhānaṃ āgatā, taṃ pucchitukāmā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjuliṃ sirasi patiṭṭhapetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso – ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā ṭhitā ekamantaṃ ṭhitā hoti, tathā aṭṭhāsīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Aṭṭhāsīti ṭhānaṃ kappesi. Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ tiṭṭhanti, ayañca devo tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ aṭṭhāsi.
那么,怎样才算是“站在一边”呢?要避开六种站位的毛病。这六种是:站得太远、站得太近、站在上风处、站在高处、站在正对面、站在正后方。站得太远的话,如果想说话,就得大声喊;站得太近的话,会碰到对方身体;站在上风处的话,身上的气味会熏到对方;站在高处的话,显得不恭敬;站在正对面的话,如果想看对方,眼睛就得直直地对上对方的眼睛;站在正后方的话,如果想看对方,就得伸长脖子。所以这位天神也避开了这六种站位的毛病才站定。因此经文才说“站在一边”。巴利
Kathaṃ ṭhito pana ekamantaṃ ṭhito hotīti? Cha ṭhānadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ, accāsannaṃ, uparivātaṃ , unnatappadesaṃ, atisammukhaṃ, atipacchāti. Atidūre ṭhito hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne ṭhito saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte ṭhito sarīragandhena bādhati. Unnatappadese ṭhito agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā ṭhito sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā ṭhito sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha ṭhānadose vajjetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ aṭṭhāsī’’ti.
“说了这话”就是指她说了这番话。“究竟如何”是问原因。因为世尊已经度脱瀑流这件事,在十千世界中都很出名,所以这位天神对此并没有疑惑。只是她不知道世尊是因为什么原因而被称为“已度脱者”,因此她为了问那个原因,才这样说道。巴利
Etadavocāti etaṃ avoca. Kathaṃ nūti kāraṇapucchā. Bhagavato hi tiṇṇoghabhāvo dasasahassilokadhātuyā pākaṭo, tenimissā devatāya tattha kaṅkhā natthi, iminā pana kāraṇena ‘‘tiṇṇo’’ti na jānāti, tena sā taṃ kāraṇaṃ pucchamānā evamāha.
“贤友”是天神之间表示亲切的称呼。说“无苦者”,就是这个意思。如果这样理解,那就和“贤友,当桩与桩在你心脏处相撞时,你才会知道‘我在地狱里被烧了千年’”这句话相矛盾。因为地狱里的众生根本不可能是无苦的。虽然他们并非无苦,但这是用约定俗成的说法来这样称呼的。据说,在最初劫初的时候,人们本来无苦、充满快乐,那时就有这个称呼;后来到了后世,不管有苦没苦,出于语言习惯,这个称呼还是一直沿用,就像一处既没有莲花也没有水的池塘,人们照样习惯叫它“池塘”一样。巴利
Mārisāti devatānaṃ piyasamudācāravacanametaṃ. Niddukkhāti vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘yadā kho te, mārisa, saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyya, atha naṃ tvaṃ jāneyyāsi ‘vassasahassaṃ me niraye paccamānassā’’’ti (ma. ni. 1.512) idaṃ virujjhati. Na hi nerayikasatto niddukkho nāma hoti. Kiñcāpi na niddukkho, ruḷhīsaddena pana evaṃ vuccati. Pubbe kira paṭhamakappikānaṃ niddukkhānaṃ sukhasamappitānaṃ esa vohāro, aparabhāge dukkhaṃ hotu vā mā vā, ruḷhīsaddena ayaṃ vohāro vuccateva nippadumāpi nirudakāpi vā pokkharaṇī pokkharaṇī viya.
在“度脱瀑流”这个说法里,瀑流有四种:欲瀑流、有瀑流、见瀑流、无明瀑流。其中,对五种欲乐对象的欲贪,叫欲瀑流;对色界和无色界生存状态的欲贪,以及对禅那的贪爱,叫有瀑流;六十二种邪见,叫见瀑流;对四圣谛的无知,叫无明瀑流。在这当中,欲瀑流生起于八种与贪相应的心识;有瀑流生起于四种不与邪见相应、但与贪相应的心识;见瀑流生起于四种与邪见相应的心识;无明瀑流则生起于一切不善心中。巴利
Oghamatarīti ettha cattāro oghā, kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjoghoti. Tattha pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo kāmogho nāma. Rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti ca bhavogho nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhogho nāma. Catūsu saccesu aññāṇaṃ avijjogho nāma. Tattha kāmogho aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati, bhavogho catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati, diṭṭhogho catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjati, avijjogho sabbākusalesu uppajjati.
这整个四瀑流,也要从“冲走”和“堆积”两个含义来理解。从“冲走”的含义来说,就是向下沉沦的意思。这个瀑流会把落入它掌控的众生往下拖,让他们只投生到地狱等恶趣里去;或者说,它不让他们向上到达涅槃,而是让他们在三有、四生、五道、七识住、九众生居里流转——这就是它的意思。从“堆积”的含义来说,就是广大的意思。因为这烦恼的堆积确实极其巨大,从无间地狱一直蔓延到有顶天,也就是对五种欲乐的欲贪。其余几种瀑流也是同样的道理。所以,从“堆积”这个含义来说,它也应该被理解为瀑流。至于“已度越”这一句,是在问:朋友,你是靠什么原因度越这四种瀑流的呢?巴利
Sabbopi cesa avahananaṭṭhena rāsaṭṭhena ca oghoti veditabbo. Avahananaṭṭhenāti adhogamanaṭṭhena. Ayañhi attano vasaṃ gate satte adho gameti, nirayādibhedāya duggatiyaṃyeva nibbatteti, uparibhāvaṃ vā nibbānaṃ gantuṃ adento adho tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ca gametītipi attho. Rāsaṭṭhenāti mahantaṭṭhena. Mahā heso kilesarāsi avīcito paṭṭhāya yāva bhavaggā patthaṭo, yadidaṃ pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo nāma. Sesesupi eseva nayo. Evamayaṃ rāsaṭṭhenāpi oghoti veditabbo. Atarīti imaṃ catubbidhampi oghaṃ kena nu tvaṃ, mārisa, kāraṇena tiṇṇoti pucchati.
这时,世尊为了回答她的问题,便说了“我确实不站住……”等话。其中,“不站住”就是不停留、不站定。“不挣扎”就是不奋力向前,意思是不刻意用力。世尊就这样把答案藏起来、隐晦地说了出来。那位天神听了之后,心里想:“一般说来,那些要渡过外在瀑流的人,是站在该站的地方、在该用力的地方用力,才能渡过去;可这一位却说,对于从无间地狱一直蔓延到有顶天、遍满一切的烦恼瀑流、烦恼堆积,我不站住、不挣扎就渡过去了。这到底是怎么回事?又是怎么做到的呢?”她陷入了疑惑,没能理解这个问题的含义。巴利
Athassā bhagavā pañhaṃ vissajjento appatiṭṭhaṃ khvāhantiādimāha. Tattha appatiṭṭhanti appatiṭṭhahanto. Anāyūhanti anāyūhanto, avāyamantoti attho. Iti bhagavā gūḷhaṃ paṭicchannaṃ katvā pañhaṃ kathesi. Devatāpi naṃ sutvā ‘‘bāhirakaṃ tāva oghaṃ tarantā nāma ṭhātabbaṭṭhāne tiṭṭhantā taritabbaṭṭhāne āyūhantā taranti, ayaṃ pana avīcito yāva bhavaggā patthaṭaṃ kilesoghaṃ kilesarāsiṃ appatiṭṭhahanto anāyūhanto atarinti āha. Kiṃ nu kho etaṃ? Kathaṃ nu kho eta’’nti? Vimatiṃ pakkhantā pañhassa atthaṃ na aññāsi.
难道世尊是为了让众生像他们现在这样不了解,才圆满诸巴拉密、证得一切知智的吗?并不是为了这个才证得的。世尊的开示其实有两种方式:一种是以折伏为手段,一种是以摄受为手段。其中,有些人自认为有智慧,对不懂的事也自以为懂了,就像那五百位婆罗门出家者一样。为了折伏这些人的慢心,世尊就按他们不了解的方式,为他们开示像《根本法门经》那一类的法。这就是以折伏为手段的开示。经中也这样说:“阿难,我要一次又一次地折伏而说,一次又一次地斥退而说,真正有实质的东西才会留下来。”而对于那些心地正直、想要修学的人,世尊就设法让法变得容易理解,为他们开示像《期望经》那一类的法,并且这样安慰他们:“帝萨,你要欢喜!帝萨,你要欢喜!我有教诫,我有摄受,我有教导。”这就是以摄受为手段的开示。巴利
Kiṃ pana bhagavatā yathā sattā na jānanti, evaṃ kathanatthāya pāramiyo pūretvā sabbaññutā paṭividdhāti? Na etadatthāya paṭividdhā. Dve pana bhagavato desanā niggahamukhena ca anuggahamukhena ca. Tattha ye paṇḍitamānino honti aññātepi ñātasaññino pañcasatā brāhmaṇapabbajitā viya, tesaṃ mānaniggahatthaṃ yathā na jānanti, evaṃ mūlapariyāyādisadisaṃ dhammaṃ deseti. Ayaṃ niggahamukhena desanā. Vuttampi cetaṃ ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, pavayha pavayha, ānanda, vakkhāmi, yo sāro, so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). Ye pana ujukā sikkhākāmā, tesaṃ suviññeyyaṃ katvā ākaṅkheyyasuttādisadisaṃ dhammaṃ deseti, ‘‘abhirama, tissa, abhirama, tissa, ahamovādena ahamanuggahena ahamanusāsaniyā’’ti (saṃ. ni. 3.84) ca ne samassāseti. Ayaṃ anuggahamukhena desanā.
这位天子却被慢心弄得僵硬,自以为很有智慧。据说他心里这样想:我知道瀑流,也知道如来已经度越瀑流,只是不知道“他到底是靠什么原因才度过去的”这一点。所以,我知道的已经很多,不知道的很少;那不知道的部分,只要他一说,我就能明白。世尊还会说出什么我不懂的道理呢?于是导师心想:这个人就像一块脏布,没法染上颜色。如果他不放下这种慢心,就没有能力接受教法。我先挫一挫他的慢心,等他再以谦卑的心来提问时,我再为他讲清楚。导师便把答案藏起来,只作了开示。那位天子就这样被折伏了慢心;他接下来进一步提问,正说明他的慢心已经被折伏。他进一步提问的意思是:贤者,您到底是怎么不站住、不挣扎而度越瀑流的呢?请您照我所了解的那样,为我讲一讲。巴利
Ayaṃ pana devaputto mānatthaddho paṇḍitamānī, evaṃ kirassa ahosi – ahaṃ oghaṃ jānāmi, tathāgatassa oghatiṇṇabhāvaṃ jānāmi, ‘‘iminā pana kāraṇena tiṇṇo’’ti ettakamattaṃ na jānāmi. Iti mayhaṃ ñātameva bahu, appaṃ aññātaṃ, tamahaṃ kathitamattameva jānissāmi. Kiñhi nāma taṃ bhagavā vadeyya, yassāhaṃ atthaṃ na jāneyyanti. Atha satthā ‘‘ayaṃ kiliṭṭhavatthaṃ viya raṅgajātaṃ abhabbo imaṃ mānaṃ appahāya desanaṃ sampaṭicchituṃ, mānaniggahaṃ tāvassa katvā puna nīcacittena pucchantassa pakāsessāmī’’ti paṭicchannaṃ katvā pañhaṃ kathesi. Sopi nihatamāno ahosi, sā cassa nihatamānatā uttaripañhapucchaneneva veditabbā. Tassa pana pañhapucchanassa ayamattho – kathaṃ pana tvaṃ, mārisa, appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatari, yathāhaṃ jānāmi, evaṃ me kathehīti.
这时,世尊为他讲解,开口说“当我不站稳时……”等等。其中,“当我不站稳时”意思是:在那个时候,我。“su”只是一个没有实义的语助词。在这里是这样,在其他所有词句里也是这样。“我就沉下去”意思是:把自己隐藏起来,不去渡越,就沉没在那里。“我就被冲走”意思是:站不住,就被冲走。这样,世尊看到站住和用力挣扎都有过失,于是既不站住也不挣扎,就这样渡过了瀑流。世尊便是以这种方式回答了问题。天神对此也有所领悟,但还不清晰。为了让这一点清晰起来,注释者列出了七组“沉没”和“被冲走”的配对解释。
因为,由于烦恼而停住不动,就叫“沉没”;由于造作而奋力向前,就叫“被冲走”。
或者,由于渴爱和邪见而停住不动,就叫“沉没”;由于其余烦恼和造作而奋力向前,就叫“被冲走”。
或者,由于渴爱而停住不动,就叫“沉没”;由于邪见而奋力向前,就叫“被冲走”。
或者,由于常见而停住不动,就叫“沉没”;由于断灭见而奋力向前,就叫“被冲走”。因为倾向于停滞、执取,就是有见;倾向于过度奔驰、执取,就是非有见。
或者,由于昏沉而停住不动,就叫“沉没”;由于掉举而奋力向前,就叫“被冲走”。
同样地,由于耽著欲乐而停住不动,就叫“沉没”;由于自我折磨而奋力向前,就叫“被冲走”。
由于一切不善的造作而停住不动,就叫“沉没”;由于一切世间善的造作而奋力向前,就叫“被冲走”。
对此也有这样的说法:“春达,无论哪些不善法,它们都趋向下方;无论哪些善法,它们都趋向上方。”巴利
Athassa bhagavā kathento yadāsvāhantiādimāha. Tattha yadā svāhanti yasmiṃ kāle ahaṃ. Sukāro nipātamattaṃ. Yathā ca ettha, evaṃ sabbapadesu. Saṃsīdāmīti paṭicchannaṃ katvā ataranto tattheva osīdāmi. Nibbuyhāmīti ṭhātuṃ asakkonto ativattāmi. Iti ṭhāne ca vāyāme ca dosaṃ disvā atiṭṭhanto avāyamanto oghamatarinti evaṃ bhagavatā pañho kathito. Devatāyapi paṭividdho, na pana pākaṭo, tassa pākaṭīkaraṇatthaṃ satta dukā dassitā. Kilesavasena hi santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, abhisaṅkhāravasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Taṇhādiṭṭhīhi vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, avasesakilesānañceva abhisaṅkhārānañca vasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Taṇhāvasena vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, diṭṭhivasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Sassatadiṭṭhiyā vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, ucchedadiṭṭhiyā āyūhanto nibbuyhati nāma. Olīyanābhinivesā hi bhavadiṭṭhi, atidhāvanābhinivesā vibhavadiṭṭhi . Līnavasena vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, uddhaccavasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Tathā kāmasukhallikānuyogavasena santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, attakilamathānuyogavasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘seyyathāpi, cunda, ye keci akusalā dhammā, sabbe te adhobhāgaṅgamanīyā, ye keci kusalā dhammā, sabbe te uparibhāgaṅgamanīyā’’ti (ma. ni. 1.86).
天神听完这个问题的解答,当下就安立在入流果上,满心欢喜、生起净信,为了表达自己的欢喜和净信,说出了“确实已经很久了啊”这首偈颂。
其中“已经很久”的意思是:经过了很长的时间。据说这位天神以前见过迦叶正自觉者,但从那位佛陀般涅槃之后,中间再没见过别的佛陀,所以今天见到世尊,才这样感叹。那么,这位天神以前真的从没见过导师吗?不管以前见过还是没见过,单就这次见面来说,这样说是合适的。
“婆罗门”是指已经去除罪恶、诸漏已尽的婆罗门。“已般涅槃”是指以烦恼的寂灭而寂灭。“在世间”是指在众生世间。“渴爱”是指对色等所缘,因为附着、遍著等原因而被称为visattikā的渴爱。整首偈颂的意思是:那不再站住、不再挣扎,已经渡过、已经越过、已经超脱渴爱的诸漏已尽的婆罗门——确实已经很久了,我今天才见到。巴利
Imaṃ pañhavissajjanaṃ sutvāva devatā sotāpattiphale patiṭṭhāya tuṭṭhā pasannā attano tuṭṭhiñca pasādañca pakāsayantī cirassaṃ vatāti gāthamāha. Tattha cirassanti cirassa kālassa accayenāti attho. Ayaṃ kira devatā kassapasammāsambuddhaṃ disvā tassa parinibbānato paṭṭhāya antarā aññaṃ buddhaṃ na diṭṭhapubbā, tasmā ajja bhagavantaṃ disvā evamāha. Kiṃ panimāya devatāya ito pubbe satthā na diṭṭhapubboti. Diṭṭhapubbo vā hotu adiṭṭhapubbo vā, dassanaṃ upādāya evaṃ vattuṃ vaṭṭati. Brāhmaṇanti bāhitapāpaṃ khīṇāsavabrāhmaṇaṃ. Parinibbutanti kilesanibbānena nibbutaṃ. Loketi sattaloke. Visattikanti rūpādīsu ārammaṇesu āsattavisattatādīhi kāraṇehi visattikā vuccati taṇhā, taṃ visattikaṃ appatiṭṭhamānaṃ anāyūhamānaṃ tiṇṇaṃ nittiṇṇaṃ uttiṇṇaṃ cirassaṃ vata khīṇāsavabrāhmaṇaṃ passāmīti attho.
导师同意了。世尊在心里随喜了那位天女的话,心意与她相应。消失了:她舍弃了化现出来的身体,安住于自己原本由业所生的身体中,得到了满足、获得了立足之处后,用香和花供养了具足十力者,然后回到了自己的天宫。巴利
Samanuñño satthā ahosīti tassā devatāya vacanaṃ citteneva samanumodi, ekajjhāsayo ahosi. Antaradhāyīti abhisaṅkhatakāyaṃ jahitvā attano pakatiupādiṇṇakakāyasmiṃyeva ṭhatvā laddhāsā laddhapatiṭṭhā hutvā dasabalaṃ gandhehi ca mālehi ca pūjetvā attano bhavanaṃyeva agamāsīti.
2. 《解脱经》的注释巴利
2. Nimokkhasuttavaṇṇanā
2 现在,从第二部经开始,凡是开头已经出现过、意思又清楚的内容,我们就略过,只对那些意思不清楚的地方逐一解释。
“你知否”就是“你知道吗”的意思。“度脱”等词,是道等法的名称。因为众生通过道从烦恼的束缚中脱离出来,所以道被称为众生的“度脱”。而在证得果位的那一刻,众生已经从那些烦恼的束缚中释放出来,所以果被称为众生的“解脱”。证得涅槃之后,众生的一切苦都远离了,所以涅槃被称为“远离”。或者,这些名称全都是涅槃本身的名称。因为证得涅槃后,众生从一切苦中脱离、释放、远离,所以涅槃本身就被称为“度脱、解脱、远离”。
“我确实知道”就是“我的确知道”。其中“kho”这个词是强调的意思,表示“我确实知道”。如来发出狮子吼,意思是:“我正是为了让众生了解度脱等法,才圆满三十种巴拉密、证得一切知智的。”据说这部经就叫作《佛陀狮子吼经》。巴利
2. Idāni dutiyasuttato paṭṭhāya paṭhamamāgatañca uttānatthañca pahāya yaṃ yaṃ anuttānaṃ, taṃ tadeva vaṇṇayissāma. Jānāsi noti jānāsi nu. Nimokkhantiādīni maggādīnaṃ nāmāni . Maggena hi sattā kilesabandhanato nimuccanti, tasmā maggo sattānaṃ nimokkhoti vutto. Phalakkhaṇe pana te kilesabandhanato pamuttā, tasmā phalaṃ sattānaṃ pamokkhoti vuttaṃ. Nibbānaṃ patvā sattānaṃ sabbadukkhaṃ viviccati, tasmā nibbānaṃ vivekoti vuttaṃ. Sabbāni vā etāni nibbānasseva nāmāni. Nibbānañhi patvā sattā sabbadukkhato nimuccanti pamuccanti viviccanti, tasmā tadeva ‘‘nimokkho pamokkho viveko’’ti vuttaṃ. Jānāmi khvāhanti jānāmi kho ahaṃ. Avadhāraṇattho khokāro . Ahaṃ jānāmiyeva. Sattānaṃ nimokkhādijānanatthameva hi mayā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhanti sīhanādaṃ nadati. Buddhasīhanādaṃ nāma kira etaṃ suttaṃ.
“喜有的灭尽”,是指以喜为根源的业有的灭尽。也可以说成“喜的灭尽”和“有的灭尽”。在第一种解释里,通过“喜有”这一说法,以三种业行造作的方式涵盖了行蕴;通过想蕴和识蕴,涵盖了与它们相应的另外两个蕴。而由于这三个蕴已被涵盖,与它们相应的受蕴也就随之被涵盖。这样,就是依据无执取的四无色蕴不再生起,来说明有余涅槃。“诸受的灭尽与寂止”,是指有执取的诸受的灭尽与寂止。在这里,通过提到“受”,与它相应的三个蕴也就同时被涵盖;又依据它们的依处和所缘,色蕴也被涵盖。这样,就是依据有执取的五蕴不再生起,来说明无余涅槃。在第二种解释里,通过提到“喜”,涵盖的是行蕴;通过提到“有”,涵盖的是称为再生有的色蕴;通过想等本身,则涵盖了三个蕴。由此可知,是依据这五蕴的不再生起来说明涅槃。精通四部尼柯耶的婆提迦长老就认可这种解释。这样,世尊就是以涅槃为核心来结束这次说法的。巴利
Nandībhavaparikkhayāti nandīmūlakassa kammabhavassa parikkhayena. Nandiyā ca bhavassa cātipi vaṭṭati. Tattha hi purimanaye nandībhavena tividhakammābhisaṅkhāravasena saṅkhārakkhandho gahito, saññāviññāṇehi taṃsampayuttā ca dve khandhā. Tehi pana tīhi khandhehi sampayuttā vedanā tesaṃ gahaṇena gahitāvāti anupādiṇṇakānaṃ catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ appavattivasena saupādisesaṃ nibbānaṃ kathitaṃ hoti. Vedanānaṃ nirodhā upasamāti upādiṇṇakavedanānaṃ nirodhena ca upasamena ca. Tattha vedanāgahaṇena taṃsampayuttā tayo khandhā gahitāva honti, tesaṃ vatthārammaṇavasena rūpakkhandhopi. Evaṃ imesaṃ upādiṇṇakānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ appavattivasena anupādisesaṃ nibbānaṃ kathitaṃ hoti. Dutiyanaye pana nandiggahaṇena saṅkhārakkhandho gahito, bhavaggahaṇena upapattibhavasaṅkhāto rūpakkhandho, saññādīhi sarūpeneva tayo khandhā. Evaṃ imesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ appavattivasena nibbānaṃ kathitaṃ hotīti veditabbaṃ. Imameva ca nayaṃ catunikāyikabhaṇḍikatthero roceti. Iti nibbānavaseneva bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesīti.
3. 《被引导经》的注释巴利
3. Upanīyasuttavaṇṇanā
3 在第三种“被带近”的解释中,“被带近”是指被耗尽、坏灭,或者走向前去,意思是逐渐接近死亡。或者,就像牛群被牧人带走一样,生命被老带向死亡的面前,这就是它的意思。“生命”指命根。“微小”指有限、少许。应当从两种方式理解它的微小:持续时间上的微小和刹那上的微小。就持续时间上的微小来说,因为经中说:“比丘们,无论谁活得长久,他活到一百岁,或者稍微超过一百岁。”所以说是微小的。就刹那上的微小来说,从究竟意义来看,众生的生命极其短暂,仅仅是一个心识生起的时间而已。就像车轮转动时,只是靠轮辋的一个部分在转动,停住时也只是靠同一个部分停住;同样地,众生的生命只存在于一个心识刹那,当那个心识灭去时,众生就被称为已灭。正如所说:在过去的心识刹那,他曾活过,现在不活,未来也不会活;在未来的心识刹那,他将活,现在不活,过去也不曾活;在现在的心识刹那,他正活着,过去不曾活,未来也不会活。巴利
3. Tatiye upanīyatīti parikkhīyati nirujjhati, upagacchati vā, anupubbena maraṇaṃ upetīti attho. Yathā vā gopālena gogaṇo nīyati, evaṃ jarāya maraṇasantikaṃ upanīyatīti attho. Jīvitanti jīvitindriyaṃ. Appanti parittaṃ thokaṃ. Tassa dvīhākārehi parittatā veditabbā sarasaparittatāya ca khaṇaparittatāya ca. Sarasaparittatāyapi hi ‘‘yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.7; saṃ. ni. 2.143) vacanato parittaṃ. Khaṇaparittatāyapi. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittappavattimattoyeva . Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evamevaṃ ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ, tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha – atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati, anāgate cittakkhaṇe jīvissati na jīvati na jīvittha, paccuppanne cittakkhaṇe jīvati na jīvittha na jīvissati.
生命、自体,以及所有的乐与苦,
与单一心识相应的那一刹那,轻快地流转。
那些已灭去的——无论是临终者的,还是在此存续者的——
一切蕴都同样,已去而不再结生。
“ 不因尚未生起者而生,他依现在者而活。
心一坏灭,世间就死了;从究竟意义上说,这只是一个施设。”巴利
‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā; Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo. ‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha; Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā. ‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati; Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 10);
“被老所带到”的意思是:已经进入老的状态,或者因为衰老而被带到死亡的近前。“没有庇护”是说:没有任何人能够成为真正的保护、庇护或皈依处。“这种恐惧”指的是三种恐惧:命根即将走向死亡、寿命极其短促、以及被老所带到的人完全没有庇护。这就是恐惧的对象和产生恐惧的原因。“应当做能带来安乐的福德”:意思是,有智慧的人应当去做那些能带来安乐、能给予安乐的福德。这位天神是就色界禅那来说的,她把禅那之前的心念、之后的心念和解脱时的心念合在一起,用复数形式说成“诸福德”。她又把禅那的滋味、对禅那的贪喜和禅那的快乐包含进去,所以说这些福德“能带来安乐”。据说,这位天神因为自己生在长寿的梵天界,当她看见下面欲界天中那些寿命短促的众生不断死亡、不断投生,像大雨倾盆一样密集,心里就想:“唉!如果这些众生能修习禅那,并且不让禅那退失,命终之后就能在梵天界住上一劫、两劫、四劫、八劫、十六劫、三十二劫,甚至六十四劫那么长的时间。”她就是因为这个才说了这番话。巴利
Jarūpanītassāti jaraṃ upagatassa, jarāya vā maraṇasantikaṃ upanītassa. Na santi tāṇāti tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ bhavituṃ samatthā nāma keci natthi. Etaṃ bhayanti etaṃ jīvitindriyassa maraṇūpagamanaṃ, āyuparittatā, jarūpanītassa tāṇābhāvoti tividhaṃ bhayaṃ bhayavatthu bhayakāraṇanti attho. Puññāni kayirātha sukhāvahānīti viññū puriso sukhāvahāni sukhadāyakāni puññāni kareyya. Iti devatā rūpāvacarajjhānaṃ sandhāya pubbacetanaṃ aparacetanaṃ muñcacetanañca gahetvā bahuvacanavasena ‘‘puññānī’’ti āha. Jhānassādaṃ jhānanikantiṃ jhānasukhañca gahetvā ‘‘sukhāvahānī’’ti āha. Tassā kira devatāya sayaṃ dīghāyukaṭṭhāne brahmaloke nibbattattā heṭṭhā kāmāvacaradevesu parittāyukaṭṭhāne cavamāne upapajjamāne ca thullaphusitake vuṭṭhipātasadise satte disvā etadahosi ‘‘ahovatime sattā jhānaṃ bhāvetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā brahmaloke ekakappa-dvekappa-catukappa-aṭṭhakappa-soḷasakappa-dvattiṃsakappa-catusaṭṭhikappappamāṇaṃ addhānaṃ tiṭṭheyyu’’nti. Tasmā evamāha.
这时,世尊心想:“这位天神说的是不能导向出离的轮回之谈。”为了向她开示还灭之理,便说了第二首偈颂。其中,“世间味”有两种:从引申义说和从直接义说。从引申义说,三界轮回就是世间味;从直接义说,就是四种资具。这里指的是引申义的世间味。直接义的世间味也是轮回。“期望寂止”:就是期望、希求、渴望那称为涅槃的究竟寂静。巴利
Atha bhagavā – ‘‘ayaṃ devatā aniyyānikaṃ vaṭṭakathaṃ kathetī’’ti vivaṭṭamassā dassento dutiyaṃ gāthamāha. Tattha lokāmisanti dve lokāmisā pariyāyena ca nippariyāyena ca. Pariyāyena tebhūmakavaṭṭaṃ lokāmisaṃ, nippariyāyena cattāro paccayā. Idha pariyāyalokāmisaṃ adhippetaṃ. Nippariyāyalokāmisampi vaṭṭatiyeva. Santipekkhoti nibbānasaṅkhātaṃ accantasantiṃ pekkhanto icchanto patthayantoti.
4. 《超越经》的注释巴利
4. Accentisuttavaṇṇanā
4 第四首偈颂中,“逝去”就是越过、度过。“时”指饭前等时段。“催促夜晚”是说夜晚不断流逝,催促着人走向死亡,把人飞快地、迅速地推向终点。“年岁之德”中,“德”指少年、中年、老年三个阶段年岁的德,也就是“堆”的意思。因为在“诸比丘,我允许将未染之衣做成双层桑喀帝”这句里,“德”是“层”的意思;在“应期望获得百倍功德果报”这句里,“德”是“殊胜利益”的意思;在“肠端,肠间膜”这句里,“德”是“部分”的意思;在“应当制作众多花鬘”这句里,“德”是“堆”的意思;在“五种欲德”这句里,“德”是“束缚”的意思。但在这里,“德”是“堆”的意思。所以“年岁之德”应理解为年岁的堆积。 “依次舍离”就是按顺序舍弃此人。也就是说,处在中年的人,少年阶段舍他而去;处在老年的人,少年和中年两个阶段都舍他而去;到了临死那一刻,三个阶段全都舍他而去。 “这是怖畏”是说,这有三种怖畏:时光流逝、昼夜迅速过去、年岁阶段被舍弃。其余部分和前面一样。巴利
4. Catutthe accentīti atikkamanti. Kālāti purebhattādayo kālā. Tarayanti rattiyoti rattiyo atikkamamānā puggalaṃ maraṇūpagamanāya tarayanti sīghaṃ sīghaṃ gamayanti. Vayoguṇāti paṭhamamajjhimapacchimavayānaṃ guṇā, rāsayoti attho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇa’’nti ettha koṭṭhāsaṭṭho. ‘‘Kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha rāsaṭṭho. ‘‘Pañca kāmaguṇā’’ti ettha bandhanaṭṭho. Idha pana rāsaṭṭho guṇaṭṭho. Tasmā vayoguṇāti vayorāsayo veditabbā. Anupubbaṃjahantīti anupaṭipāṭiyā puggalaṃ jahanti. Majjhimavaye ṭhitaṃ hi paṭhamavayo jahati, pacchimavaye ṭhitaṃ dve paṭhamamajjhimā jahanti, maraṇakkhaṇe pana tayopi vayā jahanteva. Etaṃ bhayanti etaṃ kālānaṃ atikkamanaṃ, rattidivānaṃ taritabhāvo, vayoguṇānaṃ jahanabhāvoti tividhaṃ bhayaṃ. Sesaṃ purimasadisamevāti.
《应断几经》注释巴利
5. Katichindasuttavaṇṇanā
5 第五首偈颂中,“斩断多少”——正在斩断的人应当斩断多少?其余各句也是同样的道理。在这里,“斩断”和“舍弃”在意义上是同一回事。但这位天神为了让偈颂的韵律优美,避免字词重复,所以才这样分开来说。“度多少结”——就是已经度过了多少种结,也就是已经超越了多少结的意思。也有写成“度结”的版本,意思一样。“斩断五”——正在斩断的人应当斩断五种下分结。“舍弃五”——正在舍弃的人应当舍弃五种上分结。在这里,斩断和舍弃在意义上也是同一回事,世尊只是随顺天神问话的措辞而这样回答。另一种理解方式是:就像脚被绳子绑住的鸟,五下分结有向下拉扯的作用,所以说应当用不来道(阿那含道)来斩断它们;又像手抓住树枝,五上分结有向上牵引的作用,所以说应当用阿拉汉道来舍弃它们。“更应修五”——为了斩断和舍弃这些结,应当进一步修习更殊胜的法,也就是应当修习以信为首的的五根。“已度五结”——就是已经超越了五种结:贪结、嗔结、痴结、慢结、见结。“名为度瀑流者”——就是被称为已经渡过四种瀑流的人。这首偈颂中所说的五根,通于世间的和出世间的。巴利
5. Pañcame kati chindeti chindanto kati chindeyya. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca ‘‘chinde jahe’’ti atthato ekaṃ. Gāthābandhassa pana maṭṭhabhāvatthaṃ ayaṃ devatā saddapunaruttiṃ vajjayantī evamāha. Kati saṅgātigoti kati saṅge atigato, atikkantoti attho. Saṅgātikotipi pāṭho, ayameva attho. Pañca chindeti chindanto pañca orambhāgiyasaṃyojanāni chindeyya. Pañca jaheti jahanto pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni jaheyya. Idhāpi chindanañca jahanañca atthato ekameva, bhagavā pana devatāya āropitavacanānurūpeneva evamāha. Atha vā pādesu baddhapāsasakuṇo viya pañcorambhāgiyasaṃyojanāni heṭṭhā ākaḍḍhamānākārāni honti, tāni anāgāmimaggena chindeyyāti vadati. Hatthehi gahitarukkhasākhā viya pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni upari ākaḍḍhamānākārāni honti, tāni arahattamaggena jaheyyāti vadati. Pañca cuttari bhāvayeti etesaṃ saṃyojanānaṃ chindanatthāya ceva pahānatthāya ca uttari atirekaṃ visesaṃ bhāvento saddhāpañcamāni indriyāni bhāveyyāti attho. Pañca saṅgātigoti rāgasaṅgo dosasaṅgo mohasaṅgo mānasaṅgo diṭṭhisaṅgoti ime pañca saṅge atikkanto. Oghatiṇṇoti vuccatīti caturoghatiṇṇoti kathīyati. Imāya pana gāthāya pañcindriyāni lokiyalokuttarāni kathitānīti.
《醒觉经》的注释巴利
6. Jāgarasuttavaṇṇanā
6 第六偈中,“于觉醒者”指的是那些觉醒的人。而在解答的偈颂里,当信等五根处于觉醒状态时,五种盖就被称为“沉睡”。为什么呢?因为一个具足五盖的人,无论坐在哪里或站在哪里,哪怕一直熬到天亮,由于放逸、被不善法所占据,他仍然被称为“沉睡者”。同样,当五种盖沉睡时,五根就被称为“觉醒”。为什么呢?因为一个具足五根的人,无论躺在哪里入睡,由于不放逸、具足善法,他仍然被称为“觉醒者”。然而,正是通过这五种盖,人们才执取、抓取、执着烦恼的尘垢。因为前面的欲贪等五盖是后面不善法的缘,而通过五根则得以清净。应当这样理解这个义理。这里所说的五根,同样通于世间的和出世间的。巴利
6. Chaṭṭhe jāgaratanti jāgarantānaṃ. Pañca jāgaratanti vissajjanagāthāyaṃ pana saddhādīsu pañcasu indriyesu jāgarantesu pañca nīvaraṇā suttā nāma. Kasmā? Yasmā taṃsamaṅgīpuggalo yattha katthaci nisinno vā ṭhito vā aruṇaṃ uṭṭhapentopi pamādatāya akusalasamaṅgitāya sutto nāma hoti. Evaṃ suttesu pañcasu nīvaraṇesu pañcindriyāni jāgarāni nāma. Kasmā ? Yasmā taṃsamaṅgīpuggalo yattha katthaci nipajjitvā niddāyantopi appamādatāya kusalasamaṅgitāya jāgaro nāma hoti. Pañcahi pana nīvaraṇeheva kilesarajaṃ ādiyati gaṇhāti parāmasati. Purimā hi kāmacchandādayo pacchimānaṃ paccayā hontīti pañcahi indriyehi parisujjhatīti ayamattho veditabbo. Idhāpi pañcindriyāni lokiyalokuttarāneva kathitānīti.
《未了悟经》的注释巴利
7. Appaṭividitasuttavaṇṇanā
7 第七经中说的“诸法”,是指四圣谛之法。“未通达”,是指没有用智慧彻底通达。“外道论中”,是指在六十二种恶见的论说中。这些论说之所以叫“外道论”,是因为它们是此地之外其他外道的言论。“被引向”,是说他们既顺着自己的本性而走去,也被他人牵引着走。其中,自己主动执取常见等见解,就叫“走去”;听了别人的话才执取那些见解,就叫“被牵引”。“这是他们该觉醒的时候了”,是说这些众生该觉醒的时候到了。因为佛陀已出现于世,正法已宣说,僧团已善修,修行之道也贤善,可是这些大众却还在轮回中沉睡不醒,所以天神这样说道。“正觉者”,是以正确的因、正确的道理而觉悟。觉者有四种:一切知佛、独觉佛、四谛觉者、多闻觉者。其中,圆满三十种巴拉密而证得正等正觉的,叫一切知佛;历经十万劫再加两个阿僧祇的时间圆满巴拉密、自己觉悟的,叫独觉佛;其余的漏尽者,叫四谛觉者;广学多闻的,叫多闻觉者。在这里的意思中,前三种都适用。“以正智了知”,是以正确的因、正确的道理而了知。“行于不平等处”,是在不平等的世间住处、不平等的众生群中、不平等的烦恼生起中,平等而行。巴利
7. Sattame dhammāti catusaccadhammā. Appaṭividitāti ñāṇena appaṭividdhā. Paravādesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavādesu. Te hi ito paresaṃ titthiyānaṃ vādattā paravādā nāma. Nīyareti attano dhammatāyapi gacchanti, parenapi nīyanti. Tattha sayameva sassatādīni gaṇhantā gacchanti nāma, parassa vacanena tāni gaṇhantā nīyanti nāma. Kālo tesaṃ pabujjhitunti tesaṃ puggalānaṃ pabujjhituṃ ayaṃ kālo. Lokasmiñhi buddho uppanno, dhammo desiyati, saṅgho suppaṭipanno, paṭipadā bhaddikā, ime ca pana mahājanā vaṭṭe suttā nappabujjhantīti devatā āha. Sambuddhāti sammā hetunā kāraṇena buddhā. Cattāro hi buddhā – sabbaññubuddho, paccekabuddho, catusaccabuddho, sutabuddhoti. Tattha samatiṃsapāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ patto sabbaññubuddho nāma. Kappasatasahassādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā sayambhutaṃ patto paccekabuddho nāma. Avasesā khīṇāsavā catusaccabuddhā nāma. Bahussuto sutabuddho nāma. Imasmiṃ atthe tayopi purimā vaṭṭanti. Sammadaññāti sammā hetunā kāraṇena jānitvā. Caranti visame samanti visame vā lokasannivāse visame vā sattanikāye visame vā kilesajāte samaṃ carantīti.
8. 《善忘失经》的注释巴利
8. Susammuṭṭhasuttavaṇṇanā
8 第八经的注释。“善忘失”是指由于智慧没有通达,所以称为善忘失。就像有人耕了两块田,只在一块田里播了种,收获了很多粮食;对于那块没有播种的田,他并没有从中得到收成,却说“我损失了很多粮食”。这其实只是把没有得到的东西说成“损失”罢了。同样,这里也只是把没有通达的状态称为“善忘失”。“不忘失”则是因为智慧已经通达,所以称为“不失”。其余内容和前面那篇经的注释相同。巴利
8. Aṭṭhame susammuṭṭhāti paññāya appaṭividdhabhāveneva sunaṭṭhā. Yathā hi dve khettāni kasitvā, ekaṃ vapitvā, bahudhaññaṃ adhigatassa avāpitakhettato aladdhaṃ sandhāya ‘‘bahuṃ me dhaññaṃ naṭṭha’’nti vadanto aladdhameva ‘‘naṭṭha’’nti vadati, evamidhāpi appaṭividitāva susammuṭṭhā nāma. Asammuṭṭhāti paññāya paṭividdhabhāveneva anaṭṭhā. Sesaṃ purimasadisamevāti.
9. 慢欲经的注释巴利
9. Mānakāmasuttavaṇṇanā
9 第九经中,“贪慢者”是指贪爱慢、希求慢的人。“调伏”是说:像这样的人,不具备属于定那一类的调伏。因为在“以真实调御,具足调伏,到达吠陀的尽头,梵行已立”这段里,所说的调伏是指守护根门。在“若以真实、调伏、舍、忍耐,在此有更多”这段里,所说的调伏是指慧。在“以布施、调伏、自制、说真实语,有福,有福的增长”这段里,所说的调伏是指伍波萨他的做法。在“布纳,你能具备这种调伏与寂静,住在输那波兰多地区吗”这段里,所说的调伏是指安忍。但在现在这部经里,“调伏”是定那一类诸法的名称。所以经中说:“没有定,就没有牟那。”这里的“牟那”是指四道智,因为它能“知”,所以叫牟那,意思就是了知四圣谛法。“死域”是指三界轮回,因为它以死王的地盘为意义,所以叫死域。“彼岸”就是那同一个轮回的彼岸,即涅槃。“能度越”是指能通达、能证得。这里说的是:一个独自住在林中、放逸的人,不能度越死域到彼岸,不能通达,不能证得。巴利
9. Navame mānakāmassāti mānaṃ kāmentassa icchantassa. Damoti evarūpassa puggalassa samādhipakkhiko damo natthīti vadati. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapade viharitu’’nti (saṃ. ni. 4.88; ma. ni. 3.396) ettha adhivāsanakhanti. Imasmiṃ pana sutte damoti samādhipakkhikadhammānaṃ etaṃ nāmaṃ. Tenevāha – ‘‘na monamatthi asamāhitassā’’ti. Tattha monanti catumaggañāṇaṃ, tañhi munātīti monaṃ, catusaccadhamme jānātīti attho. Maccudheyyassāti tebhūmakavaṭṭassa. Tañhi maccuno patiṭṭhānaṭṭhena maccudheyyanti vuccati. Pāranti tasseva pāraṃ nibbānaṃ. Tareyyāti paṭivijjheyya pāpuṇeyya vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – eko araññe viharanto pamatto puggalo maccudheyyassa pāraṃ na tareyya na paṭivijjheyya na pāpuṇeyyāti.
舍弃了慢:以阿拉汉道断除了九种慢。善得定:通过近行定和安止定,心善好地得定。善心:因为与智相应,所以是善好的心。与智不相应的心,确实不能称为善心,因此意思是成就了与智相应的善心。于一切处解脱:在一切蕴、处等当中成为解脱者。能度越:在这里,超越三界轮回、通达涅槃时,他能度越,这称为证悟的度越。这样,在这首偈颂中就说到了三种修学。怎么说的呢?这个慢会破坏戒,因此通过“舍弃了慢”这句,说到了增上戒学。“善得定”这句,说到了增上心学。“善心”这里,以心来显示慧,因此通过这句,说到了增上慧学。而增上戒要在有戒的时候才有,增上心要在有心的时候才有,增上慧要在有慧的时候才有。因此应当知道,五戒、十戒这些是戒,巴帝摩卡防护才叫增上戒。八等至是心,作为观之基础的禅那是增上心。业自属智是慧,观是增上慧。即使在没有佛出世的时候,五戒、十戒也照样存在,所以它们只是戒;而巴帝摩卡防护戒只在有佛出世时才存在,所以是增上戒。心和慧也是同样的道理。另外,为了希求涅槃而受持的五戒、十戒,也是增上戒;已进入的八等至,也是增上心。或者也可以说,一切世间戒都只是戒,出世间戒才是增上戒。心和慧也是同样的道理。这样,把这首偈颂归纳起来,就宣说了三种修学,也就是整个教法。巴利
Mānaṃ pahāyāti arahattamaggena navavidhamānaṃ pajahitvā. Susamāhitattoti upacārappanāsamādhīhi suṭṭhu samāhitatto. Sucetasoti ñāṇasampayuttatāya sundaracitto. Ñāṇavippayuttacittena hi sucetasoti na vuccati, tasmā ñāṇasampayuttena sucetaso hutvāti attho. Sabbadhi vippamuttoti sabbesu khandhāyatanādīsu vippamutto hutvā. Tareyyāti ettha tebhūmakavaṭṭaṃ samatikkamanto nibbānaṃ paṭivijjhanto taratīti paṭivedhataraṇaṃ nāma vuttaṃ. Iti imāya gāthāya tisso sikkhā kathitā honti. Kathaṃ – māno nāmāyaṃ sīlabhedano, tasmā ‘‘mānaṃ pahāyā’’ti iminā adhisīlasikkhā kathitā hoti. ‘‘Susamāhitatto’’ti iminā adhicittasikkhā. ‘‘Sucetaso’’ti ettha cittena paññā dassitā, tasmā iminā adhipaññāsikkhā kathitā. Adhisīlañca nāma sīle sati hoti, adhicittaṃ citte sati, adhipaññā paññāya sati. Tasmā sīlaṃ nāma pañcapi dasapi sīlāni, pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ nāmāti veditabbaṃ. Aṭṭha samāpattiyo cittaṃ, vipassanāpādakajjhānaṃ adhicittaṃ. Kammassakatañāṇaṃ paññā, vipassanā adhipaññā. Anuppannepi hi buddhuppāde pavattatīti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ sīlameva, pātimokkhasaṃvarasīlaṃ buddhuppādeyeva pavattatīti adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo. Apica nibbānaṃ patthayantena samādinnaṃ pañcasīlampi dasasīlampi adhisīlameva. Samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva. Sabbampi vā lokiyasīlaṃ sīlameva, lokuttaraṃ adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayoti. Iti imāya gāthāya samodhānetvā tisso sikkhā sakalasāsanaṃ kathitaṃ hotīti.
10. 《林野经》注释巴利
10. Araññasuttavaṇṇanā
10 第十经中,“寂静者”指烦恼已平息的人,或者也指智者。因为在“智者确实与善士一同宣说”“远方的智者自会显耀”等语句里,智者也被称为“寂静者”。“梵行者”指行持最上之道、安住于道之梵行的人。“以什么缘故肤色清净”:他问,是什么原因让他们的皮肤色泽变得清净?她为什么这样问呢?据说,这位住在林丛中的地居天神,看到住在林野的比丘们午后乞食回来,进入森林,在夜间坐处和白天坐处取来根本业处后坐下。他们这样坐着时,心中生起强有力的心一境性。由此,不相符的心相续平息下来,相符的心相续现前,心变得清净。心清净时,血液也清净,由心而生起的所造色变得纯净,面容的光泽就像从蒂上脱落的棕榈果一样。天神看到后心想:“通常,这种身体光泽,是那些得到甘美丰足饮食、触感舒适的衣物床铺、宜人气候,以及住在三重檐等种种宫殿中,享有花鬘、香、涂香等的人才会有的。可这些比丘乞食回来,吃的是混在一起的杂饭,睡的是稀疏的小床、木板或石头,住在树根下或露天处,究竟是什么原因让他们的肤色清净呢?”因此她问了这个问题。巴利
10. Dasame santānanti santakilesānaṃ, paṇḍitānaṃ vā. ‘‘Santo have sabbhi pavedayanti (jā. 2.21.413), dūre santo pakāsantī’’tiādīsu (dha. pa. 304) hi paṇḍitāpi santoti vuttā. Brahmacārinanti seṭṭhacārīnaṃ maggabrahmacariyavāsaṃ vasantānaṃ. Kena vaṇṇo pasīdatīti kena kāraṇena chavivaṇṇo pasīdatīti pucchati. Kasmā panesā evaṃ pucchati? Esā kira vanasaṇḍavāsikā bhummadevatā āraññake bhikkhū pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkante araññaṃ pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinne passati. Tesañca evaṃ nisinnānaṃ balavacittekaggatā uppajjati. Tato visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati okkamati, cittaṃ pasīdati. Citte pasanne lohitaṃ pasīdati, cittasamuṭṭhānāni upādārūpāni parisuddhāni honti, vaṇṭā pamuttatālaphalassa viya mukhassa vaṇṇo hoti. Taṃ disvā devatā cintesi – ‘‘sarīravaṇṇo nāmāyaṃ paṇītāni rasasampannāni bhojanāni sukhasamphassāni nivāsanapāpuraṇasayanāni utusukhe tebhūmikādibhede ca pāsāde mālāgandhavilepanādīni ca labhantānaṃ pasīdati, ime pana bhikkhū piṇḍāya caritvā missakabhattaṃ bhuñjanti, viraḷamañcake vā phalake vā silāya vā sayanāni kappenti, rukkhamūlādīsu vā abbhokāse vā vasanti, kena nu kho kāraṇena etesaṃ vaṇṇo pasīdatī’’ti. Tasmā pucchi.
这时,世尊为了说明其中的原因,说出了第二首偈颂。其中,“过去”:不像有些贪著资具的比丘那样,对过去的事追悔不已——“过去有位名叫某某的国王,是行持正法的,他供养了我们精美的资具。我们的戒师和教授师都得到了利养。那时我们吃着这样的食物,穿着这样的衣服。”他们不会像这样对过去追悔。“不希求未来”:他们不会对未来这样希求——“将来会有行持正法的国王,地方会富庶,会出产许多酥油、生酥之类的东西,到处都会有人说‘请嚼食,请吃食吧’。到那时,我们就能吃到那样的食物,穿上那样的衣服了。”他们不会像这样希求未来。“以现在所得”:不论当下得到什么,就靠它来维持生活。“因此”:就是因为这三种原因。巴利
Athassā bhagavā kāraṇaṃ kathento dutiyaṃ gāthaṃ āha. Tattha atītanti atīte asuko nāma rājā dhammiko ahosi, so amhākaṃ paṇīte paccaye adāsi. Ācariyupajjhāyā lābhino ahesuṃ. Atha mayaṃ evarūpāni bhojanāni bhuñjimhā, cīvarāni pārupimhāti evaṃ ekacce paccayabāhullikā viya ime bhikkhū atītaṃ nānusocanti. Nappajappanti nāgatanti anāgate dhammiko rājā bhavissati, phītā janapadā bhavissanti, bahūni sappinavanītādīni uppajjissanti, ‘‘khādatha bhuñjathā’’ti tattha tattha vattāro bhavissanti, tadā mayaṃ evarūpāni bhojanāni bhuñjissāma, cīvarāni pārupissāmāti evaṃ anāgataṃ na patthenti. Paccuppannenāti yena kenaci taṅkhaṇe laddhena yāpenti. Tenāti tena tividhenāpi kāraṇena.
像这样说明了肤色(身体)的美好之后,现在为了说明这种肤色的坏灭,接着诵出了下一首偈颂。其中,“由希求未来”(anāgatappajappāya)是指对未来的渴求。“由此”(etena)是指由这两种原因。“如被割下的绿苇”(naḷova harito luto):就像绿色的芦苇被割下来后,扔在滚烫的石头上会干枯一样,他们也会这样干枯。巴利
Evaṃ vaṇṇasampattiṃ dassetvā idāni tasseva vaṇṇassa vināsaṃ dassento anantaraṃ gāthamāha. Tattha anāgatappajappāyāti anāgatassa patthanāya. Etenāti etena kāraṇadvayena. Naḷova harito lutoti yathā harito naḷo lāyitvā uṇhapāsāṇe pakkhitto sussati, evaṃ sussantīti.
1 2 3 4 5 6 7 8