2. 独觉佛譬喻的注释(续) §92
1. 佛品义注 · 84 段
以渴爱为伴的人,在漫长的轮回中流转。
以此态与异态不能超越轮回。
“知道了这个过患,知道渴爱是苦的根源,
比丘应无渴爱、不执取、具正念,四处游行。”
‘‘Taṇhādutiyo puriso, dīghamaddhānasaṃsaraṃ; Itthabhāvaññathābhāvaṃ, saṃsāraṃ nātivattati. ‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ; Vītataṇho anādāno, sato bhikkhu paribbaje’’ti. (itivu. 15, 105; mahāni. 191; cūḷani.pārāyanānugītigāthāniddesa 107) –
就这样,从断除渴爱的角度来说,他是独一者。他的一切烦恼都已断除,根已彻底切断,像截断的多罗树桩一样,不再存在,未来不会再产生——就这样,从彻底远离烦恼的角度来说,他是独一者。他没有老师,是自己觉悟的,凭自己就正确觉悟了独觉菩提——就这样,从独自证得独觉菩提、已成正觉的角度来说,他是独一者。
Evaṃ taṇhāpahānaṭṭhena eko. Sabbakilesāssa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammāti evaṃ ekantavigatakilesoti eko. Anācariyako hutvā sayambhū sāmaṃyeva paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti evaṃ eko paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.
所谓“行”,就是指这八种行。具体来说:具足愿求的人在四种威仪中的威仪行;守护根门的人在六种内处中的处行;安住于不放逸的人在四念处中的念行;致力于增上心的人在四禅中的定行;具足智慧的人在四圣谛中的智行;正确行道的人在四圣谛中的道行;已证果的人在四沙门果中的证果行;三类觉者(正等觉者、独觉佛、声闻佛)为一切众生谋求世间利益的利世间行,其中一部分也属于独觉佛和佛弟子。正如《无碍解道》中所广说的:“行,就是八种行:威仪行……”意思是:应当具足这些行。另外,还有另一种八种行的说法:以信心决意而行,以精进努力而行,以正念安住而行,以禅定不散乱而行,以智慧了知而行,以识辨别而行——这样修行的人,善法就会增长,所以是以处行而行;这样修行的人,能证得殊胜,所以是以殊胜行而行。意思也是:应当具足这些行。关于“如犀牛角”:这里的“犀牛角”就是指犀牛的角。“劫”这个字的意义,将在《吉祥经》注释中详细说明,而在这里,应当像“啊,诸位,真的呀,据说正与等同于导师的弟子一起讨论”这类用法那样,理解为“类似”。说“如犀牛角”,就是如同犀牛角一般。以上是就词句而言的意义解说。
Careti yā imā aṭṭha cariyāyo. Seyyathidaṃ – paṇidhisampannānaṃ catūsu iriyāpathesu iriyāpathacariyā, indriyesu guttadvārānaṃ chasu ajjhattikāyatanesu āyatanacariyā, appamādavihārīnaṃ catūsu satipaṭṭhānesu saticariyā, adhicittamanuyuttānaṃ catūsu jhānesu samādhicariyā, buddhisampannānaṃ catūsu ariyasaccesu ñāṇacariyā, sammāpaṭipannānaṃ catūsu ariyasaccesu maggacariyā, adhigatapphalānaṃ catūsu sāmaññaphalesu patticariyā, tiṇṇaṃ buddhānaṃ sabbasattesu lokatthacariyā, tattha padesato paccekabuddhabuddhasāvakānanti. Yathāha – ‘‘cariyāti aṭṭha cariyāyo iriyāpathacariyā’’ti (paṭi. ma. 1.197; 3.28) vitthāro. Tāhi cariyāhi samannāgato bhaveyyāti attho. Atha vā yā imā adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto vīriyena carati, upaṭṭhahanto satiyā carati, avikkhitto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati, vijānanto viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyatantīti āyatanacariyāya carati, evaṃ paṭipanno visesaṃ adhigacchatīti visesacariyāya caratīti (paṭi. ma. 1.197; 3.28) evaṃ aparāpi aṭṭha cariyāyo vuttā, tāhipi samannāgato bhaveyyāti attho. Khaggavisāṇakappoti ettha khaggavisāṇaṃ nāma khaggamigasiṅgaṃ. Kappa-saddassa atthaṃ vitthārato maṅgalasuttavaṇṇanāyaṃ pakāsayissāma, idha panāyaṃ ‘‘satthukappena vata, bho, kira sāvakena saddhiṃ mantayamānā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.260) viya paṭibhāgo veditabbo. Khaggavisāṇakappoti khaggavisāṇasadisoti vuttaṃ hoti. Ayaṃ tāvettha padato atthavaṇṇanā.
从意旨的连贯来看,应该这样理解:前面所说的那种刀杖,如果对众生施加,就是有害的。通过不对他们施加刀杖,并以与施加刀杖相反的慈心去利益他人,就对一切众生放下了刀杖。正因为放下了刀杖,所以不像那些没有放下刀杖的众生那样,用刀杖、刀剑、手或石块去伤害众生,而是不加伤害。其中,某位修行者依止这个慈心业处,观照当中属于受、想、行、识所摄的法,并随顺着继续观照其他属于行所摄的法,由此证得这个独觉菩提。这就是它的意旨。
Adhippāyānusandhito pana evaṃ veditabbo – yvāyaṃ vuttappakāro daṇḍo bhūtesu pavattiyamāno ahito hoti, taṃ tesu appavattanena tappaṭipakkhabhūtāya mettāya parahitūpasaṃhārena ca sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, nihitadaṇḍattā eva ca yathā anihitadaṇḍā sattā bhūtāni daṇḍena vā satthena vā pāṇinā vā leḍḍunā vā viheṭhayanti, tathā aviheṭhayaṃ, aññatarampi tesaṃ imaṃ mettākammaṭṭhānamāgamma yadeva tattha vedanāgataṃ saññāsaṅkhāraviññāṇagataṃ tañca tadanusāreneva tadaññañca saṅkhāragataṃ vipassitvā imaṃ paccekabodhiṃ adhigatomhīti ayaṃ tāva adhippāyo.
这里的连结是这样的:大臣们听了这话以后,问道:“尊者,您现在要去哪里?”于是,他作意观察“过去的独觉佛们住在哪里”,知道之后,回答说“在香山”。大臣们又说:“尊者,您现在是要舍弃我们、不要我们了吗?”这时,独觉佛说出“不求子”等全部偈颂。这里的意思是:我现在对于亲生的儿子等,连任何一个儿子都不想要,更何况像你们这样的同伴?所以,你们当中如果有人想和我一起走、想成为像我这样的人,他就应当独自而行,像犀牛角一样。或者也可以这样理解:当他们说“尊者,您现在是要舍弃我们、不要我们了吗”时,那位独觉佛说了“不求子,何况同伴”,然后看到前面所说的独自而行的功德,心生欢喜,生起喜悦和满足,于是说出这句感兴语:“应当独自而行,像犀牛角一样。”这样说完之后,就在大众注视之下腾空而起,前往香山。
Ayaṃ pana anusandhi – evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘idāni, bhante, kuhiṃ gacchathā’’ti? Tato tena ‘‘pubbe paccekabuddhā kattha vasantī’’ti āvajjetvā ñatvā ‘‘gandhamādanapabbate’’ti vutte puna āhaṃsu – ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha na icchathā’’ti. Atha paccekasambuddho āha ‘‘na puttamiccheyyā’’ti sabbaṃ. Tatrādhippāyo – ahaṃ idāni atrajādīsu yaṃkiñci puttampi na iccheyyaṃ, kuto pana tumhādisaṃ sahāyaṃ. Tasmā tumhesupi yo mayā saddhiṃ gantuṃ mādiso vā hotuṃ icchati, so eko care khaggavisāṇakappo. Atha vā tehi ‘‘amhe dāni, bhante, pajahatha na icchathā’’ti vutte so paccekasambuddho ‘‘na puttamiccheyya kuto sahāya’’nti vatvā attano yathāvuttenatthena ekacariyāya guṇaṃ disvā pamudito pītisomanassajāto imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘eko care khaggavisāṇakappo’’ti. Evaṃ vatvā pekkhamānasseva mahājanassa ākāse uppatitvā gandhamādanaṃ agamāsi.
名叫香山的地方,在雪山之中,要越过小黑山、大黑山、龙绕山、月宫山、日宫山、金胁山和雪山这七座山才能到达。那里有一处叫欢喜根的岩窟,是独觉佛们居住的地方,还有三个洞窟:金洞、宝洞、银洞。在宝洞的门口,有一棵叫末邱沙的树,高有一由旬,宽也有一由旬。无论水中还是陆地上的花,它都能让它们开放,尤其在独觉佛到来的那天更是如此。树的上面有各种宝物做成的彩亭。那里有扫风把垃圾吹走,有平风把各种宝物做成的沙子铺平,有洒水风从阿那跋达多湖取水来洒,有香风从雪山把一切香树的气味吹来,有折花风把花摘下来撒落,有铺花风把花铺满各处。那里的座位总是铺设得整整齐齐,在独觉佛出现的那天以及布萨日,所有的独觉佛都会聚集起来坐在上面。这是那里的常态。这位独觉佛到了那里,就在铺好的座位上坐下。那时,如果还有其他独觉佛在,他们也会在那一刹那聚集过来,各自在铺好的座位上坐下。坐下之后,他们进入某种定境,然后出定。接着,僧团中的长老为了让大家随喜,就问新来的独觉佛:“你是怎么证得的?”这样问他的修行方法,那时他也只是说出自己那首感兴的偈颂。后来,世尊被阿难尊者问到,也说出同一首偈颂。阿难在结集时也是如此。这样一来,每一首偈颂在独觉佛证悟的地方、在末邱沙彩亭中、在阿难提问的时候、在结集的时候,一共被说了四次。
Gandhamādano nāma himavati cūḷakāḷapabbataṃ mahākāḷapabbataṃ nāgapaliveṭhanaṃ candagabbhaṃ sūriyagabbhaṃ suvaṇṇapassaṃ himavantapabbatanti satta pabbate atikkamma hoti. Tattha nandamūlakaṃ nāma pabbhāraṃ paccekabuddhānaṃ vasanokāso, tisso ca guhāyo – suvaṇṇaguhā, maṇiguhā, rajataguhāti . Tattha maṇiguhādvāre mañjūsako nāma rukkho yojanaṃ ubbedhena, yojanaṃ vitthārena. So yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni tāni pupphayati, visesena paccekabuddhāgamanadivase. Tassūparito sabbaratanamāḷo hoti. Tattha sammajjanakavāto kacavaraṃ chaḍḍeti, samakaraṇavāto sabbaratanamayavālukaṃ samaṃ karoti, siñcanakavāto anotattadahato ānetvā udakaṃ siñcati, sugandhakaraṇavāto himavantato sabbesaṃ sugandharukkhānaṃ gandhe āneti, ocinakavāto pupphāni ocinitvā pāteti, santharakavāto sabbattha santharati. Sadā supaññattāneva cettha āsanāni honti, yesu paccekabuddhuppādadivase, uposathadivase ca sabbe paccekabuddhā sannipatitvā nisīdanti. Ayaṃ tattha pakati. Ayaṃ paccekabuddho tattha gantvā paññattāsane nisīdati. Tato sace tasmiṃ kāle aññepi paccekabuddhā saṃvijjanti, tepi taṅkhaṇeyeva sannipatitvā paññattāsanesu nisīdanti. Nisīditvā ca kiñcideva samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhahanti. Tato saṅghatthero adhunāgatapaccekabuddhaṃ sabbesaṃ anumodanatthāya ‘‘kathamadhigata’’nti evaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchati, tadāpi so tameva attano udānabyākaraṇagāthaṃ bhāsati. Puna bhagavāpi āyasmatā ānandena puṭṭho tameva gāthaṃ bhāsati. Ānandopi saṅgītiyanti evaṃ ekekā gāthā paccekasambodhiabhisambuddhaṭṭhāne, mañjūsakamāḷe, ānandena pucchitakāle, saṅgītiyanti catukkhattuṃ bhāsitā hotīti.
92“交往所生”这个偈颂是怎么来的呢?这位独觉菩萨在迦叶世尊的教法时期,按照前面说的方式,做了两万年的沙门修行,修习遍处业处,证得初禅,确定名色,作了特相审察的观修,但没有证得圣道,死后投生到梵天界。从那里命终后,投生到波罗奈国王第一王后的腹中,也按前面说的方式长大。自从他能分辨“这是女人,这是男人”的差别以后,就不喜欢女人扶他,连涂油、沐浴、装饰这些事也不肯接受,全由男人来照顾他。喂奶的时候,乳母们要穿上胸甲,扮成男人的样子给他喂奶。他只要闻到女人的气味或听到女人的声音就会哭。即使已经懂事,他也不愿看见女人。因此,人们就认定他“没有女人的气味”。
92.Saṃsaggajātassāti gāthā kā uppatti? Ayampi paccekabodhisatto kassapassa bhagavato sāsane vīsati vassasahassāni purimanayeneva samaṇadhammaṃ karonto kasiṇaparikammaṃ katvā paṭhamaṃ jhānaṃ nibbattetvā nāmarūpaṃ vavatthapetvā lakkhaṇasammasanaṃ katvā ariyamaggaṃ anadhigamma brahmaloke nibbatti. So tato cuto bārāṇasirañño aggamahesiyā kucchimhi uppajjitvā purimanayeneva vaḍḍhamāno yato pabhuti ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti visesaṃ aññāsi. Tadupādāya itthīnaṃ hatthe na ramati , ucchādananhāpanamaṇḍanādimattampi na sādiyati. Taṃ purisā eva posenti. Thaññapāyanakāle dhātiyo kañcukaṃ paṭimuñcitvā purisavesena thaññaṃ pāyenti. So itthīnaṃ gandhaṃ ghāyitvā saddaṃ vā sutvā rodati, viññutaṃ pattopi itthiyo passituṃ na icchati. Tena taṃ anitthigandhotveva sañjāniṃsu.
王子满十六岁时,国王心想:“我要把家族血脉延续下去。”于是从各个家族找来与他相配的少女,又命令一位大臣:“让王子开心起来。”大臣想用个办法让王子高兴,就在离他不远的地方围起布幕,安排演出歌舞戏剧。王子听到歌声和乐器声,问:“这是什么声音?”大臣说:“王子,这是为您演的戏,是那些有福之人才会有的。王子,尽情享受吧,您是个有大福报的人。”王子叫人用棍子把大臣打了一顿,赶了出去。大臣把这事报告了国王。国王和王子的母亲一起去安抚王子,然后又命令那位大臣去办。王子被他们催得实在受不了,就拿出上等黄金,命令金匠:“打造一个美丽的女人像。”金匠们造出一尊女人金像,用各种饰品庄严起来,宛如毗首羯磨天亲手所造,拿给他看。王子一看,惊叹得摇了摇头,派人传话给父母:“如果我能得到这样的女人,我就娶。”父母心想:“我们的儿子有大福报,世间一定有一个过去和他一起修过福业的女子。”于是他们把金像放到车上,交给大臣们:“去吧,去找这样的女子。”大臣们带着金像,走遍十六大国。每到一个村庄,在水边等众人聚集的地方,他们把金像当作天神一样安放好,用各种花和布装饰供养,搭起布帐,站在一旁,心想:“如果有人以前见过这样的女子,他会怎么说起呢?”他们用这个办法走遍了除末罗国以外的所有地方,因为看不起末罗国,觉得那是个“小国”,所以没有先去那里,就折返回来了。
Tasmiṃ soḷasavassuddesike jāte rājā ‘‘kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmī’’ti nānākulehi tassa anurūpā kaññāyo ānetvā aññataraṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘kumāraṃ ramāpehī’’ti. Amacco upāyena taṃ ramāpetukāmo tassa avidūre sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā nāṭakāni payojāpesi. Kumāro gītavāditasaddaṃ sutvā ‘‘kasseso saddo’’ti āha. Amacco ‘‘taveso, deva , nāṭakitthīnaṃ saddo, puññavantānaṃ īdisāni nāṭakāni honti. Abhirama, deva, mahāpuññosi tva’’nti āha. Kumāro amaccaṃ daṇḍena tāḷāpetvā nikkaḍḍhāpesi. So rañño ārocesi. Rājā kumārassa mātarā saha gantvā kumāraṃ khamāpetvā puna amaccaṃ āṇāpesi. Kumāro tehi atinippīḷiyamāno seṭṭhasuvaṇṇaṃ datvā suvaṇṇakāre āṇāpesi ‘‘sundaraṃ itthirūpaṃ karothā’’ti. Te vissakammunā nimmitasadisaṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ itthirūpaṃ karitvā dassesuṃ. Kumāro disvā vimhayena sīsaṃ cāletvā mātāpitūnaṃ pesesi – ‘‘yadi īdisiṃ itthiṃ labhissāmi, gaṇhissāmī’’ti. Mātāpitaro ‘‘amhākaṃ putto mahāpuñño, avassaṃ tena saha katapuññā kāci dārikā loke uppannā bhavissatī’’ti taṃ suvaṇṇarūpaṃ rathaṃ āropetvā amaccānaṃ appesuṃ – ‘‘gacchatha, īdisiṃ dārikaṃ gavesathā’’ti. Te taṃ gahetvā soḷasamahājanapade vicarantā taṃ taṃ gāmaṃ gantvā udakatitthādīsu yattha yattha janasamūhaṃ passanti, tattha tattha devataṃ viya suvaṇṇarūpaṃ ṭhapetvā nānāpupphavatthālaṅkārehi pūjaṃ katvā vitānaṃ bandhitvā ekamantaṃ tiṭṭhanti ‘‘yadi kenaci evarūpā diṭṭhapubbā bhavissati, so kathaṃ samuṭṭhāpessatī’’ti? Etenupāyena aññatra maddaraṭṭhā sabbajanapade āhiṇḍitvā taṃ ‘‘khuddakaraṭṭha’’nti avamaññamānā tattha paṭhamaṃ agantvā nivattiṃsu.
他们于是想:我们还是先去末地国吧,免得回到波罗奈城后国王又派人把我们支出去。于是他们去了末地国的沙嘎喇城。沙嘎喇城里有一位名叫摩陀的国王,他的女儿年方十六,容貌美丽。她的侍女们为了取洗澡水而前往渡口,在那里远远看见大臣们安放的金像,便说:我们被派来取水,怎么公主自己来了?走近之后又说:这不是我们的女主人,我们的女主人比这还要美。大臣们听到这话,就去见国王,以合适的方式求娶那位少女,国王也答应了。他们便派人去禀报波罗奈的国王:大王,已经找到那位少女了。是您亲自来,还是我们把她送过去?国王传话说:我若亲自前往,恐怕会扰害沿途百姓,你们把她送来吧。
Tato nesaṃ etadahosi – ‘‘maddaraṭṭhampi tāva gacchāma, mā no bārāṇasiṃ paviṭṭhepi rājā puna pesesī’’ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ agamaṃsu. Sāgalanagare ca maddavo nāma rājā. Tassa dhītā soḷasavassuddesikā abhirūpā ahosi. Tassā vaṇṇadāsiyo nhānodakatthāya titthaṃ gacchanti. Tattha amaccehi ṭhapitaṃ taṃ suvaṇṇarūpaṃ dūratova disvā ‘‘amhe udakatthāya pesetvā rājaputtī sayameva āgatā’’ti bhaṇantiyo samīpaṃ gantvā ‘‘nāyaṃ sāminī, amhākaṃ sāminī ito abhirūpatarā’’ti āhaṃsu. Amaccā taṃ sutvā rājānaṃ upasaṅkamitvā anurūpena nayena dārikaṃ yāciṃsu. Sopi adāsi. Te bārāṇasirañño pāhesuṃ – ‘‘laddhā, deva, kumārikā, sāmaṃ āgacchatha, udāhu amheva ānemā’’ti. So ‘‘mayi āgacchante janapadapīḷā bhavissati, tumheva naṃ ānethā’’ti pesesi.
大臣们带着那个少女出了城,派人去给王子送信:“已经找到和金像相似的少女了。”王子一听,就被贪欲压倒,退失了初禅。他接连派使者传话:“快点带来!快点带来!”他们一路每处只住一夜,到了波罗奈,留在城外,向国王请示:“今天该不该进城?”国王说:“这是从高贵家族迎来的少女,我们要先举行吉祥仪式,用盛大的礼遇迎她进城。先把她带到御苑去。”他们就照办了。那位少女极其娇贵,因乘车颠簸、长途劳累,得了风病,像枯萎的花环一样,夜里就死了。大臣们悲叹:“我们的荣耀全完了。”国王和市民也悲叹:“王族血脉断绝了!”全城一片喧哗。王子刚听到这个消息,就生起了极大的忧愁。
Amaccāpi dārikaṃ gahetvā nagarā nikkhamitvā kumārassa pāhesuṃ – ‘‘laddhā suvaṇṇarūpasadisā kumārikā’’ti. Kumāro sutvāva rāgena abhibhūto paṭhamajjhānā parihāyi. So dūtaparamparāya pesesi – ‘‘sīghaṃ ānetha, sīghaṃ ānethā’’ti. Te sabbattha ekarattivāsena bārāṇasiṃ patvā bahinagare ṭhitā rañño pesesuṃ – ‘‘ajjeva pavisitabbaṃ, no’’ti. Rājā ‘‘seṭṭhakulā ānītā dārikā, maṅgalakiriyaṃ katvā mahāsakkārena pavesessāma, uyyānaṃ tāva naṃ nethā’’ti āha. Te tathā akaṃsu. Sā accantasukhumālā kumārikā yānugghāṭena ubbāḷhā addhānaparissamena uppannavātarogā milātamālā viya hutvā rattibhāge kālamakāsi. Amaccā ‘‘sakkārā paribhaṭṭhamhā’’ti parideviṃsu. Rājā ca nāgarā ca ‘‘kulavaṃso vinaṭṭho’’ti parideviṃsu. Sakalanagaraṃ kolāhalaṃ ahosi. Kumārassa sutamatteyeva mahāsoko udapādi.
于是王子开始挖掘忧愁的根源。他这样想:“所谓忧愁,并不是还没出生的人会有的,只有已经出生的人才会有的。所以忧愁是以生为条件的。那么生又以什么为条件呢?生是以有为条件的。”他就这样依靠过去修行积累的力量,如理作意,顺逆观察缘起,又顺着观察诸行,就坐在原地证得了独觉菩提。大臣们看到他安住在道果之乐中,身心愉悦,诸根寂静,内心平静地坐在那里,便向他行礼,说道:“大王不要忧愁了,赡部洲这么大,我们会给您找来比那位更美的女子。”他说:“我不忧愁,我是没有忧愁的独觉佛。”从这里往后,除了偈颂注释的部分,其余都和前面所说的偈颂一样。
Tato kumāro sokassa mūlaṃ khanituṃ āraddho. So evaṃ cintesi – ‘‘ayaṃ soko nāma na ajātassa hoti, jātassa pana hoti. Tasmā jātiṃ paṭicca soko. Jāti pana kiṃ paṭiccāti? Bhavaṃ paṭicca jātī’’ti. Evaṃ pubbabhāvanānubhāvena yoniso manasikaronto anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ disvā puna anulomañca saṅkhāre sammasanto tattheva nisinno paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Amaccā taṃ maggaphalasukhena sukhitaṃ santindriyaṃ santamānasaṃ nisinnaṃ disvā paṇipātaṃ katvā āhaṃsu – ‘‘mā soci, deva, mahanto jambudīpo, aññaṃ tato sundarataraṃ kaññaṃ ānessāmā’’ti. So āha – ‘‘na socāmi, nissoko paccekabuddho aha’’nti. Ito paraṃ sabbaṃ vuttapurimagāthāsadisameva ṭhapetvā gāthāvaṇṇanaṃ.
偈颂的注释应当这样理解:saṃsaggajātassa 的意思是“已经产生了交往的人”。其中,交往有五种:因看见而交往、因听闻而交往、因身体接触而交往、因交谈而交往、因共同受用而交往。其中,彼此看见之后,通过眼识的运作过程而生起贪爱,这叫“见交往”。这里有个例子:在锡兰岛的迦利长湖村,一位居士的女儿看见一位在善见寺住、擅长长诵的年轻比丘正在村里乞食,心就系在了他身上,用尽各种办法也得不到他,后来就死了;还有一个情况是,那位年轻比丘看到她穿过的一块衣布碎片,心想:“穿着这样衣布的女子,我竟然没能和她一起生活。”于是心碎而死。那位年轻比丘就是例证。
Gāthāvaṇṇanā pana evaṃ veditabbā – saṃsaggajātassāti jātasaṃsaggassa. Tattha dassanasavanakāyasamullapanasambhogasaṃsaggavasena pañcavidho saṃsaggo. Tattha aññamaññaṃ disvā cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. Tattha sīhaḷadīpe kāḷadīghavāpī gāme piṇḍāya carantaṃ kalyāṇavihāravāsidīghabhāṇakadaharabhikkhuṃ disvā paṭibaddhacittā kenaci upāyena taṃ alabhitvā kālaṅkatā kuṭumbiyadhītā ca tassā nivāsanacoḷakhaṇḍaṃ disvā ‘‘evarūpaṃ vatthaṃ dhāriniyā nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālabhi’’nti phalitahadayo kālaṅkato. So eva daharo ca nidassanaṃ.
另外,还有一种情况:自己听到别人谈论容貌等种种美好,或者听到嬉笑、谈话、歌声等声音,依耳识路而生起贪爱,这叫闻交往。这里的例证是:住在山村的铁匠女儿和五位少女一起到莲花池去,沐浴后戴上花环,放声歌唱。一位在空中飞行的青年比丘——住在五窗窟的提舍——听到她的歌声,因为欲贪而从殊胜的境界退失,陷入灾难。这就是例证。
Parehi pana kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ sutvā sotaviññāṇavīthivasena uppannarāgo savanasaṃsaggo nāma. Tatrāpi girigāmavāsikammāradhītāya pañcahi kumārikāhi saddhiṃ padumassaraṃ gantvā nhatvā mālaṃ āropetvā uccāsaddena gāyantiyā saddaṃ sutvā ākāsena gacchanto kāmarāgena visesā parihāyitvā byasanaṃ patto pañcaggaḷaleṇavāsī tissadaharo nidassanaṃ.
彼此抚摸对方身体而生起的贪爱,叫做身交往。说法青年比丘和国王的女儿就是这里的例子。据说在大寺里,有位青年比丘在说法。当时众人前来,国王也带着王后和公主一起来了。公主因为那位比丘的相貌和声音,生起了强烈的贪爱,那位青年比丘对公主也是如此。国王看到后察觉了,就命人用布幔把他们围起来。他们互相抚摸、拥抱。后来撤去布幔再看时,两人都已经死了。
Aññamaññaṃ aṅgaparāmasanena uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Dhammabhāsanadaharabhikkhu ca rājadhītā cettha nidassanaṃ. Mahāvihāre kira daharabhikkhu dhammaṃ bhāsati. Tattha mahājano āgato, rājāpi aggamahesiyā rājadhītāya ca saddhiṃ agamāsi. Tato rājadhītāya tassa rūpañca sarañca āgamma balavarāgo uppanno, tassa daharassāpi. Taṃ disvā rājā sallakkhetvā sāṇipākārena parikkhipāpesi. Te aññamaññaṃ parāmasitvā āliṅgiṃsu. Puna sāṇipākāraṃ apanetvā passantā dvepi kālaṅkateyeva addasaṃsūti.
彼此互相招呼、攀谈而生起的贪欲,叫作交谈交往。比丘与比丘尼一起受用物品时生起的贪欲,叫作受用交往。在这两种交往中,犯波罗夷的比丘和比丘尼就是例子。据说在摩利迦瓦提大寺的法会上,杜他迦摩尼·阿巴耶王备好大布施,供养两众僧伽。当时在施热粥时,一位新入僧团的沙弥尼给了一位没有靠背的新入僧团沙弥一个牙环,并和他攀谈起来。后来两人都受了具足戒,到六十岁时去了对岸,因为彼此攀谈而回忆起从前的事,当下就生起了爱恋,违犯学处,成了波罗夷。就这样,在五种交往中,无论以哪一种交往,对生起交往的人来说就会有爱恋,以先前的贪为缘,强烈的贪欲就会生起。然后,随着爱恋而来,这苦就产生了;跟着那爱恋走,现世与后世的愁、悲等种种苦就发生、产生、生起。
Aññamaññaṃ ālapanasamullapanavasena uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhu bhikkhunīhi saddhiṃ paribhogakaraṇe uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Dvīsupi etesu pārājikappatto bhikkhu ca bhikkhunī ca nidassanaṃ. Maricavaṭṭināmamahāvihāramahe kira duṭṭhagāmaṇiabhayarājā mahādānaṃ paṭiyādetvā ubhatosaṅghaṃ parivisati. Tattha uṇhayāguyā dinnāya saṅghanavakasāmaṇerī anādhārakassa saṅghanavakassa sāmaṇerassa dantavalayaṃ datvā samullapanamakāsi. Te ubhopi upasampajjitvā saṭṭhivassā hutvā paratīraṃ gatā aññamaññaṃ samullapanena pubbasaññaṃ paṭilabhitvā tāvadeva sañjātasinehā sikkhāpadaṃ vītikkamitvā pārājikā ahesunti. Evaṃ pañcavidhe saṃsagge yena kenaci saṃsaggena jātasaṃsaggassa bhavati sneho, purimarāgapaccayo balavarāgo uppajjati. Tato snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti tameva snehaṃ anugacchantaṃ sandiṭṭhikasamparāyikaṃ sokaparidevādinānappakārakaṃ idaṃ dukkhaṃ pahoti pabhavati jāyati.
另外一些人说:“心在对象上的放逸,就是交往。”由此产生爱恋,这爱恋就是苦。那位独觉佛这样说明了义理上的区分之后,说出这半偈:“这追随爱恋而来的愁等诸苦能够生起,我就是在挖掘那追随爱恋之苦的根源时,证得了独觉菩提。”
Apare ‘‘ārammaṇe cittassa vossaggo saṃsaggo’’ti bhaṇanti. Tato sneho, snehadukkhamidanti. Evamatthappabhedaṃ imaṃ aḍḍhagāthaṃ vatvā so paccekabuddho āha – ‘‘svāyaṃ yamidaṃ snehanvayaṃ sokādidukkhaṃ pahoti, tameva snehaṃ anugatassa dukkhassa mūlaṃ khananto paccekabodhiṃ adhigato’’ti.
听完这番话,那些大臣问道:“尊者,那我们现在该做什么呢?”于是他答道:“如果你们之中,或者任何一个人,想要从这苦中解脱出来,就应该看清一切由爱恋所生的过患,独自而行,像犀牛角一样。这里应当知道,前面所说的‘因为爱恋相随,这苦才生起’,正是针对‘看清由爱恋所生的过患’这句话而说的。或者也可以这样理解:就像前面解释交往时所说的‘有了交往,爱恋就生起;因为爱恋相随,这苦就生起’,如此如实看清由爱恋所生的过患之后,我证得了——这样把第四句连接起来理解,应当知道这也是从爱恋的角度来说的,和前面所讲的方式一样。此后的所有内容,都和前一偈颂的解说相同。
Evaṃ vutte te amaccā āhaṃsu – ‘‘amhehi dāni, bhante, kiṃ kattabba’’nti? Tato so āha – ‘‘tumhe vā aññataro vā imamhā dukkhā muccitukāmo, so sabbopi ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. Ettha ca yaṃ taṃ ‘‘snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotī’’ti vuttaṃ, tadeva sandhāya ‘‘ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttena saṃsaggena ‘saṃsaggajātassa bhavati sneho, snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti’, evaṃ yathābhūtaṃ ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno ahamadhigatoti evaṃ sambandhitvā catutthapādo pubbe vuttanayeneva snehavasena vuttoti veditabbo. Tato paraṃ sabbaṃ purimagāthāya vuttasadisamevāti.
93“朋友与心友”这一偈的缘起是什么?这位独觉菩萨像前面那首偈颂所说的那样出生后,在波罗奈治理国政时,证得了初禅。他思考“沙门法更殊胜,还是王位更殊胜”,于是把王位交给大臣们,自己修行沙门法。大臣们虽然被嘱咐“要依法、公正地办事”,却收受贿赂,做不公正的事。他们收了贿赂,让物主败诉,有一次让一位国王的宠臣输了官司。那人就同国王的侍膳人员一起进宫,把全部经过禀告了国王。第二天,国王亲自去了审判处。于是大众高声喧嚷:“大王啊,大臣们把物主判成了非物主!”吵闹得像大战一样。国王从审判处起身,登上宫殿,坐下来想入定。但因为那吵闹声,他心神散乱,无法入定。他想:“我要这王位有什么用?沙门法更殊胜。”于是舍弃了王位的快乐,重新证得禅定,像前面所说的那样修观,亲证了独觉菩提。当有人问他修行法门时,他说了这首偈。
93.Mitte suhajjeti kā uppatti? Ayaṃ paccekabodhisatto purimagāthāya vuttanayeneva uppajjitvā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kārento paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā ‘‘kiṃ samaṇadhammo varo, rajjaṃ vara’’nti vīmaṃsitvā amaccānaṃ rajjaṃ niyyātetvā samaṇadhammaṃ akāsi. Amaccā ‘‘dhammena samena karothā’’ti vuttāpi lañjaṃ gahetvā adhammena karonti. Te lañjaṃ gahetvā sāmike parājayantā ekadā aññataraṃ rājavallabhaṃ parājesuṃ. So rañño bhattakārakehi saddhiṃ pavisitvā sabbaṃ ārocesi. Rājā dutiyadivase sayaṃ vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi. Tato mahājanā – ‘‘amaccā, deva, sāmike asāmike karontī’’ti uccāsaddaṃ karontā mahāyuddhaṃ viya akaṃsu. Atha rājā vinicchayaṭṭhānā vuṭṭhāya pāsādaṃ abhiruhitvā samāpattiṃ appetuṃ nisinno. Tena saddena vikkhittacitto na sakkoti appetuṃ. So ‘‘kiṃ me rajjena, samaṇadhammo vara’’nti rajjasukhaṃ pahāya puna samāpattiṃ nibbattetvā pubbe vuttanayeneva vipassitvā paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Kammaṭṭhānañca pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi.
在这里,因为慈爱而成为朋友;因为心地善良而成为心友。有些人只是一心希望对方得到利益,所以是朋友,但不是心友。有些人在来来去去、同处同坐、交谈等事情上,能让人心生欢喜,所以是心友,但不是朋友。有些人兼具这两方面,既是心友,也是朋友。他们分两种:在家人和出家人。其中,在家人有三种:能提供帮助的、能同甘共苦的、心怀怜悯的;出家人则特别是指那些开示义理的人。他们具备四种特质,正如所说——
Tattha mettāyanavasena mittā. Suhadayabhāvena suhajjā. Keci ekantahitakāmatāya mittāva honti na suhajjā. Keci gamanāgamanaṭṭhānanisajjāsamullāpādīsu, hadayasukhajananena suhajjāva honti, na mittā. Keci tadubhayavasena suhajjā ceva mittā ca honti. Te duvidhā agāriyā ca anagāriyā ca. Tattha agāriyā tividhā honti upakāro samānasukhadukkho anukampakoti. Anagāriyā visesena atthakkhāyino eva. Te catūhi aṅgehi samannāgatā honti. Yathāha –
居士子,要知道,能提供帮助、真心为对方好的朋友,可以从四个方面来辨认:他会保护疏忽大意的人,看护疏忽大意者的财物,成为恐惧者的依靠,在有事要办的时候,会给出双倍的财物支持。
‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo. Pamattaṃ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṃ rakkhati, bhītassa saraṇaṃ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṃ bhogaṃ anuppadeti’’ (dī. ni. 3.261).
居士子,应当知道,同甘共苦的朋友是真心朋友,可以从四个方面来辨认:他把自己的秘密告诉你,他会替你保守秘密,在你遇到危难时不会抛弃你,甚至愿意为了你舍弃自己的生命。
‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo. Guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitaṃpissa atthāya pariccattaṃ hoti’’ (dī. ni. 3.262).
居士子,应当知道,有悲悯心的朋友、真心为你好的人,可以从四种表现来辨认:朋友落魄时他不高兴,朋友发达时他高兴,有人说朋友坏话他会制止,有人说朋友好话他会称赞。
‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo. Abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti, vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati’’ (dī. ni. 3.264).
居士子,要知道,能指出利益的善友,可以从四个方面来辨认:他远离恶行,引导你向善,让你听到没听过的东西,为你指明通往天界的路。
‘‘Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mittā suhado veditabbo. Pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṃ sāveti, saggassa maggaṃ ācikkhatī’’ti (dī. ni. 3.263).
这里说的“三种”是指三种在家人,但从含义上说,其实也适用于所有人。“他悲悯这些朋友与心友”,意思是心怀怜惜,想为他们带来安乐、去除痛苦。
Tesvidha agāriyā adhippetā, atthato pana sabbepi yujjanti. Te mitte suhajje anukampamānoti anudayamāno, tesaṃ sukhaṃ upasaṃharitukāmo dukkhaṃ apaharitukāmo ca.
“削减利益”:从现世利益、来世利益和究竟利益来说,有三种利益;同样,从自利、他利、自他两利来说,也有三种利益。已得到的利益被毁掉,未得到的利益不产生,这样也有两种方式的削减、破坏。“依着心”:心里想“我离开这个人就活不下去,他是我的去处,他是我的归宿”,这样把自己放在低下的位置,也是依着心;或者想“他们离开我就活不下去,我是他们的去处,我是他们的归宿”,这样把自己放在高高的位置,也是依着心。这里所指的就是这样的依着心。“这是怖畏”:这是指利益削减的怖畏,是就自己禅那退失而说的。“交际”:依贪、见、友伴三种交际而有三种交际。其中,有一百零八种的贪是贪交际,有六十二种的见是见交际,因依着心而对朋友怜愍是友伴交际。在这里所指的就是那(友伴交际)。因为他由此禅那退失了。所以说:“见此交际有怖畏,我已达(此定)。”其余所说相同。
Hāpeti atthanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthavasena tividhaṃ, tathā attatthaparatthaubhayatthavasenāpi tividhaṃ atthaṃ laddhavināsanena aladdhānuppādanenāti dvidhāpi hāpeti vināseti. Paṭibaddhacittoti ‘‘ahaṃ imaṃ vinā na jīvāmi, esa me gati, esa me parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ nīce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. ‘‘Ime maṃ vinā na jīvanti, ahaṃ tesaṃ gati, ahaṃ tesaṃ parāyaṇa’’nti evaṃ attānaṃ ucce ṭhāne ṭhapentopi paṭibaddhacitto hoti. Idha pana evaṃ paṭibaddhacitto adhippeto. Etaṃ bhayanti etaṃ atthahāpanabhayaṃ, attano samāpattihāniṃ sandhāyāha. Santhaveti tividho santhavo taṇhādiṭṭhimittasanthavavasena. Tattha aṭṭhasatapabhedāpi taṇhā taṇhāsanthavo, dvāsaṭṭhibhedāpi diṭṭhi diṭṭhisanthavo, paṭibaddhacittatāya mittānukampanā mittasanthavo. Tesu so idha adhippeto. Tena hissa samāpatti parihīnā. Tenāha – ‘‘etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno ahaṃ adhigato’’ti. Sesaṃ vuttasadisamevāti.
94“竹与广”这个说法的由来是什么?据说,从前在迦叶世尊的教法时期,有三位独觉菩萨出家,在两万年里圆满履行了去而复返的修行义务,死后投生到天界。从那里死后,他们中最年长的那位投生在波罗奈的王族中,另外两位则投生在边地的王族中。那两位都学好了业处,舍弃王位出家,逐渐证得独觉佛,住在欢喜根山窟。有一天,他们从等至出定,心想:“我们是做了什么业,才得到这种出世间之乐?”于是观察,便看见自己各自在迦叶佛时期的行为。接着又想:“第三位在哪里?”继续观察,看见他正在治理波罗奈国。他们忆念起他的功德,心想:“他天生就具足少欲等功德,能做我们的教导者、劝诫者,能接受别人的话,还能呵责恶行。来吧,我们给他指示所缘,告诉他。”于是寻找机会。有一天,他们看见这位国王盛装打扮,正前往园林,便从空中飞来,停在园林门口的竹丛根部。大众对见国王百看不厌,都抬头望着国王。这时国王心想:“有没有谁对我的出现毫不在意?”他环视四周,看见了那几位独觉佛。仅仅一见,国王便对他们生起了亲切之感。于是他从象背上下来,以安详的举止走近,问道:“尊者,你们叫什么名字?”他们答道:“大王,我们叫无著。”国王问:“尊者,无著是什么意思?”他们答道:“大王,就是不执著之义。”于是他们指着竹丛说:“大王,譬如这丛竹子,根、干、枝、小枝完全交织在一起而立,若有人手持利斧从根部砍断后拉扯,也无法将它拔出;同样,你内外都被结缚缠住,执著、贪染,在那里黏着。大王,又譬如这竹丛中间的一根竹笋,因为尚未长出枝条,对任何东西都不黏着而独立,可以从顶端或根部砍断后拔出;同样,我们对任何地方都不执著,能去往一切方向。”说完,他们立刻入第四禅,就在国王眼前从空中前往欢喜根山窟。于是国王心想:“我什么时候也能这样无著呢?”他就站在那里观照,证得了独觉菩提。像前面那样被问及业处时,他说了这首偈。
94.Vaṃso visāloti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane tayo paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirājakule nibbatto, itare dve paccantarājakulesu. Te ubhopi kammaṭṭhānaṃ uggahetvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā anukkamena paccekabuddhā hutvā nandamūlakapabbhāre vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya ‘‘mayaṃ kiṃ kammaṃ katvā imaṃ lokuttarasukhaṃ anuppattā’’ti āvajjetvā paccavekkhamānā kassapabuddhakāle attano attano cariyaṃ addasaṃsu. Tato ‘‘tatiyo kuhi’’nti āvajjentā bārāṇasirajjaṃ kārentaṃ disvā tassa guṇe saritvā ‘‘so pakatiyāva appicchatādiguṇasamannāgato hoti, amhākaṃyeva ovādako vattā vacanakkhamo pāpagarahī, handa, naṃ ārammaṇaṃ dassetvā ārocemā’’ti okāsaṃ gavesantā taṃ ekadivasaṃ sabbālaṅkāravibhūsitaṃ uyyānaṃ gacchantaṃ disvā ākāsenāgantvā uyyānadvāre veḷugumbamūle aṭṭhaṃsu. Mahājano atitto rājadassanena rājānaṃ ulloketi. Tato rājā ‘‘atthi nu kho koci mama dassane byāpāraṃ na karotī’’ti olokento paccekabuddhe addakkhi. Saha dassaneneva cassa tesu sineho uppajji. So hatthikkhandhā oruyha santena ācārena upasaṅkamitvā ‘‘bhante, kiṃ nāma tumhe’’ti pucchi. Te ‘‘mayaṃ, mahārāja, asajjamānā nāmā’’ti āhaṃsu . ‘‘Bhante, asajjamānāti etassa ko attho’’ti? ‘‘Alagganattho, mahārājā’’ti. Tato veḷugumbaṃ dassetvā āhaṃsu – ‘‘seyyathāpi, mahārāja, imaṃ veḷugumbaṃ sabbaso mūlakhandhasākhānusākhāhi saṃsibbitvā ṭhitaṃ asihattho puriso mūle chetvā āviñchanto na sakkuṇeyya uddharituṃ, evameva tvaṃ anto ca bahi ca jaṭāya jaṭito āsattavisatto tattha vilaggo. Seyyathāpi vā panassa vemajjhagatopi ayaṃ vaṃsakaḷīro asañjātasākhattā kenaci alaggova ṭhito, sakkā ca pana agge vā mūle vā chetvā uddharituṃ, evameva mayaṃ katthaci asajjamānā sabbā disā gacchāmā’’ti tāvadeva catutthajjhānaṃ samāpajjitvā passato eva rañño ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamaṃsu. Tato rājā cintesi – ‘‘kadā nu kho ahampi evaṃ asajjamāno bhaveyya’’nti tattheva ṭhito vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. Purimanayeneva kammaṭṭhānaṃ pucchito imaṃ gāthaṃ abhāsi.
这里,“竹”就是竹子。“广”是宽广、铺展的意思。“va”这个音是用来强调限定的,或者它其实就是“eva”(正是、就是),因为连音的关系,这里的“e”音消失了。它和后面的词有关联,我们后面再一起解释。“如”是比喻、好像的意思。“执著”是粘住、缠结、紧紧纠结在一起。“于儿女、妻子”是指对儿女和妻子。“那份爱恋”是指那种渴爱,那种情感上的黏着。“犹如竹笋,无所粘着”就是像竹笋一样不粘附任何东西。这说的是什么呢?就像竹子蔓延宽广、互相缠结在一起,对儿女和妻子的爱恋也是这样,因为在那样的对象上紧紧缠结而住,所以也就是执著。我(国王)过去正是带着那样的爱恋,像蔓延的竹子一样执著——当他这样看清了爱恋的过患之后,就用道智斩断了那份爱恋。这个人就像一株竹笋,对于色等诸法、利养等、欲有等、邪见等,不再因为渴爱、慢心和邪见而粘着,从而证得了独觉菩提。其余部分按照前面的方式理解即可。
Tattha vaṃsoti veḷu. Visāloti vitthiṇṇo. Va-kāro avadhāraṇattho, eva-kāro vā ayaṃ, sandhivasena ettha e-kāro naṭṭhā. Tassa parapadena sambandho. Taṃ pacchā yojessāma. Yathāti paṭibhāge. Visattoti laggo jaṭito saṃsibbito. Puttesu dāresu cāti puttadhītubhariyāsu. Yā apekkhāti yā taṇhā yo sineho. Vaṃsakkaḷīrova asajjamānoti vaṃsakaḷīro viya alaggamāno. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā vaṃso visālo visatto eva hoti, puttesu dāresu ca yā apekkhā, sāpi evaṃ tāni vatthūni, saṃsibbitvā ṭhitattā visattā eva. Svāhaṃ tāya apekkhāya apekkhavā visālo vaṃso viya visattoti evaṃ apekkhāya ādīnavaṃ disvā taṃ apekkhaṃ maggañāṇena chindanto ayaṃ vaṃsakaḷīrova rūpādīsu vā lābhādīsu vā kāmabhavādīsu vā diṭṭhādīsu vā taṇhāmānadiṭṭhivasena asajjamāno paccekabodhiṃ adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
95“林中鹿”这个说法,是怎么来的呢?据说,有一位比丘,在迦叶世尊的教法里修习瑜伽行。他命终之后,投生在波罗奈一户巨富的长者家中,家财万贯,受用丰厚。他长得相貌端正,后来却与人妻私通。死后堕入地狱,在那里受了苦报。靠着剩余业力的牵引,他以女身投生到那位长者妻子的腹中。从地狱投生来的众生,身体都是滚烫的。因此长者妻怀着她时,腹部像被火烧一样,艰难辛苦地熬过孕期,足月生下了一个女孩。这女孩从出生那天起,就被父母以及所有亲族眷属厌恶。到了出嫁的年纪,无论嫁到哪家,丈夫和公婆也都厌弃她,觉得她不讨喜、不称心。后来,有一次宣布要庆祝星宿节,长者子不想和她一起游乐,便叫了妓女来玩。她从婢女那里听到这事,就走到长者子面前,用种种方式恳求,然后说道:“夫君啊,女人这东西,就算是十位国王的妹妹,或者是转轮王的女儿,终究也得听丈夫使唤。丈夫连话都不跟自己说,那痛苦就像被钉在刑桩上一样。如果我还值得您照顾,就请您照顾我;如果不值得,就请放我走。我要回娘家去。”长者子说:“好吧,贤妻,别难过,去准备游乐的东西吧,我们要庆祝星宿节。”长者女就因为这几句话,满心欢喜,心想:“明天我要庆祝星宿节。”于是准备了许多好吃的。第二天,长者子没跟她说一声,就自己去了游乐的地方。她坐在那里望着路,心想:“现在该派人来了,现在该派人来了。”一直等到太阳西斜,才派人去找。那些人回来禀报说:“长者子已经走了。”她便带上准备好的所有东西,登上车,出发前往园林。
95.Migoaraññamhīti kā uppatti? Eko kira bhikkhu kassapassa bhagavato sāsane yogāvacaro kālaṃ katvā bārāṇasiyaṃ seṭṭhikule uppanno aḍḍhe mahaddhane mahābhoge. So subhago ahosi, tato paradāriko hutvā kālaṅkato niraye nibbatto tattha paccitvā pakkāvasesena seṭṭhibhariyāya kucchimhi itthī hutvā paṭisandhiṃ gaṇhi. Nirayato āgatānaṃ sattānaṃ gattāni uṇhāni honti. Tena seṭṭhibhariyā ḍayhamānena udarena kicchena kasirena taṃ gabbhaṃ dhāretvā kālena dārikaṃ vijāyi. Sā jātadivasato pabhuti mātāpitūnaṃ sesabandhuparijanānañca dessā ahosi. Vayappattā ca yamhi kule dinnā, tatthāpi sāmikasassusasurānaṃ dessāva ahosi appiyā amanāpā. Atha nakkhatte ghosite seṭṭhiputto tāya saddhiṃ kīḷituṃ anicchanto vesiṃ ānetvā kīḷati. Sā taṃ dāsīnaṃ santikā sutvā seṭṭhiputtaṃ upasaṅkamitvā nānappakārehi anunayitvā ca āha – ‘‘ayyaputta, itthī nāma sacepi dasannaṃ rājūnaṃ kaniṭṭhā hoti, cakkavattino vā dhītā, tathāpi sāmikassa pesanakarā hoti. Sāmike anālapante sūle āropitā viya dukkhaṃ paṭisaṃvedeti. Sace ahaṃ anuggahārahā anuggahetabbā, no ce, vissajjetabbā. Attano ñātikulaṃ gamissāmī’’ti. Seṭṭhiputto – ‘‘hotu, bhadde, mā soci kīḷanasajjā hohi, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti āha. Seṭṭhidhītā tāvattakena sallāpamattena ussāhajātā ‘‘sve nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti bahuṃ khajjabhojjaṃ paṭiyādeti. Seṭṭhiputto dutiyadivase anārocetvāva kīḷanaṭṭhānaṃ gato. Sā ‘‘idāni pesessati, idāni pesessatī’’ti maggaṃ olokentī nisinnā ussūraṃ disvā manusse pesesi. Te paccāgantvā ‘‘seṭṭhiputto gato’’ti ārocesuṃ. Sā taṃ sabbaṃ paṭiyāditaṃ ādāya yānaṃ abhiruhitvā uyyānaṃ gantuṃ āraddhā.
这时,在欢喜根山窟有一位独觉佛。第七天,他从灭尽定出定,嚼了龙藤齿木,在阿耨达池洗了脸,心里想:“今天要去哪里乞食呢?”他观察时看见了那位长者女,知道:“如果让她对我生起净信,那业就会消尽。”于是,他在山窟附近一块广六十由旬的殊胜红石板上站定,拿着钵和衣,进入能引发神通的禅那,从空中飞来,在她要走的路上降下,朝波罗奈方向走去。婢女们一看见他,就禀告了长者女。她立刻下车,恭敬地礼拜,用种种美味具足的嚼食、啖食把钵装满,上面用莲花盖住,下面也垫了莲花,手里拿着一束花。她把钵奉到独觉佛手中,顶礼之后,手持花束发愿:“尊者,就像这朵花一样,无论我投生到哪里,愿我在那里都为人所爱、令人悦意。”这样发愿后,又发了第二愿:“尊者,住胎实在苦,愿我不再经历住胎,唯在莲花中化生。”又发了第三愿:“尊者,女身实在可厌,即使是转轮王的女儿,也要受他人支配。因此,愿我不再得女身,得成男子。”又发了第四愿:“尊者,愿我超越这轮回之苦,最终证得您所证得的甘露。”这样发了四愿后,她以那束莲花作供养,五体投地顶礼,又发了第五愿:“愿我的香气和色泽都像这花一样。”
Atha nandamūlakapabbhāre paccekasambuddho sattame divase nirodhā vuṭṭhāya nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā ‘‘kattha ajja bhikkhaṃ carissāmā’’ti āvajjento taṃ seṭṭhidhītaraṃ disvā ‘‘mayi imissā saddhākāraṃ kāretvā taṃ kammaṃ parikkhayaṃ gamissatī’’ti ñatvā pabbhārasamīpe saṭṭhiyojanamanosilātale ṭhatvā pattacīvaramādāya abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā ākāsenāgantvā tassā paṭipathe oruyha bārāṇasiṃ abhimukho agamāsi. Taṃ disvāva dāsiyo seṭṭhidhītāya ārocesuṃ. Sā yānā oruyha sakkaccaṃ vanditvā pattaṃ sabbarasasampannena khādanīyena bhojanīyena pūretvā padumapupphena paṭicchādetvā heṭṭhāpi padumapupphaṃ katvā pupphakalāpaṃ hatthena gahetvā paccekabuddhassa hatthe pattaṃ datvā vanditvā pupphakalāpahatthā patthanaṃ akāsi – ‘‘bhante, yathā idaṃ pupphaṃ, evāhaṃ yattha yattha upapajjāmi, tattha tattha mahājanassa piyā bhaveyyaṃ manāpā’’ti. Evaṃ patthetvā dutiyampi patthesi – ‘‘bhante, dukkho gabbhavāso , taṃ anupagamma padumapupphe eva paṭisandhi bhaveyyā’’ti. Tatiyampi patthesi – ‘‘bhante, jeguccho mātugāmo, cakkavattidhītāpi paravasaṃ gacchati. Tasmā ahaṃ itthibhāvaṃ anupagamma puriso bhaveyya’’nti. Catutthampi patthesi – ‘‘bhante, imaṃ saṃsāradukkhaṃ atikkamma pariyosāne tumhehi pattaṃ amataṃ pāpuṇeyya’’nti. Evaṃ caturo paṇidhī katvā taṃ padumapupphakalāpaṃ pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘pupphasadiso eva me gandho ceva vaṇṇo ca hotū’’ti imaṃ pañcamaṃ paṇidhiṃ akāsi.
于是,独觉佛接过钵和花束,站在虚空中——
Tato paccekabuddho pattañca pupphakalāpañca gahetvā ākāse ṭhatvā –
“愿你所欲求、所愿求者迅速成就。
愿一切心愿都圆满实现,就像十五的月亮一样。”
‘‘Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ, khippameva samijjhatu; Sabbe pūrentu saṅkappā, cando pannaraso yathā’’ti. –
她用这首偈颂随喜了长者女之后,又发愿说:“愿长者女看见我离开。”接着便从空中前往欢喜根山窟。长者女看着他离去,心中生起了极大的喜。她过去生中所造的不善业,因为再也没有成熟的机会而彻底耗尽,她就像用罗望子酸汁洗净的铜器一样,变得清净。就在那一刻,她的夫家和娘家所有人都对她欢喜起来,纷纷想着“我们能做些什么呢”,送来亲切的话语和礼物。她的丈夫也派人来说:“快把长者女接回来,我是忘了她,才去了园子。”从那时起,丈夫就像珍爱涂在胸前的栴檀香、佩戴的珍珠璎珞、花鬘一样珍爱她,悉心照料。她在那里尽享一生自在、财富和称心的快乐,命终之后以男子之身化生在天界的莲花中。这位天子无论是走、是站、是坐、是卧,都在莲花苞里。人们称他为“大莲花天子”。他就以这样的威神力,顺着、逆着,只在六欲天中轮回。
Imāya gāthāya seṭṭhidhītāya anumodanaṃ katvā ‘‘seṭṭhidhītā maṃ gacchantaṃ passatū’’ti adhiṭṭhahitvā ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Seṭṭhidhītāya taṃ passantiyā mahatī pīti uppajji. Bhavantare kataṃ akusalaṃ kammaṃ anokāsatāya parikkhīṇaṃ ciñcambiladhotatambalohabhājanamiva suddhā jātā. Tāvadevassā patikule ñātikule ca sabbo jano tuṭṭho. ‘‘Kiṃ karomā’’ti piyavacanāni ca paṇṇākārāni ca pesesi. Sāmikopi manusse pesesi – ‘‘seṭṭhidhītaraṃ sīghaṃ ānetha, ahaṃ vissaritvā uyyānaṃ āgato’’ti. Tato pabhuti ca naṃ ure vilittacandanaṃ viya āmuttamuttāhāraṃ viya pupphamālā viya ca piyāyanto parihari. Sā tattha yāvatāyukaṃ issariyabhogayuttasukhaṃ anubhavitvā kālaṃ katvā purisabhāvena devaloke padumapupphe uppajji. So devaputto gacchantopi padumapupphagabbhe eva gacchati, tiṭṭhantopi nisīdantopi sayantopi padumapupphagabbheyeva sayati. ‘‘Mahāpadumadevaputto’’ti ca naṃ vohariṃsu. Evaṃ so tena iddhānubhāvena anulomapaṭilomaṃ cha devaloke eva saṃsarati.
那时候,波罗奈国王有两万名嫔妃。她们当中连一个都没能生下儿子。大臣们向国王禀告:“大王,为了延续家族血脉,应该求个儿子。如果没有亲生儿子,庶出的孩子也能继承家业。”于是国王说:“除了王后以外,其余嫔妃在七天之内,随她们的心意,举行法乐之戏,让她们随意到外面去走动。”即便如此,他还是没能得到儿子。大臣们又说:“大王,王后在所有女子中,福德和智慧都是第一的,或许大王能让王后怀上儿子。”国王把这件事告诉了王后。王后说:“大王,只有持戒、说真话的女人才生得出儿子。一个丢掉了惭与愧的女人,哪来的儿子?”她登上宫殿,受持五戒,一遍又一遍地忆念。这位持戒的王后心中刚生起求子之念,帝释天神的宝座就震动了。
Tena ca samayena bārāṇasirañño vīsati itthisahassāni honti. Tāsu ekāpi puttaṃ na labhati. Amaccā rājānaṃ viññāpesuṃ – ‘‘deva, kulavaṃsānupālako putto icchitabbo, atraje avijjamāne khettajopi kulavaṃsadharo hotī’’ti. Atha rājā ‘‘ṭhapetvā mahesiṃ avasesā itthiyo sattāhaṃ dhammanāṭakaṃ karothā’’ti yathākāmaṃ bahi carāpesi, tathāpi puttaṃ nālattha. Puna amaccā āhaṃsu – ‘‘mahārāja, mahesī nāma puññena ca paññāya ca sabbaitthīnaṃ aggā, appeva nāma devo mahesiyā kucchimhi puttaṃ labheyyā’’ti. Rājā mahesiyā etamatthaṃ ārocesi. Sā āha – ‘‘mahārāja, yā itthī sīlavatī saccavādinī, sā puttaṃ labheyya, hirottapparahitāya kuto putto’’ti pāsādaṃ abhiruhitvā pañca sīlāni samādiyitvā punappunaṃ āvajjesi, sīlavatiyā rājadhītāya pañca sīlāni āvajjentiyā puttapatthanācitte uppannamatte sakkassa āsanaṃ saṃkampi.
这时,帝释天神观察后知道了这件事,心想:“我要给这位持戒的王女一个最好的儿子。”于是从空中来到王后面前,站着问她:“王后,你求什么?”她说:“大王,我求一个儿子。”帝释天神说:“王后,我给你一个儿子,别担心了。”说完就回到天界,观察有没有寿命已尽的天子,发现这位大莲花天子想要往生到更高的天界,便去他的天宫,请求他说:“亲爱的孩子大莲花,请你去人间投生吧。”大莲花天子说:“大王,别这么说,人间太令人厌恶了。”帝释天神说:“孩子,你正是因为过去在人间修了福德才生到这里,更应该留在那里圆满种种波罗蜜。去吧,孩子。”大莲花天子说:“大王,住胎太痛苦了,我没法在那里安住。”帝释天神说:“孩子,你不会经历住胎之苦。因为你所造的业,你将只会在莲花苞中出生。去吧,孩子。”这样反复劝说后,大莲花天子才答应了。
Atha sakko āvajjento etamatthaṃ viditvā – ‘‘sīlavatiyā rājadhītāya puttavaraṃ demī’’ti ākāsenāgantvā deviyā sammukhe ṭhito ‘‘kiṃ varesi, devī’’ti? ‘‘Puttaṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Dammi te, devi, puttaṃ, mā cintayī’’ti vatvā devalokaṃ gantvā ‘‘atthi nu kho ettha khīṇāyuko’’ti āvajjento ‘‘ayaṃ mahāpadumo uparidevalokaṃ gantukāmo ca bhavissatī’’ti ñatvā tassa vimānaṃ gantvā ‘‘tāta mahāpaduma, manussalokaṃ gacchāhī’’ti yāci. So ‘‘mā evaṃ, mahārāja, bhaṇa, jegucchito manussaloko’’ti . ‘‘Tāta, tvaṃ manussaloke puññaṃ katvā idhūpapanno, tattheva ṭhatvā pāramiyo pūretabbā, gaccha, tātā’’ti. ‘‘Dukkho, mahārāja, gabbhavāso, na sakkomi tattha vasitu’’nti. ‘‘Tāta, te gabbhavāso natthi, tathā hi tvaṃ kammamakāsi, yathā padumagabbheyeva nibbattissasi, gaccha, tātā’’ti punappunaṃ vuccamāno adhivāsesi.
他从天界死后,投生在波罗奈国王园林里一座石板池的莲花苞中。那天夜里快天亮时,王后梦见自己带着两万名宫女去游园,在石板池的莲花苞里得到了一个儿子。天亮后,她守持戒行,来到那个地方,看见一朵莲花,既不在岸边,也不在深水里。她一见到那朵花,心里就生起了对儿子的疼爱。她自己下水把花摘了下来,花刚被摘到手,花瓣就绽开了。她在里面看见一个像黄金雕像一样的男婴,一见就喊出声来:“我得到儿子了!”大众发出成千上万声赞叹,又派人去禀报国王。国王听说后,问:“在哪里得到的?”听完经过,他说:“园林、池塘和莲花都是我的,所以这孩子生在我的地界上,就叫‘田生’吧。”于是把孩子迎进城里,让两万名宫女都来当他的乳母。哪个乳母摸清了王子的喜好,能喂他吃他想吃的东西,就能得到一千金。整个波罗奈城都轰动了,所有百姓都给王子送来成千上万的礼物。王子被大家不停地催着吃这个、吃那个,吃得受不了,心生厌烦,就走到城门那里,玩起了紫胶球。
So devalokā cavitvā bārāṇasirañño uyyāne silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ padumagabbhe nibbatto. Tañca rattiṃ paccūsasamaye mahesī supinantena vīsatiitthisahassaparivutā uyyānaṃ gantvā silāpaṭṭapokkharaṇiyaṃ padumagabbhe puttaṃ laddhā viya ahosi. Sā pabhātāya rattiyā sīlāni rakkhamānā tattha gantvā ekaṃ padumapupphaṃ addasa, taṃ neva tīre hoti na gambhīre. Saha dassaneneva cassā tattha puttasineho uppajji. Sā sayaṃ eva otaritvā taṃ pupphaṃ aggahesi, pupphe gahitamatteyeva pattāni vikasiṃsu. Tattha suvaṇṇapaṭimaṃ viya dārakaṃ addasa, disvāva ‘‘putto me laddho’’ti saddaṃ nicchāresi. Mahājano sādhukārasahassāni pavattesi. Rañño ca pesesi. Rājā sutvā ‘‘kattha laddho’’ti pucchitvā laddhokāsaṃ sutvā ‘‘uyyānañca pokkharaṇiyaṃ padumañca amhākaṃyeva, tasmā amhākaṃ khette jātattā khettajo nāmāyaṃ putto’’ti vatvā nagaraṃ pavesetvā vīsatisahassaitthiyo dhātikiccaṃ kāresi. Yā yā kumārassa ruciṃ ñatvā patthitaṃ patthitaṃ khādanīyaṃ khādāpeti, sā sā sahassaṃ labhati. Sakalabārāṇasī calitā, sabbo jano kumārassa paṇṇākārasahassāni pesesi. Kumāro taṃ taṃ atinetvā ‘‘imaṃ khāda, imaṃ bhuñjā’’ti vuccamāno bhojanena ubbāḷho ukkaṇṭhito hutvā gopuradvāraṃ gantvā lākhāguḷakena kīḷati.
那时,有一位独觉佛依止波罗奈,住在仙人堕处。他清晨起身,做完住处事务、身体清洁、作意等一切该做的事,从静坐中起来后,心里观察:“今天我要去哪里乞食?”他看见王子的福报,就探究:“这人过去造了什么业?”他进一步观察后知道:“他曾把食物布施给像我这样的人,还发了四个愿,其中三个已经实现,还有一个至今没有满愿。我该用善巧的方法,给他显示一个所缘。”于是,他为了乞食,来到王子那里。王子看见他,说:“沙门,别到这里来,这里的人也会对你说‘吃这个,吃这个’。”那位独觉佛听了这一句话,就从那里转身回到自己的住处。王子对随从说:“这位沙门被我说了一句就回去了,他是不是生我的气了?”随从们说:“出家修行的人不会以嗔怒为依靠,他们是靠别人以清净信心布施的东西来维持生活的。”尽管他们这样说,王子还是想:“这样的沙门一定是生气了,我要去向他道歉。”于是他把这事禀告父母,乘上大象,以盛大的王者威势前往仙人堕处。途中看见一群鹿,就问:“这些叫什么?”随从回答:“主人,这些叫鹿。”王子又问:“有没有人对它们说‘吃这个,吃这个,尝这个’,然后照顾它们?”随从回答:“没有,主人。哪里草和水容易得到,它们就住在哪里。”
Tadā aññataro paccekabuddho bārāṇasiṃ nissāya isipatane vasati. So kālasseva vuṭṭhāya senāsanavattasarīraparikammamanasikārādīni sabbakiccāni katvā paṭisallānā vuṭṭhito ‘‘ajja kattha bhikkhaṃ gahessāmī’’ti āvajjento kumārassa sampattiṃ disvā ‘‘esa pubbe kiṃ kammaṃ karī’’ti vīmaṃsanto ‘‘mādisassa piṇḍapātaṃ datvā catasso patthanā patthesi, tattha tisso siddhā, ekā tāva na sijjhati, tassa upāyena ārammaṇaṃ dassemī’’ti bhikkhācāravasena kumārassa santikaṃ agamāsi. Kumāro taṃ disvā ‘‘samaṇa, mā idha āgacchi, ime hi tampi ‘imaṃ khāda, imaṃ bhuñjā’ti vadeyyu’’nti āha. So ekavacaneneva tato nivattitvā attano senāsanaṃ agamāsi. Kumāro parijanaṃ āha – ‘‘ayaṃ samaṇo mayā vuttamattova nivatto, kuddho nu kho mamā’’ti. So tehi ‘‘pabbajitā nāma na kodhaparāyaṇā honti, parena pasannamanena yaṃ dinnaṃ, tena yāpentī’’ti vuccamānepi ‘‘duṭṭho evarūpo nāma samaṇo, khamāpessāmi na’’nti mātāpitūnaṃ ārocetvā hatthiṃ abhiruhitvā mahatā rājānubhāvena isipatanaṃ gantvā migayūthaṃ disvā pucchi – ‘‘kinnāmete’’ti? ‘‘Ete, sāmi, migā nāmā’’ti. ‘‘Etesaṃ ‘imaṃ khādatha, imaṃ bhuñjatha, imaṃ sāyathā’ti vatvā paṭijaggantā atthī’’ti? ‘‘Natthi, sāmi, yattha tiṇodakaṃ sulabhaṃ tattha vasantī’’ti.
王子心想:“就像这些鹿没人看管,想去哪儿就在哪儿待着,我什么时候也能这样自在呢?”他把这个情景当作了修行的所缘。那位独觉佛知道王子要来,就把通往住处和经行处的路都扫得干干净净,自己在上面走了一两趟或三趟,留下脚印;又把白天休息的地方和树叶搭的茅屋也打扫平整,只留下进去的脚印,不留下出来的脚印,然后就去了别处。王子到了那里,看见那片地方打扫得那么平整,又听到随从们说:“那位独觉佛大概就住在这里吧。”于是说道:“今天早上那位沙门就不高兴了,现在要是看到自己的地方被大象、马匹什么的踩过,肯定更不高兴。你们就待在这儿吧。”他从象背上下来,一个人走进住处,看到那些按规矩打扫干净的地方留着脚印,心想:“这位沙门在这里经行的时候,心里想的肯定不是做生意之类的事,他一定是一心只想着自己的修行吧。”他心里生起了清净的信心,就走上经行道,放下了种种杂念,走到一块石板那儿坐下,心变得专注起来;然后走进树叶茅屋,修观证得了独觉菩提。和前面一样,当国师问他修行方法时,他坐在虚空中,说出了这首偈子。
Kumāro ‘‘yathā ime arakkhiyamānāva yattha icchanti, tattha vasanti, kadā nu kho ahampi evaṃ vaseyya’’nti etaṃ ārammaṇaṃ aggahesi. Paccekabuddhopi tassa āgamanaṃ ñatvā senāsanamaggañca caṅkamanañca sammajjitvā maṭṭhaṃ katvā ekadvattikkhattuṃ caṅkamitvā padanikkhepaṃ dassetvā divāvihārokāsañca paṇṇasālañca sammajjitvā maṭṭhaṃ katvā pavisanapadanikkhepaṃ dassetvā nikkhamanapadanikkhepaṃ adassetvā aññatra agamāsi. Kumāro tattha gantvā taṃ padesaṃ sammajjitvā maṭṭhakataṃ disvā ‘‘vasati maññe ettha so paccekabuddho’’ti parijanena bhāsitaṃ sutvā āha – ‘‘pātopi so samaṇo dussati, idāni hatthiassādīhi attano okāsaṃ akkantaṃ disvā suṭṭhutaraṃ dusseyya, idheva tumhe tiṭṭhathā’’ti hatthikkhandhā oruyha ekakova senāsanaṃ paviṭṭho vattasīsena susammaṭṭhokāse padanikkhepaṃ disvā ‘‘so dānāyaṃ samaṇo ettha caṅkamanto na vaṇijjādikammaṃ cintesi, addhāyaṃ attano hitameva cintesi maññe’’ti pasannamānaso caṅkamaṃ abhiruhitvā dūrīkataputhuvitakko gantvā pāsāṇaphalake nisīditvā sañjātaekaggo hutvā paṇṇasālaṃ pavisitvā vipassanto paccekabodhiñāṇaṃ adhigantvā purimanayeneva purohitena kammaṭṭhānaṃ pucchito gaganatale nisinno imaṃ gāthamabhāsi.
这里,“鹿”有两种:黑鹿和花斑鹿。另外,这也是对所有林中四足动物的通称。不过在这里,注释者说指的是花斑鹿。“在林中”,是指除了村落和村落周边以外剩下的林地,但这里指的是园林,所以说就是“在园林中”。“犹如”是表示比喻。“无束缚”,是指没有被绳索等绑住,这是为了显示它行动自在。“随意而行,为觅食故”,是说它想往哪个方向去,就往哪个方向去觅食。关于这一点,世尊也说过:
Tattha migoti dve migā – eṇīmigo ca pasadamigo ca. Apica sabbesaṃ āraññikānaṃ catuppadānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Idha pana pasadamigo adhippetoti vadanti. Araññamhīti gāmañca gāmūpacārañca ṭhapetvā avasesaṃ araññaṃ, idha pana uyyānaṃ adhippetaṃ, tasmā ‘‘uyyānamhī’’ti vuttaṃ hoti. Yathāti paṭibhāge. Abaddhoti rajjubandhanādīhi abaddho, etena vissatthacariyaṃ dīpeti. Yenicchakaṃ gacchati vocarāyāti yena yena disābhāgena gantumicchati, tena tena disābhāgena gocarāya gacchati. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
比丘们,就像林中的一只鹿,在森林和灌木丛里走动时,能放心地走、放心地站、放心地坐、放心地躺下休息。这是什么原因呢?比丘们,因为它不在猎人的射程范围内。同样地,比丘们,一位比丘远离欲乐……(中略)……进入并安住在初禅中。比丘们,这就叫做比丘让魔罗无迹可寻,摧毁了魔罗的眼睛,使邪恶的魔看不见他。(《中部》1.287;《小部·犀牛角经义释》125)广说。
‘‘Seyyathāpi , bhikkhave, āraññako migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati, vissattho tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu? Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu antamakāsi māraṃ apadaṃ, vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato’’ti (ma. ni. 1.287; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 125) vitthāro.
自在而行,指的是随自己的心意而行,或者不依赖他人。这里说的是:就像林中的野鹿,无拘无束,想去哪里觅食就去哪里;什么时候我也能斩断渴爱的束缚,像这样自在地行走呢?有智慧、贤明的人,看到这种自在而行,就应当独自修行。
Seritanti sacchandavuttitaṃ aparāyattataṃ vā, idaṃ vuttaṃ hoti – yathā migo araññamhi abaddho yenicchakaṃ gacchati gocarāya, tathā kadā nu kho ahampi taṇhābandhanaṃ chinditvā evaṃ gaccheyyanti. Viññū paṇḍito naro seritaṃ pekkhamāno eko careti.
9696.“召唤”是怎么来的呢?据说,在波罗奈国国王举行大朝会的时候,大臣们都来觐见。其中一位大臣说:“大王,有件事您应该听一听。”他请求到一边单独说话。国王就从座位上起身,跟他过去了。后来又有一位大臣,在国王坐在大朝会上时请求说话;一位在国王坐在象背上时请求说话;一位在国王骑在马背上时请求说话;一位在国王坐在金车上时请求说话;一位在国王坐着轿子去园林时请求说话。国王都从那些地方下来,跟他过去了。还有一位大臣,在国王巡视地方时请求说话;国王听了他的话,也从象背上下来,走到一边去了。国王就这样被他们弄得厌烦透顶,于是出家了。那些大臣们凭着权势,越来越膨胀。其中一个人跑去对国王说:“大王,请把某某地方赐给我。”国王回答说:“那个地方是某某人在享用。”那人不接受国王的话,说:“我自己去把那个地方拿下来享用!”于是就到那里去,挑起了争执。后来双方都跑到国王跟前,互相告对方的状。国王心想:“这些人是不可能都满足的。”他看清了他们贪欲的过患,修观,证悟了独觉菩提。他按照前面所说的方式,说出了这段感叹。
96.Āmantanā hotīti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira mahāupaṭṭhānasamaye amaccā upasaṅkamiṃsu. Tesu eko amacco ‘‘deva, sotabbaṃ atthī’’ti ekamantaṃ gamanaṃ yāci. So uṭṭhāyāsanā agamāsi. Puna eko mahāupaṭṭhāne nisinnaṃ yāci, eko hatthikkhandhe nisinnaṃ, eko assapiṭṭhiyaṃ nisinnaṃ, eko suvaṇṇarathe nisinnaṃ, eko sivikāya nisīditvā uyyānaṃ gacchantaṃ yāci. Rājā tato orohitvā agamāsi. Aparo janapadacārikaṃ gacchantaṃ yāci, tassapi vacanaṃ sutvā hatthikkhandhato oruyha ekamantaṃ agamāsi. Evaṃ so tehi nibbinno hutvā pabbaji. Amaccā issariyena vaḍḍhanti. Tesu eko gantvā rājānaṃ āha – ‘‘asukaṃ nāma, mahārāja, janapadaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Rājā taṃ ‘‘itthannāmo bhuñjatī’’ti bhaṇati. So rañño vacanaṃ anādiyitvā ‘‘gacchāmahaṃ taṃ janapadaṃ gahetvā bhuñjāmī’’ti tattha gantvā kalahaṃ katvā puna ubhopi rañño santikaṃ āgantvā aññamaññassa dosaṃ ārocenti. Rājā ‘‘na sakkā ime tosetu’’nti tesaṃ lobhe ādīnavaṃ disvā vipassanto paccekabodhiṃ sacchākāsi. So purimanayena imaṃ udānaṃ abhāsi.
这段话的意思是:一个人站在朋友中间时,在叫作“午休”的住处,在叫作“大朝会”的场所,在叫作“游园”的外出中,在叫作“地方巡行”的游历中,总会被人用“你听我说这个,你把那个给我”这一类话一次又一次地叫住。所以我对这些事感到厌离。出家的生活为圣者们所实践,有许多利益,是纯粹的快乐;即便它确实如此,那些被贪欲压倒的卑劣之人仍不想要它。我正是看出了这一点:这出家生活无人贪求,也不受他人的支配,对有堪能的人而言是自在的。于是我开始修观,逐渐证得了独觉菩提。其余内容按前面所说的方式理解。
Tassattho – sahāyamajjhe ṭhitassa divāseyyasaṅkhāte vāse ca, mahāupaṭṭhānasaṅkhāte ṭhāne ca, uyyānagamanasaṅkhāte gamane ca, janapadacārikasaṅkhātāya cārikāya ca, ‘‘idaṃ me suṇa, idaṃ me dehī’’tiādinā nayena tathā tathā āmantanā hoti, tasmā ahaṃ tattha nibbijjitvā yāyaṃ ariyajanasevitā anekānisaṃsā ekantasukhā, evaṃ santepi lobhābhibhūtehi sabbakāpurisehi anabhipatthitā pabbajjā, taṃ anabhijjhitaṃ paresaṃ avasavattanena bhabbapuggalavasena seritañca pekkhamāno vipassanaṃ ārabhitvā anukkamena paccekabodhiṃ adhigatosmi. Sesaṃ vuttanayamevāti.
97“嬉戏乐”这个说法的来历是什么?据说在波罗奈,有一位名叫独子梵授的国王。他有一个独生子,国王非常疼爱他,把他当作自己的命一样。国王无论行住坐卧,到哪里都带着这个儿子。有一天,国王要去园林游玩,就把儿子留在宫里自己去了。结果王子就在那一天得了急病死了。大臣们心想:“国王这么爱儿子,怕是要心碎。”于是没有禀报国王,就直接把王子火化了。国王在园林里喝得酩酊大醉,完全没有想起儿子,第二天洗澡吃饭的时候也没想起来。后来吃完饭坐下来,才忽然想起来,说道:“把我儿子带来!”大臣们就用委婉的方式把这件事禀报了他。国王被忧愁压垮,坐在那里如理作意:“有这个存在,那个才存在;这个生起,那个才生起。”他就这样依次顺观、逆观缘起,证得了独觉菩提。剩下的部分,和“交往偈”注释里所说的一样,只是偈颂词句的解释。
97.Khiḍḍāratīti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira ekaputtakabrahmadatto nāma rājā ahosi. So tassa ekaputtako piyo ahosi manāpo pāṇasamo, rājā sabbairiyāpathesu puttakaṃ gahetvāva vattati. So ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto taṃ ṭhapetvā gato. Kumāropi taṃ divasaṃyeva uppannena byādhinā mato. Amaccā ‘‘puttasinehena rañño hadayampi phaleyyā’’ti anārocetvāva naṃ jhāpesuṃ. Rājā uyyāne surāmadena matto puttaṃ neva sarati, tathā dutiyadivasepi nhānabhojanavelāsu. Atha bhuttāvī nisinno saritvā ‘‘puttaṃ me ānethā’’ti āha. Tassa anurūpena vidhānena taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Tato sokābhibhūto nisinno evaṃ yoniso manasākāsi – ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti. Evaṃ anukkamena anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ sammasanto paccekasambodhiṃ sacchākāsi. Sesaṃ saṃsaggagāthāvaṇṇanāyaṃ vuttasadisameva ṭhapetvā gāthāyatthavaṇṇanaṃ.
词句解释如下:“嬉戏”就是玩耍。它有两种:身体上的和言语上的。其中,身体上的嬉戏,比如跟大象玩、跟马玩、跟车玩、跟弓玩、跟刀玩等等。言语上的嬉戏,比如唱歌、诵诗、口技鼓声、击打小鼓等等。“乐”指对五种欲乐的贪爱。“广大”指遍满整个身体,直到穿透骨髓。其余部分很容易明白。至于这里与偈颂主题的连结方式,也应当依照“交往偈”所说的那样来理解,此后的一切也是如此。
Atthavaṇṇanā pana – khiḍḍāti kīḷanā. Sā duvidhā hoti kāyikā ca vācasikā ca. Tattha kāyikā nāma hatthīhipi kīḷanti, assehipi rathehipi dhanūhipi tharūhipīti evamādi. Vācasikā nāma gītaṃ silokabhaṇanaṃ mukhabheriālambarabherīti evamādi. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Vipulanti yāva aṭṭhimiñjaṃ ahacca ṭhānena sakalattabhāvabyāpakaṃ. Sesaṃ pākaṭameva . Anusandhiyojanāpi cettha saṃsaggagāthāya vuttanayeneva veditabbā, tato parañca sabbaṃ.
98“四方”这个说法的来历是什么?据说过去在迦叶世尊的教法时期,有五位独觉菩萨出家,在两万年中完成了去而复返的修行义务,死后投生到天界。从天界命终后,他们当中最年长的那位成了波罗奈的国王,其余四位则成了普通的小国王。那四个人也修学了业处,舍弃王位出家,逐渐证得独觉佛,住在欢喜窟山麓。有一天,他们从等至出定,按照《竹楔偈》里所说的方式观察自己的业和同伴,了知之后,为了用方便法门向波罗奈王显示所缘,便寻找机会。那位国王一夜之中三次受到惊吓,恐惧地发出惨叫,跑到大平台上。国师清晨早早起来,前去问安:“大王睡得好吗?”国王回答:“老师,我哪有什么好觉可睡!”就把整件事都告诉了他。国师心想:“这种病不是靠催吐、泻下之类的药物所能治好的,不过我倒有了一个欺诳的办法。”于是进一步吓唬国王:“大王,这是失位、丧命等灾祸的前兆。”并劝他举行祭祀:“为了平息这场灾祸,应当布施这么多的大象、马、车等以及金银作为祭品,举行祭祀。”
98.Cātuddisoti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane pañca paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke nibbattā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirājā ahosi, sesā pākatikarājāno. Te cattāropi kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā rajjaṃ pahāya pabbajitvā anukkamena paccekabuddhā hutvā nandamūlakapabbhāre vasantā ekadivasaṃ samāpattito vuṭṭhāya vaṃsakkaḷīragāthāyaṃ vuttanayeneva attano kammañca sahāyañca āvajjetvā ñatvā bārāṇasirañño upāyena ārammaṇaṃ dassetuṃ okāsaṃ gavesanti. So ca rājā tikkhattuṃ rattiyā ubbijjati, bhīto vissaraṃ karoti, mahātale dhāvati. Purohitena kālasseva vuṭṭhāya sukhaseyyaṃ pucchitopi ‘‘kuto me, ācariya, sukha’’nti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Purohitopi ‘‘ayaṃ rogo na sakkā yena kenaci uddhaṃ virecanādinā bhesajjakammena vinetuṃ, mayhaṃ pana khādanūpāyo uppanno’’ti cintetvā ‘‘rajjahānijīvitantarāyādīnaṃ pubbanimittaṃ etaṃ, mahārājā’’ti rājānaṃ suṭṭhutaraṃ ubbejetvā ‘‘tassa vūpasamanatthaṃ ettake ca ettake ca hatthiassarathādayo hiraññasuvaṇṇañca dakkhiṇaṃ datvā yañño yajitabbo’’ti yaññayajane samādapesi.
那时,独觉佛们看见成千上万的众生正被聚集起来准备祭祀,心想:“一旦造下这种业,他将来就很难被教化了。我们还是趁早去见他一面吧。”于是他们按照《竹楔偈》里所说的方式前来,为托钵乞食而依次走到王宫庭院里。国王正站在狮子窗边眺望庭院,看见了他们,一见之下心里就生起了亲切感。于是他把他们请来,在空中敷设好座位请他们坐下,恭敬地供养食物。吃完饭,国王问:“你们是谁?”他们回答:“大王,我们是四方者。”“尊者,这‘四方者’是什么意思?”“大王,无论在四方何处,我们都没有恐惧,也不会心惊。”“尊者,你们为什么没有那种恐惧?”“大王,我们修习慈、修习悲、修习喜、修习舍,因此没有那种恐惧。”说完,他们从座位上起身,回到自己住的地方。
Tato paccekabuddhā anekāni pāṇasahassāni yaññatthāya sampiṇḍiyamānāni disvā ‘‘etasmiṃ kamme kate dubbodhaneyyo bhavissati, handa naṃ paṭikacceva gantvā pekkhāmā’’ti vaṃsakkaḷīragāthāyaṃ vuttanayena āgantvā piṇḍāya caramānā rājaṅgaṇe paṭipāṭiyā agamaṃsu. Rājā sīhapañjare ṭhito rājaṅgaṇaṃ olokayamāno te addakkhi, saha dassaneneva cassa sineho uppajji. Tato te pakkosāpetvā ākāsatale paññattāsane nisīdāpetvā sakkaccaṃ bhojetvā katabhattakicce ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Mayaṃ, mahārāja, cātuddisā nāmā’’ti. ‘‘Bhante, cātuddisāti imassa ko attho’’ti? ‘‘Catūsu disāsu katthaci kutoci bhayaṃ vā cittutrāso vā amhākaṃ natthi, mahārājā’’ti. ‘‘Bhante, tumhākaṃ taṃ bhayaṃ kiṃ kāraṇā na hotī’’ti? ‘‘Mayaṃ, mahārāja, mettaṃ bhāvema, karuṇaṃ bhāvema, muditaṃ bhāvema, upekkhaṃ bhāvema. Tena no taṃ bhayaṃ na hotī’’ti vatvā uṭṭhāyāsanā attano vasanaṭṭhānaṃ agamaṃsu.
国王于是想:“这些沙门说‘修习慈等就不会有恐惧’,婆罗门却称赞杀害成千上万的生命,到底谁的话才是真的?”接着他心里又想:“沙门是用干净的东西去洗不干净的东西,婆罗门却是用不干净的东西去洗不干净的东西。用不干净的东西根本不可能洗不干净的东西,只有出家者的话才是真的。”于是他以“愿一切众生快乐”等方式,修习慈、悲、喜、舍这四种梵住,以遍满利益之心命令大臣们:“把一切众生都放掉,让它们喝清凉的水,吃青绿的草,让凉风吹拂它们。”大臣们就照办了。
Tato rājā cintesi – ‘‘ime samaṇā ‘mettādibhāvanāya bhayaṃ na hotī’ti bhaṇanti, brāhmaṇā pana anekasahassapāṇavadhaṃ vaṇṇayanti, kesaṃ nu kho vacanaṃ sacca’’nti? Athassa etadahosi – ‘‘samaṇā suddhena asuddhaṃ dhovanti, brāhmaṇā pana asuddhena asuddhaṃ. Na sakkā kho pana asuddhena asuddhaṃ dhovituṃ, pabbajitānaṃ eva vacanaṃ sacca’’nti. So ‘‘sabbe sattā sukhitā hontū’’tiādinā nayena mettādayo cattāropi brahmavihāre bhāvetvā hitapharaṇena cittena amacce āṇāpesi – ‘‘sabbe pāṇe muñcatha, sītāni pānīyāni pivantu, haritāni tiṇāni khādantu, sīto ca vāto tesaṃ upavāyatū’’ti . Te tathā akaṃsu.
国王听了之后心想:“靠着善友的教导,我已经从恶业中解脱出来了。”他就坐在原地修观,证得了独觉菩提。到了吃饭的时候,大臣们对他说:“大王,请用饭吧,时候到了。”他说:“我不是国王。”然后像之前那样把一切说明了一遍,说出这首感兴偈颂。
Tato rājā ‘‘kalyāṇamittānaṃ vacanena pāpakammato muttomhī’’ti tattheva nisinno vipassitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Amaccehi ca bhojanavelāyaṃ ‘‘bhuñja, mahārāja, kālo’’ti vutte ‘‘nāhaṃ rājā’’ti purimanayeneva sabbaṃ vatvā imaṃ udānabyākaraṇagāthaṃ abhāsi.
在这里,“四方者”是指:在四个方向都能随自己的心意安乐而住;或者按照“遍满一个方向而住”这类方法修习梵住,由于他拥有遍满四方的修习,所以叫“四方者”。在这四个方向中,无论对众生还是对诸行,都不会因为恐惧而抗拒,所以叫“无嗔”。“满足者”是指:依靠十二种知足而满足。“以任何所得”:指无论粗劣还是殊胜的资具。这里的“能忍受诸难,无所畏惧”中,“难”是指折磨身心、使人的成就退失,或者依之而存在的灾患,所以叫“难”。这是对外在的狮子、老虎等,以及内在的欲贪等身心逼恼的称呼。以安忍的堪忍和精进等法战胜那些难,就叫“能忍受诸难”。因为没有能导致僵硬恐惧的怖畏,所以叫“无所畏惧”。这话说的是什么呢?就像那四位沙门一样,我对于任何所得的资具都能知足,立足于这修行处的知足,以慈等修习遍满四方,因此成为四方者;因为对众生和诸行没有抗拒和恐惧,所以成为无嗔。由于是四方者,就能忍受上述那些难;由于无嗔,就成为无所畏惧。我这样看到修行的功德,如理修行,证得了独觉菩提。或者,了知“如同那些沙门,满足于任何所得,按前面所说的方式成为四方者”,了知这一点后,这样希求成为四方者,如理修行,而得以证悟。因此,其他人如果也希求这样的境地,就应当成为四方者,能忍受诸难,因无嗔而无所畏惧,独自游行,如犀牛角一般。其余部分,如前所说。
Tattha cātuddisoti catūsu disāsu yathāsukhavihārī, ‘‘ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā vā nayena brahmavihārabhāvanāya pharitā catasso disā assa santīti cātuddiso. Tāsu catūsu disāsu katthaci satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihanatīti appaṭigho. Santussamānoti dvādasavidhassa santosassa vasena santussako ca. Itarītarenāti uccāvacena paccayena. Parissayānaṃ sahitā achambhīti ettha parissayanti kāyacittāni, parihāpenti vā tesaṃ sampattiṃ, tāni vā paṭicca sayantīti parissayā, bāhirānaṃ sīhabyagghādīnaṃ abbhantarānañca kāmacchandādīnaṃ kāyacittupaddavānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te parissaye adhivāsanakhantiyā ca vīriyādīhi dhammehi ca sahatīti parissayānaṃ sahitā. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena achambhī. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā te cattāro samaṇā, evaṃ itarītarena paccayena santussamāno ettha paṭipattipadaṭṭhāne santose ṭhito catūsu disāsu mettādibhāvanāya cātuddiso, sattasaṅkhāresu paṭihananabhayābhāvena appaṭigho ca hoti. So cātuddisattā vuttappakārānaṃ parissayānaṃ sahitā, appaṭighattā achambhī ca hotīti evaṃ paṭipattiguṇaṃ disvā yoniso paṭipajjitvā paccekabodhiṃ adhigatomhīti. Atha vā te samaṇā viya santussamāno itarītarena vuttanayena cātuddiso hotīti ñatvā evaṃ cātuddisabhāvaṃ patthayanto yoniso paṭipajjitvā adhigatomhi. Tasmā aññopi īdisaṃ ṭhānaṃ patthayanto cātuddisatāya parissayānaṃ sahitā appaṭighatāya ca achambhī hutvā eko care khaggavisāṇakappoti. Sesaṃ vuttanayamevāti.
99“难摄护”这个说法是怎么来的?据说,波罗奈国王的王后去世了。在悲伤的日子过去之后,有一天,大臣们请求说:“大王在各种事务中都需要有一位王后,请大王再迎娶一位王后吧。”国王说:“既然如此,你们去办吧。”他们四处寻找,在邻国,国王已经去世,王后治理国家,而且怀有身孕。大臣们知道她配得上国王,就去向她提亲。她说:“怀孕的女人是不讨人喜欢的。如果你们愿意等,等我生下孩子,那就好。如果不愿意,就另找别人吧。”他们把这件事禀告了国王。国王说:“就算怀孕也没关系,把她带来。”他们就把她带来了。国王为她举行了灌顶礼,把王后应有的一切荣华都给了她,还用各种礼物来笼络她的随从。她后来按时生下一个儿子。国王把这个孩子当作自己的儿子一样,在一切行住坐卧中,都把他抱在膝上或搂在怀里。那时,王后的随从们心想:“国王太宠爱他了,对王子太信任了。来吧,我们去离间他们。”
99.Dussaṅgahāti kā uppatti? Bārāṇasirañño kira aggamahesī kālamakāsi. Tato vītivattesu sokadivasesu ekadivasaṃ amaccā ‘‘rājūnaṃ nāma tesu tesu kiccesu aggamahesī avassaṃ icchitabbā, sādhu devo aññampi deviṃ ānetū’’ti yāciṃsu. Rājā ‘‘tena hi, bhaṇe, jānāthā’’ti āha. Te pariyesantā sāmantarajje rājā mato , tassa devī rajjaṃ anusāsati, sā ca gabbhinī ahosi, amaccā ‘‘ayaṃ rañño anurūpā’’ti ñatvā taṃ yāciṃsu. Sā ‘‘gabbhinī nāma manussānaṃ amanāpā hoti. Sace āgametha, yāva vijāyāmi, evaṃ sādhu. No ce, aññaṃ pariyesathā’’ti āha. Te raññopi etamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ‘‘gabbhinīpi hotu, ānethā’’ti āha. Te ānesuṃ. Rājā taṃ abhisiñcitvā sabbaṃ mahesiyā bhogaṃ adāsi, tassā parijanānañca nānāvidhehi paṇṇākārehi saṅgaṇhāti. Sā kālena puttaṃ vijāyi. Rājā taṃ attano puttaṃ viya sabbiriyāpathesu aṅke ca ure ca katvā viharati. Tadā deviyā parijanā cintesuṃ – ‘‘rājā ativiya saṅgaṇhāti, kumāre ativissāsaṃ karoti, handa, naṃ paribhindissāmā’’ti.
于是他们对王子说:“孩子,你是我们国王的儿子,不是这位国王的儿子。不要在这里对他产生信任。”听了这话,王子即使被国王叫着“来吧,孩子”,又被用手拉扯,也不像以前那样亲近国王了。国王想弄清“这是什么原因”,了解到这件事后,心想:“这些人虽然受过我的照顾,却还是这样忘恩负义。”于是心生厌离,舍弃王位出家了。“国王出家了!”许多大臣和随从也跟着出家了。国王虽然带着随从出家,人们仍然供养精美的资具,国王就按年资把这些精美资具分发下去。得到好东西的人很满意,其他人则抱怨说:“我们打扫住处、做各种杂活,却只得到粗劣的饭食和破旧的衣服。”国王知道后,心想:“这些人即使按年资分配,也还是抱怨。唉,这真是个难以照顾的群体!”于是拿起钵和袈裟,独自进入山林,开始修观,证得了独觉菩提。后来有人来到他那里,问他修行方法,他就说了这首偈颂。这首偈颂的意思本身很清楚。这里的连接是:所谓“难以照顾”,就是指有些出家人被不满足所压倒,同样也包括那些住在家里过日子的在家人。我厌嫌这种难以照顾的状态,所以开始修观并证得了果位。其余部分应如前所述来理解。
Tato kumāraṃ āhaṃsu – ‘‘tvaṃ, tāta, amhākaṃ rañño putto, na imassa rañño putto. Mā ettha vissāsaṃ āpajjī’’ti. Atha kumāro ‘‘ehi puttā’’ti raññā vuccamānopi hatthena ākaḍḍhiyamānopi pubbe viya rājānaṃ na allīyati. Rājā ‘‘kiṃ kāraṇa’’nti vīmaṃsanto taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘ete mayā saṅgahitāpi paṭikkūlavuttino evā’’ti nibbijjitvā rajjaṃ pahāya pabbajito. ‘‘Rājā pabbajito’’ti amaccaparijanāpi bahū pabbajiṃsu. Saparijano rājā pabbajitopi manussā paṇīte paccaye upanenti, rājā paṇīte paccaye yathāvuḍḍhaṃ dāpesi. Tattha ye sundaraṃ labhanti, te tussanti. Itare ujjhāyanti ‘‘mayaṃ pariveṇādīni sammajjantā sabbakiccāni karonti, lūkhabhattaṃ jiṇṇavatthañca labhāmā’’ti. So tampi ñatvā ‘‘ime yathāvuḍḍhaṃ dīyamānāpi ujjhāyanti, aho dussaṅgahā parisā’’ti pattacīvaramādāya ekova araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tattha āgatehi ca kammaṭṭhānaṃ pucchito imaṃ gāthamabhāsi. Sā atthato pākaṭā eva. Ayaṃ pana yojanā – dussaṅgahā pabbajitāpi eke, ye asantosābhibhūtā, tathāvidhā eva ca atho gahaṭṭhā gharamāvasantā. Etāhaṃ dussaṅgahabhāvaṃ jigucchanto vipassanaṃ ārabhitvā adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.
100“放下”这个说法是怎么来的呢?据说在波罗奈,有一位叫四月梵授的国王。夏季第一个月,他去了园林,在那里一处宜人的地方,看见一棵羊蹄甲树,枝叶浓密翠绿,就说:“在羊蹄甲树下给我铺好卧具。”在园中游玩之后,傍晚时分他就在那里躺下休息。夏季第二个月,他又去了园林,那时羊蹄甲树正开着花,他也同样在那里休息。夏季最后一个月,他再去时,羊蹄甲树叶子已经落尽,像一棵枯树。这次国王根本没注意到那棵树,只是因为过去的习惯,还是命令在那里铺卧具。大臣们虽然知道情况,但遵照王命,还是在那里铺好了卧具。国王在园中游玩后,傍晚躺下休息时,看见了那棵树,心里想:“唉!这棵树以前枝叶茂密,像宝石做的一样,看起来非常庄严;后来在宝石般的枝叶间开出像珊瑚嫩芽一样的花,光彩夺目;树下铺满像珍珠网一样的细沙,上面又覆盖着从枝头飘落的花,仿佛铺了一层红毯。可如今它只剩些枝条,像棵枯树一样立着。唉,这棵羊蹄甲树已经被衰老摧残了!”接着又想:“连没有执取的东西都被衰老所毁,何况是有执取的呢?”于是他获得了无常想。顺着这个思路,他对一切有为法从苦和无我的角度进行观照,心中发愿:“啊,但愿我也能像这棵叶子落尽的羊蹄甲树一样,舍去在家的标志。”就这样逐步深入观照,他右侧卧在那张卧具上,就在那里观照,证得了独觉菩提。后来到了该走的时候,大臣们说:“大王,该走了。”他说:“我不是国王了。”等等,然后像前面那样说了这首偈颂。
100.Oropayitvāti kā uppatti? Bārāṇasiyaṃ kira cātumāsikabrahmadatto nāma rājā gimhānaṃ paṭhame māse uyyānaṃ gato. Tattha ramaṇīye bhūmibhāge nīlaghanapattasañchannaṃ koviḷārarukkhaṃ disvā ‘‘koviḷāramūle mama sayanaṃ paññāpethā’’ti vatvā uyyāne kīḷitvā sāyanhasamayaṃ tattha seyyaṃ kappesi. Puna gimhānaṃ majjhime māse uyyānaṃ gato, tadā koviḷāro pupphito hoti, tadāpi tatheva akāsi. Punapi gimhānaṃ pacchime māse gato, tadā koviḷāro sañchinnapatto sukkharukkho viya hoti, tadāpi rājā adisvāva taṃ rukkhaṃ pubbaparicayena tattheva seyyaṃ āṇāpesi. Amaccā jānantāpi rañño āṇattiyā tattha sayanaṃ paññāpesuṃ. So uyyāne kīḷitvā sāyanhasamaye tattha seyyaṃ kappento taṃ rukkhaṃ disvā ‘‘are, ayaṃ pubbe sañchannapatto maṇimayo viya abhirūpadassano ahosi, tato maṇivaṇṇasākhantare ṭhapitapavāḷaṅkurasadisehi pupphehi sassirikadassano ahosi, muttajālasadisavālikākiṇṇo cassa heṭṭhābhūmibhāgo bandhanā pavuttapupphasañchanno rattakambalasanthato viya ahosi. So nāmajja sukkharukkho viya sākhāmattāvaseso ṭhito, aho jarāya upahato koviḷāro’’ti cintetvā ‘‘anupādiṇṇampi tāya jarāya haññati, kimaṅgaṃ pana upādiṇṇa’’nti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tadanusāreneva sabbasaṅkhāre dukkhato anattato ca vipassantova ‘‘aho vatāhampi sañchinnapatto koviḷāro viya apagatagihibyañjano bhaveyya’’nti patthayamāno anupubbena tasmiṃ sayanatale dakkhiṇena passena nipannoyeva vipassitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Tato gamanakāle amaccehi ‘‘kālo, deva, gantu’’nti vutte ‘‘nāhaṃ rājā’’tiādīni vatvā purimanayeneva imaṃ gāthamabhāsi.
这里,“放下”就是除去。“在家相”指须发、白衣、装饰、花鬘、香、涂香、妻儿、奴婢等。这些是显示在家身份的标志,所以称为“在家相”。“叶子落尽”指树叶已掉落。“已断除”指以道智断除。“英雄”指具足道上精进的人。“在家缚”指欲的束缚,因为欲确实是在家人的束缚。以上是字面意思。而这里的用意是:他这样思惟——“啊,愿我也能放下在家相,像羊蹄甲树一样叶子落尽。”如此思惟而开始修观,便证得了。其余按前面的方式应当了知。
Tattha oropayitvāti apanetvā. Gihibyañjanānīti kesamassuodātavatthālaṅkāramālāgandhavilepanaputtadāradāsidāsādīni. Etāni gihibhāvaṃ byañjayanti, tasmā ‘‘gihibyañjanānī’’ti vuccanti. Sañchinnapattoti patitapatto. Chetvānāti maggañāṇena chinditvā. Vīroti maggavīriyena samannāgato. Gihibandhanānīti kāmabandhanāni. Kāmā hi gihīnaṃ bandhanāni. Ayaṃ tāva padattho. Ayaṃ pana adhippāyo – ‘‘aho vatāhampi oropayitvā gihibyañjanāni sañchinnapatto yathā koviḷāro bhaveyya’’nti evaṃ cintayamāno vipassanaṃ ārabhitvā adhigatoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti.
101-2“若得”这个说法的来源是什么?据说,过去在迦叶世尊的教法时期,有两位独觉菩提萨埵出家,圆满了两万年的往返修行义务后,投生到了天界。从那里死后,他们中年长的那位成了波罗奈国王的儿子,年幼的那位成了国师的儿子。他们在同一天结生,同一天从母胎出生,从小就是一起玩泥沙的伙伴。国师的儿子很有智慧,他对王子说:“朋友,你父王去世后,你会得到王位,我会得到国师的位置。要治理国家,必须好好学一门技艺。来,我们去学技艺吧。”于是两人都精通了祭祀,之后在村落城镇中乞食,来到了边境的一个村庄。那时,有五位独觉佛在托钵的时间走进了那个村子。村里的人见到独觉佛,生起了恭敬心,铺设座位,供养上好的嚼食和软食。那两人心想:“像我们这样出身高贵的人,人们并不特别恭敬,愿意就给点布施,不愿意就不给;可他们对这些出家人却这样供养尊重。这些出家人一定懂得什么技艺。来,我们向他们学技艺。”等村民们离开后,他们得到机会,便请求道:“尊者,你们所知道的技艺,请教导我们。”独觉佛说:“不出家是学不了的。”于是他们请求出家,就出家了。然后独觉佛教导他们:“应该这样穿下衣,应该这样披上衣”等等,讲说了出家人的行为准则,又说:“这项技艺的成就,在于乐于独处,所以应当独自坐、独自经行、独自站立、独自躺卧。”并分给他们每人一间单独的茅屋。他们便各自进入自己的茅屋坐下。国师的儿子从坐下那一刻起,心就安定下来,证得了禅那。而王子才过了一会儿就感到厌倦,来到国师之子那里。国师之子见到他,问:“怎么了,朋友?”他说:“我厌倦了。”国师之子说:“那你坐在这里吧。”王子在那里坐了一会儿,问:“朋友,听说这项技艺的成就在于乐于独处,是吗?”国师之子说:“是的,朋友。所以你还是回到你自己坐的地方去吧,我要成就这项技艺。”王子回去了,但过了片刻又厌倦了,就这样按照前面同样的方式,前后一共来了三次。
101-2.Sacelabhethāti kā uppatti? Pubbe kira kassapassa bhagavato sāsane dve paccekabodhisattā pabbajitvā vīsati vassasahassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā devaloke uppannā. Tato cavitvā tesaṃ jeṭṭhako bārāṇasirañño putto, kaniṭṭho purohitassa putto ahosi. Te ekadivasaṃyeva paṭisandhiṃ gahetvā ekadivasameva mātu kucchito nikkhamitvā sahapaṃsukīḷakā sahāyakā ahesuṃ. Purohitaputto paññavā ahosi. So rājaputtaṃ āha – ‘‘samma, tvaṃ tava pituno accayena rajjaṃ labhissasi, ahaṃ purohitaṭṭhānaṃ, susikkhitena ca rajjaṃ anusāsituṃ sakkā, ehi sippaṃ uggaṇhissāmā’’ti. Tato ubhopi yaññopacitā hutvā gāmanigamādīsu bhikkhaṃ caramānā paccantajanapadagāmaṃ gatā. Tañca gāmaṃ pañca paccekabuddhā bhikkhācāravelāya pavisiṃsu. Tattha manussā paccekabuddhe disvā ussāhajātā āsanāni paññāpetvā paṇītaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā upanāmetvā pūjenti. Tesaṃ etadahosi – ‘‘amhehi sadisā uccākulikā nāma natthi, api ca panime manussā yadi icchanti, amhākaṃ bhikkhaṃ denti, yadi nicchanti, na denti, imesaṃ pana pabbajitānaṃ evarūpaṃ sakkāraṃ karonti, addhā ete kiñci sippaṃ jānanti, handa, nesaṃ santike sippaṃ uggaṇhāmā’’ti. Te manussesu paṭikkantesu okāsaṃ labhitvā ‘‘yaṃ, bhante, tumhe sippaṃ jānātha, taṃ amhehi sikkhāpethā’’ti yāciṃsu. Paccekabuddhā ‘‘na sakkā apabbajitena sikkhitu’’nti āhaṃsu. Te pabbajjaṃ yācitvā pabbajiṃsu. Tato nesaṃ paccekabuddhā ‘‘evaṃ vo nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabba’’ntiādinā nayena ābhisamācārikaṃ ācikkhitvā ‘‘imassa sippassa ekībhāvābhirati nipphatti, tasmā ekeneva nisīditabbaṃ, ekena caṅkamitabbaṃ, ekena ṭhātabbaṃ, ekena sayitabba’’nti pāṭiyekkaṃ paṇṇasālaṃ adaṃsu, tato te attano attano paṇṇasālaṃ pavisitvā nisīdiṃsu. Purohitaputto nisinnakālato pabhuti cittasamādhānaṃ laddhā jhānaṃ paṭilabhi. Rājaputto muhutteneva ukkaṇṭhito tassa santikaṃ āgato. So taṃ disvā ‘‘kiṃ, sammā’’ti pucchi. ‘‘Ukkaṇṭhitomhī’’ti āha. ‘‘Tena hi idha nisīdā’’ti. So tattha muhuttaṃ nisīditvā āha – ‘‘imassa kira, samma, sippassa ekībhāvābhirati nipphattī’’ti? Purohitaputto ‘‘evaṃ, samma, tena hi tvaṃ attano nisinnokāsaṃ eva gaccha, uggaṇhissāmi imassa sippassa nipphatti’’nti āha. So gantvā punapi muhuttakeneva ukkaṇṭhito purimanayeneva tikkhattuṃ āgato.
于是,国师的儿子又像之前那样把他打发走。等他离开后,国师的儿子心想:“这个人既耽误了自己的修行,也耽误了我的修行,还老是往这里跑。”于是他从茅屋出来,走进了森林。而那位王子,独自坐在自己的茅屋里,没过多久又觉得待不住了,就又来到国师儿子那里,四处寻找却不见人影,便心想:“以前我在家时,别人带着礼物来,想见我一面都很难。如今我来找他,他却不肯见我,自己走掉了。唉,心啊,你真不知羞耻,竟然让我往这里跑了四次。从现在起,我不再听你的了,反过来,我要让你听我的。”于是他进入自己的住处,开始修观,证悟了独觉菩提,然后从空中前往难陀姆罗山窟。另一位也进入森林,开始修观,证悟了独觉菩提,也去了同一个地方。他们两人坐在摩尼石板上,各自诵出了这些优陀那偈颂。
Tato naṃ purohitaputto tatheva uyyojetvā tasmiṃ gate cintesi – ‘‘ayaṃ attano ca kammaṃ hāpeti mama ca, idhābhikkhaṇaṃ āgacchatī’’ti. So paṇṇasālato nikkhamma araññaṃ paviṭṭho. Itaro attano paṇṇasālāyeva nisinno punapi muhuttakeneva ukkaṇṭhito tassa santikaṃ āgantvā ito cito ca maggantopi taṃ adisvā cintesi – ‘‘yo gahaṭṭhakāle paṇṇākāraṃ ādāya āgatopi maṃ daṭṭhuṃ na labhati, so dāni mayi āgate dassanampi adātukāmo apakkami. Aho are, citta, na lajjasi, yaṃ maṃ catukkhattuṃ idhānesi, na so dāni te vase vattissāmi, aññadatthu taṃyeva mama vase vattāpessāmī’’ti attano senāsanaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā ākāsena nandamūlakapabbhāraṃ agamāsi. Itaropi araññaṃ pavisitvā vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchikatvā tattheva agamāsi. Te ubhopi manosilātale nisīditvā pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ imā udānagāthāyo abhāsiṃsu.
在这里,“贤善者”是指本性贤善、有智慧,并且善于修习遍处预备业处等善法的人。“善住者”是指具备安止定或近行定的人。“坚忍者”是指具足坚忍的人。这里通过“贤善者”一语说明了坚忍的成就,而在此处,意思就是“具足坚忍者”。所谓坚忍,就是指不懈怠的精进力,这个词是用来称呼那种即使“只剩下皮、筋……”也照样持续精进的人。另外,对恶法心怀惭耻的人也可以叫“坚忍者”。至于“就像国王舍弃已征服的国土”这一句,意思是:如同一位普通的国王,知道“所征服的国土会带来祸患”,于是舍弃王位,独自游走;同样,也应该舍弃愚昧的同伴,独自游走。或者也可以这样理解:如同须陀素摩王舍弃已征服的国土而独自游走,又如摩诃遮那迦王那样独自游走。这也是这句话的含义。其余部分依照前面所说的内容就可以理解,所以不再详细展开。
Tattha nipakanti pakatinipakaṃ paṇḍitaṃ kasiṇaparikammādikusalaṃ. Sādhuvihārinti appanāvihārena vā upacārena vā samannāgataṃ. Dhīranti dhitisampannaṃ. Tattha nipakattena dhitisampadā vuttā. Idha pana dhitisampannamevāti attho. Dhiti nāma asithilaparakkamatā, ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru cā’’ti (ma. ni. 2.184; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ pavattavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Apica dhikkatapāpotipi dhīro. Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti yathā pakatirājā ‘‘vijitaṃ raṭṭhaṃ anatthāvaha’’nti ñatvā rajjaṃ pahāya eko carati, evaṃ bālasahāyaṃ pahāya eko care. Atha vā rājāva raṭṭhanti yathā sutasomo rājā raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya eko cari, yathā ca mahājanako rājā, evaṃ eko carīti ayampi tassa attho. Sesaṃ vuttānusārena sakkā jānitunti na vitthāritanti.
103“我们确实称赞”这一偈的缘起,从独觉佛们坐在虚空中化现的座位上这一段开始,都和《四方偈》的缘起差不多。但这里有一点不同:那位国王夜里三次惊醒,这位国王却没有,而且他也没有筹办祭祀。他请独觉佛们坐在虚空中化现的座位上,然后问:“你们是谁?”他们回答:“大王,我们是‘无过失食者’。”“尊者,‘无过失食者’是什么意思?”“大王,不管拿到好的还是不好的食物,我们都毫无分别地吃下去。”国王听了,心里想:“我何不检验一下,看他们到底是不是这样?”那天,他用带糠的酸粥配着野菜端上去。独觉佛们像吃甘露一样,毫无分别地吃了。国王想:“他们因为已经承诺了,也许一天之内能做到毫无分别,我明天再试试。”于是邀请他们第二天再来。第二天他还是照样做,他们也照样毫无分别地吃了。接着国王又想:“我要用精美的食物来考验他们。”于是再次邀请,连续两天办了盛大的供养,用精致、极为丰盛的嚼食和啖食来供养。他们同样毫无分别地吃完,为国王祝福后就离开了。他们走后不久,国王心想:“这些人确实是无过失食者。唉,但愿我也能成为无过失食者。”于是他舍弃了庞大的王国,出家修行,开始修观,后来成为独觉佛,在曼殊沙树下,于众独觉佛中间,阐明自己的所缘境界,说了这首偈。这首偈从字面上看意思很浅显。不过这里“同伴具足”应当理解为:由具足无学戒等诸蕴的同伴,才是同伴具足。
103.Addhā pasaṃsāmāti imissā gāthāya yāva ākāsatale paññattāsane paccekabuddhānaṃ nisajjā, tāva cātuddisagāthāya uppattisadisā eva uppatti. Ayaṃ pana viseso – yathā so rājā rattiyā tikkhattuṃ ubbijji, na tathā ayaṃ, nevassa yañño paccupaṭṭhito ahosi. So ākāsatale paññattesu āsanesu paccekabuddhe nisīdāpetvā ‘‘ke tumhe’’ti pucchi. ‘‘Mayaṃ, mahārāja, anavajjabhojino nāmā’’ti. ‘‘Bhante , anavajjabhojinoti imassa ko attho’’ti? ‘‘Sundaraṃ vā asundaraṃ vā laddhā nibbikārā bhuñjāma, mahārājā’’ti. Taṃ sutvā rañño etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ ime upaparikkheyyaṃ ‘edisā vā no vā’’’ti? Taṃ divasaṃ kaṇājakena bilaṅgadutiyena parivisi. Taṃ paccekabuddhā amataṃ viya nibbikārā bhuñjiṃsu. Rājā ‘‘ime paṭiññātattā ekadivasaṃ nibbikārā honti, puna sve jānissāmī’’ti svātanāya nimantesi. Dutiyadivasepi tathevākāsi. Tepi tatheva paribhuñjiṃsu. Atha rājā ‘‘sundaraṃ datvā vīmaṃsissāmī’’ti punapi nimantetvā dve divase mahāsakkāraṃ katvā paṇītena ativicitrena khādanīyena bhojanīyena parivisi. Tepi tatheva nibbikārā paribhuñjitvā rañño maṅgalaṃ vatvā pakkamiṃsu. Rājā acirapakkantesu tesu ‘‘anavajjabhojino ete, aho vatāhampi anavajjabhojī bhaveyya’’nti cintetvā mahārajjaṃ pahāya pabbajjaṃ samādāya vipassanaṃ ārabhitvā paccekabuddho hutvā mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ majjhe attano ārammaṇaṃ vibhāvento imaṃ gāthamabhāsi. Sā padatthato uttānameva. Kevalaṃ pana sahāyasampadanti ettha asekhehi sīlādikkhandhehi sampannā sahāyā eva sahāyasampadāti veditabbā.
这里所说的关联是这样的:前面讲的那种“同伴具足”,我们确实要赞叹它,也就是说,要毫不含糊地称赞它。怎么讲呢?应当亲近最胜的同伴和与自己相等的同伴。为什么呢?因为亲近在戒等各方面胜过自己的人时,那些还没生起的戒等善法就会生起,已经生起的则会增长、壮大、趋于圆满。亲近与自己相等的人时,彼此共同消除追悔,已得到的善法就不会退失。但是,如果找不到这样最胜或相等的同伴,就应当舍弃诡诈等邪命,以合乎正法、公平的方式受用所得的食物,对食物不生起嗔恨和贪恋,成为无过失的受食者。这样的善男子,怀着想要利益自己的心,应当像犀牛角一样独自游行。我也是这样修行,才获得了这样的成就。
Ayaṃ panettha yojanā – yā ayaṃ vuttā sahāyasampadā, taṃ sahāyasampadaṃ addhā pasaṃsāma, ekaṃseneva thomemāti vuttaṃ hoti. Kathaṃ? Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyāti. Kasmā? Attano sīlādīhi seṭṭhe sevamānassa sīlādayo dhammā anuppannā uppajjanti, uppannā ca vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇanti. Same sevamānassa aññamaññaṃ sādhāraṇena kukkuccassa vinodanena ca laddhā na parihāyanti. Ete pana sahāyake seṭṭhe ca same ca aladdhā kuhanādimicchājīvaṃ pahāya dhammena samena uppannaṃ bhojanaṃ bhuñjanto tattha ca paṭighānunayaṃ anuppādento anavajjabhojī hutvā atthakāmo kulaputto eko care khaggavisāṇakappo. Ahampi evaṃ caranto imaṃ sampattiṃ adhigatomhīti.
104104.“看见金镯”这个说法的由来是什么?据说,在波罗奈有一位国王,夏天白天午休时躺下休息。他身边有个容貌美丽的侍女在研磨栴檀香。那侍女一只手臂上戴着一个金镯,另一只手臂上戴着两个金镯。那两个金镯互相碰撞发出声响,而单独那个不碰撞、不发声。国王看到后心想:“同样,在众人共住的地方就会有碰撞摩擦,独自居住就不会碰撞。”于是再三注视那个侍女。那时,盛装打扮、佩戴一切饰物的王后正站在旁边为国王扇风。她心想:“国王好像对那个美貌侍女起了贪恋。”于是让那侍女起身,自己开始研磨栴檀。当时她两臂上有许多金镯,那些金镯互相碰撞,发出了很大的声音。国王因此更加极度厌离,就右侧而卧,开始修观,证得了独觉菩提。他安住在无上之乐中躺着。这时,手拿栴檀的王后走近说:“大王,我来为您涂香。”国王说:“走开,不要涂。”她问:“为什么,大王?”国王说:“我已不是国王了。”大臣们听到他们这样交谈后走了过来,也用“大王”来称呼他,国王说:“喂,我已不是国王。”其余部分和第一首偈所说的一样。
104.Disvā suvaṇṇassāti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasiyaṃ rājā gimhasamaye divāseyyaṃ upagato ahosi, santike cassa vaṇṇadāsī gosītacandanaṃ pisati. Tassā ekabāhāya ekaṃ suvaṇṇavalayaṃ, ekabāhāya dve. Tāni saṅghaṭṭenti, itaraṃ na saṅghaṭṭati. Rājā taṃ disvā ‘‘evameva gaṇavāse saṅghaṭṭanā, ekavāse asaṅghaṭṭanā’’ti cintetvā punappunaṃ dāsiṃ olokesi. Tena ca samayena sabbālaṅkāravibhūsitā devī taṃ bījayantī ṭhitā hoti. Sā ‘‘vaṇṇadāsiyā paṭibaddhacitto maññe rājā’’ti cintetvā taṃ dāsiṃ uṭṭhāpetvā sayameva pisitumāraddhā. Athassā ca ubhosu bāhāsu aneke suvaṇṇavalayā, te saṅghaṭṭayantā mahāsaddaṃ janayiṃsu. Rājā atisuṭṭhutaraṃ nibbindo dakkhiṇapassena nipannoyeva vipassanaṃ ārabhitvā paccekabodhiṃ sacchākāsi. Taṃ anuttarasukhena sukhitaṃ nipannaṃ candanahatthā devī upasaṅkamitvā ‘‘ālimpāmi , mahārājā’’ti āha. So ‘‘apehi, mā ālimpāhī’’ti āha. Sā ‘‘kissa, mahārājā’’ti? So ‘‘nāhaṃ, rājā’’ti. Evametesaṃ kathāsallāpaṃ sutvā amaccā upasaṅkamiṃsu, tehipi mahārājavādena ālapito ‘‘nāhaṃ, bhaṇe, rājā’’ti āha. Sesaṃ paṭhamagāthāya vuttasadisameva.
这段偈颂的注释如下:其中,“看见”就是看到。“金”指黄金。“镯”是省略了而需要补出来的词,因为这里省略了剩下的词义。“光耀的”是说具有照耀的性质,也就是有光泽。其余的词义都很浅显。这里的整体意思是:看见手臂上的金镯后,心想:“众人共住就会有碰撞摩擦,独自居住就没有碰撞摩擦。”这样想之后,就开始修观,并且证悟了。其余部分很容易理解。
Ayaṃ pana gāthāvaṇṇanā – tattha disvāti oloketvā. Suvaṇṇassāti kañcanassa. ‘‘Valayānī’’ti pāṭhaseso. Sāvasesapadattho hi ayaṃ attho. Pabhassarānīti pabhāsanasīlāni, jutimantānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ pana yojanā – disvā bhujasmiṃ suvaṇṇassa valayāni ‘‘gaṇavāse sati saṅghaṭṭanā, ekavāse asaṅghaṭṭanā’’ti evaṃ cintetvā vipassanaṃ ārabhitvā adhigatomhīti. Sesaṃ suviññeyyamevāti.
105“如是,由第二”这句话的缘起是什么?据说,波罗奈有一位国王,年纪轻轻就想出家,便命令大臣们:“你们带着王后治理国家,我要出家了。”大臣们劝他说:“大王,没有国王的国家我们守不住,邻国的国王们会来抢夺。请等到哪怕有一个王子出生再说吧。”心软的国王答应了。后来王后怀了孕。国王又命令他们:“王后怀孕了,等王子出生后,给他灌顶即位,你们治理国家,我要出家。”大臣们又说:“大王,这还说不准,不知道王后会生儿子还是女儿,请等到分娩的时候再说吧。”他们又一次说服了国王。后来王后生了个儿子。那时国王又同样命令大臣们。大臣们又用种种理由劝国王:“大王,请等到他长大有能力的时候吧。”等到王子长大成人、有了能力,国王召集大臣们,没给他们劝阻的机会,就从集市取来袈裟等一切出家用具,就在王宫里出了家,然后像摩诃遮那迦王一样出城而去。所有眷属都种种悲哭,跟在国王后面追赶。国王走到自己国土的边界,用竹杖划了一道线,说:“这条线不能越过。”大众以线为界,扑倒在地,悲泣着说:“孩子啊,现在是国王您的命令了,王子又能怎样呢?”他们让王子越过了那条线。王子喊着“父亲,父亲”跑了过去,追上了国王。国王看见王子,心想:“我带着这一大群人治理国家,现在难道连一个孩子都带不了吗?”于是带着王子进入森林,在那里看见过去诸辟支佛住过的树叶茅屋,便和儿子一起住了下来。
105.Evaṃ dutiyenāti kā uppatti? Aññataro kira bārāṇasirājā daharova pabbajitukāmo amacce āṇāpesi – ‘‘deviṃ gahetvā rajjaṃ pariharatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Amaccā – ‘‘mahārāja, arājakaṃ rajjaṃ amhehi na sakkā rakkhituṃ sāmantarājāno āgamma vilumpissanti, yāva ekopi putto uppajjati, tāva āgamehī’’ti saññāpesuṃ. Muducitto rājā adhivāsesi. Atha devī gabbhaṃ gaṇhi. Rājā puna te āṇāpesi – ‘‘devī gabbhinī, puttaṃ jātaṃ rajje abhisiñcitvā rajjaṃ pariharatha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Amaccā ‘‘dujjānaṃ, mahārāja, etaṃ, yaṃ devī puttaṃ vā vijāyissati, dhītaraṃ vāti, tāva vijāyanakālaṃ āgamehī’’ti punapi rājānaṃ saññāpesuṃ. Atha sā puttaṃ vijāyi. Tadāpi rājā tatheva amacce āṇāpesi. Amaccā punapi rājānaṃ – ‘‘āgamehi, mahārāja, yāva paṭibalo hotī’’ti bahūhi kāraṇehi saññāpesuṃ. Tato kumāre paṭibale jāte amacce sannipātāpetvā ‘‘paṭibalo dāni ayaṃ, taṃ rajje abhisiñcitvā paṭipajjathā’’ti amaccānaṃ okāsaṃ adatvā antarāpaṇato kāsāyavatthādayo sabbaparikkhāre āharāpetvā antepure eva pabbajitvā mahājanako viya nikkhamitvā gato. Sabbaparijano nānappakāraṃ paridevamāno rājānaṃ anubandhi. So rājā yāva attano rajjasīmā, tāva gantvā kattaradaṇḍena lekhaṃ ākaḍḍhitvā – ‘‘ayaṃ lekhā nātikkamitabbā’’ti āha . Mahājano lekhāya sīsaṃ katvā bhūmiyaṃ nipanno paridevamāno ‘‘tuyhaṃ dāni, tāta, rañño āṇā, kiṃ karissatī’’ti kumāraṃ lekhaṃ atikkamāpesi. Kumāro ‘‘tāta, tātā’’ti dhāvitvā rājānaṃ sampāpuṇi. Rājā kumāraṃ disvā ‘‘etaṃ mahājanaṃ pariharanto rajjaṃ kāresiṃ, kiṃ dāni ekaṃ dārakaṃ pariharituṃ na sakkhissa’’nti kumāraṃ gahetvā araññaṃ paviṭṭho, tattha pubbapaccekabuddhehi vasitapaṇṇasālaṃ disvā vāsaṃ kappesi saddhiṃ puttena.
从那以后,王子因为习惯了上等的床铺等舒适环境,现在睡在草席或绳床上,就哭闹起来。碰到寒风等的时候,他就说:“爸爸,我冷;爸爸,我热;爸爸,蚊子咬我。爸爸,我饿了;爸爸,我渴了。”国王就这样哄着他,熬过了一整夜。白天,国王去托钵乞食,把饭食端来给他。王子吃的饭里掺了很多稗子、野豆之类的杂粮,他因为饥饿才勉强吃下去,可过了几天,就像太阳底下放着的莲花一样蔫了。而国王靠着如理观察的力量,吃下去毫无异样。于是国王劝王子说:“孩子,城里能吃到精美的食物,我们去那里吧。”王子说:“好的,爸爸。”国王便让他走在前面,沿着来时的路往回走。王子的母亲——那位王后心想:“现在国王带着王子,不会在森林里住太久了,过不了几天就会回来。”于是她就在国王用竹杖划线的那个地方,让人筑起了围墙,住了下来。国王站在离那道围墙不远的地方,打发王子过去,说:“孩子,你母亲就坐在那里,去吧。”他站在那里一直望着,直到王子走到那个地方,心里想:“但愿没有人伤害他。”王子便跑着到了母亲身边。
Tato kumāro varasayanādīsu kataparicayo tiṇasanthārake vā rajjumañcake vā sayamāno rodati. Sītavātādīhi phuṭṭho samāno – ‘‘sītaṃ tāta uṇhaṃ tāta makasā tāta ḍaṃsanti. Chātomhi tāta, pipāsitomhi tātā’’ti vadati. Rājā taṃ saññāpentoyeva rattiṃ vītināmesi. Divāpissa piṇḍāya caritvā bhattaṃ upanāmesi, kumāro missakabhattaṃ kaṅguvarakamuggādibahulaṃ acchādentampi taṃ jighacchāvasena bhuñjamāno katipāhaccayena uṇhe ṭhapitapadumaṃ viya milāyi. Rājā pana paṭisaṅkhānabalena nibbikāro bhuñjati. Tato so kumāraṃ saññāpento āha – ‘‘nagare, tāta, paṇītāhāro labbhati, tattha gacchāmā’’ti. Kumāro ‘‘āma, tātā’’ti. Tato naṃ purakkhatvā āgatamaggeneva nivatti. Kumāramātāpi devī ‘‘na dāni rājā kumāraṃ gaṇhitvā araññe ciraṃ vasissati, katipāheneva nivattissatī’’ti cintetvā raññā kattaradaṇḍena likhitaṭṭhāneyeva vatiṃ kārāpetvā vāsaṃ kappesi. Rājā tassā vatiyā avidūre ṭhatvā ‘‘ettha te, tāta, mātā nisinnā, gacchāhī’’ti pesesi. Yāva so taṃ ṭhānaṃ pāpuṇāti, tāva udikkhanto aṭṭhāsi – ‘‘mā heva naṃ koci viheṭheyyā’’ti. Kumāro mātu santikaṃ dhāvanto agamāsi.
守卫的人看见王子走来,就禀告了王后。王后由两万名舞女簇拥着,亲自出去迎接,把王子接了过来,又问起国王的情况。听说“随后就来”,她就派人去接。国王这时也已经立刻回到自己的住处。派去的人没见到国王,就折返回来了。于是王后像是彻底断了指望,带着王子进城,为他灌顶立为国王。国王则在自己的住处坐下,修观,证得了独觉菩提,在宝匣树下的一群独觉佛中间,说出了这首优陀那偈。它的含义本来就很浅显。
Ārakkhapurisā kumāraṃ āgacchantaṃ disvā deviyā ārocesi. Devī vīsatināṭakitthisahassaparivutā paccuggantvā paṭiggahesi. Rañño ca pavattiṃ pucchi. ‘‘Pacchato āgacchatī’’ti sutvā manusse pesesi. Rājāpi tāvadeva sakavasanaṭṭhānaṃ agamāsi. Manussā rājānaṃ adisvā nivattiṃsu. Tato devī nirāsāva hutvā puttaṃ gahetvā nagaraṃ gantvā rajje abhisiñci. Rājāpi attano vasanaṭṭhāne nisinno vipassitvā paccekabodhiṃ patvā mañjūsakarukkhamūle paccekabuddhānaṃ majjhe imaṃ udānagāthaṃ abhāsi. Sā atthato uttānā eva.