2. 独觉佛譬喻的注释·3-1. 舍利弗长老譬喻的注释
1. 佛品义注 · 326 段
3-1. 舍利弗长老譬喻的注释巴利
3-1. Sāriputtattheraapadānavaṇṇanā
紧接着,为了解说收录长老譬喻的偈颂,世尊说:“那么,请听长老譬喻。”其中“阿他”(atha)和“譬喻”(apadāna)这两个词的含义,前面已经讲过了。这里“长老”(thera)这个词,则可以用在时间久远、坚固、施设、名称、年长等多种含义上。比如在“久雨所湿之物朽坏成粉末”等经文里(长部2.379;中部1.112),指的是时间,意思是“被雨长久浸湿的”。在“长老尚且大”等句子里,指的是坚固,意思是“戒行坚固”。在“这位具寿长老”等句子里,指的是施设,意思是“仅仅是世间称谓”。在“准陀长老、布萨长老”等句子里,指的是名称,意思是“如此命名的”。在“此孩童于我诸子中为长老”等句子里,指的是年长,意思是“年长的孩童”。而在这里,这个词兼有时间和坚固两重含义。所以,久住于世间的,称为“长老”;或者具足极其坚固的戒、行、柔和等功德的,也称为“长老”。长老和长老们,合称“诸长老”。诸长老的譬喻(即因行),就是“长老譬喻”。那么,请听这长老譬喻——这就是前后文的关联。在雪山不远处,有座叫兰巴迦的山等等——这是具寿舍利弗长老的譬喻,以及具寿大目犍连长老的事迹,应当如此理解。巴利
Tadanantaraṃ therāpadānasaṅgahagāthāyo saṃvaṇṇetuṃ ‘‘atha therāpadānaṃ suṇāthā’’ti āha. Atha-apadāna-saddānamattho heṭṭhā vuttova. Ettha thera-saddo panāyaṃ kālathirapaññattināmadheyyajeṭṭhādīsu anekesu atthesu vattati. Tathā hi ‘‘therovassikāni pūtīni cuṇṇakajātānī’’tiādīsu (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) kāle, therovassikāni cirakālaṃ ovassikānīti attho. ‘‘Theropi tāva mahā’’iccādīsu thire thirasīloti attho. ‘‘Therako ayamāyasmā mahallako’’tiādīsu paññattiyaṃ , lokapaññattimattoti attho. ‘‘Cundatthero phussatthero’’tiādīsu nāmadheyye, evaṃ katanāmoti attho. ‘‘Thero cāyaṃ kumāro mama puttesū’’tiādīsu jeṭṭhe, jeṭṭho kumāroti attho. Idha panāyaṃ kāle ca thire ca vattati. Tasmā ciraṃ kālaṃ ṭhitoti thero, thiratarasīlācāramaddavādiguṇābhiyutto vā theroti vuccati. Thero ca thero ceti therā, therānaṃ apadānaṃ kāraṇaṃ therāpadānaṃ, taṃ therāpadānaṃ suṇāthāti sambandho. Himavantassa avidūre, lambako nāma pabbatotiādi āyasmato sāriputtattherassa apadānaṃ, tassāyasmato mahāmoggallānattherassa ca vatthu evaṃ veditabbaṃ –
据说,在过去,从这一劫算起,十万劫再加一不可计数劫之前,具寿舍利弗出生在一个婆罗门富豪家庭,名叫萨拉达青年。大目犍连出生在一个居士富豪家庭,名叫吉祥增长居士。他们两人从小就是一起玩泥沙的好朋友。其中,萨拉达青年在父亲去世后继承了家里的财产。有一天,他独自在安静的地方想:“众生必定会死,所以我应该出家,去寻找解脱之道。”于是他去找朋友,说:“朋友,我想出家。你能跟我一起出家吗?”对方回答说:“我不能。”他便说:“那好吧,我自己去出家。”于是他让人打开宝库,向穷人、乞丐等广行大布施,然后走到山脚下,出家做了仙人。他出家之后,大约有七万四千名婆罗门青年也跟着他出家。他证得了五神通和八等至,又教那些结发苦行者修遍处,他们也都证得了五神通和八等至。巴利
Atīte kira ito kappato satasahassakappādhike ekaasaṅkhyeyyamatthake āyasmā sāriputto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā nāmena saradamāṇavo nāma ahosi. Mahāmoggallāno gahapatimahāsālakule nibbattitvā nāmena sirivaḍḍhanakuṭumbiko nāma ahosi. Te ubhopi sahapaṃsukīḷanasahāyā ahesuṃ. Tesu saradamāṇavo pitu accayena kulasantakaṃ dhanaṃ paṭipajjitvā ekadivasaṃ rahogato cintesi – ‘‘imesaṃ sattānaṃ maraṇaṃ nāma ekantikaṃ, tasmā mayā ekaṃ pabbajjaṃ upagantvā vimokkhamaggo gavesitabbo’’ti sahāyaṃ upasaṅkamitvā ‘‘samma, ahaṃ pabbajitukāmo. Kiṃ tvaṃ pabbajituṃ sakkhissasī’’ti vatvā tena ‘‘na sakkhissāmī’’ti vutte ‘‘hotu ahameva pabbajissāmī’’ti ratanakoṭṭhāgārāni vivarāpetvā kapaṇaddhikādīnaṃ mahādānaṃ datvā pabbatapādaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbaji. Tassa pabbajitassa anupabbajjaṃ pabbajitā catusattatisahassamattā brāhmaṇaputtā ahesuṃ. So pañca abhiññāyo aṭṭha ca samāpattiyo nibbattetvā tesampi jaṭilānaṃ kasiṇaparikammaṃ ācikkhi. Te sabbepi pañcābhiññā aṭṭha ca samāpattiyo nibbattisuṃ.
那时,名为无比见的正自觉者出现在世间,转动了殊胜的法轮,把众生从轮回的大洪流中救渡出来。有一天,他想摄受萨拉达苦行者及其弟子们,就独自一人,没有同伴,拿着钵和衣,以神通从空中前往。为了让苦行者知道“我已成就佛果”,他就在苦行者正看着的时候,从空中降下,站在地上。萨拉达苦行者仔细观察世尊身上那些大人相,断定“这位就是遍知一切的佛陀”,于是上前迎接,铺设好座位,请世尊坐下。世尊坐在铺设好的座位上。萨拉达苦行者坐在世尊身旁一边。巴利
Tena samayena anomadassī nāma sammāsambuddho loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko satte saṃsāramahoghato tāretvā ekadivasaṃ saradatāpasassa ca antevāsikānañca saṅgahaṃ kattukāmo eko adutiyo pattacīvaramādāya ākāsena gantvā ‘‘buddhabhāvaṃ me jānātū’’ti tāpasassa passantasseva ākāsato otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi. Saradatāpaso satthu sarīre mahāpurisalakkhaṇāni upadhāretvā ‘‘sabbaññubuddhoyevāya’’nti niṭṭhaṃ gantvā paccuggamanaṃ katvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Saradatāpaso satthu santike ekamantaṃ nisīdi.
那时,他的弟子们——大约七万四千名结发修行者——带着各种精美又有营养的水果回来了。他们看见世尊,生起清净的信心,又看了看自己老师和世尊坐在一起的姿态,就说:“老师,我们以前以为没有人比您更伟大了,可是这个人看起来比您更伟大。”老师回答说:“孩子们,你们在说什么?你们想拿一粒芥子去跟高达六百八十万由旬的须弥山比大小吗?不要拿我来跟一切知佛陀相比。”那些苦行者听了老师的话,都说:“这位真是了不起的人中至尊啊!”于是全部伏倒在世尊脚下,顶礼世尊。巴利
Tasmiṃ samaye tassa antevāsikā catusattatisahassamattā jaṭilā paṇītapaṇītāni ojavantāni phalāphalāni gahetvā āgatā satthāraṃ disvā sañjātapasādā attano ācariyassa satthu ca nisinnākāraṃ oloketvā ‘‘ācariya, mayaṃ pubbe ‘tumhehi mahantataro koci natthī’ti maññāma, ayaṃ pana puriso tumhehi mahantataro maññe’’ti āhaṃsu. Kiṃ vadetha, tātā, sāsapena saddhiṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ samaṃ kātuṃ icchatha, sabbaññubuddhena maṃ tulaṃ mā karitthāti. Atha te tāpasā ācariyassa vacanaṃ sutvā ‘‘yāva mahā vatāyaṃ purisuttamo’’ti sabbeva pādesu nipatitvā satthāraṃ vandiṃsu.
这时,他们的老师对他们说:“孩子们,我们没有什么配得上供养世尊的应施之物,而世尊已经在这个乞食时分来到这里了。来吧,我们尽自己所能来供养吧。你们各自带来的那些上等果物,都拿过来。”于是他让人把果物取来,自己洗净双手,亲手把果物放进如来的钵里。世尊刚一接受这些果物,天神们就投入了天界的食物。那位苦行者还亲自滤了水献上。之后,吃完饭,世尊坐下时,他叫来所有弟子,在世尊面前说些亲切的话,然后坐在一边。世尊心想:“两位上首弟子应该和比丘僧团一起来。”就在那时,由十万漏尽者随从的两位上首弟子到了,他们礼敬世尊后,站在一旁。巴利
Atha te ācariyo āha – ‘‘tātā, satthu anucchaviko no deyyadhammo natthi, satthā ca bhikkhācaravelāya idhāgato, handa, mayaṃ deyyadhammaṃ yathābalaṃ dassāma. Tumhehi yaṃ yaṃ paṇītaṃ phalāphalaṃ ābhataṃ, taṃ taṃ āharathā’’ti āharāpetvā hatthe dhovitvā sayaṃ tathāgatassa patte patiṭṭhāpesi. Satthārā phalāphale paṭiggahitamatte devatā dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Tāpaso udakampi sayameva parissāvetvā adāsi. Tato bhojanakiccaṃ niṭṭhāpetvā satthari nisinne sabbe antevāsike pakkosāpetvā satthu santike sāraṇīyaṃ kathaṃ kathento nisīdi. Satthā ‘‘dve aggasāvakā bhikkhusaṅghena saddhiṃ āgacchantū’’ti cintesi. Tāvadeva satasahassakhīṇāsavaparivārā aggasāvakā āgantvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu.
于是,萨拉达苦行者把弟子们叫过来,吩咐道:“孩子们,应该用花座来供养佛陀和比丘僧众,所以你们去采集鲜花吧。”他们立刻用神通力取来颜色和香气都具足的鲜花,为佛陀铺设了一由旬大小的花座,为两位上首弟子铺设了三伽乌他大小的花座,为其余比丘铺设了半由旬等大小不同的花座,为僧团中刚入门的比丘铺设了约一牛吼地大小的花座。花座铺设好后,萨拉达苦行者在如来面前合掌祈请:“尊者,为了给我一份恩德,请登上这座花座。”世尊坐上了花座。世尊坐下后,两位上首弟子和其余比丘也各自坐到了自己的座位上。世尊心想“愿他们获得大果报”,便进入了灭尽定。知道世尊已入定后,两位上首弟子和其余比丘也进入了灭尽定。那位苦行者则连续七天不间断地为世尊举着花伞站立。其他人吃了林中的根果之后,在其余时间里都合掌站立。七天过后,世尊从灭尽定中出来,对第一位上首弟子尼沙巴长老说:“请为这些苦行者随喜花座。”长老站在声闻波罗蜜智的境界上,为他们作了花座的随喜。他开示结束时,世尊又对第二位上首弟子阿诺玛长老说:“你也为他们说法吧。”他也遍取三藏佛语,为他们说法。然而,听了他们两人的说法,并没有人现证诸法。于是,世尊站在佛陀的境界上,开始说法。说法结束时,除了萨拉达苦行者以外,其余七万四千结发苦行者全都证得了阿拉汉果。世尊对他们说“来吧,比丘们”,伸出了手。他们立刻消失了苦行者的形貌,成为持有八种修行资具的比丘,就像六十岁的老长老一样。巴利
Tato saradatāpaso antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, satthu bhikkhusaṅghassa ca pupphāsanena pūjā kātabbā, tasmā pupphāni āharathā’’ti. Te tāvadeva iddhiyā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni āharitvā buddhassa yojanappamāṇaṃ pupphāsanaṃ paññāpesuṃ, ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ tigāvutaṃ , sesabhikkhūnaṃ aḍḍhayojanikādibhedaṃ, saṅghanavakassa usabhamattaṃ paññāpesuṃ. Evaṃ paññattesu āsanesu saradatāpaso tathāgatassa purato añjaliṃ paggayha ‘‘bhante, mayhaṃ anuggahatthāya imaṃ pupphāsanaṃ atiruhathā’’ti āha. Nisīdi bhagavā pupphāsane . Satthari nisinne dve aggasāvakā sesabhikkhū ca attano attano pattāsane nisīdiṃsu. Satthā ‘‘tesaṃ mahapphalaṃ hotū’’ti nirodhaṃ samāpajji. Satthu samāpannabhāvaṃ ñatvā dve aggasāvakāpi sesabhikkhūpi nirodhaṃ samāpajjiṃsu. Tāpaso sattāhaṃ nirantaraṃ satthu pupphacchattaṃ dhārento aṭṭhāsi. Itare vanamūlaphalaṃ paribhuñjitvā sesakāle añjaliṃ paggayha aṭṭhaṃsu. Satthā sattāhassa accayena nirodhato vuṭṭhahitvā aggasāvakaṃ nisabhattheraṃ āmantesi – ‘‘tāpasānaṃ pupphāsanānumodanaṃ karohī’’ti. Thero sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā tesaṃ pupphāsanānumodanaṃ akāsi. Tassa desanāvasāne satthā dutiyaṃ aggasāvakaṃ anomattheraṃ āmantesi – ‘‘tvampi imesaṃ dhammaṃ desehī’’ti. Sopi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sammasitvā tesaṃ dhammaṃ kathesi. Dvinnampi desanāya dhammābhisamayo nāhosi. Atha satthā buddhavisaye ṭhatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Desanāvasāne ṭhapetvā saradatāpasaṃ avasesā sabbepi catusattatisahassajaṭilā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Satthā te ‘‘etha bhikkhavo’’ti hatthaṃ pasāresi. Te tāvadeva antarahitatāpasavesā aṭṭhaparikkhāradharā saṭṭhivassikatthero viya ahesuṃ.
萨拉达苦行者却想:“啊,但愿我将来也能像这位尼沙巴长老一样,成为某位佛陀的声闻弟子。”因为他在闻法时生起了这样的念头,心散乱到别处去了,没能证悟道果。随后他礼敬导师,发下了那样的愿。导师看出他会毫无障碍地成就,就授记说:“从今以后,经过十万劫再加一不可数劫,他将成为名叫乔达摩的正自觉者的上首声闻弟子,名叫舍利弗。”授记之后,导师说了法,在比丘僧众的围绕下腾空而去。萨拉达苦行者又去到朋友吉祥增长那里,说:“朋友,我在无比见世尊的足下发愿,要成为未来乔达摩正自觉者的上首声闻弟子,你也发愿成为他的第二声闻弟子吧。”吉祥增长听了这番教导,就在自己家门前平整出一块约八犁见方的地面,撒上以炒谷为第五种的种种鲜花,搭起覆有青莲花的帐幕,铺设佛座,也为比丘们铺好座位,备办了盛大的恭敬供养。然后由萨拉达苦行者去邀请导师。他办了七天大布施,用贵重的衣料供养以佛陀为首的比丘僧众,并发愿成为第二声闻弟子。导师看出他会毫无障碍地成就,就照前面那样授记,饭后随喜完毕便离开了。吉祥增长满心欢喜,一生行善,在第二个心识刹那往生到欲界天。萨拉达苦行者修习了四梵住,往生到梵天界。巴利
Saradatāpaso pana ‘‘aho vatāhampi ayaṃ nisabhatthero viya anāgate ekassa buddhassa sāvako bhaveyya’’nti desanākāle uppannaparivitakkatāya aññavihito hutvā maggaphalāni paṭivijjhituṃ nāsakkhi. Atha satthāraṃ vanditvā tathā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā ‘‘ito kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā gotamassa nāma sammāsambuddhassa aggasāvako sāriputto nāma bhavissatī’’ti byākaritvā dhammakathaṃ vatvā bhikkhusaṅghaparivāro ākāsaṃ pakkhandi. Saradatāpasopi sahāyassa sirivaḍḍhassa santikaṃ gantvā ‘‘samma, mayā anomadassissa bhagavato pādamūle anāgate uppajjanakassa gotamasammāsambuddhassa aggasāvakaṭṭhānaṃ patthitaṃ, tvampi tassa dutiyasāvakaṭṭhānaṃ patthehī’’ti. Sirivaḍḍho taṃ upadesaṃ sutvā attano nivesanadvāre aṭṭhakarīsamattaṃ ṭhānaṃ samatalaṃ kāretvā lājapañcamāni pupphāni vikiritvā nīluppalacchadanaṃ maṇḍapaṃ kāretvā buddhāsanaṃ paññāpetvā bhikkhūnampi āsanāni paññāpetvā mahantaṃ sakkārasammānaṃ sajjetvā saradatāpasena satthāraṃ nimantāpetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ mahārahehi vatthehi acchādetvā dutiyasāvakabhāvāya paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyena samijjhanabhāvaṃ disvā vuttanayena byākaritvā bhattānumodanaṃ katvā pakkāmi. Sirivaḍḍho haṭṭhapahaṭṭho yāvajīvaṃ kusalakammaṃ katvā dutiyacittavāre kāmāvacaradevaloke nibbatti. Saradatāpaso cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbatti.
从那时起,他们两人之间的事就不再提了。不过,早在我们的世尊出世之前,萨拉达苦行者就已经投生到王舍城附近优波提舍村一位名叫色舍利的婆罗门女腹中,取得了结生。就在同一天,他的朋友也投生到王舍城附近拘离村一位名叫目犍利的婆罗门女腹中,取得了结生。所以,目犍连因为是目犍利婆罗门女之子,就叫目犍连。或者说,他出生于目犍利族,所以叫目犍连。还有一种说法:他母亲年幼时,父母常对她说“别摔倒,别摔倒”,由此得名“穆吉利”,所以她的儿子就叫目犍连。另外还有一种解释:在证得入流道等圣道、执取并通达该圣道方面,他具备足够的能力,所以叫目犍连。据说,这两个家族直到第七代都是世交。他们两家在同一天举行了安胎仪式,怀胎满十个月后出生,家人为他们各自安排了六十六位乳母。到了命名那天,色舍利婆罗门女的儿子因为是优波提舍村中首要家族的子弟,被取名为优波提舍;另一个因为是拘离村中首要家族的子弟,被取名为拘离。他们两人都在众多随从的围绕下长大,长大后精通了一切技艺。巴利
Tato paṭṭhāya tesaṃ ubhinnampi antarā kammaṃ na kathitaṃ. Amhākaṃ pana bhagavato uppattito puretarameva saradatāpaso rājagahassa avidūre upatissāgāme rūpasāriyā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Taṃdivasamevassa sahāyopi rājagahasseva avidūre kolitagāme moggaliyā brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tasmā moggallāno moggaliyā brāhmaṇiyā puttoti moggallāno. Moggaligottena jātoti vā moggallāno. Atha vā mātukumārikakāle tassā mātāpitūhi vuttaṃ – ‘‘mā uggali mā uggalī’’ti vacanamupādāya ‘‘muggalī’’ti nāmaṃ. Tassā muggaliyā puttoti moggallāno. Atha vā sotāpattimaggādimaggassa lābhe ādāne paṭivijjhane alaṃ samatthoti moggallānoti. Tāni kira dve kulāni yāva sattamā kulaparivaṭṭā ābaddhasahāyāneva. Tesaṃ dvinnaṃ ekadivasameva gabbhaparihāramadaṃsu. Dasamāsaccayena jātānampi tesaṃ chasaṭṭhi dhātiyo paṭṭhapesuṃ. Nāmaggahaṇadivase rūpasārībrāhmaṇiyā puttassa upatissagāme jeṭṭhakulassa puttattā upatissoti nāmaṃ kariṃsu. Itarassa kolitagāme jeṭṭhakulassa puttattā kolitoti nāmaṃ kariṃsu. Te ubhopi mahatā parivārena vaḍḍhantā vuddhimanvāya sabbasippānaṃ pāraṃ agamaṃsu.
有一天,他们在王舍城观看山顶节的庆典,看见大众聚集在一起,因为智慧已经成熟,就如实观察,生起了悚惧感:“这些人全都会在不到一百年之内走进死亡的口中。”于是他们下定决心:“我们必须寻求解脱之法,而寻求此法,应当先出家。”便和五百位年轻人一起,在散若耶游方者的门下出家了。从他们出家那时起,散若耶就获得了利养和名声的顶峰。他们只用几天就学遍了散若耶的全部教法,却没在其中看到任何实质,于是对它感到厌离,便到处向被认为是智者的沙门、婆罗门提问。那些被问的人回答不了,反而是他们俩替那些人解答问题。就这样,他们在寻求解脱的过程中立下约定:“我们之中谁先证得不死,就要告诉另一个人。”巴利
Athekadivasaṃ te rājagahe giraggasamajjaṃ passantā mahājanaṃ sannipatitaṃ disvā ñāṇassa paripākaṃ gatattā yoniso ummujjantā ‘‘sabbepime oraṃ vassasatāva maccumukhaṃ pavisantī’’ti saṃvegaṃ paṭilabhitvā ‘‘amhehi mokkhadhammo pariyesitabbo, tañca pariyesantehi ekā pabbajjā laddhuṃ vaṭṭatī’’ti nicchayaṃ katvā pañcamāṇavakasatehi saddhiṃ sañcayassa paribbājakassa santike pabbajiṃsu. Tesaṃ pabbajitakālato paṭṭhāya sañcayo lābhaggayasaggappatto ahosi. Te katipāheneva sabbaṃ sañcayassa samayaṃ parimajjitvā tattha sāraṃ adisvā tato nibbijjitvā tattha tattha paṇḍitasammate samaṇabrāhmaṇe pañhaṃ pucchanti, te tehi puṭṭhā na sampādenti. Aññadatthu teyeva tesaṃ pañhaṃ vissajjenti. Evaṃ te mokkhaṃ pariyesantā katikaṃ akaṃsu – ‘‘amhesu yo paṭhamaṃ amataṃ adhigacchati, so itarassa ārocetū’’ti.
那时,我们的导师已经证得正自觉,转动了殊胜的法轮,并依次调伏了以优楼频螺·迦叶为首的一千名结发外道,正住在王舍城。有一天,游方者优波提舍前往游方者的林园,路上看见阿说示长老在王舍城托钵乞食,心想:“我从来没见过威仪这样圆满的出家者,他一定证得了寂静之法。”于是生起净信,想向长老提问,便跟在长老身后一路随行。长老得到食物后,走到一个合适的地方准备用餐。游方者把自己的游方者坐具铺好,请长老坐下。吃完饭,又用自己的水瓶给长老供水。他就这样尽了弟子对老师的义务,等长老吃完饭,与他互相问候之后,问道:“你的老师是谁?你认同谁的法?”长老便指向正自觉者。他又问:“那位尊者的老师主张什么?”长老心想:“我要让他看到这教法的甚深之处。”于是说明自己出家不久,以简要的方式为他说法,诵出这首偈颂:“诸法因缘生……”游方者只听到前两句,就安立在具足千种理趣的入流道果上。偈颂后两句诵完时,他已证得入流果。但当他证得入流果后,更高的殊胜证悟没有继续生起,他察觉到“这里面一定有原因”,便对长老说:“尊者,请不要再往下说法了,这么多就够了。我们的导师住在哪里?”长老说:“在竹林精舍。”他说:“尊者,您先走,我要去解除对朋友许下的承诺,带他一起来。”于是以五体投地的方式顶礼,右绕长老,送别之后,便前往游方者的林园。巴利
Tena ca samayena amhākaṃ satthari paṭhamābhisambodhiṃ patvā pavattitavaradhammacakke anupubbena uruvelakassapādike sahassajaṭile dametvā rājagahe viharante ekadivasaṃ upatisso paribbājako paribbājakārāmaṃ gacchanto āyasmantaṃ assajittheraṃ rājagahe piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘na mayā evarūpo ākappasampanno pabbajito diṭṭhapubbo, santadhammena nāma ettha bhavitabba’’nti sañjātapasādo pañhaṃ pucchituṃ āyasmantaṃ udikkhanto piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Theropi laddhapiṇḍapāto paribhuñjituṃ patirūpaṃ okāsaṃ gato. Paribbājako attano paribbājakapīṭhaṃ paññāpetvā adāsi. Bhattakiccapariyosāne cassa attano kuṇḍikāya udakaṃ adāsi. Evaṃ so ācariyavattaṃ katvā katabhattakiccena therena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā – ‘‘ko vā te satthā, kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’’ti pucchi. Thero sammāsambuddhaṃ apadisi. Puna tena ‘‘kiṃ vādī panāyasmato satthā’’ti puṭṭho ‘‘imassa sāsanassa gambhīrataṃ dassessāmī’’ti attano navakabhāvaṃ pavedetvā saṅkhepavasena cassa sāsanadhammaṃ kathento ‘‘ye dhammā hetuppabhavā’’ti (mahāva. 60; apa. thera 1.1.286) gāthamāha. Paribbājako paṭhamapadadvayameva sutvā sahassanayasampanne sotāpattimaggaphale patiṭṭhahi. Itaraṃ padadvayaṃ sotāpannakāle niṭṭhāsi. Gāthāpariyosāne pana sotāpanno hutvā uparivisese apavattante ‘‘bhavissati ettha kāraṇa’’nti sallakkhetvā theraṃ āha – ‘‘mā, bhante, upari dhammadesanaṃ vaḍḍhayittha, ettakameva alaṃ, kahaṃ amhākaṃ satthā vasatī’’ti? ‘‘Veḷuvane’’ti. ‘‘Bhante, tumhe purato gacchatha, ahaṃ mayhaṃ sahāyassa katapaṭiññaṃ mocetvā taṃ gahetvā āgamissāmī’’ti pañcapatiṭṭhitena vanditvā padakkhiṇaṃ katvā theraṃ uyyojetvā paribbājakārāmaṃ agamāsi.
游方者拘律陀远远看见他〔优波提舍〕走来,心想:“他今天的面容气色跟往常不一样,必定是此人已证得了不死。”于是便推想他获得了殊胜的证悟,就问他〔优波提舍〕是否证得了不死。优波提舍回答说:“贤友,我已证得不死。”并为他诵出了同一首偈颂。偈颂诵完时,拘律陀便安立于入流果,然后〔拘律陀〕问道:“我们的导师在哪里?”〔优波提舍答〕“在竹林精舍。”〔拘律陀说〕“那么,贤友,走吧,我们去拜见导师。”优波提舍一向敬重师长,所以想向散若耶宣示导师的功德,也带他〔散若耶〕一起去导师那里。但散若耶被利养所害,不愿做弟子,便拒绝说:“我怎么能从一个大缸变成一只灌水的小瓶。”他们用种种理由都无法说服他〔散若耶〕,于是便和那二百五十位愿意听从教导的随行弟子一起,前往竹林精舍。导师远远看见他们走来,便说道:“这将是我的一对声闻弟子,是最优秀的双贤。”随后,导师针对与会大众的根性说法,使那些随行大众安立于阿拉汉果,并以“善来,比丘!”的方式授予他们具足戒。和他们一样,这两位首座弟子当下也获得了神通变化而成的钵与衣。至于上三道(入流果以上的三道)的修证之事,尚未完成。为什么?因为声闻波罗蜜智极为广大。巴利
Kolitaparibbājako taṃ dūratova āgacchantaṃ disvā ‘‘mukhavaṇṇo na aññadivasesu viya addhānena amataṃ adhigataṃ bhavissatī’’ti tenevassa visesādhigamaṃ sambhāvetvā amatādhigamaṃ pucchi. Sopissa ‘‘āvuso, amatamadhigata’’nti paṭijānitvā tameva gāthaṃ abhāsi. Gāthāpariyosāne kolito sotāpattiphale patiṭṭhahitvā āha – ‘‘kahaṃ no satthā’’ti? ‘‘Veḷuvane’’ti. ‘‘Tena hi, āvuso, āyāma, satthāraṃ passissāmā’’ti. Upatisso sabbakālampi ācariyapūjakova, tasmā sañcayassa satthu guṇe pakāsetvā tampi satthu santikaṃ netukāmo ahosi. So lābhāsāpakato antevāsikabhāvaṃ anicchanto ‘‘na sakkomi cāṭi hutvā udakasiñcanaṃ hotu’’nti paṭikkhipi. Te anekehi kāraṇehi taṃ saññāpetuṃ asakkontā attano ovāde vattamānehi aḍḍhuteyyasatehi antevāsikehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamaṃsu. Satthā te dūratova āgacchante disvā ‘‘etaṃ me sāvakayugaṃ bhavissati, aggaṃ bhaddayuga’’nti vatvā tesaṃ parisāya cariyavasena dhammaṃ desetvā arahatte patiṭṭhāpetvā ehibhikkhubhāvena upasampadaṃ adāsi. Yathā tesaṃ evaṃ aggasāvakānampi iddhimayapattacīvaraṃ āgatameva. Uparimaggattayakiccaṃ pana na niṭṭhāsi. Kasmā? Sāvakapāramīñāṇassa mahantatāya.
在这两人当中,具寿大目犍连出家后第七天,在摩揭陀国的卡拉瓦拉村修沙门法。当他陷入昏沉睡眠时,导师警策了他。他去除昏沉睡眠后,继续聆听界业处,就在听闻的当下证得了上三道,达到了声闻波罗蜜智的顶点。具寿舍利弗出家过了半个月,与导师一起住在王舍城的猪掘洞。当时导师正为他的外甥——游方者长爪——宣说《受摄经》。舍利弗随着说法的进程运转智慧,就像吃别人准备好的丰盛饭菜一样,轻松地达到了声闻波罗蜜智的顶点。就这样,两位首座弟子都在导师面前达到了声闻波罗蜜智的顶点。巴利
Tesu āyasmā mahāmoggallāno pabbajitato sattame divase magadharaṭṭhe kallavālagāme samaṇadhammaṃ karonto thinamiddhe okkamante satthārā saṃvejito thinamiddhaṃ vinodetvā dhātukammaṭṭhānaṃ suṇanto eva uparimaggattayaṃ adhigantvā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi. Āyasmā sāriputto pabbajjāya addhamāsaṃ atikkamitvā satthārā saddhiṃ rājagahe sūkarakhataleṇe viharanto attano bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttante (ma. ni. 2.201 ādayo) desiyamāne desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇi. Iti dvinnaṃ aggasāvakānaṃ satthu samīpe eva sāvakapāramīñāṇaṃ matthakaṃ pattaṃ.
舍利弗尊者已经达到声闻波罗蜜智的顶点,他心中思惟:“我是以什么业而得到这样的成就?”他知道了之后,便以喜悦和满足之情说出优陀那:“离雪山不远处……”等等。因此有这样的说法——巴利
Evaṃ pattasāvakapāramīñāṇo āyasmā sāriputto ‘‘kena kammena ayaṃ sampatti laddhā’’ti āvajjento taṃ ñatvā pītisomanassavasena udānaṃ udānento ‘‘himavantassa avidūre’’tiādimāha. Tena vuttaṃ –
“ 离雪山不远的地方,有一座名叫蓝巴迦的山。
我的精舍建得很好,树叶屋也已经盖好了。”巴利
‘‘Himavantassa avidūre, lambako nāma pabbato; Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā’’ti.
这里说到“雪山”:因为有雪,所以叫雪山。离那座雪山不远,就在附近,意思是与雪山相连的树林。“名为蓝巴迦山”:就是名叫蓝巴迦的一座沙土山。“为我善造的精舍”:在那座蓝巴迦山上,为我而造的精舍,也就是阿兰若住处。因为能从四面八方安稳地居住,所以叫精舍;又因为进入其中没有同等的疲劳辛苦,所以也叫精舍。这个阿兰若住处建造得很好,按夜间住处、白天住处、小屋、凉亭等,以美好的形式建成。“叶屋”:用香茅、芦苇等的叶子覆盖而成,是居住用的叶屋。巴利
Tattha himavantassāti himo assa atthīti himavā, tassa himavantassa avidūre samīpe, himālayapaṭibaddhavanehi attho. Lambako nāma pabbatoti evaṃnāmako paṃsumissakapabbato. Assamo sukato mayhanti tasmiṃ lambake pabbate mayhaṃ mamatthāya kato assamo araññavāso āsamantato samoti assamo. Natthi paviṭṭhānaṃ samo parissamo etthāti vā assamo, so itthambhūto araññavāso suṭṭhu kato, rattiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭimaṇḍapādivasena sundarenākārena katoti attho. Paṇṇasālāti usīrapabbajādīhi paṇṇehi chāditā nivasanapaṇṇasālāti attho.
“ 小河岸边水浅,渡口又好,令人心里欢喜;
洁白的细沙铺满河岸,离我的精舍不远。”巴利
‘‘Uttānakūlā nadikā, supatitthā manoramā; Susuddhapulinākiṇṇā, avidūre mamassamaṃ’’.
在这里,“浅岸”是指不深的河。“好渡口”是指优良的渡口。“令人悦意”是指合意、可爱。“善净沙遍布”的意思是,极其洁白、像珍珠粒一样的细沙遍布,显得厚密。这样的一条小河,就在我的精舍不远处。还应知道,这里的“assamaṃ(精舍)”虽然是业格词形,表达的却是处格的意义。巴利
Tattha uttānakūlāti agambhīrā nadī. Supatitthāti sundarapatitthā. Manoramā manallīnā manāpā. Susuddhapulinākiṇṇāti suṭṭhu dhavalamuttādalasadisavālukākiṇṇā gahanībhūtāti attho. Sā itthambhūtā nadikā kunnadī mamassamaṃ mayhaṃ assamassa avidūre samīpe ahosīti attho. ‘‘Assama’’nti ca sattamyatthe upayogavacananti veditabbaṃ.
“ 没有沙砾,没有坑洼,味道甘美,没有难闻的气味;
那里有小河流淌,点缀着我的修行居所。”巴利
‘‘Asakkharā apabbhārā, sādu appaṭigandhikā; Sandatī nadikā tattha, sobhayantā mamassamaṃ’’.
这里,“无石子”是因为前面说过“布满沙”,所以“无石子”就是指没有石子。“无陡岸”是指没有陡岸,也就是没有高深河岸的意思。“甜美而无恶臭”是指水味甘美、没有臭味。那条点缀我修行住处的小河——也就是小河——在那里流淌、流动,这就是这句话的意思。巴利
Tattha asakkharāti ‘‘pulinākiṇṇā’’ti vuttattā asakkharā sakkharavirahitā. Apabbhārāti pabbhāravirahitā, agambhīrakūlāti attho. Sādu appaṭigandhikāti sādurasodakā duggandharahitā mayhaṃ assamapadaṃ sobhayantī nadikā khuddakanadī sandati pavattatīti attho.
“ 鳄鱼、摩伽罗、鳄鱼和乌龟,也都在那里;
小河在那里流淌,点缀着我的精舍。”巴利
‘‘Kumbhīlā makarā cettha, susumārā ca kacchapā; Sandati nadikā tattha, sobhayantā mamassamaṃ’’.
在这里,鳑鱒鱼、摩伽罗鱼、鳄鱼、凶猛鱼和龟鱼,在这条河里嬉戏生活,这是文句之间的连接。那条装点着我的精舍的小河在那里流淌、持续流动,这也是文句之间的连接。巴利
Tattha kumbhīlamacchā makaramacchā ca susumārā caṇḍamacchā ca kacchapamacchā ca ettha etissaṃ nadiyaṃ kīḷantā ahesunti sambandho. Mamassamaṃ sobhayantā nadikā khuddakanadī sandati pavattatīti sambandho.
“ 鲌鱼、帕乌沙、马恰、巴拉迦、蒙闍罗希答;
瓦迦拉鱼腾跃翔舞,把我的净舍装点得生辉。”巴利
‘‘Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñjarohitā; Vaggaḷā papatāyantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
叉尾鲇、帕乌萨鱼、巴拉迦鱼、穆迦鱼、罗希佗鱼和瓦格拉鱼——所有这些鱼类,从这里那里四处跳落,随着河流一起游动,点缀着我的修行居所。这就是这段话的意思。巴利
Pāṭhīnamacchā ca pāvusā macchā ca balajamacchā ca muñjamacchā rohitamacchā ca vaggaḷamacchā ca ete sabbe macchajātikā ito cito ca papatāyantā nadiyā saddhiṃ pavattantā mama assamapadaṃ sobhayantīti attho.
“ 河的两岸,都是开着花、结着果的树。
它们从两边垂下来,把我的精舍装点得格外好看。”巴利
‘‘Ubho kūlesu nadiyā, pupphino phalino dumā; Ubhato abhilambantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
在这里,“两岸”是指那条河的两边。那些常年开花、常年结果的树,从两边悬垂下来,沿着河的两岸向下低垂,把我的修行住处装点得很美——这就是这句话的意思。巴利
Tattha ubho kūlesūti tassā nadiyā ubhosu passesu dhuvapupphino dhuvaphalino rukkhā ubhato abhilambantā nadiyā ubho tīre heṭṭhā onamantā mama assamaṃ sobhayantīti attho.
“ 芒果树、娑罗树、提罗迦树,还有喇叭花树和辛都瓦拉克树;
天界的芳香弥漫,花朵在我的精舍中盛开。”巴利
‘‘Ambā sālā ca tilakā, pāṭalī sinduvārakā; Dibbagandhā sampavanti, pupphitā mama assame’’.
在这里,“芒果”指的是蜜芒果,还有婆罗树、底罗迦树、喇叭花树和蔓荆树。这些树一年到头都开着花。像天界的香气一样,芬芳在我的修行处周围飘来,四处弥漫——这就是这段话的意思。巴利
Tattha ambāti madhupiṇḍiambā ca sālarukkhā ca tilakarukkhā ca pāṭalirukkhā ca sinduvārakarukkhā ca ete rukkhā niccakālaṃ pupphitā pupphantā. Dibbā gandhā iva mama assame sugandhā sampavanti samantato pavāyantīti attho.
“ 瞻波迦树、沙喇喇树、尼波树,那伽树、奔那伽树、计陀迦树;
天界的芳香弥漫,花朵在我的精舍中盛开。”巴利
‘‘Campakā saḷalā nīpā, nāgapunnāgaketakā; Dibbagandhā sampavanti, pupphitā mama assame’’.
在这里,瞻波树、娑罗罗树、开着像金轮一样花朵的尼波树、龙树、补那伽树,以及散发着香气的计得迦树——所有这些树都像天界的芳香一样,在我的修行居所中开花绽放,香气弥漫,阵阵飘送,芬芳远扬。这就是这段话的意思。巴利
Tattha campakarukkhā ca saḷalarukkhā ca suvaṇṇavaṭṭalasadisapupphā nīparukkhā ca nāgarukkhā ca punnāgarukkhā ca sugandhayantā ketakarukkhā ca ete sabbe rukkhā dibbā gandhāriva mama assame pupphitā phullitā sampavanti sugandhaṃ suṭṭhu pavāyantīti attho.
无忧树与阿提目多迦花,姊妹花鬘树,皆已盛开;
安哥罗树与宾毗阇罗树,亦在我修行精舍中尽放繁花。巴利
Asokā ca‘‘adhimuttā asokā ca, bhaginīmālā ca pupphitā; Aṅkolā bimbijālā ca, pupphitā mama assame’’.
在这里,无忧树开满了花,阿提穆答树开满了花,姊妹花鬘树开满了花,安耆罗迦树开满了花,宾比迦罗树也开满了花——这些树在我的精舍里盛开,把精舍点缀得庄严美丽。这就是句子之间的关联。巴利
Tattha pupphitā adhimuttakarukkhā ca pupphitā asokarukkhā ca pupphitā bhaginīmālā ca pupphitā aṅkolā ca pupphitā bimbijālā ca ete rukkhā mama assame phullitā sobhayantīti sambandho.
“ 鸡踏迦花、芭蕉,还有垂花树、草尖刺草;
散发着天界的芬芳,庄严着我的静修林。”巴利
‘‘Ketakā kandali ceva, godhukā tiṇasūlikā; Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
在这里,“露兜树”是指香气芬芳的露兜树丛。芭蕉树、苟杜迦树和提那苏利迦草丛——所有这些树木都散发着天界的香气,让我的整个修行居所变得美丽庄严,这就是这句话的意思。巴利
Tattha ketakāti sugandhaketakagacchā ca. Kandalirukkhā ca godhukarukkhā ca tiṇasūlikagacchā ca ete sabbe rukkhajātikā dibbagandhaṃ pavāyamānā mama assamaṃ sakalaṃ sobhayantīti attho.
“ 翅子树和迦尼迦花,还有众多阿萨那树和榄仁树;
散发着天界的芬芳,庄严着我的静修林。”巴利
‘‘Kaṇikārā kaṇṇikā ca, asanā ajjunā bahū; Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
这些迦尼迦罗树等树木,让我的整座修行草庵都变得庄严美好,还散发出天界的香气——这就是它们之间的关联。巴利
Ete kaṇikārādayo rukkhā mama assamaṃ sakalaṃ sobhayantā dibbagandhaṃ sampavāyantīti sambandho.
“ 普那伽树、山普那伽树,还有开满花的紫荆树;
散发着天界的芬芳,庄严着我的静修林。”巴利
‘‘Punnāgā giripunnāgā, koviḷārā ca pupphitā; Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
富楼那树等树木散发着天界的香气,庄严我的修行居所,这就是这句话的意思。巴利
Punnāgādayo rukkhā dibbagandhaṃ pavāyamānā mama assamaṃ sobhayantīti attho.
“ 伍答拉咖树、库塔迦树、咖丹巴树和瓦库拉树,还有很多。
散发着天界的芬芳,庄严着我的静修林。”巴利
‘‘Uddālakā ca kuṭajā, kadambā vakulā bahū; Dibbagandhaṃ sampavantā, sobhayanti mamassamaṃ’’.
优陀罗迦等树木散发着天界香气,庄严着我的修行林园——这是(文句的)关联。巴利
Uddālakādayo rukkhā dibbagandhaṃ vāyamānā mama assamaṃ sobhayantīti sambandho.
“ 阿拉卡树、伊西穆迦树、芭蕉树和马图伦吉树,
它们靠香水滋养长大,结出果实。”巴利
‘‘Āḷakā isimuggā ca, kadalimātuluṅgiyo; Gandhodakena saṃvaḍḍhā, phalāni dhārayanti te’’.
在这里,这些阿拉迦树等树木,因为用旃檀等妙香香水浇灌而生长,结出金色果实,庄严着我的草庵,这就是这句话的意思。巴利
Tattha ete āḷakādayo gacchā candanādisugandhagandhodakena vaḍḍhitvā suvaṇṇaphalāni dhārentā mama assamaṃ sobhayantīti attho.
“ 有些红莲正在开花,有些则长出花蕊。
有些红莲已经开过了,花瓣落尽只剩花萼;而那时,另一些红莲正在池塘里盛开。”巴利
‘‘Aññe pupphanti padumā, aññe jāyanti kesarī; Aññe opupphā padumā, pupphitā taḷāke tadā’’.
在这里,“有些莲花盛开”是说:在我草庵附近的池塘里,有些莲花正在盛开,有些多蕊莲花正在生出、出现,有些莲花已经凋谢,花瓣和花丝都掉落了。巴利
Tattha aññe pupphanti padumāti mama assamassa avidūre taḷāke aññe ekacce padumā pupphanti, ekacce kesarī padumā jāyanti nibbattanti, ekacce padumā opupphā vigalitapattakesarāti attho.
“ 红莲结出莲蓬,莲茎向上伸展;
那时,菱角叶铺满池塘,显得格外好看。”巴利
‘‘Gabbhaṃ gaṇhanti padumā, niddhāvanti muḷāliyo; Siṅghāṭipattamākiṇṇā, sobhanti taḷāke tadā’’.
在这里,“莲花结出莲房”是说:那时我身为苦行者,在我居住的时候,有些莲花在湖中结出花苞、开出花朵等等。藕,也就是莲花的根,从这边的淤泥深处四处伸展出去,像象牙一样穿行而出,这就是它的意思。莲花叶与花密布,成为一片茂密的丛聚,把湖泊点缀得很美,这就是它的意思。巴利
Tattha gabbhaṃ gaṇhanti padumāti tadā tāpasena hutvā mama vasanasamaye ekacce padumā taḷākabbhantare makuḷapupphādayo gaṇhanti. Muḷāliyo padumamūlā niddhāvanti ito kaddamabbhantarato hatthidāṭhā viya gacchantīti attho. Pattapupphamākiṇṇā gahanībhūtā siṅghāṭiyo sobhayantīti attho.
“ 那义答、芒果香、乌答利、班度耆婆,
那时,池塘里开满了花,天界的香气四处飘散。”巴利
‘‘Nayitā ambagandhī ca, uttalī bandhujīvakā; Dibbagandhā sampavanti, pupphitā taḷāke tadā’’.
那时,在我住的地方,池塘附近有那义答丛、芒果香丛、乌答利丛和班度耆婆丛,这些丛全都开了花,缀满花朵,散发着芬芳,把池塘点缀得很美——这就是这句话的意思。巴利
Tadā mama vasanasamaye taḷākassa samīpe nayitā ca gacchā ambagandhī ca gacchā uttalī nāma gacchā ca bandhujīvakā ca ete sabbe gacchā pupphitā pupphadhāritā sugandhavāhakā taḷākaṃ sobhayantīti attho.
“ 叉尾鲇鱼、帕乌沙鱼、巴拉迦鱼、蒙佳罗希答鱼,
桑古拉鱼和玛古拉鱼,那时也住在这个池塘里。”巴利
‘‘Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñjarohitā; Saṃgulā maggurā ceva, vasanti taḷāke tadā’’.
那时我住在这里的时候,叉尾鲇等鱼类毫无恐惧地生活在池塘里——这是句子的关联。巴利
Tadā mama vasanasamaye nibbhītā pāṭhīnādayo macchā taḷāke vasantīti sambandho.
“ 鳄鱼、恒河鳄、执绳水怪与罗刹,
潜水兽及大蟒,彼时俱住此池中。”巴利
‘‘Kumbhīlā susumārā ca, tantigāhā ca rakkhasā; Oguhā ajagarā ca, vasanti taḷāke tadā’’.
那时,在我居住的时候,这些鳄鱼之类的鱼在我修行处附近的池塘里,无所畏惧、没有危险地生活着——这就是其中的关联。巴利
Tadā mama vasanasamaye mama assamasamīpe taḷāke ete kumbhīlādayo macchā nibbhītā nirūpaddavā vasantīti sambandho.
“ 鸽子、太阳鹅、鸳鸯,还有在河中觅食的鸟;
杜鹃、鹦鹉和鹩哥,都靠那片湖活着。”巴利
‘‘Pārevatā ravihaṃsā, cakkavākā nadīcarā; Kokilā sukasāḷikā, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
在这里,依靠我住处附近的那个湖,鸽子、日鹅、河中鸳鸯、杜鹃、鹦鹉、鹩哥这些鸟都靠那个湖活命,这就是它们之间的关联。巴利
Tattha mama assamasamīpe saraṃ nissāya pārevatāpakkhī ca ravihaṃsāpakkhī ca nadīcarā cakkavākapakkhī ca kokilāpakkhī ca sukapakkhī ca sāḷikāpakkhī ca taṃ saraṃ upanissāya jīvantīti sambandho.
“ 鹧鸪、秧鸡,林中波伽罗娑陀迦鸟。
丁迪巴鸟和幼小的鹦鹉,也都靠这个湖活命。”巴利
‘‘Kukutthakā kuḷīrakā, vane pokkharasātakā; Dindibhā suvapotā ca, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
在这里,“咕咕塔鸟”是指一种叫这个名字的鸟,“鹬”也是指一种叫这个名字的鸟。林中的莲池鸟、丁迪巴鸟和幼小的鹦鹉,所有这些鸟都靠我精舍附近的那座湖活着。这就是它们之间的关联。巴利
Tattha kukutthakāti evaṃnāmikā pakkhī ca. Kuḷīrakāti evaṃnāmikā pakkhī ca. Vane pokkharasātakā pakkhī ca dindibhā pakkhī ca suvapotā pakkhī ca ete sabbe pakkhino taṃ mama assamasamīpe saraṃ nissāya jīvantīti sambandho.
“ 天鹅、苍鹭、孔雀,还有杜鹃和红褐冠鸟;
帕玛卡鸟和命命鸟,都靠这个湖活命。”巴利
‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, kokilā tambacūḷakā; Pammakā jīvaṃjīvā ca, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
所有这些天鹅之类的鸟,都依靠那个湖维持生活、养活自己,这就是这句话的意思。巴利
Sabbe ete haṃsādayo pakkhino taṃ saraṃ upanissāya jīvanti jīvikaṃ pālentīti attho.
“ 猫头鹰、泡头鸟,还有成群的鸥鸟和鹰鸟,
大黑鸟之类的飞禽,也都靠这个湖活命。”巴利
‘‘Kosikā poṭṭhasīsā ca, kurarā senakā bahū; Mahākāḷā ca sakuṇā, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
在那里,猫头鹰、泡头鸟、鸥鸟、鹰鸟、大黑鸟,以及陆地上众多的鸟类,都生活在那个湖附近,靠那个湖维持生计——这就是这段话的意思。巴利
Tattha kosikā ca pakkhī poṭṭhasīsā ca pakkhī kurarā ca pakkhī senakā ca pakkhī mahākāḷā ca pakkhī thale bahū pakkhino taṃ saraṃ tassa sarassa samīpe jīvanti jīvikaṃ kappentīti attho.
“ 还有斑鹿、野猪、牦牛和许多犀牛;
还有罗希迦鸟、鹦鹉和鸽子,也都靠这个湖活着。”巴利
‘‘Pasadā ca varāhā ca, camarā gaṇḍakā bahū; Rohiccā sukapotā ca, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
在这里,那些鹿等动物靠着那个湖、在湖的附近生活,维持着生命。这里的“那个湖”用的是业格形式,表示处所的意思。巴利
Tattha pasadādayo ete migā taṃ saraṃ tasmiṃ sarasamīpe, bhummatthe upayogavacanaṃ, jīvitaṃ paripālentā viharantīti attho.
“ 狮子、老虎和豹子,还有熊、狼和鬣狗;
三处发情的大象,依靠那个湖活命。”巴利
‘‘Sīhabyagghā ca dīpī ca, acchakokataracchakā; Tidhā pabhinnamātaṅgā, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
这些狮子等四足众生,在湖边生活,远离种种灾患——这就是这里的语义关联。巴利
Ete sīhādayo catuppadā sarasamīpe upaddavarahitā jīvantīti sambandho.
“ 紧那罗、猕猴,还有林农;
切提人与众猎户,皆赖此湖而生。”巴利
‘‘Kinnarā vānarā ceva, athopi vanakammikā; Cetā ca luddakā ceva, upajīvanti taṃ saraṃ’’.
这里的意思是:这些名叫紧那罗之类的众生,就住在那个湖泊附近。巴利
Ettha ete evaṃnāmikā kinnarādayo sattā tasmiṃ sarasamīpe vasantīti attho.
“ 柿子、毗耶罗果,还有蜜树果和决明果;
它们恒常结着果实,就在我的草庵不远处。”巴利
‘‘Tindukāni piyālāni, madhukekā sumāriyo; Dhuvaṃ phalāni dhārenti, avidūre mamassamaṃ’’.
在这里,这些乌木之类的树,在冬天、夏天、雨季这三个时节里,始终在我草庵不远处结着甜美的果实——这就是这句话的关联。巴利
Tattha ete tindukādayo rukkhā dhuvaṃ hemantagimhavassānasaṅkhāte kālattaye mama assamato avidūre ṭhāne madhuraphalāni dhārentīti sambandho.
“ 拘糁婆树、沙勒树与楝树,皆结甘美之果;
果实恒常满枝,去我草庵不远。”巴利
‘‘Kosambā saḷalā nimbā, sāduphalasamāyutā; Dhuvaṃ phalāni dhārenti, avidūre mamassamaṃ’’.
在那里,憍赏弥树等这些树,结着精华之果、甘甜之果、最上之果。它们具足、善具足、圆满具足,恒常结果,在我草庵旁边显得庄严——这就是这段话的意思。巴利
Tattha ete kosambādayo rukkhā sāraphalā madhuraphalā uttamaphalā samāyutā saṃ suṭṭhu āyutā samaṅgībhūtā niccaṃ phaladhārino mama assamasamīpe sobhantīti attho.
“ 诃子、余甘子,芒果、阎浮果和毗毕勒果;
枣树、粪果树和木橘树,它们都结着果实。”巴利
‘‘Harītakā āmalakā, ambajambuvibhītakā; Kolā bhallātakā billā, phalāni dhārayanti te’’.
那些诃子等树长在我的精舍附近,常年挂着果实,这就是关联。巴利
Te harītakādayo rukkhā mama assamasamīpe jātā niccaṃ phalāni dhārayantīti sambandho.
“ 阿卢瓦根、迦蓝芭根,还有比罗里根和塔迦拉尼根;
耆婆草和苏达迦草,在我的精舍里也很多。”巴利
‘‘Āluvā ca kaḷambā ca, biḷālītakkaḷāni ca; Jīvakā sutakā ceva, bahūkā mama assame’’.
这些芋头之类的根果,又小又甜,在我的精舍附近有很多——这就是其中的关联。巴利
Ete āluvādayo mūlaphalā khuddā madhurasā mama assamasamīpe bahū santīti sambandho.
“ 在离精舍不远的地方,有善化作的池塘。
水清澈,水清凉,渡处便利,令心可意。”巴利
‘‘Assamassāvidūramhi, taḷākāsuṃ sunimmitā; Acchodakā sītajalā, supatitthā manoramā’’.
在这里,“离精舍不远”就是靠近精舍;“善化现的”是说化现得恰到好处,能自在地上下;“水清澈”是说水非常清净;“水清凉”是说水很凉;“有美好堤岸”是说岸边很美;“令人愉悦”是说让人心里欢喜——那些池塘就是这样存在的,这就是这句话的意思。巴利
Tattha assamassāvidūramhi assamassa samīpe sunimmitā suṭṭhu ārohanaorohanakkhamaṃ katvā nimmitā acchodakā vippasannodakā sītajalā sītodakā supatitthā sundaratitthā manoramā somanassakarā taḷākā āsuṃ ahesunti attho.
“ 被红莲和青莲覆盖,又与白莲相伴;
被曼陀罗花覆盖着,天界的香气四处飘散。”巴利
‘‘Padumuppalasañchannā, puṇḍarīkasamāyutā; Mandālakehi sañchannā, dibbagandhopavāyati’’.
在那里,湖泊被红莲和青莲覆盖,满是白莲,又长满了曼陀罗花,成了一片密密的花丛;天界的香气从四面八方飘来、吹拂——这就是这句话的意思。巴利
Tattha padumehi ca uppalehi ca sañchannā paripuṇṇā puṇḍarīkehi samāyutā samaṅgībhūtā mandālakehi ca sañchannā gahanībhūtā taḷākā dibbagandhāni upavāyanti samantato vāyantīti attho.
“ 就在这样一座枝繁叶茂、花开果熟的树林里,
那时,我住在善造而可爱的修行处。”巴利
‘‘Evaṃ sabbaṅgasampanne, pupphite phalite vane; Sukate assame ramme, viharāmi ahaṃ tadā’’.
在这里,“一切支分具足”的意思是:那时我还是苦行者,住在森林里一座造得很好的、可爱的修行处;那片森林有河流等各部分,花、果、树木繁茂,像密林一样。巴利
Tattha evaṃ sabbaṅgasampanneti abbehi nadikādiavayavehi sampanne paripuṇṇe pupphaphalarukkhehi gahanībhūte vane sukate ramaṇīye assame araññāvāse tadā tāpasabhūtakāle ahaṃ viharāmīti attho.
到这里已经说明了林间住处的圆满,现在要说明自己戒等功德的圆满:巴利
Ettāvatā assamasampattiṃ dassetvā idāni attano sīlādiguṇasampattiṃ dassento –
具足戒行,具足禁戒与苦行,始终乐于禅修,常修禅定;
他证得了五种神通之力,名叫苏卢支的苦行者。世尊这样说:巴利
‘‘Sīlavā vatasampanno, jhāyī jhānarato sadā; Pañcābhiññābalappatto, suruci nāma tāpaso’’ti. – āha;
在这里,“具戒者”的意思是:具足五种戒,这些戒类似于与禅那相应的四遍清净戒。“具足誓愿者”是指:通过受持“从今以后,我不再过居家生活,也不再享受五种欲乐”这样的誓愿而具足。“入禅者”是指:以特相禅那和所缘禅那而修禅,习惯于修禅。“乐禅那者”是指:在这些禅那中乐于安住、投入,始终圆满具足。“证得五神通力”是指:具备神变通、天耳通、他心通、宿住随念通、天眼通这五种神通,即殊胜智慧之力,圆满具足,这就是其含义。连贯起来说:我名为苏卢支,成为苦行者后,就这样安住。巴利
Tattha sīlavāti jhānasampayuttacatupārisuddhisīlasadisehi pañcahi sīlehi sampuṇṇoti attho. Vatasampannoti ‘‘ito paṭṭhāya gharāvāsaṃ pañca kāmaguṇe vā na sevissāmī’’ti vatasamādānena sampanno. Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānehi jhāyī jhāyanasīlo. Jhānaratoti etesu jhānesu rato allīno sadā sampuṇṇo. Pañcābhiññābalappattoti iddhividhadibbasotaparacittavijānanapubbenivāsānussatidibbacakkhusaṅkhātāhi pañcahi abhiññāhi visesapaññāhi balasampanno, paripuṇṇoti attho. Nāmena suruci nāma tāpaso hutvā viharāmīti sambandho.
就这样,先用这些显示了自己功德的圆满,接着又显示徒众的圆满——巴利
Ettakena attano guṇasampattiṃ dassetvā parisasampattiṃ dassento –
二万四千弟子众,随侍我前;
此诸婆罗门皆出身高贵、声名显赫——是为开篇之语。巴利
‘‘Catuvīsasahassāni, sissā mayhaṃ upaṭṭhahuṃ; Sabbe maṃ brāhmaṇā ete, jātimanto yasassino’’ti. – ādimāha;
在这里,这两万四千位婆罗门都是我的弟子,出身高贵、种姓圆满、有名望、眷属具足,他们都来侍奉我,这就是其中的关联。巴利
Tattha ete sabbe catuvīsatisahassabrāhmaṇā mayhaṃ sissā jātimanto jātisampannā yasassino parivārasampannā maṃ upaṭṭhahunti sambandho.
“ 在相、传说,以及词汇集和仪轨中,
精通文句的人,通达解释之学,在自己的法义中达到了究竟。”巴利
‘‘Lakkhaṇe itihāse ca, sanighaṇḍusakeṭubhe; Padakā veyyākaraṇā, sadhamme pāramiṃ gatā’’.
在这里,“相”指的是相学。他能知道世间一切男女的相,也就是“具备这些相的人受苦,具备那些相的人享乐”。阐明这种相的著作就是“相”,也包括在那相学里。“传说”指的是阐明“据说如此、据说如彼”这类说法的著作。在相学和传说方面都达到了彼岸,也就是达到了圆满,这是前后关联的意思。阐述树木、山等名称的著作称为“尼犍度”。“规范论”是帮助诗人掌握行为方式和仪轨运用的论书。与尼犍度一起存在运作,所以叫“有尼犍度”;与规范论一起存在运作,所以叫“有规范论”。他们在具有尼犍度和规范论的三吠陀中达到了彼岸。“音韵”指精通名词、复合词、后缀、动词、分词等词类。“解释”指精通《旃陀罗文法》《波你尼文法》《迦罗波文法》等语法书。“于自法达到彼岸”的意思是:在自己的法,即婆罗门的法、三吠陀的学问中达到彼岸,也就是到达究竟、完全通达。这就是它的含义。巴利
Tattha lakkhaṇeti lakkhaṇasatthe. Sabbalokiyānaṃ itthipurisānaṃ ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgatā dukkhitā bhavanti, imehi sukhitā bhavantī’’ti lakkhaṇaṃ jānāti. Tappakāsako gantho lakkhaṇaṃ, tasmiṃ lakkhaṇe ca. Itihāseti ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti vuttavacanapaṭidīpake ganthe. Lakkhaṇe ca itihāse ca pāramiṃ pariyosānaṃ gatāti sambandho. Rukkhapabbatādīnaṃ nāmappakāsakaganthaṃ ‘‘nighaṇḍū’’ti vuccati. Keṭūbheti kiriyākappavikappānaṃ kavīnaṃ upakārako gantho. Nighaṇḍuyā saha vattatīti sanighaṇḍu, keṭubhena saha vattatīti sakeṭubhaṃ, tasmiṃ sanighaṇḍusakeṭubhe vedattaye pāramiṃ gatāti sambandho. Padakāti nāmapadasamāsataddhitākhyātakitakādipadesu chekā . Veyyākaraṇāni candapāṇinīyakalāpādibyākaraṇe chekā. Sadhamme pāramiṃ gatāti attano dhamme brāhmaṇadhamme vedattaye pāramiṃ pariyosānaṃ gatā pattāti attho.
“ 对于灾异、预兆和种种征相,他们都善于辨别通晓;
在大地、地面和虚空中,我的弟子们都已善学通达。”巴利
‘‘Uppātesu nimittesu, lakkhaṇesu ca kovidā; Pathabyā bhūmantalikkhe, mama sissā susikkhitā’’.
在这里,对于流星陨落、大地震动之类的灾变,对于好相与坏相,对于女相、男相和大人相,他们都善巧、精通。对于地、大地,对于整个世间,以及对于空中、虚空——总之在一切处,我的弟子们都已善加修学。巴利
Tattha ukkāpātabhūmikampādikesu uppātesu ca subhanimittāsubhanimittesu ca itthilakkhaṇapurisalakkhaṇamahāpurisalakkhaṇesu ca kovidā chekā. Pathaviyā ca bhūmiyā ca sakalaloke ca antalikkhe ākāse cāti sabbattha mama sissā susikkhitā.
“ 这些人少欲又明智,吃得少,不贪求;
他们无论得到还是得不到,都知足,总是围绕在我身边。”巴利
‘‘Appicchā nipakā ete, appāhārā alolupā; Lābhālābhena santuṭṭhā, parivārenti maṃ sadā’’.
在这里,“少欲”是指靠一点点东西就能维持生活。“明智”是指具备被称为明智的那种智慧。“少食”是指一天只吃一餐,也就是一日一食。“不贪”是指不会生起贪求和渴爱。“无论得与不得”是指得到也好、没得到也好,都知足、喜悦。这些弟子无论何时、恒常不断地围绕着我、侍奉我——这就是这段话的意思。巴利
Tattha appicchāti appakenāpi yāpentā. Nipakāti nepakkasaṅkhātāya paññāya samannāgatā. Appāhārāti ekāhārā ekabhattikāti attho. Alolupāti lolupataṇhāya appavattanakā. Lābhālābhenāti lābhena alābhena ca santuṭṭhā somanassā ete mama sissā sadā niccakālaṃ maṃ parivārenti upaṭṭhahantīti attho.
“ 入禅者乐于禅那,坚定又有智慧,内心寂静,心得安止;
那些渴望无所有处的人,总是围绕着我。”巴利
‘‘Jhāyī jhānaratā dhīrā, santacittā samāhitā; Ākiñcaññaṃ patthayantā, parivārenti maṃ sadā’’.
在这里,修禅的人是指具备相审察禅那和所缘审察禅那的人,也可以指有修禅习惯的人。乐于禅那的人,是指对那些禅那感到欢喜、投入其中的人。坚定的人,是指具备坚定意志的人。心寂静的人,是指内心已经平息安静下来的人。得定的人,是指心专注于一处的人。无所有,是指没有障碍、没有束缚的状态。希求,就是想要、渴望的意思。整句连起来的意思是:我的这些弟子就是以这样的状态,一直围绕在我身边。巴利
Tattha jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānaārammaṇūpanijjhānehi samannāgatā. Jhāyanasīlā vā. Jhānaratāti tesu ca jhānesu ratā allīnā. Dhīrāti dhitisampannā. Santacittāti vūpasantamanā. Samāhitāti ekaggacittā. Ākiñcaññanti nippalibodhabhāvaṃ. Patthayantāti icchantā. Itthambhūtā me sissā sadā maṃ parivārentīti sambandho.
“ 已达神通彼岸者,欣乐于祖先行境;
那些行于虚空、心志坚定的修行者们,总是围绕在我身边。”巴利
‘‘Abhiññāpāramippattā, pettike gocare ratā; Antalikkhacarā dhīrā, parivārenti maṃ sadā’’.
在这里,“已达神通彼岸者”的意思是:在五种神通上都达到了究竟、修到了圆满。“乐于祖先的境界”的意思是:对于依佛陀许可、不用暗示而得到的食物感到欢喜。“行于空中者”的意思是:他们在虚空中来去行走。“坚定者”的意思是:他们心性坚固,即使遇到狮子、老虎等危险,也毫不恐惧。整句的意思是:我这群这样的苦行者,总是围绕在我身边。巴利
Tattha abhiññāpāramippattāti pañcasu abhiññāsu pāramiṃ pariyosānaṃ pattā pūritāti attho. Pettike gocare ratāti buddhānuññātāya aviññattiyā laddhe āhāre ratāti attho. Antalikkhacarāti antalikkhena ākāsena gacchantā āgacchantā cāti attho. Dhīrāti thirabhūtā sīhabyagghādiparissaye acchambhitasabhāvāti attho. Evaṃbhūtā mama tāpasā sadā maṃ parivārentīti attho.
“ 在六个感官之门上守护自己,内心不动摇,好好看住自己的根门;
那些智者也不与人群混杂,他们是我的弟子,难以接近。”巴利
‘‘Saṃvutā chasu dvāresu, anejā rakkhitindriyā; Asaṃsaṭṭhā ca te dhīrā, mama sissā durāsadā’’.
在这里,关于眼等六门、色等六种所缘,说“防护、关闭、遮盖”,意思就是守护和保卫这些门。“无贪欲”是指没有渴爱。“守护根门”是指守护眼等诸根。“不混杂”是指不与亲戚和在家人混在一起。意思是说,他们不与亲戚、在家人交往混同。“难近”是指很难接近,无法靠近、触碰或冒犯,也就是不适合那样去接近。巴利
Tattha cakkhādīsu chasu dvāresu rūpādīsu chasu ārammaṇesu saṃvutā pihitā paṭicchannā, rakkhitagopitadvārāti attho. Anejā nittaṇhā rakkhitindriyā gopitacakkhādiindriyā asaṃsaṭṭhā ñātīhi gahaṭṭhehi amissībhūtāti attho. Durāsadāti duṭṭhu āsadā, āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyā ayoggāti attho.
“ 通过结跏趺坐,以及站立和经行,
我的弟子们难以被战胜,他们就这样度过夜晚。”巴利
‘‘Pallaṅkena nisajjāya, ṭhānacaṅkamanena ca; Vītināmenti te rattiṃ, mama sissā durāsadā’’.
在这里,我的弟子们舍弃躺卧,以盘腿结跏趺坐的坐姿,通过坐、站立和经行,以特别的方式度过、越过整个夜晚,这就是这里的关联。巴利
Tattha mama sissā pallaṅkena ūrubaddhāsanena seyyaṃ vihāya nisajjāya ca ṭhānena ca caṅkamena ca sakalaṃ rattiṃ visesena atināmenti atikkāmentīti sambandho.
“ 面对能让人起贪的事物,他们不贪着;面对能让人起嗔的事物,他们不嗔恨;
面对能让人迷惑的事物,他们不迷惑。我的弟子们,难以被接近。”巴利
‘‘Rajanīye na rajjanti, dussanīye na dussare; Mohanīye na muyhanti, mama sissā durāsadā’’.
我的弟子们——这些苦行者——处在这样的状态中:面对能让人贪染、容易生起贪染的事物,他们不贪染,也不让贪染生起;面对能让人起嗔、容易生起嗔恨的事物,他们不嗔恨,也不造作嗔恨;面对能让人愚痴、容易生起愚痴的事物,他们不愚痴,也不生起愚痴。这句话的意思是:他们成为了与智慧相应的人。巴利
Te itthambhūtā mama sissā tāpasā rajanīye rajjitabbe vatthusmiṃ na rajjanti rajjaṃ na uppādenti. Dussanīye dussitabbe dosaṃ uppādetuṃ yutte vatthumhi na dussare dosaṃ na karonti. Mohanīye mohituṃ yutte vatthumhi na muyhanti mohaṃ na karonti, paññāsampayuttā bhavantīti attho.
“ 他们恒常考察神通,持续不断地行持;
以威猛之势震动大地,令人难以接近。”巴利
‘‘Iddhiṃ vīmaṃsamānā te, vattanti niccakālikaṃ; Pathaviṃ te pakampenti, sārambhena durāsadā’’.
我的弟子们一直在探究“本来是一身,却能变成多身;变成多身之后,又能变回一身”这类神通变化,而且这种探究是持续不断的,这就是这里的关联。意思是说,我的弟子们能在空中、水中变现出大地,并在那里行走、站立等,还能使大地震动。意思是说,不能用逞强好胜、针锋相对、争吵斗诤的方式去触怒他们。巴利
Te mama sissā ‘‘ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hotī’’tiādikaṃ (paṭi. ma. 1.102) iddhivikubbanaṃ niccakālikaṃ vīmaṃsamānā vattantīti sambandho. Te mama sissā ākāsepi udakepi pathaviṃ nimminitvā iriyāpathaṃ pakampentīti attho. Sārambhena yugaggāhena kalahakaraṇena na āsādetabbāti attho.
“ 那些弟子们正在玩耍,他们玩的是禅那之戏;
我的弟子们从阎浮树取来果实,他们难以接近。”巴利
‘‘Kīḷamānā ca te sissā, kīḷanti jhānakīḷitaṃ; Jambuto phalamānenti, mama sissā durāsadā’’.
我的弟子们一边玩耍,一边玩着以初禅等为首的游戏,嬉戏、欢悦,这就是这句话的意思。所谓“从阎浮树取来果实”,意思是:以神通力前往雪山中那棵高达百由旬的阎浮树,取来像瓶罐那么大的阎浮果。巴利
Te mama sissā kīḷamānā paṭhamajjhānādikīḷaṃ kīḷanti laḷanti ramantīti attho. Jambutophalamānentīti himavantamhi satayojanubbedhajamburukkhato ghaṭappamāṇaṃ jambuphalaṃ iddhiyā gantvā ānentīti attho.
“ 或往西牛货洲,或往东毗提诃,
或往北俱卢洲,寻求者难可接近。”巴利
‘‘Aññe gacchanti goyānaṃ, aññe pubbavidehakaṃ; Aññe ca uttarakuruṃ, esanāya durāsadā’’.
在我的弟子当中,有些人前往牛货洲,有些人前往东毗提诃,有些人前往北俱卢洲。这些难以接近的人,就是为了到那些地方去寻求、探索、寻找资具而前往的。这是上下文之间的关联。巴利
Tesaṃ mama sissānaṃ antare aññe ekacce goyānaṃ aparagoyānaṃ dīpaṃ gacchanti, ekacce pubbavidehakaṃ dīpaṃ gacchanti, ekacce uttarakuruṃ dīpaṃ gacchanti, te durāsadā etesu ṭhānesu esanāya gavesanāya paccayapariyesanāya gacchantīti sambandho.
“ 他们把担子发送到前面,自己却跟在后面走;
两万四千人把天空遮住了。”巴利
‘‘Purato pesenti khāriṃ, pacchato ca vajanti te; Catuvīsasahassehi, chāditaṃ hoti ambaraṃ’’.
那些弟子在空中行走时,先把装满苦行者资具的担子向前抛送出去,让担子朝向自己前方,然后自己跟在担子后面走——这就是这句话的意思。当他们这样行走时,两万四千位苦行者遮住并覆盖了整个虚空,这就是其中的关联。巴利
Te mama sissā ākāsena gacchamānā khāriṃ tāpasaparikkhārabharitaṃ kājaṃ purato pesenti paṭhamaṃ abhimukhañca taṃ pesetvā sayaṃ tassa pacchato gacchantīti attho. Evaṃ gacchamānehi catuvīsasahassehi tāpasehi ambaraṃ ākāsatalaṃ chāditaṃ paṭicchannaṃ hotīti sambandho.
“ 以火烹食者,及不以火烹食者;以齿为臼者,及以石舂者;
有些为石所击,有些食自然落果。”巴利
‘‘Aggipākī anaggī ca, dantodukkhalikāpi ca; Asmena koṭṭitā keci, pavattaphalabhojanā’’.
在这里,有些我的弟子是吃火煮食物的,他们把果实、叶子之类煮过再吃;有些是不用火的,不用火煮,直接生吃;有些是用牙的,只用牙齿把皮剥开再吃;有些是用臼的,用臼捣碎再吃;有些是用石头捣碎、拿石块砸碎再吃;有些则是吃自然掉落的果实。这就是这里的关联。巴利
Tattha keci ekacce mama sissā aggipākī phalāphalapaṇṇādayo pacitvā khādanti, ekacce anaggī aggīhi apacitvā āmakameva khādanti, ekacce dantikā dantehiyeva tacaṃ uppāṭetvā khādanti. Ekacce udukkhalikā udukkhalehi koṭṭetvā khādanti. Ekacce asmena koṭṭitā pāsāṇena koṭṭetvā khādanti. Ekacce sayaṃpatitaphalāhārāti sambandho.
“ 有些人入水沐浴,傍晚和清晨都修清净行;
用水为自己浇灌者,是我的弟子,难以接近。”巴利
‘‘Udakorohaṇā keci, sāyaṃ pāto sucīratā; Toyābhisecanakarā, mama sissā durāsadā’’.
有些我的弟子很难接近,他们乐于清净、追求清净,傍晚和清晨都下水,也就是进入水中。还有些人做的是用水浇淋的事,也就是用水浇淋自己。巴利
Durāsadā mama sissā keci sucīratā suddhikāmā sāyaṃ pāto ca udakorohaṇā udakapavesakāti attho. Keci toyābhisecanakarā udakena attani abhisiñcanakarāti attho.
“ 腋毛和指甲都长得很长,牙齿上结满牙垢,头上满是尘土;
我的弟子们带着戒的芬香,难以接近。”巴利
‘‘Parūḷhakacchanakhalomā , paṅkadantā rajassirā; Gandhitā sīlagandhena, mama sissā durāsadā’’.
在这里,那些难以接近的我的弟子们,在腋下、两腋以及手脚等处,毛发长得又长又密,意思是长着长指甲和长体毛。因为没做剃除的工作,所以不修饰、不打扮,这是要表达的意思。牙齿污浊:因为没用砖粉、乳石粉等磨白,所以牙齿沾满污垢。头发有尘垢:因为没有涂油等,所以头上积满灰尘。以戒香而芬芳:因为具足了与禅那、定、等至相应的戒,以世间戒香在一切处散发芬芳。我的弟子难以接近:因为具足上述这些功德,所以无法冒犯、无法攻击我的弟子,这就是其中的关联。巴利
Tattha te durāsadā mama sissā kacchesu ubhayakacchesu ca hatthapādesu ca parūḷhā sañjātā, dīghanakhalomāti attho. Khurakammarahitattā amaṇḍitā apasādhitāti adhippāyo. Paṅkadantāti iṭṭhakacuṇṇakhīrapāsāṇacuṇṇādīhi dhavalamakatattā malaggahitadantāti attho. Rajassirāti telamakkhanādirahitattā dhūlīhi makkhitasīsāti attho. Gandhitā sīlagandhenāti jhānasamādhisamāpattīhi sampayuttasīlena samaṅgībhūtattā lokiyasīlagandhena sabbattha sugandhībhūtāti attho. Mama sissā durāsadāti imehi vuttappakāraguṇehi samannāgatattā āsādetuṃ ghaṭṭetuṃ asakkuṇeyyā mama sissāti sambandho.
“ 清早,结发者们聚在一起,具炽烈苦行;
他们宣扬得到什么、没得到什么,然后就飞上了天空。”巴利
‘‘Pātova sannipatitvā, jaṭilā uggatāpanā; Lābhālābhaṃ pakittetvā, gacchanti ambare tadā’’.
在这里,“清晨聚集”中的“to”是第七格格尾,意思是“在早餐时分,他们聚集在我面前”。“显赫的苦行者”指具有公开、遍及苦行的人;“结发者”指蓄着发髻的苦行者。他们宣扬所得与所失,把大大小小的所得都公开之后,那时,便在天空中、虚空中行走。这是经文的关联。巴利
Tattha pātova sannipatitvāti sattamyatthe topaccayo, pātarāsakāleyeva mama santike rāsibhūtāti attho. Uggatāpanā pākaṭatapā patthaṭatapā jaṭilā jaṭādhārino tāpasā. Lābhālābhaṃ pakittetvā khuddake ca mahante ca lābhe pākaṭe katvā tadā tasmiṃ kāle ambare ākāsatale gacchantīti sambandho.
192 192. 接着,为了阐明他们这些人的功德,说了“etesaṃ pakkamantānaṃ”(他们这些人行走时)等话。其中意思是:这些苦行者无论在空中还是在地上行走时,他们的树皮衣会发出巨大的声响。天神们心生欢喜,即:对这样发出巨大声响而行走的他们,因听到羚羊皮衣的声音而感到满足,说道“善哉,善哉,尊者们”,天神们便生起欢喜、感到满足。这是经文的关联。巴利
192. Puna tesaṃyeva guṇe pakāsento etesaṃ pakkamantānantiādimāha. Tattha ākāse vā thale vā pakkamantānaṃ gacchantānaṃ etesaṃ tāpasānaṃ vākacīrajanito mahāsaddo pavattatīti attho. Muditā honti devatāti evaṃ mahāsaddaṃ pavattetvā gacchantānaṃ ajinacammasaddena santuṭṭhā ‘‘sādhu sādhu, ayyā’’ti somanassajātā devatā muditā santuṭṭhā hontīti sambandho.
193 那些仙人行于空中、游于虚空,他们朝南方等四方和四维离去。“依自身之力而稳固”:就是具备自己身体的力量或禅那的力量,随心所欲,想去哪里就去哪里。巴利
193.Disodisanti te isayo antalikkhacarā ākāsacārino dakkhiṇādisānudisaṃ pakkamanti gacchantīti sambandho. Sake balenupatthaddhāti attano sarīrabalena vā jhānabalena vā samannāgatā yadicchakaṃ yattha yattha gantukāmā, tattha tattheva gacchantīti sambandho.
194 194. 接着,为了说明这些(仙人)同样的威力,论师说了“pathavīkampakā ete”等话。那时,这些随欲而行、到处游走的仙人,能令大地震动、使大地摇晃,他们行于云中,行于虚空。所谓“uggatejā”,就是具有炽盛威力、广大威力,难以压制;因为无法用强力压制、征服他们,所以叫“难以压制”。就像大海不被他者动摇、不被搅乱一样,他们也不被他者动摇,无法被撼动。这就是其中的关联。巴利
194. Puna tesamevānubhāvaṃ pakāsento pathavīkampakā etetiādimāha. Tadā ete sabbattha icchācārā pathavīkampakā medanīsañcalanajātikā nabhacārino ākāsacārino. Uggatejāti uggatatejā patthaṭatejā duppasahā pasayha abhibhavitvā pavattituṃ asakkuṇeyyāti duppasahā. Sāgarova akhobhiyāti aññehi akhobhiyo anāluḷito sāgaro iva samuddo viya aññehi akhobhiyā kampetuṃ asakkuṇeyyā hontīti sambandho.
195 在我的弟子当中,有些是站立经行者,有些仙人具足站立和经行两种威仪,有些仙人持常坐不卧的头陀行、具足常坐的威仪,有些仙人只吃自然掉落在地上的树叶为食。因为他们具备这样的功德,所以难以亲近。这就是这段话的关联。巴利
195.Ṭhānacaṅkamino kecīti tesaṃ mama sissānaṃ antare ekacce isayo ṭhāniriyāpathacaṅkamaniriyāpathasampannā, ekacce isayo nesajjikā nisajjiriyāpathasampannā, ekacce isayo pavattabhojanā sayaṃpatitapaṇṇāhārā evarūpehi guṇehi yuttattā durāsadāti sambandho.
196 196. 赞叹他们所有人时,他说了“慈心住者”等话。其中,他们怀着以润泽为特征的慈心,以“愿无量世界中的无量众生快乐”这样的方式遍满而住,维持自身生命,所以这些人就是“慈心住者”;意思是:这些人是我的弟子。所有这些仙人,都希望一切众生得到利益,都为一切众生寻求利益。他们不抬高自己,不把自己看得高人一等,没有我慢,不轻视任何人,不把任何人看低。这就是这段话的意思。巴利
196. Te sabbe thomento mettāvihārinotiādimāha. Tattha ‘‘aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇā sattā sukhī hontū’’tiādinā sinehalakkhaṇāya mettāya pharitvā viharanti, attabhāvaṃ pavattentīti mettāvihārino ete mama sissāti attho. Sabbe te isayo sabbapāṇinaṃ sabbesaṃ sattānaṃ hitesī hitagavesakā. Anattukkaṃsakā attānaṃ na ukkaṃsakā amānino kassaci kañci puggalaṃ na vambhenti nīcaṃ katvā na maññantīti attho.
197 197. 我的这些弟子,因为具足戒、定与等至的功德,就像狮子王一样无所畏惧、毫无恐惧;就像象王一样强健有力,具足身力与禅那力;就像虎王一样难以接近、不可触犯;他们来到我面前。这是经文的连接关系。巴利
197. Te mama sissā sīlasamādhisamāpattiguṇayuttattā sīharājā iva acchambhītā nibbhayā, gajarājā iva hatthirājā viya thāmavā sarīrabalajhānabalasampannā byaggharājā iva, durāsadā ghaṭṭetumasakkuṇeyyā mama santike āgacchantīti sambandho.
198 接着,为了显示自己的威神力,世尊说了“vijjādharā”等话。其中,持明者是指持诵明咒之类的人;住在树、山等处的陆地天神;住在地上和地面的龙;乾闼婆天神;凶暴的罗刹;鸠槃荼天神;檀那婆天神;能随意变化的金翅鸟——他们都依止那个湖而生活。这是经文的连接关系。意思是说,他们住在那个湖中或湖的附近。巴利
198. Tato attano ānubhāvassa dassanalesena pakāsento vijjādharātiādimāha. Tattha mantasajjhāyādivijjādharā ca rukkhapabbatādīsu vasantā bhummadevatā ca bhūmaṭṭhathalaṭṭhā nāgā ca gandhabbadevā ca caṇḍā rakkhasā ca kumbhaṇḍā devā ca dānavā devā ca icchiticchitanimmānasamatthā garuḷā ca taṃ saraṃ upajīvantīti sambandho, tasmiṃ sare sarassa samīpe vasantīti attho.
199 他又赞叹自己那些苦行弟子的功德,说了“te jaṭā khāribharitā”等话。这些内容意思都很明白。“khāribhāra”指的是水瓶、澡罐之类苦行者用的器具。巴利
199. Punapi tesaṃyeva attano sissatāpasānaṃ guṇe vaṇṇento te jaṭā khāribharitātiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva. Khāribhāranti udañcanakamaṇḍaluādikaṃ tāpasaparikkhāraṃ.
207 207. 他又为了显示自己的功德,说了“uppāte supine cāpi”等话。其中,因为他已经在婆罗门诸技艺上达到成就,又精通星宿占读,所以当有人来问“这位王子的出生星宿是吉还是不吉”这类征兆,以及问梦中所现之事时,他能解说“这个梦是吉,这个梦是不吉”,善于讲说梦兆的应验;也善于讲说一切男女手足之相。那时,他作为苦行者,已经完全掌握了流传于整个赡部洲的咒语,以及相术咒语的各部分。这是这里的关联。巴利
207. Punapi attano guṇe pakāsento uppāte supine cāpītiādimāha. Tattha brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gatattā nakkhattapāṭhe ca chekattā ‘‘imassa rājakumārassa uppannanakkhattaṃ subhaṃ asubha’’nti uppātalakkhaṇe ca supine ca pavattiṃ pucchitena ‘‘idaṃ supinaṃ subhaṃ, idaṃ asubha’’nti supinanipphattikathane ca sabbesaṃ itthipurisānaṃ hatthapādalakkhaṇakathane ca suṭṭhu sikkhito sakalajambudīpe pavattamānaṃ mantapadaṃ lakkhaṇamantakoṭṭhāsaṃ sabbaṃ ahaṃ tadā mama tāpasakāle dhāremīti sambandho.
208 208. 他为了开示自己的授记,而以佛陀功德为开头,说了“无比见”等话。其中,“不是低劣的”就是“无劣”,也就是无上。以肉眼、天眼、一切眼、法眼、佛眼看见、照见一切众生,这叫作“见”。那位世尊拥有无上的见,所以那位世尊就是“无比见”。由于具足福运等种种原因,世尊在世间最为殊胜、最为尊贵,所以是“世间最胜”,牛王、牛中王、大牛王这三种牛中最胜者。其中,统领百牛的是牛王,统领千牛的是牛中王,统领十万牛的是大牛王;而人中的大牛王就是“人雄”,也就是已通达一切法的正觉者。他喜爱远离,想要独处,于是前往雪山,即雪山山脉。这是上下文之间的关联。巴利
208. Attano byākaraṇaṃ buddhaguṇapubbaṅgamaṃ pakāsento anomadassītiādimāha. Tattha na omakanti anomaṃ. Maṃsacakkhudibbacakkhusamantacakkhudhammacakkhubuddhacakkhūhi sabbasattānaṃ passanaṃ dassanaṃ nāma, anomaṃ dassanaṃ yassa bhagavato so bhagavā anomadassī. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā lokassa jeṭṭhaseṭṭhattā lokajeṭṭho usabho nisabho āsabhoti tayo gavajeṭṭhakā. Tattha gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako nisabho, gavasatasahassajeṭṭhako āsabho, narānaṃ āsabho narāsabho paṭividdhasabbadhammo, sambuddho vivekakāmo ekībhāvaṃ icchanto himavantaṃ himālayapabbataṃ upāgamīti sambandho.
209 “深入雪山”是指靠近雪山、进入雪山里面。其余内容的意思一看就明白。巴利
209.Ajjhogāhetvā himavantanti himavantasamīpaṃ ogāhetvā pavisitvāti attho. Sesaṃ uttānatthameva.
210-1 他看见那位安坐的世间导师,就像一朵燃烧着、光焰炽盛的蓝莲花,火祭的祭坛,像熊熊燃烧、光焰炽盛的大火堆,像天空中闪耀的闪电,像一棵盛开的娑罗树王——这是经文的连属关系。巴利
210-1.Jalitaṃ jalamānaṃ indīvarapupphaṃ iva, hutāsanaṃ homassa āsanaṃ, ādittaṃ ābhāyutaṃ aggikkhandhaṃ iva, gagane ākāse jotamānaṃ vijju iva, suṭṭhu phullaṃ sālarājaṃ iva, nisinnaṃ lokanāyakaṃ addasanti sambandho.
213 213. 天中天就是诸天神之中的天。我看见了那位天中天之后,就观察他的相,也就是用来辨认三十二大人相的依据。我心里反复推量、思惟:“他到底是佛陀,还是不是佛陀?”有眼者,就是具足五种眼、拥有眼力的胜者。我是因为什么原因才看见他的?这是前后连属的意思。巴利
213. Devānaṃ devo devadevo, taṃ devadevaṃ disvāna tassa lakkhaṇaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasañjānanakāraṇaṃ. ‘‘Buddho nu kho na vā buddho’’ti upadhārayiṃ vicāresiṃ. Cakkhumaṃ pañcahi cakkhūhi cakkhumantaṃ jinaṃ kena kāraṇena passāmīti sambandho.
214 在具足最上行持者的最胜脚掌上,能看见千辐轮相。我看见世尊这些相之后,对如来就生起了决定,达到了确定,也就是没有疑惑的意思。其余内容容易理解。巴利
214.Caraṇuttame uttamapādatale sahassārāni cakkalakkhaṇāni dissanti, ahaṃ tassa bhagavato tāni lakkhaṇāni disvā tathāgate niṭṭhaṃ gacchiṃ sanniṭṭhānaṃ agamāsi, nissandeho āsinti attho. Sesaṃ uttānatthameva.
218 自生者,就是自然而生起的。无量升起,是指无量、无边功德的生起之处;这两个词都是呼语,是在称呼您。意思是:您善能将这个世间、这个有情世间从轮回中救拔出来,使之到达涅槃之地。一切众生来到您的跟前之后,就能渡过疑流,越过疑惑的大瀑流——这是前后文的关联。巴利
218.Sayambhū sayameva bhūtā. Amitodaya amitānaṃ aparimāṇānaṃ guṇānaṃ udaya uṭṭhānaṭṭhāna , idaṃ padadvayaṃ ālapanameva. Imaṃ lokaṃ imaṃ sattalokaṃ saṃ suṭṭhu uddharasi saṃsārato uddharitvā nibbānathalaṃ pāpesīti attho. Te sabbe sattā tava dassanaṃ āgamma āgantvā kaṅkhāsotaṃ vicikicchāmahoghaṃ taranti atikkamantīti sambandho.
219 苦行者赞叹世尊,说了“您是导师”等话。其中,“尊者!您是一切知者,是包括天界在内的世间的导师、老师。以最上的意义来说,您就是‘幢’——崇高;以照亮整个世间的意义来说,您就是‘旗’;因为在三界中高高升起,您就是‘柱’——像竖立起来的柱子一样。对于一切众生,您就是‘归依处’——最上应当趣向的地方;您就是‘依处’——可以安住立足之处。因为您破除世间的愚痴黑暗,您就是‘灯’——像油灯一样。‘两足至尊’就是说,在天、梵、人这些两足众生中,您是最上、最尊胜的。”这是前后关联的意思。巴利
219. Bhagavantaṃ thomento tāpaso tuvaṃ satthātiādimāha. Tattha, bhante, sabbaññu tuvaṃ sadevakassa lokassa satthā ācariyo uttamaṭṭhena tvameva ketu ucco, sakalaloke pakāsanaṭṭhena tvameva dhajo, lokattaye uggatattā tvameva yūpo ussāpitathambhasadiso, pāṇinaṃ sabbasattānaṃ tvameva parāyaṇo uttamagamanīyaṭṭhānaṃ tvameva patiṭṭhā patiṭṭhaṭṭhānaṃ lokassa mohandhakāravidhamanato tvameva dīpo telapadīpo viya, dvipaduttamo dvipadānaṃ devabrahmamanussānaṃ uttamo seṭṭhoti sambandho.
220 220. 接着,他又以“能在海中量水”等话再次赞叹世尊。其中意思是:尊者,在深达八万四千由旬的大海里,海水或许还能用斗来计量、测量;可是尊者,一切知者,您的智慧却无法用“有这么多”来计量、测量。巴利
220. Puna bhagavantaṃyeva thomento sakkā samudde udakantiādimāha. Tattha caturāsītiyojanasahassagambhīre samudde udakaṃ āḷhakena pametuṃ minituṃ sakkā bhaveyya, bhante, sabbaññu tava ñāṇaṃ ‘‘ettakaṃ pamāṇa’’nti pametave minituṃ na tveva sakkāti attho.
221 尊者,把大地放在秤盘和秤架里,能够称得住;可是,一切知者,您的智慧却无法这样称得住。这就是这段话的关联。巴利
221.Tulamaṇḍale tulapañjare ṭhapetvā pathaviṃ medaniṃ dhāretuṃ sakkā, bhante, sabbaññu tava ñāṇaṃ dhāretuṃ na tu eva sakkāti sambandho.
222 尊者,全知者,就算用绳子或手指去测量整个虚空,也许还做得到;但您的智慧,那智慧的虚空,却根本无法这样去测量。这就是这段话的意思。巴利
222. Bhante, sabbaññu ākāso sakalantalikkhaṃ rajjuyā vā aṅgulena vā minituṃ sakkā bhaveyya, tava pana ñāṇaṃ ñāṇākāsaṃ na tu eva pametave minituṃ sakkāti attho.
223 在大海中,水有八万四千由旬深,海洋里所有的水,以及厚达二十四万由旬的大地,所有的土,就算把这些拿来和佛陀的智慧比较、衡量,想让它们相等,也是没法比的。用譬喻来说,这个譬喻根本对不上。智慧本身还要更殊胜——这就是这段话的意思。巴利
223.Mahāsamudde udakanti caturāsītiyojanasahassagambhīre sāgare akhilaṃ udakañca, catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalaṃ akhilaṃ pathaviñca jahe jaheyya atikkameyya samaṃ kareyya buddhassa ñāṇaṃ upādāya gahetvā tuleyya samaṃ kareyya. Upamāto upamāvasena na yujjare na yojeyyuṃ. Ñāṇameva adhikanti attho.
224 “有眼者”是用五种眼来说具足五眼的人,这是称呼语。“与诸天神共住的世间”是依处格义而作属格,指与天众一同存在的世间。在连同诸天神的世间中,无论有多少众生、是哪些众生的心在活动,这所有有心的众生都进入你的智网之中,即已进入智网之内,这是前后关联。意思是:你以智网看见一切众生。巴利
224.Cakkhuma pañcahi cakkhūhi cakkhumanta, ālapanametaṃ. Saha devehi pavattassa lokassa, bhummatthe sāmivacanaṃ. Sadevake lokasmiṃ antare yesaṃ yattakānaṃ sattānaṃ cittaṃ pavattati. Ete tattakā sacittakā sattā tava ñāṇamhi antojālagatā ñāṇajālasmiṃ anto paviṭṭhāti sambandho, ñāṇajālena sabbasatte passasīti attho.
225 尊者,您是了知一切法的一切知者。您以与四道相应的智慧,证得了圆满殊胜的菩提涅槃,成为证悟者。您正是以这种智慧,摧伏并战胜了外道和异教徒。这就是本段的意思。巴利
225. Bhante , sabbaññu sabbadhammajānanaka, tvaṃ yena ñāṇena catumaggasampayuttena sakalaṃ uttamaṃ bodhiṃ nibbānaṃ patto adhigato asi bhavasi, tena ñāṇena paratitthiye aññatitthiye maddasī abhibhavasīti sambandho.
226 226. 结集法的长老们为了说明那位苦行者赞叹的方式,说了“以这些偈颂赞叹之后”这样的话。其中,“这些偈颂”是指:用这些偈颂作了赞叹、完成了赞叹之后。就名字而言,那位苦行者名叫苏卢支,但在其他注疏中(《增支部注》1.1.189-190;《法句经注》1.舍利弗长老的故事),他又以“萨拉达青年”的名字出现。按照注疏的传统,应以经文本身的读法为准。或者也可以这样解释:因为他有美好的喜好和意向,以涅槃为归宿,所以叫苏卢支;因为他常念于调伏诸根、持续精进,所以叫萨拉达。这样,两个都是他的名字。那位苏卢支苦行者铺开羚羊皮,坐在地上,避开了太近等六种坐姿的过失,萨拉达就这样坐下。这就是其含义。巴利
226. Tena tāpasena thomitākāraṃ pakāsentā dhammasaṅgāhakā therā imā gāthā thavitvānāti āhaṃsu. Tattha imā gāthāti ettakāhi gāthāhi thavitvāna thomanaṃ katvāna nāmena suruci nāma tāpaso sesaṭṭhakathāsu (a. ni. aṭṭha. 1.1.189-190; dha. pa. aṭṭha. 1.sāriputtattheravatthu) pana ‘‘saradamāṇavo’’ti āgato. So aṭṭhakathānayato pāṭhoyeva pamāṇaṃ, atha vā sundarā ruci ajjhāsayo nibbānālayo assāti suruci. Sarati gacchati indriyadamanāya pavattatīti sarado, iti dvayampi tasseva nāmaṃ. So surucitāpaso ajinacammaṃ pattharitvāna pathaviyaṃ nisīdi, accāsannādayo cha nisajjadose vajjetvā sarado nisīdīti attho.
227 227. 在这里,坐在那里的苦行者赞叹那位世尊的智慧,说了“八万四千”等话。其中,“八万四千”就是八万四千。“山王”就是须弥山王。“沉入大海”是指在广阔的大海中沉入、没入、进入。就在那时,同样数量的八万四千由旬高耸而出、极其高出——现在正在宣说。这就是它们之间的关联。巴利
227. Tattha nisinno tāpaso tassa bhagavato ñāṇameva thomento cullāsītisahassānītiādimāha . Tattha cullāsītisahassānīti caturāsītisahassāni, girirājā merupabbatarājā, mahaṇṇave sāgare ajjhogāḷho adhiogāḷho paviṭṭho, tāvadeva tattakāni caturāsītisahassāni accuggato atiuggato idāni pavuccatīti sambandho.
228 须弥山王高耸,又极其高峻。这座大须弥山,长、高、宽都是如此巨大。若把它按百千俱胝的数目来算,再碾碎成粉末,磨成细尘。巴利
228.Tāva accuggato tathā atiuggato neru, so mahāneru āyato uccato ca vitthārato ca evaṃ mahanto nerurājā koṭisatasahassiyo saṅkhāṇubhedena cuṇṇito cuṇṇavicuṇṇaṃ kato asi.
229 尊者,如果把您的智慧放在一个标尺上衡量,再把须弥山王的微尘一粒一粒放上去,每一粒代表一百、一千或者十万,那么这些微尘全都用尽了,您的智慧也还是无法测量、无法计算。这就是这段话的关联。巴利
229. Bhante, sabbaññu tava ñāṇaṃ lakkhe ṭhapiyamānamhi ñāṇe sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā ekekaṃ binduṃ katvā ṭhapite tadeva mahānerussa cuṇṇaṃ khayaṃ gaccheyya, tava ñāṇaṃ pametave pamāṇaṃ kātuṃ eva na sakkāti sambandho.
230 如果有人用一张网眼极细的网,把整个大海的水从四面八方团团围住,就像围上一圈围栏一样,那么这样围住之后,凡是水中出生的众生,就全都落进网里了。这就是这段话的意思。巴利
230.Sukhumacchikena sukhumacchiddena jālena yo sakalamahāsamudde udakaṃ parikkhipe samantato parikkhaṃ kareyya, evaṃ parikkhite ye keci pāṇā udake jātā sabbe te antojālagatā siyuṃ bhaveyyunti attho.
231 231. 为了说明那个譬喻,他接着说了“同样地确实……”等话。其中,就像水生的众生被困在网里一样,同样地,大雄啊,你为了证得大菩提而精进努力。而那众多外道——那些邪见的外道师,全都一头扎进见的稠林,进入名为“见”的密林,被邪见所迷惑、所蒙蔽;这邪见以从自身本性与从他方执取为特相。巴利
231. Tamupameyyaṃ dassento tatheva hītiādimāha. Tattha yathā udajā pāṇā antojālagatā honti, tatheva mahāvīra mahābodhiadhigamāya vīriyakara. Ye keci puthu anekā titthiyā micchā titthakarā diṭṭhigahanapakkhandā diṭṭhisaṅkhātagahanaṃ paviṭṭhā parāmāsena sabhāvato parato āmasanalakkhaṇāya diṭṭhiyā mohitā pihitā santi.
232 你以清净无烦恼的智,无碍地照见一切法,以见一切法无障碍的特质,所有这些外道都落入网中,或者被收进智网——句义就是这样连接的。“Ñāṇaṃ te nātivattare”的意思是:那些外道无法超越你的智。巴利
232. Tava suddhena nikkilesena ñāṇena anāvaraṇadassinā sabbadhammānaṃ āvaraṇarahitadassanasīlena ete sabbe titthiyā antojālagatā ñāṇajālassanto pavesitā vā tathevāti sambandho. Ñāṇaṃ te nātivattareti tava ñāṇaṃ te titthiyā nātikkamantīti attho.
233 那位苦行者说完这些赞叹之后,为了显示世尊开始为自己授记,便说了“那时,世尊……”等话。其中,“那时”指的是那位苦行者赞叹世尊的时候;就在赞叹结束的那一刻,具足无量眷属、名声广大的无比见佛世尊,因为战胜了烦恼魔等,所以称为“胜者”。他从安止定中出定,以天眼遍观整个赡部洲——这就是句义的连接。巴利
233. Evaṃ vuttathomanāvasāne bhagavato attano byākaraṇārabbhaṃ dassetuṃ bhagavā tamhi samayetiādimāha. Tattha yasmiṃ samaye tāpaso bhagavantaṃ thomesi, tasmiṃ thomanāya pariyosānakāle saṅkhyātikkantaparivāratāya mahāyaso anomadassī bhagavā kilesamārādīnaṃ jitattā jino. Samādhimhā appitasamādhito vuṭṭhahitvā sakalajambudīpaṃ dibbacakkhunā olokesīti sambandho.
234-5 名叫最胜的弟子,是那位无比见佛世尊、牟尼的声闻弟子。那位世尊具足以寂默为名的智慧。这位最胜弟子为十万位漏尽者所围绕。这些漏尽者内心寂静,因烦恼止息而心安意静;他们已安住如是之境,对可喜和不可喜的境界都不动摇;他们已安住如是之境,具足六神通;他们已安住如是之境,不被八种世间法所动摇,身业等皆清净无染。最胜弟子了知佛陀的心念后,便来到世间导师面前,当下就靠近了。这就是句义的连接。巴利
234-5. Tassa anomadassissa bhagavato munino monasaṅkhātena ñāṇena samannāgatassa nisabho nāma sāvako santacittehi vūpasantakilesamānasehi tādīhi iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvattā, tādibhi khīṇāsavehi suddhehi parisuddhakāyakammādiyuttehi chaḷabhiññehi tādīhi aṭṭhahi lokadhammehi akampanasabhāvehi satasahassehi parivuto buddhassa cittaṃ, aññāya jānitvā lokanāyakaṃ upesi, tāvadeva samīpaṃ agamāsīti sambandho.
236 他们这样来到之后,就停在世尊附近的虚空中,右绕世尊。然后他们全都合掌,恭敬礼拜,从虚空降落到世尊身边。这就是句义的关联。巴利
236. Te tathā āgatā samānā tattha bhagavato samīpe. Antalikkhe ākāse ṭhitā bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ akaṃsu. Te sabbe pañjalikā namassamānā ākāsato buddhassa santike otaruṃ orohiṃsūti sambandho.
237 237. 接着,为了说明授记之前的前行因缘,经文说“世尊展露微笑”等语。这一切本身含义浅显易懂。巴利
237. Puna byākaraṇadānassa pubbabhāgakāraṇaṃ pakāsento sitaṃ pātukarītiādimāha. Taṃ sabbaṃ uttānatthameva.
241 那位以花称赞我的苦行者,他使我心悦意,用许多花来供养我,又再三地称赞、赞叹我的智慧。我要宣扬这位苦行者,让他为人所知。当我宣说的时候,你们要听我的话,把它听进耳里,放在心上。巴利
241.Yo maṃ pupphenāti yo tāpaso mayi cittaṃ pasādetvā anekapupphena maṃ pūjesi, ñāṇañca me anu punappunaṃ thavi thomesi, tamahanti taṃ tāpasaṃ ahaṃ kittayissāmi pākaṭaṃ karissāmi, mama bhāsato bhāsantassa vacanaṃ suṇotha savanavisayaṃ karotha manasi karotha.
250 世尊在给予授记时说:“在最后有中获得成就。”其中,“在最后有中”指当最终终结之有已至时;“获得成就”指他将获得人的身份,即出生在人间。那位名叫“殊胜”的婆罗门女,因为在容貌、财富、年龄、种姓、受用、福德等各方面都具足精华,所以称为“殊胜”,她将用子宫孕育他。巴利
250.Pacchimebhavasampatteti byākaraṇaṃ dadamāno bhagavā āha. Tattha pacchime pariyosānabhūte bhave sampatte sati. Manussattaṃ manussajātiṃ gamissati, manussaloke uppajjissatīti attho. Rūpasāradhanasāravayasārakulasārabhogasārapuññasārādīhi sārehi sāravantatāya sārī nāma brāhmaṇī kucchinā dhārayissati.
253 从不可计量的劫以来,就开始为授记作根本的铺垫。在这里,两位上首弟子各自圆满了波罗蜜,所用的时间是一个不可数劫再加十万劫。不过要知道,这是为了偈颂组合上的方便,才依据“中间劫”的说法这样讲的。巴利
253. Byākaraṇamūlamārabhi aparimeyye ito kappeti. Ettha dvinnaṃ aggasāvakānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappasatasahassañca pāramī pūritā, tathāpi gāthābandhasukhatthaṃ antarakappāni upādāya evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.
254 世尊授记说:“他名叫舍利弗,将来会成为上首弟子。”作了授记之后,为了称赞他,世尊说了“这条跋吉罗提河……”等话。在恒河、耶牟那河、萨罗浮河、摩希河、阿致罗筏底河这五条河当中,这条跋吉罗提河是第一大恒河,它从雪山流出,以雪山为发源地,以阿耨达池为源头,最终汇入大海、融入巨大的水体。就像这条河最终流入大海、抵达大海一样,这位舍利弗对自己的家世传承——三部吠陀——同样通达无碍,智慧没有障碍,智慧广大周遍。他在智慧上到达了彼岸,达到了自己作为声闻弟子的智慧的顶点,将以法味让一切众生满足、欢喜,使他们获得饱足。这就是这段话的意思。巴利
254. ‘‘Sāriputtoti nāmena, hessati aggasāvako’’ti byākaraṇamadāsi, byākaraṇaṃ datvā taṃ thomento so bhagavā ayaṃ bhāgīrathītiādimāha. Gaṅgā, yamunā, sarabhū, mahī, aciravatīti imāsaṃ pañcannaṃ gaṅgānaṃ antare ayaṃ bhāgīrathī nāma paṭhamamahāgaṅgā himavantā pabhāvitā himavantato āgatā anotattadahato pabhavā, mahodadhiṃ mahāudakakkhandhaṃ appayanti pāpuṇanti, mahāsamuddaṃ mahāsāgaraṃ appeti upagacchati yathā, tathā eva ayaṃ sāriputto sake tīsu visārado attano kule pavattamānesu tīsu vedesu visārado apakkhalitañāṇo patthaṭañāṇo. Paññāya pāramiṃ gantvā attano sāvakañāṇassa pariyosānaṃ gantvā, pāṇine sabbasatte tappayissati santappessati suhittabhāvaṃ karissatīti attho.
257 以雪山为起点,直到大海洋、那汇聚大量水的海为终点,在这两者之间——也就是这山与海二者之间的那片沙洲上,所有沙粒的数量,若真要计算,是无法计数的,已经超出了算数的范围。巴利
257.Himavantamupādāyāti himālayapabbataṃ ādiṃ katvā mahodadhiṃ mahāsamuddaṃ udakabhāraṃ sāgaraṃ pariyosānaṃ katvā etthantare etesaṃ dvinnaṃ pabbatasāgarānaṃ majjhe yaṃ pulinaṃ yattakā vālukarāsi atthi, gaṇanāto gaṇanavasena asaṅkhiyaṃ saṅkhyātikkantaṃ .
258 那沙洲也能无余地计算:意思是,就连那片沙洲也能毫无剩余地数清、算出来,这样的计算或许能够成立;但舍利弗的智慧,绝不会有尽头和终点——这就是这段话的意思。巴利
258.Tampi sakkā asesenāti taṃ pulinampi nisesena saṅkhātuṃ sakkā sakkuṇeyya bhaveyya, sā gaṇanā yathā hotīti sambandho. Tathā sāriputtassa paññāya anto pariyosānaṃ na tveva bhavissatīti attho.
259 当智被安立在相上、安立在智相上、安立在智的某一个部分上时,恒河沙就会灭尽、走向彻底耗尽——这就是这段话的意思。巴利
259.Lakkhe…pe…bhavissatīti lakkhe ñāṇalakkhe ñāṇassa ekasmiṃ kale ṭhapiyamānamhi ṭhapite sati gaṅgāya vālukā khīye parikkhayaṃ gaccheyyāti attho.
260 就像在深达八万四千由旬的四大海洋里,波浪、浪涌等种种波涛,按数量来算都是无量、无法计算的;同样,舍利弗的智慧也不会有边际、不会有终点——这就是这段话的关联。巴利
260.Mahāsamuddeti caturāsītiyojanasahassagambhīre catumahāsāgare ūmiyo gāvutādibhedā taraṅgarāsayo gaṇanāto asaṅkhiyā saṅkhyāvirahitā yathā honti, tatheva sāriputtassa paññāya anto pariyosānaṃ na hessati na bhavissatīti sambandho.
261 具足如此智慧的舍利弗,因为世尊属于乔达摩族姓,就承事那位乔达摩——释迦族中的长者、释迦族的牛王、正自觉者,令其心生欢喜。他通过正行、奉行、戒律、威仪等让世尊的心欢悦之后,以智慧到达了声闻智的彼岸与终极,将成为那位世尊的上首弟子——这就是其中的关联。巴利
261. So evaṃ paññavā sāriputto gotamagottattā gotamaṃ sakyakule jeṭṭhakaṃ sakyapuṅgavaṃ sambuddhaṃ ārādhayitvā vattapaṭipattisīlācārādīhi cittārādhanaṃ katvā paññāya sāvakañāṇassa pāramiṃ pariyosānaṃ gantvā tassa bhagavato aggasāvako hessatīti sambandho.
262 他这样证得上首弟子的地位之后,将会随顺并护持那位释迦族之子——世尊——在可意与不可意之境中皆以不动摇的本性所转起、所显明的法轮与正法,使之不坏灭而住持下去。他将降下法雨,也就是被称为“法开示”的雨,不断降下、宣说、开示、揭示、分别、阐明。意思是:他将使法轮持续转动。巴利
262. So evaṃ aggasāvakaṭṭhānaṃ patto sakyaputtena bhagavatā iṭṭhāniṭṭhesu akampiyasabhāvena pavattitaṃ pākaṭaṃ kataṃ dhammacakkaṃ saddhammaṃ anuvattessati avinassamānaṃ dhāressati. Dhammavuṭṭhiyo dhammadesanāsaṅkhātā vuṭṭhiyo vassento desento pakāsento vivaranto vibhajanto uttānīkaronto pavattissatīti attho.
263 乔达摩是释迦族的牛王、世尊。他以殊胜的智慧遍知这一切、了知这一切之后,在比丘僧团中、在圣众之间坐下,然后把他安立在最尊贵的位置上,也就是那在一切智慧等功德聚中令人悦乐的高位。这就是其中的关联。巴利
263. Gotamo sakyapuṅgavo bhagavā etaṃ sabbaṃ abhiññāya visesena ñāṇena jānitvā bhikkhusaṅghe ariyapuggalamajjhe nisīditvā aggaṭṭhāne sakalapaññādiguṇagaṇābhirame uccaṭṭhāne ṭhapessatīti sambandho.
264 264. 他这样得到授记之后,生起欢喜,借着喜与悦的力量发出感叹,说出“啊,我的业善作啊”等话。其中,“啊”是表示惊叹的叹词。对于无比见者世尊——也就是导师、尊长——以信心去做、做得极好的业,也就是福德的部分,说“啊”是惊叹,意思是具有不可思议的威力。我对那位世尊恭敬承事,积累福德资粮,在一切方面都达到了圆满功德聚的究竟、终点、最高顶点——对这样的世尊,“啊”是惊叹,这就是其中的关联。巴利
264. Evaṃ so laddhabyākaraṇo somanassappatto pītisomanassavasena udānaṃ udānento aho me sukataṃ kammantiādimāha. Tattha ahoti vimhayatthe nipāto. Anomadassissa bhagavato satthuno garuno sukataṃ suṭṭhu kataṃ saddahitvā kataṃ kammaṃ puññakoṭṭhāsaṃ aho vimhayaṃ acinteyyānubhāvanti attho. Yassa bhagavato ahaṃ kāraṃ puññasambhāraṃ katvā sabbattha sakalaguṇagaṇe pāramiṃ pariyosānaṃ gato paramaṃ koṭiṃ sampatto, so bhagavā aho vimhayoti sambandho.
265 “不可计量”是指在超越计算所能及的久远时间里所造的善业,在我如今这最后一生中,把它的果报和异熟显示了出来。“善解脱”:就像善射者射出的箭飞速而去一样,我依靠那份福德之果,烧尽了烦恼,也把烦恼烧灭了——这就是其中的意思。巴利
265.Aparimeyyeti saṅkhyātikkantakālasmiṃ kataṃ kusalakammaṃ, me mayhaṃ idha imasmiṃ pacchimattabhāve phalaṃ vipākaṃ dassesi. Sumutto suṭṭhu vimutto chekena dhanuggahena khitto saravego iva ahaṃ tena puññaphalena kilese jhāpayiṃ jhāpesinti attho.
266 266. 他为了显示自己的精进,说了“无为”等话。其中,“无为”就是非有为,不是由各种因缘和合而造作出来的,这就是它的意思。他遍寻、寻觅那无为的涅槃:它因为没有烦恼的污秽而称为不动,是已积集资粮者的依止处。他在一切外道、一切外道师以及执持邪见的个人当中,一一辨别、反复考察,这些人说“我就是这样,我就是这样”,同时仍然在欲有等诸有中流转、轮回。这就是其中的关联。巴利
266. Attano eva vīriyaṃ pakāsento asaṅkhatantiādimāha. Tattha asaṅkhatanti na saṅkhataṃ, paccayehi samāgamma na katanti attho. Taṃ asaṅkhataṃ nibbānaṃ kilesakālussiyābhāvena acalaṃ katasambhārānaṃ patiṭṭhaṭṭhena padaṃ gavesanto pariyesanto sabbe titthiye sakale titthakare diṭṭhuppādake puggale vicinaṃ upaparikkhanto esāhaṃ eso ahaṃ bhave kāmabhavādike bhave saṃsariṃ paribbhaminti sambandho.
267-8 舍利弗尊者为了阐明自己的心意,说了“犹如病人……”等话。其中,“病人”是指被疾病折磨的人,他会去寻找药物。同样,我为了寻求无为、不死的境地——涅槃,在五百生、五百个身体中,不间断、不相离、无间隔地出家,修习仙人出家之道。这就是其中的关联。巴利
267-8. Attano adhippāyaṃ pakāsento yathāpi byādhito posotiādimāha. Tattha byādhitoti byādhinā pīḷito poso puriso osadhaṃ pariyeseyya yathā, tathā ahaṃ asaṅkhataṃ amataṃ padaṃ nibbānaṃ gavesanto abbokiṇṇaṃ avicchinnaṃ nirantaraṃ, pañcasataṃ jātipañcasatesu attabhāvesu isipabbajjaṃ pabbajinti sambandho.
271 我在低劣的邪见之道上四处游荡。巴利
271.Kutitthe sañcariṃ ahanti lāmake titthe gamanamagge ahaṃ sañcariṃ.
272 有个想要心材的人,也就是一个寻求心材的男子。他砍下芭蕉树后把它剖开,也就是把芭蕉树干砍下后劈成两半。他在那里找不到心材,也就是剖开之后,他在那芭蕉树干里找不到、也得不到心材,于是这个男子在心材方面就是空无、虚无的——这就是其中的关联。巴利
272.Sāratthiko poso sāragavesī puriso. Kadaliṃ chetvāna phālayeti kadalikkhandhaṃ chetvā dvedhā phāleyya. Na tattha sāraṃ vindeyyāti phāletvā ca pana tattha kadalikkhandhe sāraṃ na vindeyya na labheyya, so puriso sārena rittako tucchoti sambandho.
273 就像芭蕉树干没有心材,空洞无实;同样,世间那些执持种种邪见的外道众人,没有无为的涅槃,空洞无实——这就是其中的关联。“Seti”只是一个虚词而已。巴利
273. Yathā kadalikkhandho sārena ritto tuccho, tatheva tathā eva loke titthiyā nānādiṭṭhigatikā bahujjanā asaṅkhatena nibbānena rittā tucchāti sambandho. Seti nipātamattaṃ.
274 在最后一生、最后一次投生中,我出生在婆罗门家庭,是婆罗门的友人——这是这句话的意思。“舍弃了大财富”:像吐掉一团痰液那样,抛弃了庞大的财产积聚;我出家了,也就是远离耕种、经商等种种俗业的苦行者出家生活——这是这句话的意思。巴利
274.Pacchimabhave pariyosānajātiyaṃ brahmabandhu brāhmaṇakule jāto ahaṃ ahosinti attho. Mahābhogaṃ chaḍḍetvānāti mahantaṃ bhogakkhandhaṃ kheḷapiṇḍaṃ iva chaḍḍetvā, anagāriyaṃ kasivāṇijjādikammavirahitaṃ tāpasapabbajjaṃ pabbajiṃ paṭipajjinti attho.
275-7 能诵习吠陀的人……直到“牟尼在寂默中得定”这一段:“寂默”指的是智慧,具足这种寂默的人就是牟尼;心正确地安立在、安置在、定止于那个寂默中,这就是这句话的意思。不造被称为罪过的恶,所以叫“龙象”,这里指阿说示长老;意思是说,那位大龙象就像一朵完全绽放、盛开的莲花一样光彩照耀。巴利
275-7.Ajjhāyako…pe… muniṃ mone samāhitanti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena monena samannāgato muni, tasmiṃ mone sammā āhitaṃ ṭhapitaṃ samāhitaṃ cittanti attho. Āgusaṅkhātaṃ pāpaṃ na karotīti nāgo, assajitthero, taṃ mahānāgaṃ suṭṭhu phullaṃ vikasitapadumaṃ yathā virocamānanti attho.
278-281 看见我……为了询问不死之道:这个意思本身就很清楚。巴利
278-281.Disvā me…pe…pucchituṃ amataṃ padanti uttānatthameva.
282 “在街道之间”是指已经进入街道中间、到达、来到那位长老跟前,走近他身边,然后我问——这是文句之间的关联。巴利
282.Vīthintareti vīthiantare anuppattaṃ sampattaṃ upagataṃ taṃ theraṃ upagantvāna samīpaṃ gantvā ahaṃ pucchinti sambandho.
284 大雄啊,你的教法是什么样的?在一切人天教法中,在诸位阿拉汉当中,他最先转法轮,证得阿拉汉果,因此称为大雄;又因为与他一同出生的眷属众多,名声广大。你的佛陀——这位大雄——的教法,也就是所说的法和法开示,究竟是什么样的?这是这里的关联。意思是:善面者啊,请你为我说说那善妙吉祥的教法吧!巴利
284.Kīdisaṃ te mahāvīrāti sakaladhitipurisasāsane arahantānamantare paṭhamaṃ dhammacakkapavattane, arahattappattamahāvīra, anujātaparivārabahulatāya mahāyasa te tava buddhassa kīdisaṃ sāsanaṃ dhammaṃ dhammadesanāsaṅkhātaṃ sāsananti sambandho. So bhadramukha, me mayhaṃ sādhu bhaddakaṃ sāsanaṃ kathayassu kathehīti attho.
285 285. 接着,为了说明当时他是怎么说的,就说了“他受我所问”等话。其中,“他”指阿说示长老;我曾问他“教法是什么样的”,他便把全部教法都讲了出来。全部教法,因为导师本身甚深而甚深,因为所开示的法与所证悟的真理甚深而甚深;又因为阐明究竟谛等方式而显得微细。这法就是涅槃,它能摧毁渴爱之箭,能灭尽、舍弃一切轮回之苦。这是这里的关联。巴利
285. Tato kathitākāraṃ dassento so me puṭṭhotiādimāha. Tattha soti assajitthero, me mayā puṭṭho ‘‘sāsanaṃ kīdisa’’nti kathito sabbaṃ kathaṃ kathesi. Sabbaṃ sāsanaṃ satthagambhīratāya gambhīraṃ desanādhammapaṭivedhagambhīratāya gambhīraṃ paramatthasaccavibhāvitādivasena nipuṇaṃ padaṃ nibbānaṃ taṇhāsallassa hantāraṃ vināsakaraṃ sabbassa saṃsāradukkhassa apanudanaṃ khepanakaraṃ dhammanti sambandho.
286 286. 接着,为了说明他所讲说的方式,说了“诸法”等。“从因而生”:是从因、从原因而生起,已生、已存在、已产生、已发生、已出现;凡是这些有因有缘、依自性而存在的法,它们是存在的、可得的、可被了知的——这是这里的关联。对于这些法,它们的因、它们的原因,如来已经说明、开示了。“以及它们的灭”:指那些因缘所生法的灭尽,也就是它们灭尽的本质。如此宣说的人便是“大沙门”。由于戒、定、慧等功德环绕而极其广大,也由于已经止息诸恶、摧毁诸恶,世尊称为大沙门;他这样教导,常开示因的止息等,是宣说者——这是意思。巴利
286. Tena kathitākāraṃ dassento ye dhammātiādimāha. Hetuppabhavā hetuto kāraṇato uppannā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā, ye dhammā ye sappaccayā sabhāvadhammā santi saṃvijjanti upalabhantīti sambandho. Tesaṃ dhammānaṃ hetuṃ kāraṇaṃ tathāgato āha kathesi. Tesañca yo nirodhoti tesaṃ hetudhammānaṃ yo nirodho nirujjhanasabhāvo, evaṃvādī mahāsamaṇoti sīlasamādhipaññādiguṇaparivāramahantatāya samitapāpattā viddhaṃsitapāpattā ca mahāsamaṇo bhagavā evaṃvādī hetuvūpasamanādivadanasīlo kathetāti attho.
287 287. 听完上面所说的法之后,为了显示自己亲证的方式,他说了“那是我”等话。这段话的意思很浅显易懂。巴利
287. Tato vuttadhammaṃ sutvā attanā paccakkhakatappakāraṃ dassento sohantiādimāha. Taṃ uttānameva.
289 正是这个法,就在当下这一刻。即使除此之外再没有别的,仅仅这样,就已经足以证得入流果了。同样地,这个法就是如此,这就是它的含义。你们已经亲自通达、亲证了无忧的境界,也就是涅槃。而我们呢,这个境界在无数百千劫里都未曾见过,就这样一直错过了。巴利
289.Eseva dhammo yaditāvadevāti sacepi ito uttariṃ natthi, ettakameva idaṃ sotāpattiphalameva pattabbaṃ. Tathā eso eva dhammoti attho. Paccabyatha paṭividdhatha tumhe asokaṃ padaṃ nibbānaṃ. Amhehi nāma idaṃ padaṃ bahukehi kappanahutehi adiṭṭhameva abbhatītaṃ.
290 “我为了寻法而四处奔走”这句话的意思是:我为了寻求法、寻求寂静的涅槃之境,曾游荡、徘徊于种种邪僻之处、卑劣之处、应受谴责之处。我所应求取的那个目标,我已经达到、已经获得。如今,正是我该不放逸、该安住于不放逸的时候了。巴利
290.Yvāhaṃdhammaṃ gavesantoti yo ahaṃ dhammaṃ santipadaṃ gavesanto pariyesanto kutitthe kucchitatitthe ninditabbatitthe sañcariṃ paribbhaminti attho. So me attho anuppattoti so pariyesitabbo attho mayā anuppatto sampatto, idāni pana me mayhaṃ nappamajjituṃ appamādena bhavituṃ kāloti attho.
291 阿说示长老让我满心欢喜,我生起喜悦,证得不动、不摇的涅槃境界后,为了寻找朋友果利答青年,便前往净修林。巴利
291. Ahaṃ assajinā therena tosito katasomanasso, acalaṃ niccalaṃ nibbānapadaṃ, patvāna pāpuṇitvā sahāyakaṃ kolitamāṇavaṃ gavesanto pariyesanto assamapadaṃ agamāsinti attho.
292 我那位受过良好训练的朋友,行住坐卧都具足威仪,他从净修林那边远远看见我走过来,便说了上面这段话。巴利
292.Dūratova mamaṃ disvāti assamapadato dūratova āgacchantaṃ mamaṃ disvā susikkhito me mama sahāyo ṭhānanisajjādiiriyāpathehi sampanno samaṅgībhūto idaṃ upari vuccamānavacanaṃ abravi kathesīti attho.
293 朋友,你的脸和眼睛都很清净,透着明亮的光彩,你拥有清净、美好、闪亮的面容和眼睛。你看起来就像一位牟尼。如此这般的你,已经证得不死,证得了不死之境——涅槃。我想问你:你是否已经证得了那个不变易的涅槃境地?此即其义。巴利
293. Bho sahāya, pasannamukhanettāsi pasannehi sobhanehi daddallamānehi mukhanettehi samannāgato asi. Munibhāvo iva te dissati paññāyati. Itthambhūto tvaṃ amatādhigato amataṃ nibbānaṃ adhigato asi, kacci accutaṃ nibbānapadaṃ adhigato adhigacchīti pucchāmīti attho.
294 你以与清净之色相应的样子而来,带着清净、明净的容色前来。就像被刺棒等调伏得不动摇的大象——如同经过三个月善加训练、已调伏的象,婆罗门,你已断除诸恶,已调伏、已善学,在涅槃之境中寂静安住。他这样问道。巴利
294.Subhānurūpoāyāsīti subhassa pasannavaṇṇassa anurūpo hutvā āyāsi āgacchasi. Āneñjakārito viyāti tomarādīhi kārito āneñjo hatthī viya dantova tīhi māsehi susikkhito iva bāhitapāpattā, brāhmaṇa dantadamatho sikkhitasikkho nibbānapade upasanto asīti pucchi.
295 他被这样问后,就说了“不死已被我……”等等。这段话的意思很清楚。巴利
295. Tena puṭṭho amataṃ mayātiādimāha. Taṃ uttānatthameva.
299 “思愿未达究竟”的意思是:发愿“愿在未来某位佛陀的教法中成为上首弟子”,这个祈愿还没有达到终点。我曾在那不该走的邪道上四处游荡。乔达摩尊者,世间最上者,因为得以亲见您,我的思愿、我的祈愿已经圆满——通过证得阿拉汉道、达到声闻波罗蜜智而圆满。这就是这段话的意思。巴利
299.Apariyositasaṅkappoti ‘‘anāgate ekassa buddhassa aggasāvako bhaveyya’’nti patthitapatthanāya koṭiṃ appattasaṅkappoti attho. Kutitthe agantabbamagge ahaṃ sañcariṃ paribbhamiṃ. Bhante gotama, lokajeṭṭha tava dassanaṃ āgamma patvā, mama saṅkappo mayhaṃ patthanā pūrito arahattamaggādhigamena sāvakapāramīñāṇassa pāpuṇanena paripuṇṇoti adhippāyo.
300 生长在大地上:意思是,它们在大地上出生,到了冬季就开花、绽放,散发出天界的香气,极其芬芳,四处飘散、弥漫,让一切众生、所有天人和人都感到喜悦,心生欢愉。巴利
300.Pathaviyaṃpatiṭṭhāyāti pathaviyaṃ nibbattā samaye hemantakāle pupphanti vikasanti, dibbagandhā sugandhā suṭṭhu pavanti pavāyanti, sabbapāṇinaṃ sabbe devamanusse tosenti somanassayutte karonti yathā.
301 同样地,大雄啊,我对您这样说:您具足大精进,是出自释迦族、拥有广大眷属的圣者。我安立在您的教法中之后,也正是在寻求、探寻以阿拉汉道智开花、绽放的时机。巴利
301.Tathevāhaṃ mahāvīrāti mahāvīriyavantasakyakulapasutamahāparivāra te tava sāsane patiṭṭhāya ahaṃ patiṭṭhahitvā pupphituṃ arahattamaggañāṇena vikasituṃ samayaṃ kālaṃ esāmi gavesāmi tathevāti sambandho.
302 “解脱花”:因为从一切烦恼中解脱出来,或者能使人解脱,所以叫“解脱”,指的是阿拉汉果的解脱这朵花;他正在寻找、探寻这朵花。而这又是指“从有轮回中解脱”:在欲有等诸有中流转、往来,就是“有轮回”;从那里解脱出来,就是“从有轮回中解脱”。关于“获得解脱花”:“解脱”是指已经积集了资粮的人依靠它而解脱、释放,所以叫解脱,也就是最上的果。“花”:应受调伏的人因为它而绽放,所以叫花。解脱本身就是花,所以叫“解脱花”。获得就叫“得”,解脱花的获得就是“获得解脱花”。他的意思是:通过这样获得解脱花、证得解脱花,我让一切生灵、一切众生都感到满足,使他们生起欢喜。巴利
302.Vimuttipupphanti sabbakilesehi vimuccanato vimocanato vā vimutti arahattaphalavimuttisaṅkhātaṃ pupphaṃ esanto gavesento, tañca kho bhavasaṃsāramocanaṃ kāmabhavādibhavesu saṃsaraṇaṃ gamanaṃ bhavasaṃsāraṃ, tato mocanaṃ bhavasaṃsāramocanaṃ. Vimuttipupphalābhenāti vimuccanaṃ vimuccanti vā katasambhārā etāyāti vimutti, aggaphalaṃ. Pupphanti vikasanti veneyyā etenāti pupphaṃ. Vimutti eva pupphaṃ vimuttipupphaṃ. Labhanaṃ lābho, vimuttipupphassa lābho vimuttipupphalābho. Tena vimuttipupphalābhena adhigamanena sabbapāṇinaṃ sabbasatte tosemi somanassaṃ pāpemīti attho.
303 在“凡于佛土之内”等语句中,“具眼者”指的是具足五种眼的人。宝经等护卫经的威力和神变,在多大范围内起作用,其范围就有多大,这个范围便是名为一万亿轮围的佛土。在这佛土之中,除了大牟尼、正自觉者之外,在其余一切众生当中,没有任何别的人能在智慧上与你儿子相等、相似——而那个相等、相似者就是我。其余部分意思浅显易懂。巴利
303.‘‘Yāvatābuddhakhettamhī’’tiādīsu cakkhuma pañcahi cakkhūhi cakkhumanta yattake ṭhāne ratanasuttādīnaṃ parittānaṃ āṇā ānubhāvo pavattati, tattake satasahassakoṭicakkavāḷasaṅkhāte buddhakhette ṭhapetvāna mahāmuniṃ sammāsambuddhaṃ vajjetvā avasesesu sattesu añño koci tava puttassa tuyhaṃ puttena mayā paññāya sadiso samo natthīti sambandho. Sesaṃ uttānameva.
308 已行道者:指具足四道的人、住于阿拉汉果的人,以及有学、具足果位的人——也就是具备下面三种果位的人。这八类圣比丘,都在希求、追寻最高的利益——涅槃,他们始终围绕、亲近、结交、侍奉那位有智慧的人。巴利
308.Paṭipannāti catumaggasamaṅgino ca phalaṭṭhā arahattaphale ṭhitā ca sekhā phalasamaṅgino heṭṭhimehi tīhi phalehi samannāgatā ca ete aṭṭha ariyabhikkhū, uttamatthaṃ nibbānaṃ āsīsakā gavesakā, taṃ paññavantaṃ parivārenti sadā sabbakālaṃ sevanti bhajanti payirupāsantīti attho.
310 他们热衷于修习、增长四种念处——也就是身随观、受随观、心随观、法随观——以及念觉支等七种觉支,这些善巧者全心投入其中。巴利
310. Kāyavedanācittadhammānupassanāsaṅkhātānaṃ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ kusalā chekā satisambojjhaṅgādīnaṃ sattannaṃ sambojjhaṅgānaṃ bhāvanāyavaḍḍhanāya ratā allīnā.
你像月亮之王,又像群星之王那样光彩照人。巴利
.Uḷurājāva tārakarājā iva ca sobhasi.
315 315. 能承载树木、山岳、宝物、众生等,所以叫“地”。在地上生长、生起、长大的,就是“地生”,也就是树木。它们依靠大地站稳,生长、增长,达到成长和发育;它们达到广大、充盈、圆满,这些树木逐渐显出果实,成为结果实的。巴利
315. Rukkhapabbataratanasattādayo dhāretīti dharaṇī, dharaṇiyaṃ ruhā sañjātā vaḍḍhitā cāti dharaṇīruhā rukkhā. Pathaviyaṃ patiṭṭhāya ruhanti vaḍḍhanti vuddhiṃ virūḷhiṃ āpajjanti. Vepullataṃ vipulabhāvaṃ paripūrabhāvaṃ pāpuṇanti, te rukkhā kamena phalaṃ dassayanti phaladhārino honti.
317-9 再者,为了赞叹世尊,又说出了“信度河、萨罗私婆蒂河”等语句。其中,所谓信度河等,指的是:恒河、名为萨罗私婆蒂的河、难提耶河、旃陀婆伽河、名为恒河的河、名为耶牟那的河、名为萨罗浮的河、名为摩醯的河。正如大海——大洋,对这些奔流而下的河流,一概接纳、接收、含容。那时,所有这些河流都舍弃了先前“信度河”等旧名、旧称、旧叫法,只以“大海”“海”而为人所知,显扬于世。同样地,正是如此,这四种姓——也就是刹帝利、婆罗门、吠舍、首陀罗这四类族姓,在你面前、在你身边出家之后,披着染色的袈裟,侍奉于你,他们也舍弃了先前“刹帝利”等的名称、称呼、叫法,只以“佛子”“世尊的亲子”而为人所知,显扬于世。巴利
317-9. Punapi bhagavantameva thomento sindhu sarassatītiādimāha. Tattha sindhuvādi nāma gaṅgā ca sarassatī nāma gaṅgā ca nandiyagaṅgā ca candabhāgāgaṅgā ca gaṅgā nāma gaṅgā ca yamunā nāma gaṅgā ca sarabhū nāma gaṅgā ca mahī nāma gaṅgā ca. Sandamānānaṃ gacchantīnaṃ etāsaṃ gaṅgānaṃ sāgarova samuddo eva sampaṭicchati paṭiggaṇhāti dhāreti. Tadā etā sabbagaṅgā purimaṃ nāmaṃ sindhuvādigaṅgātyādikaṃ purimaṃ nāmapaññattivohāraṃ jahanti chaḍḍenti sāgaroteva sāgaro iti eva ñāyati pākaṭā bhavati yathā. Tatheva tathā eva imecatubbaṇṇā khattiyabrāhmaṇavessasuddasaṅkhātā cattāro kulā tavantike tava antike samīpe pabbajitvā pattakāsāyacīvaradhārino paricarantā purimaṃ nāmaṃ khattiyādināmadheyyaṃ paññattivohāraṃ jahanti cajanti, buddhaputtāti buddhassa orasāti ñāyare pākaṭā bhaveyyuṃ.
320-4 就像月轮——那圆圆的月亮,因为远离了云、雾、尘、烟、罗睺这五种污垢,所以无垢、离垢、纯净;当它在虚空界中、在虚空的怀抱里运行时,以光芒压过所有星群,在世间超胜照耀,光辉夺目。同样地,正是如此,你……(中略)。巴利
320-4.Cando candamaṇḍalo abbhā mahikā rajo dhumo rāhūti pañcahi upakkilesehi virahitattā vimalo vigatamalo nimmalo, ākāsadhātuyā ākāsagabbhe gacchaṃ gacchanto, sabbe tārakasamūhe ābhāya maddamāno loke atirocati daddallati yathā. Tatheva tathā eva tvaṃ…pe….
325-7 就像红莲和白莲在水中出生、在水中长大,数量众多、多得数不清,它们被水、被泥浆和污泥沾染、黏附;同样,世间也有许许多多、无量的众生,在世间出生、在世间成长,被贪和嗔压迫、束缚,不断生长。就像红莲在泥里生长、生起一样。“凯萨利”指的就是莲花。巴利
325-7.Udake jātā udake saṃvaḍḍhā kumudā mandālakā ca bahū saṅkhātikkantā, toyena udakena kaddamakalalena ca upalimpanti allīyanti yathā, tatheva bahukā sattā aparimāṇā sattā loke jātā saṃvaḍḍhā rāgena ca dosena ca aṭṭitā bandhitā virūhare viruhanti. Kaddame kumudaṃ yathā viruhati sañjāyati. Kesarīti padumaṃ.
329-30 在欢喜月,也就是迦提月,因为经上说“在白莲花盛开的迦提月满月日”。水生花,比如莲花等,许多花朵开放、盛开,它们不会超过那个月,也就是不会超过迦提月——这是句中的关联。花开之时,意思是迦提月是花朵开放、盛开的时节。就像那些花盛开一样,你,释迦子,也已经绽放、盛开。你以解脱而绽放:你的弟子们,那些已经积聚资粮的比丘们,以解脱、以阿拉汉果智而绽放、盛开。又或者,就像水生莲花不会超过开花的时节,他们也不会越过你的教法、教诫和教示——这是句中的含义。巴利
329-30.Rammake māseti kattikamāse ‘‘komudiyā cātumāsiniyā’’ti vuttattā. Vārijā padumapupphādayo bahū pupphā pupphanti vikasanti, taṃ māsaṃ taṃ kattikamāsaṃ nātivattanti vārijāti sambandho. Samayo pupphanāya soti so kattikamāso pupphanāya vikasanāya samayo kāloti attho. Yathā pupphanti tatheva tvaṃ, sakyaputta, pupphito vikasito asi. Pupphito te vimuttiyāti te tuyhaṃ sissā katasambhārā bhikkhū vimuttiyā arahattaphalañāṇena pupphito vikasito. Yathā vārijaṃ padumaṃ pupphanasamayaṃ nātikkamati, tathā te sāsanaṃ ovādānusāsaniṃ nātivattanti nātikkamantīti attho.
333-4 就像“岩石之山”,是指由岩石构成的雪山。这座山是一切众生、一切患病有情的药草,具足药草;也是一切龙、一切阿修罗、一切天神的住处,如同房屋一般。同样,大雄啊,你就像药草一样,能让一切众生从老、病、死等中解脱。正如那座雪山是龙等的住处,那些证得三明、六神通与神变之究竟、已到达终点的人,也正是依靠你而安住——这就是句中的关联。这些偈颂的关联方式,无论从下往上还是从上往下,按譬喻和所喻来理解,都很容易明白。巴利
333-4.Yathāpi selo himavāti himavā nāma selamayapabbato. Sabbapāṇinaṃ sabbesaṃ byādhitānaṃ sattānaṃ osadho osadhavanto sabbanāgānaṃ sabbaasurānaṃ sabbadevānañca ālayo agārabhūto yathā, tatheva tvaṃ, mahāvīra, sabbapāṇinaṃ jarābyādhimaraṇādīhi pamocanato osadho viya. Yathā so himavā nāgādīnaṃ ālayo, tathā tevijjāya ca chaḷabhiññāya ca iddhiyā ca pāramiṃ pariyosānaṃ gatā pattā tuvaṃ nissāya vasantīti sambandho. Heṭṭhā vā upari vā upamāupameyyavasena gāthānaṃ sambandhanayā suviññeyyāva.
342 “了知倾向与随眠”这句话里,“倾向”指的是意乐和习性,“随眠”指的是已经变得强有力的烦恼。意思是说,了知“这个人是贪行者,这个人是嗔行者,这个人是痴行者”等等,也就是了知倾向、随眠以及烦恼的活动方式。“了知诸根的强弱”,就是对信根等五根,了知哪些是利根、哪些是钝根,哪些根器好、哪些根器差,哪些容易教导、哪些难以教导,这样来了知强弱。“了知能与不能之后”,就是认清“这个人有能力证悟我所说的法,这个人没有能力”,亲眼确认之后,尊者,您这位一切知者,就像覆盖四大洲的大云一样,以说法的无畏狮子吼发出雷声,让整个轮围世界变成同一个声音。巴利
342.Āsayānusayaṃ ñatvāti ettha āsayoti ajjhāsayo cariyā, anusayoti thāmagatakileso. ‘‘Ayaṃ rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito’’tiādinā āsayañca anusayaṃ kilesapavattiñca jānitvāti attho. Indriyānaṃ balābalanti saddhindriyādīnaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ tikkhindriyo mudindriyo svākāro dvākāro suviññāpayo duviññāpayoti evaṃ balābalaṃ jānitvā. Bhabbābhabbe viditvānāti ‘‘mayā desitaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ ayaṃ puggalo bhabbo samattho, ayaṃ puggalo abhabbo’’ti viditvā paccakkhaṃ katvā, bhante, sabbaññu tvaṃ cātuddīpikamahāmegho viya dhammadesanāsīhanādena abhītanādena gajjasi sakalaṃ cakkavāḷaṃ ekaninnādaṃ karosi.
343-4 整个轮围界的内部,四周都坐满了与会大众。他们这样坐着,各自抱着不同的见解,执取种种不同的看法,互相争论,陷入疑惑而诤论不休。为了断除他们的疑惑,为了摧破他们的愚钝,您——牟尼,了知一切众生的心,了知心的运作,善于运用譬喻,精通譬喻与所喻之物,只需解说一个问题,仅凭这一次对问题的解答,就能断除坐满整个轮围界内所有众生的疑惑与犹豫,使他们不再有任何疑念——这就是这段话的意思。巴利
343-4.Cakkavāḷapariyantāti samantā cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā parisā nisinnā bhaveyya. Te evaṃ nisinnā nānādiṭṭhī anekadassanagāhino vivadamānā dveḷhakajātā vivadanti, taṃ tesaṃ vimaticchedanāya dubuddhichindanatthāya sabbesaṃ sattānaṃ cittamaññāya cittācāraṃ ñatvā opammakusalo upamāupameyyesu dakkho tvaṃ, muni, ekaṃ pañhaṃ kathentova ekeneva pañhakathanena sakalacakkavāḷagabbhe nisinnānaṃ pāṇīnaṃ vimatiṃ saṃsayaṃ chindasi nikkaṅkhaṃ karotīti attho.
345 345.“像水草一样的人”:这里,浮在水面上、清晰可见的,叫“水草”,也就是青苔一类。和水草相似的,叫“像水草一样的人”,指的是人。就像水草覆盖在水面上,把水遮得看不见,铺展在水上待着;同样,大地也会被这些像水草一样的人填满,他们密密麻麻地站着,人与人之间没有一点空隙。所有这些站满大地的人,都双手合掌举到头顶,在头顶合掌,一起赞叹世间导师,宣说世间导师——佛陀的功德。巴利
345.Upadisasadisehevāti ettha udakassa upari dissanti pākaṭā hontīti upadisā, sevālā. Upadisehi sadisā upadisasadisā, manussā. Yathā hi upadisā sevālā udakaṃ adissamānaṃ katvā tassupari pattharitvā ṭhitā honti, tathā vasudhā pathavī tehi upadisasadisehi eva manussehi nirantaraṃ pattharitvā ṭhitehi pūritā bhaveyya. Te sabbeva pathaviṃ pūretvā ṭhitā manussā pañjalikā sirasi añjaliṃ paggahitā kittayuṃ lokanāyakaṃ lokanāyakassa buddhassa guṇaṃ katheyyuṃ.
346 所有那些天与人,就算用整整一劫、乃至全部劫的时间来赞叹、宣说他的功德,用种种样貌、种种方式去称扬那些功德,他们全都还是无法衡量、无法说尽、无法说清功德到底有多大。如来、正自觉者不可测度,功德超胜,无可限量。这段话就是为了显示功德之大。巴利
346.Te sabbe devamanussā kappaṃ vā sakalaṃ kappaṃ kittayantā guṇaṃ kathentāpi nānāvaṇṇehi nānappakārehi guṇehi kittayuṃ. Tathāpi te sabbe parimetuṃ guṇapamāṇaṃ kathetuṃ na pappeyyuṃ na sampāpuṇeyyuṃ na sakkuṇeyyuṃ. Appameyyo tathāgato sammāsambuddho aparimeyyo guṇātireko. Etena guṇamahantataṃ dīpeti.
347 我依靠自己的力量、自己的本事,以下面这些譬喻和所比喻的内容,称颂、赞叹了这位战胜烦恼的胜者——佛陀,就像他实际所是的那样。同样地,一切天与人,哪怕用一千万劫、十亿劫来称扬赞叹,也会这样赞叹宣说——这就是这段话的意思。巴利
347.Sakena thāmena attano balena heṭṭhā upamāupameyyavasena jino jitakileso buddho mayā kittito thomito yathā ahosi, evameva sabbe devamanussā kappakoṭīpi kappakoṭisatepi kittentā pakittayuṃ katheyyunti attho.
348 再者,为了显示功德的不可限量,所以说了“如果有某个天人……”等等。“把满水拖走”:就是把大海里满满的水从四面八方全部拖走。那个人只会得到疲惫,只会遭受痛苦——这就是其中的意思。巴利
348. Punapi guṇānaṃ appamāṇataṃ dīpetuṃ sace hi koci devo vātiādimāha. Pūritaṃ parikaḍḍheyyāti mahāsamudde pūritaudakaṃ samantato ākaḍḍheyya. So puggalo vighātaṃ dukkhameva labheyya pāpuṇeyyāti attho.
350 我宣说胜者的教法:胜者所宣说的全部三藏,我在宣说、在弘扬、在守护——这就是这句话的意思。法将军:他以智慧之法,成为世尊四众弟子的主导者和领众者,所以叫法将军。意思是:在释迦子世尊的教法中,在今天这个教法还在运转的时代,我就像转轮王的长子一样,守护着佛陀的全部教法。巴利
350.Vattemi jinasāsananti jinena bhāsitaṃ sakalaṃ piṭakattayaṃ vattemi pavattemi rakkhāmīti attho. Dhammasenāpatīti dhammena paññāya bhagavato catuparisasaṅkhātāya parisāya pati padhānoti dhammasenāpati. Sakyaputtassa bhagavato sāsane ajja imasmiṃ vattamānakāle cakkavattirañño jeṭṭhaputto viya sakalaṃ buddhasāsanaṃ pālemīti attho.
352-3 为了显示自己在轮回中的流转,才说了“若任何人负担……”等话。若有人把重担——也就是头上的负担——放在头顶、顶在头上搬运,那么这个人无论何时,都会因这重担而痛苦、受折磨、被极度压迫。这重担是沉重的负担,是满载的重担,是极其难荷的重担。同样地,我被贪欲之火、嗔怒之火、愚痴之火这三种火灼烧;又像把须弥山拔起、举起、顶在头上的人那样,被存在的重担——由轮回转生带来的重担——所压满,在诸有中痛苦地轮回流转。这就是其中的关联。巴利
352-3. Attano saṃsāraparibbhamaṃ dassento yo koci manujo bhārantiādimāha. Yo koci manujo mānuso bhāraṃ sīsabhāraṃ matthake sīse ṭhapetvā dhāreyya vaheyya, sadā sabbakālaṃ so manujo tena bhārena dukkhito pīḷito atibhūto assa bhaveyya. Bhāro bharitabhāro bharito atīva bhārito. Tathā tena pakārena ahaṃ rāgaggidosaggimohaggisaṅkhātehi tīhi aggīhi ḍayhamāno, giriṃ uddharito yathā mahāmerupabbataṃ uddharitvā ukkhipitvā sīse ṭhapito bhavabhārena bhavasaṃsāruppattibhārena, bharito dukkhito bhavesu saṃsariṃ paribbhaminti sambandho.
354 “我已卸下重担”:从现在出家的时候起,那存在的重担就已经被我卸下、放下了。“诸有已被我摧毁”:所有九种存在都被我摧毁了。在释迦子世尊的教法中,有什么是应当做的、应当完成的?就是依照修行次第来摧毁烦恼这件事。这一切我都已经做完了——这就是这段话的意思。巴利
354.Oropitoca me bhāroti idāni pabbajitakālato paṭṭhāya so bhavabhāro mayā oropito nikkhitto. Bhavā ugghāṭitā mayāti sabbe nava bhavā mayā viddhaṃsitā. Sakyaputtassa bhagavato sāsane yaṃ karaṇīyaṃ kattabbaṃ maggapaṭipāṭiyā kilesaviddhaṃsanakammaṃ atthi, taṃ sabbaṃ mayā katanti attho.
355 355. 接着,为了显示自己的殊胜之处,说出了“在佛土之中”等话。其中,“在佛土之中”:在名为一万个轮围世界的佛土范围内,除了释迦族中的雄牛、释迦族中最尊贵的世尊之外,其余一切有情当中,没有任何一个人在智慧上能与我相等。因此说:“我在智慧上是最上的,没有与我相等的人。”巴利
355. Puna attano visesaṃ dassento yāvatā buddhakhettamhītiādimāha. Tattha yāvatā yattake dasasahassacakkavāḷasaṅkhāte buddhakhette sakyapuṅgavaṃ sakyakulajeṭṭhakaṃ bhagavantaṃ ṭhapetvā avasesasattesu kocipi paññāya me mayā samo natthīti dīpeti. Tenāha – ‘‘ahaṃ aggomhi paññāya, sadiso me na vijjatī’’ti.
356 接着,为了显示自己的威力,他说了“在定中”等话。这很容易理解。巴利
356. Puna attano ānubhāvaṃ pakāsento samādhimhītyādimāha. Taṃ suviññeyyameva.
360 “禅那解脱的速疾获得者”意思是:对于初禅等诸禅那,因为能从世间解脱出来,所以被称为“解脱”;而对于这八种出世间解脱,他是快速获得者,能迅速达到——这就是这句话的含义。巴利
360.Jhānavimokkhānakhippapaṭilābhīti paṭhamajjhānādīnaṃ jhānānaṃ lokato vimuccanato ‘‘vimokkha’’nti saṅkhaṃ gatānaṃ aṭṭhannaṃ lokuttaravimokkhānañca khippalābhī sīghaṃ pāpuṇātīti attho.
362 像这样,为了表明即使自己有这样大的神通力,仍然对同梵行的修行者们怀着尊重与恭敬,他说了“已拔掉毒牙的”等话。其中,“已拔掉毒牙的”:就像一条被拔掉了可怕毒牙的蛇,就像一头被砍掉了角的公牛,如今我已经彻底放下了傲慢与自负,舍弃了族姓傲慢等一切傲慢与自负,怀着尊重、敬重和恭敬之心,走向僧团、亲近僧团。巴利
362. Evaṃ mahānubhāvassāpi attano sabrahmacārīsu gāravabahumānataṃ pakāsento uddhatavisovātiādimāha. Tattha uddhataviso uppāṭitaghoraviso sappo iva chinnavisāṇova chinditasiṅgo usabho iva ahaṃ idāni nikkhittamānadappova chaḍḍitagottamadādimānadappova gaṇaṃ saṅghassa santikaṃ garugāravena ādarabahumānena upemi upagacchāmi.
363 现在,为了显示自己的智慧广大,他说了“具有如此性质”等话。意思是:我这样广大的智慧,虽然是无形的,如果它是有形的,那它就会和那些拥有财富的大富豪、大地之主、国王们相等、一样了。这样显示了自己智慧的广大之后,他又用宿住随念智回忆起过去的业,说了“对无比见佛”等话。其中,“对无比见佛世尊”的意思是:我向无比见佛世尊所做的智慧称赞,其果报就是我的大智慧。巴利
363. Idāni attano paññāya mahattataṃ pakāsento yadirūpinītiādimāha. Evarūpā me mahatī paññā arūpinī samānā yadi rūpinī bhaveyya, tadā me mama paññā vasupatīnaṃ pathavissarānaṃ rājūnaṃ sameyya samā bhaveyyāti adhippāyo. Evaṃ attano paññāya mahattabhāvaṃ dassetvā tato pubbenivāsānussatiñāṇena pubbe kammaṃ saritvā anomadassissātiādimāha. Tattha anomadassissa bhagavato mayā katāya ñāṇathomanāya phalaṃ etaṃ mama paññāmahattanti attho.
364 “已转起的法轮”这句话里,“轮”这个词,在“四轮车”这类说法里指的是车辆;在“世尊已转法轮”这类说法里指的是说法开示;在“转动一切众生之轮”这类说法里指的是布施所成的福德行;在“日夜转动轮”这类说法里指的是行住坐卧的威仪;在“贪求者之轮在头顶旋转”这类说法里指的是刀轮;在“转轮王以轮宝的威力而行”这类说法里指的是宝轮。而在这里,指的是说法开示。由具足如此功德的释迦子、乔达摩正自觉者所转起、所宣说的、名为三藏的法轮,我以正确而不颠倒的方式随顺而转,也就是跟随它、随它而行,加以宣说、作开示。这种随转,就是跟随已宣说的法之后再进行开示,也是对过去诸佛所作智慧称赞的果报——这就是其中的关联。巴利
364.Pavattitaṃdhammacakkanti ettha cakka-saddo panāyaṃ ‘‘catucakkayāna’’ntiādīsu vāhane vattati. ‘‘Pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke’’tiādīsu (mahāva. 17; saṃ. ni. 5.1081) desanāyaṃ. ‘‘Cakkaṃ vattaya sabbapāṇina’’ntiādīsu (jā. 1.7.149) dānamayapuññakiriyāyaṃ. ‘‘Cakkaṃ vatteti ahoratta’’ntiādīsu iriyāpathe. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’tiādīsu (jā. 1.1.104; 1.5.103) khuracakke ‘‘rājā cakkavattī cakkānubhāvena vattanako’’tiādīsu (itivu. 22; dī. ni. 1.258) ratanacakke. Idha panāyaṃ desanāyaṃ. Tādinā tādiguṇasamannāgatena sakyaputtena gotamasambuddhena pavattitaṃ desitaṃ piṭakattayasaṅkhātaṃ dhammacakkaṃ ahaṃ sammā aviparītena anuvattemi anugantvā vattemi, desemi desanaṃ karomi. Idaṃ anuvattanaṃ desitassa anugantvā pacchā desanaṃ purimabuddhānaṃ katāya ñāṇathomanāya phalanti sambandho.
365 接着,为了说明依靠善士、如理作意等所得的福报,他说了“愿恶欲者任何时候都不要与我在一起”等话。其中的关联是:恶欲者,指怀着卑劣欲望的人;恶行者,指在行、住、坐、卧等履行义务与相对义务方面懈怠的人;精进微弱者,指在修习禅那、定、道等方面精进低下的人;寡闻者,指因远离教理之担与观修之担而少闻的人;行为不端者,指对戒师、亲教师等缺乏行为规范的人。愿这样的人无论何时、无论何处,都不要与我相遇、会合——这就是这段话的关联。巴利
365. Tato sappurisūpanissayayonisomanasikārādipuññaphalaṃ dassento mā me kadāci pāpicchotiādimāha. Tattha pāpiccho lāmakāya icchāya samannāgato pāpacārī puggalo ca ṭhānanisajjādīsu vattapaṭivattakaraṇe kusīto ca jhānasamādhimaggabhāvanādīsu hīnavīriyo ca ganthadhuravipassanādhuravirahitattā appassuto ca ācariyupajjhāyādīsu ācāravirahitattā anācāro ca puggalo kadāci kāle katthaci ṭhāne me mayā saha sameto samāgato mā ahu mā bhavatūti sambandho.
366 “多闻者”有两种:一种是教理上的多闻,一种是证悟上的多闻,所以多闻的人也有两类。“有智慧者”是指具备明与慧的人。“于戒善安住者”是指在四遍净戒、与道相应的戒、八支布萨戒等戒中,把心好好地安放、安住下来的人。“心寂止随转者”是指致力于心一境性的人。愿这样的人,就算站在我的头顶上——意思是,愿这样的人甚至站在我的头顶、我的头上。巴利
366.Bahussutoti pariyattipaṭivedhavasena duvidho bahussuto ca puggalo. Medhāvīti medhāya paññāya samannāgato ca. Sīlesu susamāhitoti catupārisuddhisīlamaggasampayuttasīlaaṭṭhaṅguposathasīlādīsu suṭṭhu āhito ṭhapitacitto ca. Cetosamathānuyuttoti cittassa ekībhāvamanuyutto ca puggalo. Api muddhani tiṭṭhatu evarūpo puggalo mayhaṃ muddhani sirasi api tiṭṭhatūti attho.
367 367. 他讲了自己所得到的果报利益之后,为了在那里劝导其他人,便说出“尊者们,我告诉你们”等话。这很容易理解。巴利
367. Attano laddhaphalānisaṃsaṃ vatvā tatthaññe niyojento taṃ vo vadāmi bhaddantetiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.
368-9 当我最初、最先见到阿说示长老时,因为证得入流道而断除了有身见等烦恼,所以成了无垢、离垢的人;那位阿说示长老就是我的老师,是教导我出世间法的人。我因为听从他的教诫,今天成了法将。我在一切处、一切功德上都已达到究竟、到达终点,成为漏尽者,安住在无烦恼的境界中。巴利
368-9.Yamahanti yaṃ assajittheraṃ ahaṃ paṭhamaṃ ādimhi disvā sotāpattimaggapaṭilābhena sakkāyadiṭṭhādīnaṃ kilesānaṃ pahīnattā vimalo malarahito ahuṃ ahosi, so assajitthero me mayhaṃ ācariyo lokuttaradhammasikkhāpako ahuṃ. Ahaṃ tassa savanāya anusāsanena ajja dhammasenāpati ahuṃ. Sabbattha sabbesu guṇesu pāramiṃ patto pariyosānaṃ patto anāsavo nikkileso viharāmi.
370 370. 为了显示自己对老师的恭敬,他说了“那位是我的老师”等话。这里的语义关联是:那位名叫阿说示的长老,是世尊的弟子,曾经是我的老师;无论他住在哪个方向、哪个地区,我都会以那个方向、那个地区为头,也就是头朝向那一方。巴利
370. Attano ācariye sagāravaṃ dassento yo me ācariyotiādimāha. Yo assaji nāma thero satthu sāvako me mayhaṃ ācariyo āsi ahosi, so thero yassaṃ disāyaṃ yasmiṃ disābhāge vasati, ahaṃ taṃ disābhāgaṃ ussīsamhi sīsuparibhāge karomīti sambandho.
371 接着,为了说明自己已经获得了这样的地位,他说出了“我的业”等话。这里的语义关联是:乔达摩世尊是释迦族中最杰出的人,是释迦族的旗帜,他用一切知智回忆起并了知我过去所造的业,坐在比丘僧团中间,把我安置在了最高的位置,也就是上首弟子的位置。巴利
371. Tato attano ṭhānantarappattabhāvaṃ dassento mama kammantiādimāha. Gotamo bhagavā sakyapuṅgavo sakyakulaketu sabbaññutaññāṇena mama pubbe katakammaṃ saritvāna ñatvā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno aggaṭṭhāne aggasāvakaṭṭhāne maṃ ṭhapesīti sambandho.
374 义无碍解、法无碍解、词无碍解、辩无碍解——这四种无碍解,以及它们的具体分类,在《无碍解道》里已经讲过了。无论是依四道四果来说,还是依色界禅那和无色界禅那来说,那八种解脱——也就是从轮回中解脱出来的法——还有神变通等六种神通,都已经亲自证得、直接现前了。“佛陀的教法已经完成”,意思是:佛陀的教导,也就是被称为教诫的教法,已经通过阿拉汉道智而圆满成就了。巴利
374. Atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidāti imā catasso paṭisambhidā ca, tāsaṃ bhedo paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.76; vibha. 718) vuttoyeva. Catumaggacatuphalavasena vā rūpārūpajhānavasena vā aṭṭha vimokkhā saṃsāravimuccanadhammā ca iddhividhādayo cha abhiññāyo ca sacchikatā paccakkhaṃ katā. Kataṃ buddhassa sāsananti buddhassa anusiṭṭhi ovādasaṅkhātaṃ sāsanaṃ kataṃ arahattamaggañāṇena nipphāditanti attho.
“Itthaṃ sudaṃ”里的“itthaṃ”是表示指示的虚词,意思是“以这种方式”,用来说明整部舍利弗传记。“sudaṃ”是补足音节的虚词。“尊者”是表达尊重恭敬的称呼。“舍利弗”这位长老,是因母亲的名字而得名的。“这些偈颂”就是全部舍利弗长老传记的偈颂,他宣说了、讲述了这些偈颂。“iti”这个词是表示结束的虚词,意思是整部舍利弗传记到此结束。巴利
Itthaṃ sudanti ettha itthanti nidassanatthe nipāto, iminā pakārenāti attho. Tena sakalasāriputtāpadānaṃ nidasseti. Sudanti padapūraṇe nipāto. Āyasmāti garugāravādhivacanaṃ. Sāriputtoti mātu nāmavasena katanāmadheyyo thero. Imā gāthāyoti imā sakalā sāriputtattherāpadānagāthāyo abhāsi kathesi. Itisaddo parisamāpanatthe nipāto, sakalaṃ sāriputtāpadānaṃ niṭṭhitanti attho.
1 2 3 4 5 6 7 8 9