2. 独觉佛譬喻的注释·3-7. 阿若憍陈如尊者行迹的注释
1. 佛品义注 · 89 段
3-7. 阿若憍陈如尊者行迹的注释巴利
3-7. Aññāsikoṇḍaññattheraapadānavaṇṇanā
“莲华上正自觉者”等偈颂,是具寿憍陈如尊者的行迹。据说,这位尊者曾在过去诸佛那里积集善根,在生生世世中不断累积能导向解脱的福业。到了莲华上世尊的时代,他出生在天鹅城一户大富居士家中。长大后,有一天在导师面前听法,看见导师把一位比丘安立在教法中“第一位通达法、最先了知法者”的位置上。他见了以后,自己也希求那样的位置,于是为有十万比丘围绕的世尊举办七天大布施,并发了愿。导师看出他将来不会遇到障碍,就为他授记未来的成就。他一生都在做福业;世尊般涅槃后,众人建塔时,他让人在塔内造了一座宝屋,又围绕塔造了价值千金的珍宝装饰。巴利
Padumuttarasambuddhantiādikaṃ āyasmato aññāsikoṇḍaññattherassa apadānaṃ. Ayaṃ kira purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare gahapatimahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ attano sāsane paṭhamaṃ paṭividdhadhammarattaññūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento satasahassabhikkhuparivārassa bhagavato sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthāpissa anantarāyataṃ disvā bhāviniṃ sampattiṃ byākāsi. So yāvajīvaṃ puññāni karonto satthari parinibbute cetiye patiṭṭhāpiyamāne antocetiye ratanagharaṃ kārāpesi, cetiyaṃ parivāretvā sahassaratanagghikāni ca kāresi.
他这样做了种种福业之后,从那里命终,在天界和人间之间流转。到了毗婆尸世尊的时代,他投生为一个名叫大黑的居士。他在大约八卡利沙大小的田里,把稻穗剥开,用取出的稻米煮成没有掺入其他东西的纯牛奶粥,又在里面加入蜂蜜、酥油、糖等,供养了以佛陀为首的僧团。那些剥开稻穗取过米的地方,又重新长满了。在稻苗生长的时候,他供养了最先长出的苗;收割的时候,供养了最先割下的收成;编稻束的时候,供养了最先编成的稻束;捆扎成把的时候,供养了最先捆好的把;还供养了打谷场上最先的收成、器物中最先的收成、量谷时最先的收成、入仓时最先的收成。就这样,同一种庄稼,他在九个时机供养了最先收获的部分。而且那庄稼长得比平常更加丰饶。巴利
So evaṃ puññāni katvā tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto vipassissa bhagavato kāle mahākālo nāma kuṭumbiko hutvā aṭṭhakarīsamatte khette sāligabbhaṃ phāletvā gahitasālitaṇḍulehi asambhinnakhīrapāyāsaṃ sampādetvā tattha madhusappisakkarādayo pakkhipitvā buddhappamukhassa saṅghassa adāsi. Sāligabbhaṃ phāletvā gahitagahitaṭṭhānaṃ puna pūrati. Puthukakāle puthukaggaṃ nāma adāsi. Lāyane lāyanaggaṃ, veṇikaraṇe veṇaggaṃ, kalāpādikaraṇe kalāpaggaṃ, khalaggaṃ, bhaṇḍaggaṃ, minaggaṃ koṭṭhagganti evaṃ ekasasse nava vāre aggadānaṃ adāsi, tampi sassaṃ atirekataraṃ sampannaṃ ahosi.
他这样一生行善积福,死后投生到天界,在天界和人间不断轮回转生。早在我们的世尊降生之前,他就已经投生在迦毗罗卫城附近一个叫“土堆”的婆罗门村里,出生在一个婆罗门大家族。因为姓氏的关系,他得名“憍陈如”。长大后,他学通了三部吠陀,又在相术咒法方面达到了精通。那时候,我们的菩萨从兜率天下降,投生在迦毗罗卫城净饭大王的王宫里。菩萨命名那天,一百零八位婆罗门被请来,其中八位婆罗门被请上高台为菩萨看相。他在那八人中最年轻,看到大人相圆满具足后,便断定:“此人必定成佛。”从此就一直盼望着菩萨出家。巴利
Evaṃ yāvajīvaṃ puññāni katvā tato cuto devaloke nibbattitvā devesu ca manussesu ca saṃsaranto amhākaṃ bhagavato uppattito puretarameva kapilavatthunagarassa avidūre doṇavatthunāmake brāhmaṇagāme brāhmaṇamahāsālakule nibbatti. Tassa koṇḍaññoti gottato āgataṃ nāmaṃ ahosi. So vayappatto tayo vede uggahetvā lakkhaṇamantesu ca pāraṃ agamāsi. Tena samayena amhākaṃ bodhisatto tusitapurato cavitvā kapilavatthupure suddhodanamahārājassa gehe nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase aṭṭhuttarasatesu brāhmaṇesu upanītesu ye aṭṭha brāhmaṇā lakkhaṇapariggahaṇatthaṃ mahātalaṃ upanītā. So tesu sabbanavako hutvā mahāpurisassa lakkhaṇanipphattiṃ disvā ‘‘ekaṃsena ayaṃ buddho bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ gantvā mahāsattassa abhinikkhamanaṃ udikkhanto vicarati.
菩萨也是在众多眷属的围绕中逐渐长大,随着年岁增长而发育成熟,智慧也趋于成熟。到二十九岁那年,他举行大出家,在阿诺玛河畔出家,然后渐次前往乌鲁韦拉,精勤修习苦行。那时,憍陈如青年听说大士已经出家,就与相师婆罗门的儿子跋波青年等一起,共五人出家,渐次来到菩萨身边,侍奉他六年。后来因为菩萨食用粗劣食物,他心生厌离,便离开那里,前往仙人堕处。那时,菩萨因为食用粗劣食物而恢复了体力,在吠舍佉月满月之日,坐在菩提树下的不败座上,降伏了三魔,成为正自觉者。他在菩提场度过了七个七天,知道五群比丘的智慧已经成熟,就在阿沙陀月满月之日前往仙人堕处,为他们宣说《转法轮经》。说法结束时,憍陈如长老与一亿八千万梵天众一起证得入流果。然后,在半月第五日,因宣说《无我相经》,他现证了阿拉汉果。巴利
Bodhisattopi kho mahatā parivārena vaḍḍhamāno anukkamena vuddhippatto ñāṇaparipākaṃ gantvā ekūnatiṃsatime vasse mahābhinikkhamanaṃ nikkhamanto anomānadītīre pabbajitvā anukkamena uruvelaṃ gantvā padhānaṃ padahi. Tadā koṇḍañño māṇavo mahāsattassa pabbajitabhāvaṃ sutvā lakkhaṇapariggāhakabrāhmaṇānaṃ puttehi vappamāṇavādīhi saddhiṃ attapañcamo pabbajitvā anukkamena bodhisattassa santikaṃ upasaṅkamitvā chabbassāni taṃ upaṭṭhahanto tassa oḷārikāhāraparibhogena nibbinno apakkamitvā isipatanaṃ agamāsi. Atha kho bodhisatto oḷārikāhāraparibhogena laddhakāyabalo vesākhapuṇṇamāyaṃ bodhirukkhamūle aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā abhisambuddho hutvā sattasattāhaṃ bodhimaṇḍeyeva vītināmetvā pañcavaggiyānaṃ ñāṇaparipākaṃ ñatvā āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ isipatanaṃ gantvā tesaṃ dhammacakkapavattanasuttantaṃ (mahāva. 13 ādayo; saṃ. ni. 5.1081) kathesi. Desanāpariyosāne koṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Atha pañcamiyaṃ pakkhassa anattalakkhaṇasuttantadesanāya (mahāva. 20 ādayo; saṃ. ni. 3.59) arahattaṃ sacchākāsi.
596 他证得阿拉汉果之后,这样观察思惟:“我过去是造了什么业,才证得了这出世间的快乐?”他以现量直接照见自己过去所造的业,内心充满欢喜,便以自说偈颂的方式,展示自己往昔所修的行迹,说出了以“莲华上正自觉者”开头的偈颂。其中的含义和前面所说的一样。“世间最上的导师”:意思是在一切众生世间中最为尊上、最为首要。“导师”特别是指能引导应当受教化的众生,渡过轮回大海,到达彼岸的不死大涅槃,所以叫导师,就是这位导师。“佛地”——佛的境界,即一切知智,证得、通达此者,名为“证得佛地”,即证得佛地者、获得一切知智者、成为佛的意思。“我最初见到”:意思是我在毗舍佉月满月之夜的黎明时分,最初见到了成佛的莲华上正自觉者。巴利
596. Evaṃ so arahattaṃ patvā ‘‘kiṃ kammaṃ katvā ahaṃ lokuttarasukhaṃ adhigatomhī’’ti upadhārento attano pubbakammaṃ paccakkhato ñatvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ udānavasena dassento padumuttarasambuddhantiādimāha. Tassattho heṭṭhā vuttoyeva. Lokajeṭṭhaṃ vināyakanti sakalassa sattalokassa jeṭṭhaṃ padhānanti attho. Visesena veneyyasatte saṃsārasāgarassa paratīraṃ amatamahānibbānaṃ neti sampāpetīti vināyako, taṃ vināyakaṃ. Buddhabhūmimanuppattanti buddhassa bhūmi patiṭṭhānaṭṭhānanti buddhabhūmi, sabbaññutaññāṇaṃ, taṃ anuppatto paṭividdhoti buddhabhūmimanuppatto, taṃ buddhabhūmimanuppattaṃ, sabbaññutappattaṃ buddhabhūtanti attho. Paṭhamaṃ addasaṃ ahanti paṭhamaṃ vesākhapuṇṇamiyā rattiyā paccūsasamaye buddhabhūtaṃ padumuttarasambuddhaṃ ahaṃ addakkhinti attho.
597 在菩提树根附近:凡是聚集在菩提树旁的夜叉们,成堆成群,双手合十,把合拢的十指举到头顶,向已成正觉、已成就佛果的那位佛陀礼敬、顶礼。应当这样理解前后文的关联。巴利
597.Yāvatā bodhiyā mūleti yattakā bodhirukkhasamīpe yakkhā samāgatā rāsibhūtā sambuddhaṃ buddhabhūtaṃ taṃ buddhaṃ pañjalīkatā dasaṅgulisamodhānaṃ añjalipuṭaṃ sirasi ṭhapetvā vandanti namassantīti sambandho.
598 所有天人满心欢喜:意思是,来到佛陀成道之处的那些天人,全都内心欢喜,在空中往来行走——应当这样理解它们之间的关联。“驱散黑暗者”:意思是这位佛陀已经彻底驱除、灭尽了极其深重的黑暗,也就是无明,已经证得了这样的境界。巴利
598.Sabbe devā tuṭṭhamanāti buddhabhūtaṭṭhānaṃ āgatā te sabbe devā tuṭṭhacittā ākāse sañcarantīti sambandho. Andhakāratamonudoti ativiya andhakāraṃ mohaṃ nudo khepano ayaṃ buddho anuppattoti attho.
599 那些被欢喜所充满的天人,具足了喜悦和欢悦,他们发出巨大的呼声、宏大的喧响,意思是说:我们将在正自觉者的教法中烧尽烦恼和染污之法。应当这样理解其中的关联。巴利
599.Tesaṃ hāsaparetānanti hāsehi pītisomanassehi samannāgatānaṃ tesaṃ devānaṃ mahānādo mahāghoso avattatha pavattati, sammāsambuddhasāsane kilese saṃkilese dhamme jhāpayissāmāti sambandho.
600 了知天人之语:以言辞与赞叹语一同宣说出的诸天神之声,了知之后,我满心欢喜,以与喜悦俱行的欢喜之心,向已成佛陀的圣者,供养了最初的饮食。应当这样理解其中的关联。巴利
600.Devānaṃ giramaññāyāti vācāya thutivacanena saha udīritaṃ devānaṃ saddaṃ jānitvā haṭṭho haṭṭhena cittena somanassasahagatena cittena ādibhikkhaṃ paṭhamaṃ āhāraṃ buddhabhūtassa ahaṃ adāsinti sambandho.
602 “七日大出离”:意思是,完成大出离之后,我精进修行七日,证得了被称为阿拉汉道智的菩提——它是一切知智的依处,我已证得、已获得。这就是这段话的含义。“这是我第一餐”:意思是,这顿饭是用来维持身体的,是那位天子最先供养给我这个修梵行、行持最上者的。巴利
602.Sattāhaṃabhinikkhammāti mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā sattāhaṃ padhānaṃ katvā sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ arahattamaggañāṇasaṅkhātaṃ bodhiṃ ajjhagamaṃ adhigañchiṃ ahanti attho. Idaṃ me paṭhamaṃ bhattanti idaṃ bhattaṃ sarīrayāpanaṃ brahmacārissa uttamacārissa me mayhaṃ iminā devaputtena paṭhamaṃ dinnaṃ ahosīti attho.
603 “确实,从兜率天来到这里”:这位天子从兜率天宫来到这人间,把我的食物带来供养给我。我要称赞这位天子,讲述他的事迹,让他为人所知。请你们听我说话——应当这样理解其中的关联。从这里开始,我们只解释那些不容易理解的词句。巴利
603.Tusitā hi idhāgantvāti tusitabhavanato idha manussaloke āgantvā yo devaputto me mama bhikkhaṃ upānayi adāsi, taṃ devaputtaṃ kittayissāmi kathessāmi pākaṭaṃ karissāmi. Bhāsato bhāsantassa mama vacanaṃ suṇāthāti sambandho. Ito paraṃ anuttānapadameva vaṇṇayissāma.
607 “三十三天”是指三十三天宫。“从家”是说:菩萨从自己出生的婆罗门家出离、出家之后,那位(天子)将与在六年中修苦行的菩萨同住。应当这样理解其中的关联。巴利
607.Tidasāti tāvatiṃsabhavanā. Agārāti attano uppannabrāhmaṇagehato nikkhamitvā pabbajitvā cha saṃvaccharāni dukkarakārikaṃ karontena bodhisattena saha vasissatīti sambandho.
608 这是从那时算起的第七年,也就是从他出家那一年开始算起的第七个年头。意思是:佛陀将会宣说真理——他修了六年苦行之后,在第七年成佛,随后在波罗奈的仙人堕处鹿野苑,开演《转法轮经》,宣说苦、集、灭、道这四圣谛。名为憍陈如的那一位,是以他的名字来称呼的,也就是从名字和姓氏上说,叫做憍陈如。他将最先证悟——意思是,在五群比丘当中,他将在最初、从一开始就亲自证得入流道智,也就是现量体证。巴利
608.Tato sattamake vasseti tato pabbajitakālato paṭṭhāya sattame saṃvacchare. Buddho saccaṃ kathessatīti chabbassāni dukkarakārikaṃ katvā sattamasaṃvacchare buddho hutvā bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye dhammacakkapavattanasuttantadesanāya dukkhasamudayanirodhamaggasaccasaṅkhātaṃ catusaccaṃ kathessatīti attho. Koṇḍañño nāma nāmenāti nāmena gottanāmavasena koṇḍañño nāma. Paṭhamaṃ sacchikāhitīti pañcavaggiyānamantare paṭhamaṃ ādito eva sotāpattimaggañāṇaṃ sacchikāhiti paccakkhaṃ karissatīti attho.
609 “随出家”的意思是:跟着已经出家的菩萨一起出走,跟随他出家。同样地,跟随他出家之后,我善修、善作、坚固地成就了精进努力,这就是这句话的意思。“为了焚烧烦恼”的意思是:为了让烦恼干涸、彻底摧毁烦恼,我出家进入了无家法——即远离务农、经商等在家不善事的教法,并加以修习实践。这就是这句话的意思。巴利
609.Nikkhantenānupabbajinti nikkhantena bodhisattena saha nikkhamitvā anupabbajinti attho. Tathā anupabbajitvā mayā padhānaṃ vīriyaṃ sukataṃ suṭṭhu kataṃ daḷhaṃ katvā katanti attho. Kilese jhāpanatthāyāti kilese sosanatthāya viddhaṃsanatthāya anagāriyaṃ agārassa ahitaṃ kasivaṇijjādikammavirahitaṃ sāsanaṃ pabbajiṃ paṭipajjinti attho.
610 佛陀已经到达并了知一切,所以称为“已往全知者”。这里的意思是:他了知一切所知——无论是指过去、未来、现在的一切,还是指诸行、变化、相、涅槃、施设这些被称为所知的内容。这位佛陀与诸天神一起住在世间时,来到鹿野苑的精舍,到达之后,用我所亲证的入流道智,敲响不死之鼓,也就是宣说伟大不死涅槃的鼓。这就是这段话的含义。巴利
610.Abhigantvānasabbaññūti sabbaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ vā saṅkhāravikāralakkhaṇanibbānapaññattisaṅkhātaṃ ñeyyaṃ vā jānanto devehi saha vattamāne satta loke buddho migāraññaṃ migadāya vihāraṃ abhigantvā upasaṅkamitvā me mayā sacchikatena iminā sotāpattimaggañāṇena amatabheriṃ amatamahānibbānabheriṃ ahari pahari dassesīti attho.
611 因此我是最初的入流者,如今以阿拉汉道智,证得了不死、寂静、寂灭自性、所应到达、所应证得的境界——无上、无更在其上的涅槃,这便是证得的意思。彻底遍知诸漏:即以断除的遍知,彻底遍知欲漏等一切诸漏,并予以舍断,我无漏、无烦恼而安住,或以行住坐卧而住。至于四无碍解等偈颂,其义如前所说。巴利
611.So dānīti so ahaṃ paṭhamaṃ sotāpanno idāni arahattamaggañāṇena amataṃ santaṃ vūpasantasabhāvaṃ padaṃ pajjitabbaṃ pāpuṇitabbaṃ, anuttaraṃ uttaravirahitaṃ nibbānaṃ patto adhigatoti attho. Sabbāsave pariññāyāti kāmāsavādayo sabbe āsave pariññāya pahānapariññāya pajahitvā anāsavo nikkileso viharāmi iriyāpathavihārena vāsaṃ kappemi. Paṭisambhidā catassotyādayo gāthāyo vuttatthāyeva.
后来,导师在祇园大精舍里,坐在比丘僧众中间为他铺设的殊胜佛座上,为了说明他最初通达法的情形,说:“比丘们,在我的声闻比丘中,年资第一的,就是这位憍陈如。”(A.N.1.188)并把他安置在这个第一的位置上。这位长老想要避开两位上首弟子对自己行的最高恭敬,也不喜欢住在村边住所的喧闹环境,乐于独处而住;又觉得对前来亲近自己的在家人和出家人行款待之事也是戏论,于是向导师告辞,进入雪山,由六牙象王侍奉,在六牙湖岸边住了十二年。有一天,帝释天王来到这样安住的长老那里,礼敬后站在一旁,这样说:“尊者,请为我说法。”长老便以佛的庄严方式,为他说了含摄四谛、贯穿三相、关联空性、以种种方式善巧庄严、汇入不死之境的法。帝释听了之后,表达自己的净信说:巴利
Atha naṃ satthā aparabhāge jetavanamahāvihāre bhikkhusaṅghamajjhe paññattavarabuddhāsane nisinno paṭhamaṃ paṭividdhadhammabhāvaṃ dīpento ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ rattaññūnaṃ yadidaṃ aññāsikoṇḍañño’’ti (a. ni. 1.188) etadagge ṭhapesi. So dvīhi aggasāvakehi attani kariyamānaṃ paramanipaccakāraṃ, gāmantasenāsane ākiṇṇavihārañca pariharitukāmo, vivekābhiratiyā viharitukāmo ca attano santikaṃ upagatānaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ paṭisanthārakaraṇampi papañcaṃ maññamāno satthāraṃ āpucchitvā himavantaṃ pavisitvā chaddantehi nāgehi upaṭṭhiyamāno chaddantadahatīre dvādasa vassāni vasi. Evaṃ tattha vasantaṃ theraṃ ekadivasaṃ sakko devarājā upasaṅkamitvā vanditvā ṭhito evamāha ‘‘sādhu me, bhante, ayyo dhammaṃ desetū’’ti. Thero tassa catusaccagabbhaṃ tilakkhaṇāhataṃ suññatāpaṭisaṃyuttaṃ nānānayavicittaṃ amatogadhaṃ buddhalīlāya dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā sakko attano pasādaṃ pavedento –
“ 听了这有大滋味的法之后,我更加生起净信。
法已被宣说为离贪,彻底不执取。”巴利
‘‘Esa bhiyyo pasīdāmi, sutvā dhammaṃ mahārasaṃ; Virāgo desito dhammo, anupādāya sabbaso’’ti. (theragā. 673) –
他作了赞叹。这位长老在六牙湖岸边住了十二年,临近般涅槃时,他前往世尊那里,请求允许入般涅槃,得到允许后,就回到那里般涅槃了。巴利
Thutiṃ akāsi. Thero chaddantadahatīre dvādasa vassāni vasitvā upakaṭṭhe parinibbāne satthāraṃ upasaṅkamitvā parinibbānaṃ anujānāpetvā tattheva gantvā parinibbāyīti.
3-8. 宾头卢长老譬喻注巴利
3-8. Piṇḍolabhāradvājattheraapadānavaṇṇanā
“名为莲华上佛……”这一段,是尊者宾头卢的譬喻。
这位尊者也在过去诸佛那里积集过善行,在一次次轮回投生中不断积累福德,作为趋向解脱的助缘。在莲华上世尊住世的时代,他投生为狮子,住在山脚下的一个洞穴里。世尊为了帮助他,趁他外出觅食时,走进他居住的洞穴,进入灭尽定坐下。狮子觅食回来,站在洞口,看见世尊,满心欢喜,用水中和陆地上的花来供养,让心生起净信;为了保护世尊,它还赶走其他猛兽,一天三次发出狮子吼,安住在随念佛陀之中。就像第一天那样,它连续供养了七天。世尊想:“七天过后,我从灭尽定出来,应当为他带来利益——这只狮子有这样的助缘。”于是就在狮子眼前腾空而起,回到了寺院。巴利
Padumuttaronāma jinotiādikaṃ āyasmato piṇḍolabhāradvājassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle sīhayoniyaṃ nibbattitvā pabbatapāde guhāyaṃ vihāsi. Bhagavā tassa anuggahaṃ kātuṃ gocarāya pakkantakāle tassa sayanaguhaṃ pavisitvā nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Sīho gocaraṃ gahetvā nivatto guhadvāre ṭhatvā bhagavantaṃ disvā haṭṭhatuṭṭho jalajathalajapupphehi pūjaṃ katvā cittaṃ pasādento bhagavato ārakkhaṇatthāya aññe vāḷamige apanetuṃ tīsu velāsu sīhanādaṃ nadanto buddhagatāya satiyā aṭṭhāsi. Yathā paṭhamadivase, evaṃ sattāhaṃ pūjesi. Bhagavā ‘‘sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhahitvā vaṭṭissati imassa ettako upanissayo’’ti tassa passantasseva ākāsaṃ pakkhanditvā vihārameva gato.
狮子无法承受与佛陀分离的痛苦,命终之后,投生在天鹅城一个非常富有的家庭里。长大后,他和城里的人一起去精舍,听了世尊说法,生起净信,就以佛陀为首的比丘僧团做了七天大布施。他一生都在修福,死后在天界和人间不断流转,到了我们世尊的时代,在乔赏弥投生为优填王的国师之子,名叫婆罗堕阇。他成年后学通三部吠陀,教五百个青年婆罗门念咒,但因为食量太大、行为不合群,被那些人抛弃了。他到了王舍城,看到世尊和比丘僧团得到很多利养和恭敬,就在这教法中出家,可是吃东西时还是不知节制。世尊用善巧方法让他安住在知量上,又让他修观,不久他就证得了六种神通。证得六通之后,他在世尊面前说:“声闻弟子该证得的,我都已经证得了。”又在比丘僧团中说:“谁对道或果有疑惑,就来问我。”这样发出了狮子吼。因此,世尊把他列为第一,说:“诸比丘,在我的声闻比丘中,作狮子吼第一的,就是这位宾头卢。”(《增支部》1.188, 195)巴利
Sīho buddhaviyogadukkhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto kālaṃ katvā haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbattitvā vayappatto nagaravāsīhi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu dhammadesanaṃ sutvā pasanno sattāhaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattetvā yāvajīvaṃ puññāni katvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle kosambiyaṃ rañño udenassa purohitassa putto hutvā nibbatti. Bhāradvājotissa nāmaṃ ahosi. So vayappato tayo vede uggahetvā pañca māṇavakasatāni mante vācento mahagghasabhāvena ananurūpācārattā tehi pariccatto rājagahaṃ gantvā bhagavato bhikkhusaṅghassa ca lābhasakkāraṃ disvā sāsane pabbajitvā bhojane amattaññū hutvā viharati. Satthārā upāyena mattaññutāya patiṭṭhāpento vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Chaḷabhiñño pana hutvā bhagavato sammukhā ‘‘yaṃ sāvakehi pattabbaṃ, taṃ mayā anuppatta’’nti, bhikkhusaṅghe ca ‘‘yassa magge vā phale vā kaṅkhā atthi, so maṃ pucchatū’’ti sīhanādaṃ nadi. Tena taṃ bhagavā – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ sīhanādikānaṃ yadidaṃ piṇḍolabhāradvājo’’ti (a. ni. 1.188, 195) etadagge ṭhapesi.
613 613. 他这样达到了最上的地位之后,回忆起过去所积的福德资粮,以喜悦之心阐明自己福业的行迹,于是说出“莲华上佛……”等偈颂。其中的含义前面已经讲过。“Purato himavantassa”的意思是在雪山(雪山)的东方。“Cittakūṭevasī tadā”的意思是:当我身为兽王狮子、住在雪山附近的时候,那时有一位名叫莲华上佛的导师,住在彩峰山的山顶;这座山因种种药草和种种珍宝而色彩斑斓。应当这样联系起来理解。巴利
613. Evaṃ etadaggaṃ ṭhānaṃ patvā pubbe katapuññasambhāraṃ saritvā somanassavasena attano puññakammāpadānaṃ vibhāvento padumuttarotiādimāha. Tassattho heṭṭhā vuttova. Purato himavantassāti himālayapabbatato pubbadisābhāgeti attho. Cittakūṭevasī tadāti yadā ahaṃ sīho migarājā hutvā himavantapabbatasamīpe vasāmi, tadā padumuttaro nāma satthā anekehi ca osadhehi, anekehi ca ratanehi cittavicittatāya cittakūṭe cittapabbatasikhare vasīti sambandho.
614 Abhītarūpo tatthāsinti的意思是:我于彼处是无畏的兽王,本性无所畏惧、毫无恐惧,āsiṃ即ahosiṃ。Catukkamoti的意思是:能够向四方行步。Yassa saddaṃ suṇitvānāti的意思是:听闻那位兽王的狮子吼后,众多的人和众多的有情都受到压制,特别被镇伏,心生恐惧。巴利
614.Abhītarūpo tatthāsinti abhītasabhāvo nibbhayasabhāvo migarājā tattha āsiṃ ahosinti attho. Catukkamoti catūhi disāhi kamo gantuṃ samattho. Yassa saddaṃ suṇitvānāti yassa migarañño sīhanādaṃ sutvā bahujjanā bahusattā vikkhambhanti visesena khambhanti bhāyanti.
615 我以对世尊的敬信,用嘴衔着一朵盛开的莲花,去亲近人中最上者、人中至尊、最殊胜、最崇高的正自觉者,也就是来到他跟前。当佛陀从灭尽定出定时,我把那朵花献上去供养。巴利
615.Suphullaṃ padumaṃ gayhāti bhagavati pasādena supupphitapadumapupphaṃ ḍaṃsitvā. Narāsabhaṃ narānaṃ āsabhaṃ uttamaṃ seṭṭhaṃ sambuddhaṃ upagacchiṃ, samīpaṃ agaminti attho. Vuṭṭhitassa samādhimhāti nirodhasamāpattito vuṭṭhitassa buddhassa taṃ pupphaṃ abhiropayiṃ pūjesinti attho.
616 向四方礼敬之后,是说:向四个方向礼敬之后,让自己的心变得清净,以恭敬之心安住下来,然后发出狮子吼——那无所畏惧的吼声。巴利
616.Catuddisaṃ namassitvāti catūsu disāsu namassitvā sakaṃ cittaṃ attano cittaṃ pasādetvā ādarena patiṭṭhapetvā sīhanādaṃ abhītanādaṃ anadiṃ ghosesinti attho.
617 接着,为了说明佛陀所给予的授记,他诵出了“莲华上”等偈颂。这一段的意思本身很容易明白。巴利
617. Tato buddhena dinnabyākaraṇaṃ pakāsento padumuttarotiādimāha. Taṃ uttānatthameva.
618 “Vadataṃ seṭṭho”的意思是:在那些自称“我们是佛陀,我们是佛陀”的外道中,最胜、最上的佛陀已经到来——应该这样连接。对于已经到来的世尊,我们将听闻他的法,“sossāma”就是“我们将听闻”的意思。巴利
618.Vadataṃ seṭṭhoti ‘‘mayaṃ buddhā, mayaṃ buddhā’’ti vadantānaṃ aññatitthiyānaṃ seṭṭho uttamo buddho āgatoti sambandho. Tassa āgatassa bhagavato taṃ dhammaṃ sossāma suṇissāmāti attho.
619 那些被欢喜和喜悦所压倒、征服、充满的天与人。“世间导者”指世间的导师,能引导人到达天界和解脱,他宣扬、阐明、讲述了我的声音、我的狮子吼;他是具有远见、能看见未来时代的大牟尼,在众牟尼当中最伟大的牟尼。剩下的偈颂都很容易理解。巴利
619.Tesaṃhāsaparetānanti hāsehi somanassehi paretānaṃ abhibhūtānaṃ samannāgatānaṃ tesaṃ devamanussānaṃ. Lokanāyakoti lokassa nāyako saggamokkhasampāpako mama saddaṃ mayhaṃ sīhanādaṃ pakittesi pakāsesi kathesi, dīghadassī anāgatakāladassī mahāmuni munīnamantare mahanto muni. Sesagāthā suviññeyyameva.
622 名叫莲花的人会成为转轮王,在六十四次投生中享有自在、权威和王权,统治王国,这就是这段话的意思。巴利
622. Nāmena padumo nāma cakkavattī hutvā catusaṭṭhiyā jātiyā issariyaṃ issarabhāvaṃ rajjaṃ kārayissatīti attho.
623 “Kappasatasahassamhi”是处格形式,用来表达属格的意思,也就是“在十万劫的尽头”。巴利
623.Kappasatasahassamhīti sāmyatthe bhummavacanaṃ, kappasatasahassānaṃ pariyosāneti attho.
624 “在已开示的教法之中”的意思是:那位乔达摩世尊把三藏都开示、宣说出来了。“将成为梵天亲族”的意思是:那时,在乔达摩世尊住世的时代,这只兽王狮子将投生在婆罗门家庭中。“从梵天亲族出家”的意思是:从婆罗门家庭出离之后,他将在那位世尊的教法中出家——应当这样连接起来理解。巴利
624.Pakāsite pāvacaneti tena gotamena bhagavatā piṭakattaye pakāsite desiteti attho. Brahmabandhu bhavissatīti tadā gotamassa bhagavato kāle ayaṃ sīho migarājā brāhmaṇakule nibbattissatīti attho. Brahmaññā abhinikkhammāti brāhmaṇakulato nikkhamitvā tassa bhagavato sāsane pabbajissatīti sambandho.
625 心已朝向精勤努力,就是被策动去实践精进的心。因为那些被称为“依”的烦恼不存在,所以是无依。因为烦恼的热恼不存在,所以是寂静。对于一切漏、所有漏,以遍知而舍断,成为无漏、离烦恼,他将以蕴般涅槃而寂灭,成为已寂灭——这就是这段话的意思。巴利
625.Padhānapahitattoti vīriyakaraṇatthaṃ pesitacitto. Upadhisaṅkhātānaṃ kilesānaṃ abhāvena nirupadhi. Kilesadarathānaṃ abhāvena upasanto. Sabbāsave sakalāsave pariññāya pahāya anāsavo nikkileso nibbāyissati khandhaparinibbānena nibbuto bhavissatīti attho.
626 “Vijane pantaseyyamhi”的意思是:在远离人群嘈杂、偏僻遥远的林野住处。“Vāḷamigasamākule”的意思是:黑狮子等凶暴兽群出没、聚集混杂的地方。其余内容跟前面已经说过的意思一样。巴利
626.Vijane pantaseyyamhīti janasambādharahite dūrāraññasenāsaneti attho. Vāḷamigasamākuleti kāḷasīhādīhi caṇḍamigasaṅgehi ākule saṃkiṇṇeti attho. Sesaṃ vuttatthamevāti.
3-9. 佉提罗林住长老譬喻的注疏巴利
3-9. Khadiravaniyattheraapadānavaṇṇanā
以“恒伽跋耆罗提”等语开头的,是尊者佉提罗林住长老的譬喻。这位长老也曾在过去诸佛那里积下善根,在生生世世中不断积集能助成解脱的福德。到了莲华上世尊的时代,他出生在天鹅城一个摆渡船夫家里,在恒河的帕耶格渡口以撑船为生。有一天,他看见世尊和声闻僧团来到恒河岸边,心里生起清净的信心,就把船筏连结起来,以盛大的供养和恭敬把世尊和僧团渡到对岸。随后,他看见一位比丘被导师安立于林中住比丘中最上首的地位,便祈愿自己将来也能得到那样的地位,于是向世尊和比丘僧团大行布施,并发了愿。世尊便授记,他的这个愿不会落空。巴利
Gaṅgābhāgīrathī nāmātiādikaṃ āyasmato khadiravaniyattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare titthanāvikakule nibbattitvā mahāgaṅgāya payāgatitthe titthanāvāya kammaṃ karonto ekadivasaṃ sasāvakasaṅghaṃ bhagavantaṃ gaṅgātīraṃ upagataṃ disvā pasannamānaso nāvāsaṅghāṭaṃ yojetvā mahantena pūjāsakkārena paratīraṃ pāpetvā aññataraṃ bhikkhuṃ satthārā āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā bhagavato bhikkhusaṅghassa ca mahādānaṃ pavattetvā paṇidhānaṃ akāsi. Bhagavā tassa patthanāya avañjhabhāvaṃ byākāsi.
从那时起,他不断积累福德,在天界与人间流转轮回,享尽两界的福报。直到这位佛陀出世时,他投生在摩揭陀国的那罗村,入于一位名叫鲁帕舍利的婆罗门女腹中。他长大成年后,父母想用家庭束缚把他拴住,就把这事告诉了他。他听说舍利弗长老已经出家,顿时生起悚惧:“我的兄长优波提舍尊者,连这样的富贵都能舍弃去出家,难道我还要去承受他吐掉的口水吗?”于是像一头不靠近陷阱的鹿一样,他瞒过亲属,被因缘具足所催促,来到比丘们那里,说明自己是法将的弟弟,并表达了自己想出家的意愿。比丘们让他出家,等他满二十岁后为他授了具足戒,并指导他修行的业处。他领受业处后,进入柯提罗林,在休息中精勤努力,因为智慧已经成熟,不久便证得六通,成为阿拉汉。证得阿拉汉后,为了礼敬世尊和法将,他收拾好住处,带着衣钵出发,一路来到舍卫城,进入祇园精舍,礼敬世尊和法将后,在祇园住了几天。那时,世尊坐在圣众中间,把他安立在林中住比丘中最上首的位置,宣告说:“比丘们,在我的声闻弟子中,林中住比丘里最上首的,就是离婆多。”巴利
So tato paṭṭhāya puññāni upacinanto devamanussesu saṃsaranto ubhayasampattiyo anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe nālakagāme rūpasāriyā nāma brāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti. Taṃ vayappattaṃ mātāpitaro gharabandhanena bandhitukāmā hutvā tassa ārocesuṃ. So sāriputtattherassa pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘mayhaṃ jeṭṭhabhātā ayyo upatisso imaṃ vibhavaṃ chaḍḍetvā pabbajito, tena vantaṃ kheḷapiṇḍaṃ kathāhaṃ anubhavissāmī’’ti jātasaṃvego pāsaṃ anupagacchamānamigo viya ñātake vañcetvā hetusampattiyā codiyamāno bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā dhammasenāpatino kaniṭṭhabhāvaṃ nivedetvā attano pabbajjāya chandaṃ ārocesi. Bhikkhū taṃ pabbājetvā paripuṇṇavīsativassaṃ upasampādetvā kammaṭṭhāne niyojesuṃ. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā khadiravanaṃ pavisitvā vissamanto ghaṭento vāyamanto ñāṇassa paripākaṃ gatattā nacirasseva chaḷabhiñño arahā ahosi. So arahā hutvā satthāraṃ dhammasenāpatiñca vandituṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya nikkhamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ dhammasenāpatiñca vanditvā katipāhaṃ jetavane vihāsi. Atha naṃ satthā ariyagaṇamajjhe nisinno āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ āraññakānaṃ yadidaṃ revato’’ti (a. ni. 1.198, 203).
628 他这样到达了最上首的地位之后,回忆起自己过去所造的业,怀着欢喜与愉悦,宣说自己前世所行的故事,于是说出了“恒河、跋耆罗提”等偈颂。其中,“恒河”:因为流淌时像唱歌一样发出声响,所以叫恒河。另一种说法,“go”叫做大地,因为它在大地上奔流运行,所以叫恒河。它从阿耨达池流出,右绕三圈后所经之处,叫“旋流恒河”;从山顶流经之处,叫“厚流恒河”;穿过山体流经之处,叫“暗流恒河”;之后冲击厚实的山,在虚空中流过五由旬之处,叫“虚空恒河”;冲开它坠落之处,形成方圆五由旬的池塘,再冲破池岸,在那里又像五指分开一样成为五道水流,分别名为恒河、耶牟那、萨罗补、摩希、阿致罗筏底。由于以这五个名字把赡部洲分成五部分、五块区域,在这五部分、五块区域中来回流转,所以叫“跋耆罗提”。这条恒河也就是跋耆罗提,所以合称“恒河跋耆罗提”。本来应该说“跋耆罗提恒河”,但为了偈颂韵律顺口,才按旧有的读法来说,应当这样理解。“从雪山流出”:所谓“雪山”,因为它伤害众生——用寒冷打击、摧毁、扰乱他们,所以叫“hima”;具有“hima”的,就叫“雪山”;从这雪山开始流出、运行、流淌的,就叫“从雪山流出”。“在险滩处,我是船夫”:在那恒河急流汹涌、险恶的渡口处,我出生在渔夫家族,成为船夫——意思是“我曾是”。 “我渡人至此岸”:对于所有来到的人,我把他们从彼岸渡到此岸——意思是“我渡、我令渡”。巴利
628. Evaṃ etadaggaṭṭhānaṃ patvā attano pubbakammaṃ saritvā pītisomanassavasena pubbacaritāpadānaṃ pakāsento gaṅgā bhāgīrathītiādimāha. Tattha gaṅgāti gāyamānā ghosaṃ kurumānā gacchatīti gaṅgā. Atha vā go vuccati pathavī, tasmiṃ gatā pavattāti gaṅgā. Anotattadahaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne āvaṭṭagaṅgāti ca pabbatamatthakena gataṭṭhāne bahalagaṅgāti ca tiracchānapabbataṃ vijjhitvā gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti ca tato bahalapabbataṃ paharitvā pañcayojanaṃ ākāsena gataṭṭhāne ākāsagaṅgāti ca tassā patitaṭṭhānaṃ bhinditvā jātaṃ pañca yojanaṃ pokkharaṇīkūlaṃ bhinditvā tattha pana pañcaṅguli viya pañca dhārā hutvā gaṅgā yamunā sarabhū mahī aciravatīti pañca nāmā hutvā jambudīpaṃ pañca bhāgaṃ pañca koṭṭhāsaṃ katvā pañca bhāge pañca koṭṭhāse itā gatā pavattāti bhāgīrathī. Gaṅgā ca sā bhāgīrathī ceti gaṅgābhāgīrathī. ‘‘Bhāgīrathī gaṅgā’’ti vattabbe gāthābandhasukhatthaṃ pubbacariyavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Himavantā pabhāvitāti satte hiṃsati sītena hanati matheti āloḷetīti himo, himo assa atthīti himavā, tato himavantato paṭṭhāya pabhāvitā pavattā sandamānāti himavantapabhāvitā. Kutitthe nāviko āsinti tassā gaṅgāya caṇḍasotasamāpanne visamatitthe kevaṭṭakule uppanno nāviko āsiṃ ahosinti attho. Orime ca tariṃ ahanti sampattasampattamanusse pārimā tīrā orimaṃ tīraṃ ahaṃ tariṃ tāresinti attho.
629 莲华上导师:在一切两足众生中最为殊胜,能引导众生趣向涅槃,是善于调御的导师——莲华上正觉者,他使我的福德成就得以圆满。与十万自在者、十万漏尽者一起,为了渡过恒河水流而到达渡口——应当这样连接上下文。巴利
629.Padumuttaro nāyakoti dvipadānaṃ uttamo satte nibbānaṃ nāyako pāpanako padumuttarabuddho mama puññasampattiṃ nipphādento. Vasīsatasahassehi khīṇāsavasatasahassehi gaṅgāsotaṃ tarituṃ titthaṃ pattoti sambandho.
630 见到那位已经到来的正自觉者后,把木匠们好好建造、制作、完成的许多船汇集起来,两艘两艘并在一起,在船上搭起帐篷顶盖,供养、礼敬人中之牛王、莲华上正自觉者——这就是这段话的意思。巴利
630.Bahū nāvā samānetvāti sampattaṃ taṃ sammāsambuddhaṃ disvā vaḍḍhakīhi suṭṭhu saṅkhataṃ kataṃ nipphāditaṃ bahū nāvāyo samānetvā dve dve nāvāyo ekato katvā tassā nāvāya upari maṇḍapachadanaṃ katvā narāsabhaṃ padumuttarasambuddhaṃ paṭimāniṃ pūjesinti attho.
631 “而来正自觉者”:正自觉者这样来到那里,到了那条拼连起来的船,又登上了那条最胜之船——这是上下文的关联。“导师立于水中央”:已登船的导师站在恒河水中央,宣说了这些与喜悦相应的偈颂——这是上下文的关联。巴利
631.Āgantvānaca sambuddhoti evaṃ saṅghaṭitāya nāvāya tattha āgantvāna tañca nāvakaṃ nāvamuttamaṃ āruhīti sambandho. Vārimajjhe ṭhito satthāti nāvamārūḷho satthā gaṅgājalamajjhe ṭhito samāno imā somanassapaṭisaṃyuttagāthā abhāsatha kathesīti sambandho.
632 那位把正觉者渡过去的人:就是那位船夫,他把正觉者渡过了恒河的水流。还有漏尽的僧团:他不仅渡了正觉者,也把漏尽、没有烦恼的僧团渡了过去——这就是这段话的意思。以那份净信心:凭着渡船时生起的、与喜悦相应的净信心,他将来会在天界的六层欲天中享受快乐,体验天上的种种福报——这就是这段话的意思。巴利
632.Yo so tāresi sambuddhanti yo so nāviko gaṅgāsotāya sambuddhaṃ atāresi. Saṅghañcāpi anāsavanti na kevalameva sambuddhaṃ tāresi, anāsavaṃ nikkilesaṃ saṅghañcāpi tāresīti attho. Tena cittapasādenāti tena nāvāpājanakāle uppannena somanassasahagatacittapasādena devaloke chasu kāmasaggesu ramissati dibbasampattiṃ anubhavissatīti attho.
633 你将在天界投生时,你那座善加建造、精工而成的天宫,会以船的形状、船的样子出现并显现出来——这就是这段话的意思。所谓“空中有花盖”,是说由于过去建造船上顶盖这件事的果报,今后无论你走到哪里,空中都会有花朵织成的伞盖一直覆盖在你上方——应当这样把上下文连起来理解。巴利
633.Nibbattissatite byamhanti devaloke uppannassa te tuyhaṃ byamhaṃ vimānaṃ sukataṃ suṭṭhu nibbattaṃ nāvasaṇṭhitaṃ nāvāsaṇṭhānaṃ nibbattissati pātubhavissatīti attho. Ākāse pupphachadananti nāvāya uparimaṇḍapakatakammassa nissandena sabbadā gatagataṭṭhāne ākāse pupphachadanaṃ dhārayissatīti sambandho.
634 从造作福德之时算起,经过五十八劫之后,将会出现一位名叫塔拉卡的转轮王,他是刹帝利种姓,统御四方,是四大洲的主宰,所向必胜,战胜一切——应当这样连接上下文。其余的偈颂意思浅显易懂。巴利
634.Aṭṭhapaññāsakappamhīti ito puññakaraṇakālato paṭṭhāya aṭṭhapaṇṇāsakappaṃ atikkamitvā nāmena tārako nāma cakkavattī khattiyo cāturanto catūsu dīpesu issaro vijitāvī jitavanto bhavissatīti sambandho. Sesagāthā uttānatthāva.
637 他名叫离婆多,是因为出生在离婆多星宿之下,所以得到“离婆多”这个名字。他将成为梵天亲族,也就是婆罗门之子,会投生在婆罗门家中——这就是这句话的意思。巴利
637.Revato nāma nāmenāti revatīnakkhattena jātattā ‘‘revato’’ti laddhanāmo brahmabandhu brāhmaṇaputtabhūto bhavissati brāhmaṇakule uppajjissatīti attho.
639 他将般涅槃,不再有烦恼:也就是无烦恼,将以诸蕴般涅槃而般涅槃。巴利
639.Nibbāyissatināsavoti nikkileso khandhaparinibbānena nibbāyissati.
640 “我的精进是能负轭拉车的精进”:意思是,我被莲华上佛世尊这样授记之后,依次修行,达到了波罗蜜的顶点。我的精进是不松懈的精进,是能负轭、能拉车、能承载重担的精进,它运载、承载着我走向安稳、无怖畏的涅槃。这就是这段话的意思。“我持着最后之身”:意思是,现在我在正自觉者的教法中,持着这最后的身。这是上下文之间的关联。巴利
640.Vīriyaṃ me dhuradhorayhanti evaṃ padumuttarena bhagavatā byākato ahaṃ kamena pāramitākoṭiṃ patvā me mayhaṃ vīriyaṃ asithilavīriyaṃ dhuradhorayhaṃ dhuravāhaṃ dhurādhāraṃ yogehi khemassa nibbhayassa nibbānassa adhivāhanaṃ āvahanaṃ ahosīti attho. Dhāremi antimaṃ dehanti idānāhaṃ sammāsambuddhasāsane pariyosānasarīraṃ dhāremīti sambandho.
后来,他回到自己出生的村子,把三个姐妹——遮罗、优波遮罗、尸须波遮罗——的儿子,也就是他的三个外甥遮罗、优波遮罗、尸须波遮罗带来,让他们出家,并安排他们修习业处。他们便专心投入业处的修行而安住。巴利
So aparabhāge attano jātagāmaṃ gantvā ‘‘cālā, upacālā, sīsūpacālā’’ti tissannaṃ bhaginīnaṃ putte ‘‘cālā, upacālā, sīsūpacālā’’ti tayo bhāgineyye ānetvā pabbājetvā kammaṭṭhāne niyojesi. Te kammaṭṭhānaṃ anuyuttā vihariṃsu.
那时,长老忽然得了某种病。舍利弗长老听说后,心想“我要去探望离婆多,并问他证悟的境界”,就前去看望。离婆多长老远远看见法将军走来,为了让那些沙弥生起正念而教导他们,便诵出了“遮罗”开头的偈颂。其中,“遮罗、优波遮罗、尸须波遮罗”是对他们的称呼。因为这三个孩子是以阴性词形得名的,所以即使出家后也仍然这样叫他们。也有人说他们的名字是“遮利、优波遮利、尸苏波遮利”。为了说明用“遮罗”等词呼唤他们的用意,偈颂先问“你们是否安住于正念”,然后说出理由:“射毛者已经来到你们这里。”“正念”就是具足正念。“确实”表示强调。“已来”就是已经来了。“你们”是就你们而言。“如同射毛者”就是像能射穿毛发的人一样。这里的简要意思是:你们的舅父长老,智慧锐利、迅捷、能透彻决断,就像射毛者一样,如同导师一般来到了;所以,你们要提起沙门的想,安住在正念正知中,对已证得的修行境界不要放逸。巴利
Tasmiñca samaye therassa kocideva ābādho uppanno, taṃ sutvā sāriputtatthero – ‘‘revatassa gilānapucchanaṃ adhigamapucchanañca karissāmī’’ti upagañchi. Revatatthero dhammasenāpatiṃ dūratova āgacchantaṃ disvā tesaṃ sāmaṇerānaṃ satuppādavasena ovadiyamāno cāletigāthaṃ abhāsittha. Tattha cāle upacāle sīsūpacāleti tesaṃ ālapanaṃ. Cālā, upacālā, sīsūpacālāti hi itthiliṅgavasena laddhanāmā tayo dārakā pabbajitāpi tathā vohariyyanti. ‘‘Cālī, upacālī, sīsūpacālīti tesaṃ nāmānī’’ti ca vadanti. Yadatthaṃ ‘‘cāle’’tiādinā āmantanaṃ kataṃ, taṃ dassento ‘‘patissatā nu kho viharathā’’ti vatvā tattha kāraṇaṃ āha – ‘‘āgato vo vālaṃ viya vedhī’’ti. Patissatāti patissatikā . Khoti avadhāraṇe. Āgatoti āgañchi. Voti tumhākaṃ. Vālaṃ viya vedhīti vālavedhi viya. Ayañhettha saṅkhepattho – tikkhajavananibbedhikapaññatāya vālavedhirūpo satthukappo tumhākaṃ mātulatthero āgato, tasmā samaṇasaññaṃ upaṭṭhapetvā satisampajaññayuttā eva hutvā viharatha, yathādhigate vihāre appamattā bhavathāti.
那些沙弥听了之后,先对法将军做了迎接等该做的礼数。两位舅父长老互相问候的时候,他们就在不远处入定坐下。法将军和离婆多长老寒暄完毕,就从座位上起身,走到那些沙弥跟前。沙弥们因为早就定好了时间,见长老走过来,就起身顶礼,站在一旁。长老问他们:“你们依什么住处而住?”他们回答:“依这个住处,依那个住处。”长老连对这些孩子也这样教导。他赞叹长老说:“我的兄弟真是说真实语的人,确实在随法而行。”说完就离开了。这里剩下的内容意思都很清楚。巴利
Taṃ sutvā te sāmaṇerā dhammasenāpatissa paccuggamanādivattaṃ katvā ubhinnaṃ mātulattherānaṃ paṭisanthāravelāyaṃ nātidūre samādhiṃ samāpajjitvā nisīdiṃsu. Dhammasenāpati revatattherena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā uṭṭhāyāsanā te sāmaṇere upasaṅkami. Te tathā kālaparicchedassa katattā there upasaṅkamante uṭṭhahitvā vanditvā aṭṭhaṃsu. Thero – ‘‘katarakataravihārena viharathā’’ti pucchitvā tehi ‘‘imāya imāyā’’ti vutte dārakepi evaṃ vinento – ‘‘mayhaṃ bhātiko saccavādī vata dhammassa anudhammacāri’’nti theraṃ pasaṃsanto pakkāmi. Sesamettha uttānatthamevāti.
阿难长老譬喻的注释巴利
3-10. Ānandattheraapadānavaṇṇanā
“从园门而出”等段落,是尊者阿难长老的譬喻(阿波陀那)。这位长老也曾在过去诸佛那里积集善行,在一次次轮回中不断积累能助成解脱的福德。在莲华上佛的时代,他出生在天鹅城,是世尊同父异母的弟弟,名叫善意。他的父亲叫难陀王。等难陀王的儿子善意王子成年后,父王把距天鹅城一百二十由旬的一座富庶之城交给了他。他时常回来拜见世尊和父王。那时,国王亲自恭敬地侍奉世尊和十万人的比丘僧团,不让别人来侍奉。巴利
Ārāmadvārā nikkhammātiādikaṃ āyasmato ānandattherassa apadānaṃ. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare satthu vemātikabhātā hutvā nibbatti. Sumanotissa nāmaṃ ahosi. Pitā panassa nandarājā nāma. So attano puttassa sumanakumārassa vayappattassa haṃsavatīnagarato vīsayojanasate ṭhāne bhoganagaraṃ adāsi. So kadāci kadāci āgantvā satthārañca pitarañca passati. Tadā rājā satthārañca satasahassaparimāṇaṃ bhikkhusaṅghañca sayameva sakkaccaṃ upaṭṭhahi, aññesaṃ upaṭṭhātuṃ na deti.
那时,边境发生了叛乱。王子没有向国王禀报,就自己把叛乱平定了。国王听说后,心里非常高兴,说道:“我先赐给你一个恩典,你挑吧。”王子说:“我想在三个月里侍奉导师和比丘僧团,让这一生不白白度过。”国王说:“这做不到,说别的吧。”王子说:“陛下,刹帝利说话没有说两遍的道理,就请把这个恩典给我吧,别的我都不需要。只要导师同意,就等于已经给了我。”国王想:“我去了解一下导师的意思。”就去了寺院。正好那时世尊进了香室。王子走到比丘们跟前说:“尊者,我是来拜见世尊的,请让我见见他。”比丘们说:“有位叫善意的长老是世尊的侍者,你到他那里去吧。”王子来到那位长老那里说:“尊者,请引我去见世尊。”于是,那位长老就在王子眼前没入地下,来到世尊面前,禀报说:“世尊,王子来看您了。”世尊说:“那么,比丘,你到外面去铺设座位吧。”长老又拿起佛座,没入香室之中,然后出现在王子眼前的庭院里,在香室庭院铺好了座位。王子看到这一幕,心里生起这样的念头:“这位比丘真是了不起啊。”巴利
Tena samayena paccanto kupito ahosi. Kumāro tassa kupitabhāvaṃ rañño anārocetvā sayameva taṃ vūpasamesi. Taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso ‘‘varaṃ te tāva dammi, gaṇhāhī’’ti āha. Kumāro ‘‘satthāraṃ bhikkhusaṅghañca temāsaṃ upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ icchāmī’’ti āha. ‘‘Etaṃ na sakkā, aññaṃ vadehī’’ti. ‘‘Deva, khattiyānaṃ dve kathā nāma natthi, etaṃ me dehi, na mayhaṃ aññenattho, sace satthā anujānāti, dinnamevā’’ti. So ‘‘satthu cittaṃ jānissāmī’’ti vihāraṃ gato. Tena ca samayena bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti. So bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya āgato, dassetha ma’’nti. Bhikkhū ‘‘sumano nāma thero satthu upaṭṭhāko, tassa santikaṃ gacchāhī’’ti āhaṃsu. So therassa santikaṃ gantvā ‘‘satthāraṃ, bhante, dassethā’’ti āha. Atha thero tassa passantasseva pathaviyaṃ nimujjitvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘rājaputto, bhante, tumhākaṃ dassanāya āgato’’ti āha. ‘‘Tena hi bhikkhu bahi āsanaṃ paññapehī’’ti. Thero punapi buddhāsanaṃ gahetvā antogandhakuṭiyaṃ nimujjitvā tassa passantassa bahipariveṇe pātubhavitvā gandhakuṭipariveṇe āsanaṃ paññāpesi. Kumāro taṃ disvā ‘‘mahanto vatāyaṃ bhikkhū’’ti cittaṃ uppādesi.
世尊也从香室出来,在已经铺好的座位上坐下。王子向世尊行礼、问候之后,问道:“尊者,这位长老在您的教法里,我想应该是很受器重的吧?”世尊说:“是的,王子,很受器重。”王子又问:“尊者,他是做了什么才这样受器重呢?”世尊说:“因为做了布施等种种福德。”王子说:“世尊,我也希望将来在佛陀的教法里,像这位长老一样受到器重。”于是他在驻营地,连续七天向以佛陀为首的僧团供养食物。到第七天,他说:“尊者,我已经从父王那里得到了侍奉您们三个月的恩准,请您们接受我三个月的雨安居。”他得知世尊答应了,就带着世尊和随行大众出发,每隔一由旬就为世尊和比丘僧团建一座适合居住的精舍,让他们沿途各处安住。最后,在他住处附近,有一座他用十万金买下、名叫“美丽园”的园林,他又用十万金建了一座精舍,把世尊一行迎进了那座精舍。巴利
Bhagavāpi gandhakuṭito nikkhamitvā paññattāsane nisīdi. Rājaputto satthāraṃ vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ayaṃ, bhante, thero tumhākaṃ sāsane vallabho maññe’’ti? ‘‘Āma, kumāra, vallabho’’ti. ‘‘Kiṃ katvā, bhante, esa vallabho’’ti? ‘‘Dānādīni puññāni katvā’’ti. ‘‘Bhagavā, ahampi ayaṃ thero viya anāgate buddhasāsane vallabho hotukāmo’’ti so buddhappamukhassa saṅghassa sattāhaṃ khandhāvāre bhattaṃ datvā sattame divase, ‘‘bhante, mayā pitu santikā tumhākaṃ temāsaṃ paṭijagganavaro laddho, temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethā’’ti vatvā satthu adhivāsanaṃ viditvā saparivāraṃ bhagavantaṃ gahetvā yojane yojane satthu bhikkhusaṅghassa ca vasanānucchavike vihāre kāretvā tattha tattha vasāpento attano vasanaṭṭhānasamīpe satasahassena kīte sobhananāmake uyyāne satasahassena kāritaṃ vihāraṃ pavesāpetvā –
“ 我花十万金买下,又花十万金建造;
这座名叫‘美丽’的园林,请您接受吧,大牟尼。”巴利
‘‘Satasahassena me kītaṃ, satasahassena kāritaṃ; Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ, paṭiggaṇha mahāmunī’’ti. –
他洒了水。在雨安居开始那天,他为世尊举行了盛大的布施,并嘱咐妻儿和大臣们:“你们要用这种方式继续布施。”他让他们负责布施和其他该办的事务,自己则住在须摩那长老住处附近,就在自己的住处侍奉了世尊三个月。临近自恣时,他进入村庄,举行了七天的大布施。到第七天,他把三衣放在世尊和比丘僧团脚下,顶礼之后发愿说:“尊者,从我入雨安居以来所修的福德,不是为了帝释天神的种种富贵享受,而是愿我也能像须摩那长老那样,在未来成为一位佛陀的侍者和亲信。”世尊看到他未来没有障碍,就为他授记,然后离开了。巴利
Udakaṃ pātesi. So vassūpanāyikadivase satthu mahādānaṃ pavattetvā ‘‘iminā nīhārena dānaṃ dadeyyāthā’’ti puttadāre amacce ca dāne kiccakaraṇe ca niyojetvā sayaṃ sumanattherassa vasanaṭṭhānasamīpeyeva vasanto evaṃ attano vasanaṭṭhāne satthāraṃ temāsaṃ upaṭṭhahi. Upakaṭṭhāya pana pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase satthu bhikkhusaṅghassa ca pādamūle ticīvare ṭhapetvā vanditvā ‘‘bhante, yadetaṃ mayā khandhāvārato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ, na taṃ sakkasampattiādīnaṃ atthāya kataṃ, atha kho ahampi sumanatthero viya anāgate ekassa buddhassa upaṭṭhāko vallabho bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyataṃ disvā byākaritvā pakkāmi.
他在那位佛出世的时代,做了十万年的善业,此后又在一次次投生中到处积累殊胜的善业,在天界和人间流转。到了迦叶佛的时代,他出生在一个良家,长大后,看见一位长老进城乞食,就做了一件上衣用来承接钵,以此供养那位长老。之后他又投生到天界,从天界命终后,成为波罗奈王。他见到八位独觉佛,便供养他们饮食,在自己的吉祥园林里建了八座草庐,又为他们的坐处准备了八张全由宝石制成的座椅和宝石脚架,这样侍奉了一万年。这些都是他广为人知的事迹。巴利
So tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ puññāni katvā tato parampi tattha tattha bhave uḷārāni puññakammāni upacinitvā devamanussesu saṃsaranto kassapabhagavato kāle kulagehe nibbatto viññutaṃ patvā ekassa therassa piṇḍāya carato pattaggahaṇatthaṃ uttarasāṭakaṃ katvā pūjaṃ akāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭha paccekabuddhe disvā te bhojetvā attano maṅgaluyyāne aṭṭha paṇṇasālāyo kāretvā tesaṃ nisīdanatthāya aṭṭha sabbaratanamayapīṭhe ceva maṇiādhārake ca paṭiyādetvā dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi, etāni pākaṭāni.
他在十万劫那么长的时间里,一生又一生、在各种存在中不断积累福德,和我们的菩萨一起投生到兜率天。从那里命终后,他投生在甘露饭王的家里。因为他的出生让所有亲族都感到欢喜,所以就得名叫“阿难”。他渐渐长大。后来菩萨出家,证得正等正觉、转动殊胜法轮,世尊最先前往迦毗罗卫城。世尊离开那里时,阿难和跋提亚等人为了随侍世尊而跟着出城,在世尊身边出家。他在具寿满慈子面前听了说法后,证得了入流果。巴利
Kappasatasahassaṃ pana tattha tattha bhave puññāni upacinanto amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe nibbattitvā sabbe ñātake ānandite karonto jātoti ānandotveva nāmaṃ labhi. So anukkamena vayappatto katābhinikkhamane sammāsambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke paṭhamaṃ kapilavatthuṃ gantvā tato nikkhamante bhagavati tassa parivāratthaṃ pabbajituṃ nikkhamantehi bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi.
那时,世尊刚成佛的最初二十年里,还没有固定的侍者。有时是那伽萨摩罗拿着钵和衣随行,有时是那耆多,有时是优波婆那,有时是善星,有时是沙弥准陀,有时是娑竭陀,有时是弥醯。他们大多数人不能让导师满意。有一天,世尊在香室精舍里,坐在铺设好的殊胜佛座上,被比丘僧团围绕,对比丘们说:“比丘们,我现在已经老了。有些比丘,当我说‘我走这条路’时,他们却走另一条路;有些比丘把我的钵和衣放在地上。你们要认出一个能固定侍奉我的比丘。”比丘们听了这话,心中生起了法悚惧。这时,具寿舍利弗起身,礼敬世尊后说:“尊者,让我来侍奉您吧。”世尊拒绝了。同样地,以大目犍连为首,除了具寿阿难之外,所有大弟子都起身说:“我来侍奉,我来侍奉。”世尊也都拒绝了。巴利
Tena ca samayena bhagavato paṭhamabodhiyaṃ vīsativassāni anibaddhā upaṭṭhākā ahesuṃ. Ekadā nāgasamālo pattacīvaraṃ gahetvā vicarati, ekadā nāgito, ekadā upavāno, ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā meghiyo, te yebhuyyena satthu cittaṃ nārādhayiṃsu. Athekadivasaṃ bhagavā gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane bhikkhusaṅghaparivuto nisinno bhikkhū āmantesi – ‘‘ahaṃ, bhikkhave, idāni mahallako ekacce bhikkhū ‘iminā maggena gacchāmī’ti vutte aññena maggena gacchanti, ekacce mayhaṃ pattacīvaraṃ bhūmiyaṃ nikkhipanti, mayhaṃ nibaddhupaṭṭhākaṃ ekaṃ bhikkhuṃ vijānathā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhūnaṃ dhammasaṃvego udapādi. Athāyasmā sāriputto uṭṭhāya bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhe upaṭṭhahissāmī’’ti āha. Taṃ bhagavā paṭikkhipi. Etenupāyena mahāmoggallānaṃ ādiṃ katvā sabbe mahāsāvakā ‘‘ahaṃ upaṭṭhahissāmi , ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti uṭṭhahiṃsu ṭhapetvā āyasmantaṃ ānandaṃ. Tepi bhagavā paṭikkhipi.
阿难却只是静静地坐着。这时,比丘们对他说:“贤友,你也去请求做导师的侍者吧。”阿难说:“靠请求得来的侍者之位,算什么呢?如果导师愿意,他自己会说。”于是世尊说:“诸比丘,不必让别人去催促阿难,他自己明白之后,就会来侍奉我。”之后,比丘们又说:“起来吧,贤友阿难,去向导师请求侍者之位吧。”长老便起身说道:“尊者,如果世尊不把他自己得到的上等衣服给我,不把上等团食给我,不让我住在单独的香室,不带我一起去接受邀请,那我就不会侍奉世尊。”他提出这四项拒绝,是为了堵住别人的非议:“得到这么多好处,侍奉导师算什么负担呢?”接着他又说:“尊者,如果世尊愿意接受由我接下的邀请;如果我能立刻把从远方来的人带去见世尊;如果我一生起疑惑,就能立刻到世尊那里请问;如果世尊能为我重新解说一遍他背对我时所说的法,那我就侍奉世尊。”他提出这四项请求,是为了堵住别人的非议:“连这样的照顾都得不到,那还当什么侍者?”同时也是为了圆满他作为法藏守护者的身份。他这样取得了八项条件,成为固定的侍者。正是为了这个侍者之位,他证得了在十万大劫中圆满的诸波罗蜜的果报。巴利
Ānando pana tuṇhīyeva nisīdi. Atha naṃ bhikkhū āhaṃsu – ‘‘āvuso, tvampi satthu upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti. ‘‘Yācitvā laddhupaṭṭhānaṃ nāma kīdisaṃ hoti? Sace ruccati, satthā sayameva vakkhatī’’ti. Atha bhagavā – ‘‘na, bhikkhave, ānando aññehi ussāhetabbo, sayameva jānitvā maṃ upaṭṭhahissatī’’ti āha. Tato bhikkhū ‘‘uṭṭhehi, āvuso ānanda, satthāraṃ upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti āhaṃsu. Thero uṭṭhahitvā ‘‘sace me, bhante, bhagavā attanā laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ na dassati, paṇītaṃ piṇḍapātaṃ na dassati, ekagandhakuṭiyaṃ vasituṃ na dassati, nimantanaṃ gahetvā na gamissati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti āha. ‘‘Ettake guṇe labhato satthu upaṭṭhānaṃ ko bhāro’’ti upavādamocanatthaṃ ime cattāro paṭikkhepā, ‘‘sace, bhante, bhagavā mayā gahitaṃ nimantanaṃ gamissati, sacāhaṃ desantarato āgatāgate tāvadeva dassetuṃ labhāmi, yadā me kaṅkhā uppajjati, tāvadeva bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchituṃ labhāmi, sace bhagavā parammukhā desitaṃ dhammaṃ puna mayhaṃ byākarissasi, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmi’’. ‘‘Ettakampi satthu santike anuggahaṃ na labhatī’’ti upavādamocanatthañceva dhammabhaṇḍāgārikabhāvaparipūraṇatthañca imā catasso yācanāti ime aṭṭha vare gahetvā nibaddhupaṭṭhāko ahosi. Tasseva ṭhānantarassa atthāya kappasatasahassaṃ pūritānaṃ pāramīnaṃ phalaṃ pāpuṇi.
他从得到侍者职位那天开始,就用两种水、三种齿木,以及照料手脚、按摩背部、打扫香室和周边环境等事务来侍奉十力者。他整天待在导师身边,心里清楚:“到了这个时候,该给导师取这个,该做那个。”到了夜里,他拿起一支大火炬,绕着香室和周边巡行九圈,为的是导师一叫就能立刻应答,也为了驱除自己的昏沉和睡意。那时,导师正坐在祇园精舍的圣众中间,用种种方式称赞他,把他安置在多闻者、具念者、正行者、坚忍者以及侍者比丘中的最上位置。巴利
So upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhadivasato paṭṭhāya dasabalaṃ duvidhena udakena tividhena dantakaṭṭhena hatthapādaparikammena piṭṭhiparikammena gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto – ‘‘imāya nāma velāya satthu idaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti divasabhāgaṃ santikāvacaro hutvā rattibhāge mahantaṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā gandhakuṭipariveṇaṃ navavāre anupariyāyati satthari pakkosante paṭivacanadānāya, thinamiddhavinodanatthaṃ. Atha naṃ satthā jetavane ariyagaṇamajjhe nisinno anekapariyāyena pasaṃsitvā bahussutānaṃ satimantānaṃ gatimantānaṃ dhitimantānaṃ upaṭṭhākānañca bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi.
这位大长老被导师在五个方面列为第一,具备四种稀有难得的品质,守护着导师的法藏。世尊般涅槃之后,他还是有学。像前面说的那样,比丘们鼓励他,天神也警策他,他于是生起紧迫感,心想:“明天就要结集法了,可我一个还有应作之事的有学,去和无学的长老们一起参加集会诵出法,这实在不合适。”他发起精进,开始修观,大半夜都在修观,在经行道上却没能达到精进的平衡。于是他离开经行道,走进精舍,坐在床上,正要躺下,身体刚转过去——头还没碰到枕头,脚刚离开地面,就在那一瞬间,心不执取任何事物,从诸漏中解脱,成为具足六通的人。巴利
Evaṃ satthārā pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapito catūhi acchariyabbhūtadhammehi samannāgato satthu dhammakosārakkho ayaṃ mahāthero sekhova samāno satthari parinibbute heṭṭhā vuttanayena bhikkhūhi samuttejito devatāya ca saṃvejito ‘‘sveyeva ca dāni dhammasaṅgīti kātabbā, na kho pana metaṃ patirūpaṃ, yvāyaṃ sekho sakaraṇīyo asekhehi therehi saddhiṃ dhammaṃ gāyituṃ sannipātaṃ gantu’’nti sañjātussāho vipassanaṃ paṭṭhapetvā bahudeva rattiṃ vipassanāya kammaṃ karonto caṅkame vīriyasamataṃ alabhitvā tato vihāraṃ pavisitvā sayane nisīditvā sayitukāmo kāyaṃ āvaṭṭesi. Apattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, pādā ca bhūmito muttamattā, ekasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci, chaḷabhiñño ahosi.
644 这位具足六神通等功德、在侍者等功德上达到最上地位的尊者,回忆起自己过去的业行,以喜悦之心开示前世所修的事迹,于是说出“从园门出去……”等话。其中,“从园门出去”是说:那位名叫莲华上佛的大牟尼、正自觉者,为了给一切众生说法,从精舍大门走出去,在门外附近搭好的殿堂中央,坐在铺设好的殊胜佛座上。“降下不死之雨”:是以说法的大甘露之流降下法雨。“熄灭了大众”:是说他熄灭了、平息了大众心相续中的烦恼之火,使大众以涅槃甘露之饮,到达寂静清凉。巴利
644. Evaṃ chaḷabhiññādiguṇapaṭimaṇḍito upaṭṭhākādiguṇehi etadaggaṭṭhānaṃ patto attano pubbakammaṃ saritvā somanassavasena pubbacaritāpadānaṃ dassento ārāmadvārā nikkhammātiādimāha. Tattha ārāmadvārāti sabbasattānaṃ dhammadesanatthāya vihāradvārato nikkhamitvā bahidvārasamīpe katamaṇḍapamajjhe supaññattavarabuddhāsane nisinno padumuttaro nāma mahāmuni sammāsambuddho. Vassanto amataṃ vuṭṭhinti dhammadesanāmahāamatadhārāhi dhammavassaṃ vassanto. Nibbāpesi mahājananti mahājanassa cittasantānagatakilesaggiṃ nibbāpesi vūpasamesi, mahājanaṃ nibbānāmatapānena santiṃ sītibhāvaṃ pāpesīti attho.
645 “十万贤者”:这是为了显示眷属的圆满而说的。他们具足六种神通,也就是神变通等各类智慧;因为具足大神力,能在一个刹那间前往无数百千世界;这些大神通者、贤者,是十万位漏尽者,像影子一样从不离开,始终围绕在正觉者莲华上佛世尊身边,听闻正法。巴利
645.Satasahassaṃ te dhīrāti parivārasampattiṃ dassento āha. Chahi abhiññāhi iddhividhādiñāṇakoṭṭhāsehi samannāgatā anekasatasahassacakkavāḷesu khaṇena gantuṃ samatthāhi iddhīhi samannāgatattā mahiddhikāte dhīrā satasahassakhīṇāsavā chāyāva anapāyinīti katthaci anapagatā chāyā iva taṃ sambuddhaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ parivārenti parivāretvā dhammaṃ suṇantīti attho.
646 那时世尊正在说法,我坐在象背上——这句话的意思是:我当时正坐在大象背上。那顶令人向往的殊胜白伞撑在我头顶,而我坐在象背上,这是前后文的关联。看见善妙庄严的相:我看见相好庄严、令人欢喜的正觉者在宣说妙法,我心中就生起了喜悦、知足和欢喜。巴利
646.Hatthikkhandhagato āsinti tadā bhagavato dhammadesanāsamaye ahaṃ hatthipiṭṭhe nisinno āsiṃ ahosinti attho. Setacchattaṃvaruttamanti patthetabbaṃ uttamaṃ setacchattaṃ mama matthake dhārayanto hatthipiṭṭhe nisinnoti sambandho. Sucārurūpaṃ disvānāti sundaraṃ cāruṃ manohararūpavantaṃ dhammaṃ desiyamānaṃ sambuddhaṃ disvā me mayhaṃ vitti santuṭṭhi somanassaṃ udapajjatha uppajjatīti attho.
647 从象背上下来:看到世尊端坐在那里,我就从象背上下来,走到人中至尊、人中雄者跟前,也就是到了他近前。我的宝伞:那把我所有、以珍宝装饰的伞,撑在最胜佛陀的头顶上——这是前后关联的意思。巴利
647.Oruyha hatthikkhandhamhāti taṃ bhagavantaṃ nisinnaṃ disvā hatthipiṭṭhito oruyha orohitvā narāsabhaṃ naravasabhaṃ upagacchiṃ samīpaṃ gatoti attho. Ratanamayachattaṃ meti ratanabhūsitaṃ me mayhaṃ chattaṃ buddhaseṭṭhassa matthake dhārayinti sambandho.
648 了知我的心意:意思是,那位在诸仙人中极为伟大的莲华上世尊,知道因我的净信而生起的心愿之后,就停下他正在宣说的法谈,为了给我授记而说出这些偈颂。巴利
648.Mama saṅkappamaññāyāti mayhaṃ pasādena uppannaṃ saṅkappaṃ ñatvā isīnaṃ antare mahantabhūto so padumuttaro bhagavā. Taṃ kathaṃ ṭhapayitvānāti taṃ attanā desiyamānaṃ dhammakathaṃ ṭhapetvā mama byākaraṇatthāya imā gāthā abhāsatha kathesīti attho.
649 “怎么说呢?”这是针对“那位……”等等而说的。这里的关联是:那位王子曾经把装饰着金饰的伞盖撑在我头顶上。我要称扬他,也就是说,我要把那位王子宣扬出来、让他为人所知。“请听我说”:意思是请你们专心倾听我说的话,并放在心上。巴利
649. Kathanti ce? Yo sotiādimāha. Soṇṇālaṅkārabhūsitaṃ chattaṃ yo so rājakumāro me matthake dhāresīti sambandho. Tamahaṃ kittayissāmīti taṃ rājakumāraṃ ahaṃ kittayissāmi pākaṭaṃ karissāmi. Suṇotha mama bhāsatoti bhāsantassa mama vacanaṃ suṇotha ohitasotā manasi karothāti attho.
650 这位王子从这里的人间命终之后,将往生兜率天,在那里安住、生活。在那里,他被天女们簇拥在前、围绕在身边,将享受兜率天的种种殊胜快乐。这就是这段话的关联。巴利
650.Ito gantvā ayaṃ posoti ayaṃ rājakumāro ito manussalokato cuto tusitaṃ gantvā āvasissati tattha viharissati. Tattha accharāhi purakkhato parivārito tusitabhavanasampattiṃ anubhossatīti sambandho.
651 “三十四次”是指:从兜率天死后,投生到三十三天,将在三十四次中成为天王、统治天界,这是前后文的关联。“军队首领八百次”是指:从三十三天死后,投生到人间,成为军队首领,统领四支军队,在八百世中做地方小王,之后将住于拥有许多殊胜宝物的大地,在广阔土地上生活——这就是这段话的意思。巴利
651.Catuttiṃsakkhattunti tusitabhavanato cavitvā tāvatiṃsabhavane uppanno catuttiṃsavāre devindo devarajjaṃ karissatīti sambandho. Balādhipo aṭṭhasatanti tāvatiṃsabhavanato cuto manussaloke uppanno balādhipo caturaṅginiyā senāya adhipo padhāno aṭṭhasatajātīsu padesarājā hutvā vasudhaṃ anekaratanavaraṃ pathaviṃ āvasissati puthabyaṃ viharissatīti attho.
652 五十八次:意思是他在五十八世中会成为转轮王。他将统治整个赡部洲大地,行使广大无量的地方王权。巴利
652.Aṭṭhapaññāsakkhattunti aṭṭhapaññāsajātīsu cakkavattī rājā bhavissatīti attho. Mahiyā sakalajambudīpapathaviyā vipulaṃ asaṅkhyeyyaṃ padesarajjaṃ kārayissati.
654 “释迦族的族旗”意思是:他将成为佛陀的亲属,而佛陀正是释迦王族的那面旗帜。巴利
654.Sakyānaṃkulaketussāti sakyarājūnaṃ kulassa dhajabhūtassa buddhassa ñātako bhavissatīti attho.
655 “热勤者”就是有精进力。“审慎者”就是具备被称为审慎的智慧。在多闻、博学状态、受持三藏方面,他是精通、善巧的。“谦恭而行者”就是不轻视他人、不刚硬,远离身体轻浮等顽固状态,他将能诵持一切,成为受持全部三藏的人。这就是前后文的关联。巴利
655.Ātāpīti vīriyavā. Nipakoti nepakkasaṅkhātāya paññāya samannāgato. Bāhusaccesu bahussutabhāvesu piṭakattayadhāraṇesu kovido cheko. Nivātavutti anavaññattiko athaddho kāyapāgabbiyādithaddhabhāvavirahito sabbapāṭhī sakalapiṭakattayadhārī bhavissatīti sambandho.
656 656. 心已投入精进的人:这位阿难长老,他的心已被推动去精进修行。寂静、无依著:远离了贪的依著、嗔的依著、痴的依著,因为入流道所应断的烦恼已经断除,所以寂静,身心都寂静。巴利
656.Padhānapahitatto soti so ānandatthero vīriyakaraṇāya pesitacitto. Upasanto nirūpadhīti rāgūpadhidosūpadhimohūpadhīhi virahito, sotāpattimaggena pahātabbakilesānaṃ pahīnattā upasanto santakāyacitto.
657 有森林住者:就是生在森林、生在大林里的人。六十岁者:就是到了六十岁时,具有年岁之力。三处破者:就是从眼、耳孔、颞颥这三处流漏液汁。象族者:就是生在象族中。辕牙者:就是牙齿像车辕一样。适合王乘者:就是适合作为国王的坐骑。正如存在这些被称为魁杰之象的龙象、象王,同样地,也有数以十万计的、被称为漏尽者的智者、具大神通的阿拉汉龙象。所有这些阿拉汉龙象,都属于佛陀这位龙王。于誓愿中,他们则非然:意思是说,在誓愿方面,他们并非如此——难道所有这些象王都因为恐惧而无法安住于自己的本性吗?剩余部分,由于已按前述方式解释,其义自明。巴利
657.Santi āraññakāti araññe bhavā mahāvane jātā. Saṭṭhihāyanāti saṭṭhivassakāle hāyanabalā . Tidhā pabhinnāti akkhikaṇṇakosasaṅkhātehi tīhi ṭhānehi bhinnamadā. Mātaṅgāti mātaṅgahatthikule jātā. Īsādantāti rathīsāsadisadantā. Urūḷhavā rājavāhanā. Kuñjarasaṅkhātā nāgā hatthirājāno santi saṃvijjanti yathā, tathā satasahassasaṅkhyā khīṇāsavasaṅkhātā paṇḍitā mahiddhikā arahantanāgā santi, sabbe te arahantanāgā buddhanāgarājassa. Na honti paṇidhimhi teti te paṇidhimhi tādisā na honti, kiṃ sabbe te bhayabhītā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asamatthāti attho. Sesaṃ vuttanayattā uttānatthamevāti.
《譬喻经义注》巴利
Apadāna-aṭṭhakathā
1 2 3 4 5 6 7 8 9